| | | | | | III.BÖLÜM ŞİNASİ OREL*
Ermenilerce Talat Paşa'ya Atfedilen Telgrafların Gerçek Yüzü | |
| | le="TEXT-ALIGN: juğÿ¥ III.BÖLÜM330Ö IGHT: bold" size="2">III.BÖLÜM
TÜRK AR??V BELGELER?
Andonian’?n yedi ba?l?k alt?nda yay?nlad??? sözde belgelerin sahtelikleri bu bölümde ayn? ba?l?klar düzeni içinde verilecek gerçek belgelerle, Türk ar?iv belgeleriyle bir kez daha görülecek, Andonian’?n sahte belgelere dayanarak uydurdu?u masallar?n ve ileri sürdü?ü iddialar?n gerçeklere ayk?r?l??? kendili?inden ortaya ç?kacakt?r.
Bu bölümde Türk ar?iv belgelerinin bugünkü Türkçe ile tam ya da özet metinleri kaydedilecek, orijinalleri ve Osmanl?cadan Türk alfabesine transkripsiyonlar? Ekler k?sm?n?n Gerçek Belgeler bölümünde yay?nlanacakt?r. Belgelere, as?llar?n?n Ekler k?sm?nda kolayl?kla bulunabilmesi için, s?ra numaralar? konulacakt?r.
1. Sözde Taammüd
Andonian’?n, “taammüd” diye adland?rd??? bölümde, “Ermeni katliam?n?n” Türk Hükümetince önceden planland???n? ve buna gerekçe olarak Ermenilerin genel bir ayaklanmaya haz?rlanmakta olduklar?n?n gösterildi?ini, oysa Ermenilerin hiç de böyle bir niyetleri bulunmad???n? ileri sürdü?ü görülmü?tü. Yine Andonian’?n sözde Ermeni katliam?n? ?ttihat ve Terakki Komitesi ile Türk Hükümetinin Ermenileri Türk milletinin en büyük dü?man? olarak kabul etmesiyle ve her türlü felaketin Ermenilerden kaynakland???na inanmas?yla izah etmeye kalk??t??? belirtilmi?ti.
Osmanl? Hükümeti ne Andonian’?n sözkonusu etti?i tarihlerde, ne de ondan önce Ermenileri hiç bir zaman “en büyük dü?man” olarak görmemi?tir, esasen görmesine gerek de olmam??t?r. Ermeni vatanda?lara, 1915 y?l?ndaki yer de?i?tirme i?lemine yol açan olaylara kadar, di?er Osmanl? vatanda?lar?yla ayn? muamele yap?lm??, bütün Osmanl? vatanda?lar? için geçerli kurallar Osmanl? Ermenileri için de geçerli olmu?tur. Osmanl? idaresinde vazife alan ve Bakanl?k görevlerine kadar yükselen Ermeni vatanda?lar bulundu?u malumdur. Burada bunlardan uzun uzad?ya sözetmeye gerek yoktur. Ancak, “en büyük dü?man olarak” görüldü?ü ileri sürülen bir toplumun mensuplar?na Osmanl?lar?n devletin d??i?lerini ve maliyesini emanet ettikleri de hat?rlat?lmadan geçilemeyecektir.
Söz, belgelere b?rak?lmal?d?r.
A) Ermeni Okul, Kilise ve Mezarl?klar?
Osmanl? Hükümetinin yer de?i?tirme olay? öncesinde Ermenilere nas?l davrand???n?, Ermeni okul ve kiliseleri gibi özel nitelik ta??yan kurumlara uygulanan i?lemlere ili?kin Türk ar?iv belgeleriyle de görmek mümkündür.
Andonian kitab?nda Naim Bey’i ve sahte belgeleri konu?turmu?tu. Bu kitapta ise gerçek ar?iv belgelerine ba?vurulmaktad?r.
Gerçek Belge No: I
“?radei Seniye, 660
“24 Nisan 1330 (7 May?s 1914)
“Ayd?n ilinin çe?itli yerlerinde daha önce in?a edilip resmi ruhsata ba?lanmam?? olan kilise ve okullar ile di?er kurumlar aras?nda bulunan Menemen kasabas?ndaki emlakten 460 metre geni?li?indeki bir arsa üzerine 9,75 metre uzunluk,6,75 metre geni?lik ve 6,5 metre yükseklikte duvarlar? kargir, çat?s? ah?ap ve dershane k?sm?nda alt? pencere ve bir kap?, ö?retmenlere ait alt k?sm?nda be? pencere ile iki kap? bulunan Ermeni okulu arsas?n?n, resmi senelik tahsis ve Genel Maarif Yönetmeli?inin 129. maddesi hükümlerine uyulmak üzere resmi ruhsata ba?lanmas?, ?uray? Devlet karar? ile uygun bulunmu?tur.
“Bu ?radei Seniyenin yürütülmesiyle Adalet ve Mezhepler, Maliye ve Maarif Bakanlar? görevlidir.” [1]
Gerçek Belge No: II
“iradei Seniye, 681
“27 Nisan 1330 (10 May?s 1914)
“Bu ?radei Seniyenin yürütülmesiyle Adalet ve Mezhepler ve Maliye Bakanlar? görevlidir." [2]
Gerçek Belge No: III
"?radei Seniye, 851
“22 May?s 1330 (4 Haziran 1914)
“Trabzon’da Ermeni k?z okulu olarak kullan?lan emlaktan, 556 ar??n kare ve 30.000 kuru? de?erindeki arsa üzerine 19,5 metre uzunluk, 11,70 metre geni?lik ve 12,30 metre yüksekli?inde in?a edilmi? olup, d???nda 13,10 metre uzunlu?unda, 6,90 metre geni?lik ve yüksekli?inde, ayr?ca bir dershaneyi ve 7,60 metre uzunlu?unda, 2,5 metre geni?li?inde ve 13 metre yüksekli?inde di?er gerekli mü?temilat? da kapsayan papaz ikametgah?n?n varl???, Trabzon’daki Ermeni okulunun geni?letilerek in?as? hakk?ndaki 25 Recep 305 tarihinde ç?kar?lan Emri Ali geri al?narak ve Genel Maarif Yönetmeli?inin 129. maddesi hükümlerine uyulmak üzere, ?uray? Devlet karar? ile onaylanm??t?r.
“Bu ?radei Seniyenin yürütülmesiyle Adalet ve Mezhepler, Maliye ve Maarif Bakanlar? görevlidir.“ [3]
Gerçek Belge No: IV
"?radei Seniye, 1232
“1 Temmuz 1330 (14 Temmuz 1914)
“Erzurum ilinin Refahiye kasabas?nda Ermeni mahallesinde bulunan kilise yak?n?nda, Tuncu O?lu Vahan’?n 2.400 ar??n geni?li?inde ve 2.500 kuru? de?erindeki arsas?ndan b?rakarak ba???lad??? 280 ar??nl?k yere 16 ar??n uzunluk, 13 ar??n geni?lik ve 9 ar??n yüksekli?inde ve 6 kap? ile 33 pencereli, 4 odal? ve 2 salonlu Ermeni çocuklar? için bir okul in?as?na... Genel Maarif Yönetmeli?inin 129. maddesi hükümlerine uyulmak üzere, ?uray? Devlet karar? ile ruhsat verilmi?tir.
“Bu ?radei Seniyenin yürütülmesiyle Adalet ve Mezhepler, Maliye ve Maarif Bakanlar? görevlidir.“ [4]
Gerçek Belge No: V
"?radei seniye, 2190
"9 Kas?m 1330 (22 Kas?m 1914)
“Bergama Kazas?na ba?l? K?n?k Nahiyesi merkezine bir çeyrek saatlik mesafede bulunan bir dönüm ve bir evlek geni?li?indeki ba? yerinde... Ermeni cemaati için bir mezarl?k kurulmas?na, ?uray? Devlet karar? ile izin verilmi?tir.
“Bu ?radei Seniyenin yürütülmesiyle Adalet ve Mezhepler ve Maliye Bakanlar? görevlidir.“ [5]
Gerçek Belge No: VI
"?radei Seniye, 2354
“1 Aral?k 1330 (14 Aral?k 1914)
“Adana ili içindeki Osmaniye kazas?nda Sis (Kozan) Katogikosu Sahak Efendi’ye ait 3 dönüm, 1 evlek, 80 ar??n geni?li?indeki beylik araziden bir arsa üzerine, ?imdiki de?erine göre takdiri gereken ö?ür bedel, özel karar?na uyulup 10 misline ç?kar?larak toprak mukataas? tahsis olunmak ve çat?s? üzerinde 3 metre geni?li?inde, yerden itibaren 16 metre yüksekli?inde bir çan kulesi ve iki taraf?nda 7,40 metre uzunluk ve 5,60 metre geni?li?inde iki oday? ihtiva edecek ?ekilde, 17 metre uzunluk, 11,80 metre geni?lik ve 8 metre yüksekli?inde Ermeni cemaatine ait yeni bir kilise in?as?na izin verilmi?tir.
“Bu ?radei Seniyenin yürütülmesiyle Adalet ve Mezhepler ve Maliye Bakanlar? görevlidir." [6]
Gerçek Belge No: VII
"?radei Seniye, 140
"23 Mart 1331 (5 Nisan 1915)
“Sivas ilinin Tenus kazas?n?n Gemerek nahiyesinde 1.800 metrekarelik arsa üzerine, 17 metre yüksekli?inde bir çan kulesi ile 2 kap? ve 12 pencereyi kapsayacak ?ekilde 20 metre uzunluk, 15 metre geni?lik ve 9 metre yüksekli?inde Ermeni protestan cemaatine ait bir kilise in?as?na ?uray? Devlet karar? ile ruhsat verilmi?tir.
“Bu ?radei Seniyenin yürütülmesiyle Adalet ve Mezhepler Bakan? görevlidir." [7]
Görüldü?ü üzere, Andonian’?n “en büyük dü?man” olarak kabul edildi?ini ileri sürdü?ü Ermenilere Osmanl? Hükümetince okul, kilise ve mezarl?k in?a etme izni normal usuller uyar?nca verilmektedir. Yukar?daki belgelerden sonuncusu 5 Nisan 1915 tarihlidir. Andonian’?n ?ttihat ve Terakki Komitesince Adana Delegesi Cemal Bey’e yaz?ld???n? iddia etti?i ve sözde taammüde delil olarak gösterdi?i sahte mektuplardan ilki, mektup düzenlenirken tarihte yap?lan hata dikkate al?nmazsa, 18 ?ubat (3 Mart) 1915’tir. Ermenilere Gemerek nahiyesinde kilise in?a etme izni sözde katliam karar?ndan sonra verilmi? olmaktad?r ki, bu husus Andonian’?n iddialar?n?n bo?lu?unu bir kez daha kan?tlamaktad?r.
B) ?darede Ermeni Memurlar
Andonian’?n al?nd???n? ileri sürdü?ü sözde katliam karar?ndan sonra Osmanl? Hükümet te?kilat?nda Ermeniler görevlerine devam etmi?lerdir. Gerçek belgelerden iki örnek a?a??da sunulmaktad?r:
Gerçek Belge No: VIII
"Bitlis Valili?i Mülkiye Müfetti?li?inden ?çi?leri Bakanl???na,
26 Mart 1331 (8 Nisan 1915)
Mülkiye Müfetti?i Mihran Boyac?yan taraf?ndan 26 Mart 1331 (8 Nisan 1915) tarihinde Eruh kazas? Harbiye ve Milli Müdafaa Komisyonlar?nda yap?lan tefti?e ili?kin yaz?d?r.“ [8]
Gerçek Belge No: IX
"?çi?leri Bakanl???ndan Kal’a-i Sultaniye (Çanakkale) Mutasarr?fl???na ?ifre telgraf,“
16 May?s 331 (29 May?s 1915) tarihli yaz?ya cevapt?r.
“Bayramiç Kaymakam? Karabet Efendi’nin ?stanbul’a gelmesinde sak?nca yoktur. 23 May?s 1331 (5 Haziran 1915).“ [9]
Toplu bir “katliam” kararla?t?r?lm?? ise bir Ermeninin Bitlis’de mülkiye müfetti?i olarak kalmas?na, hem de askeri konularda denetlemede bulunmas?na, bir di?er Ermeninin ise, üstelik yer de?i?tirme karar?ndan sonra,kaymakaml?k görevinde b?rak?lm?? olmas?na imkan bulunamayaca?? herhalde takdir edilecektir.
C) Ermenilerin Yerlerinin De?i?tirilmesine Yol Açan Geli?meler
Andonian’?n, “Türk Hükümetinin Ermeni katliam?na gerekçe olarak Ermenilerin genel bir ayaklanmaya haz?rlanmakta oldu?u iddias?n? ortaya att???” yolunda bir beyanda bulundu?u bilinmektedir.
Genel ayaklanma, Andonian’?n dedi?i gibi iddia de?il, gerçektir. Bu ayaklanma olay?, II. Bölüm’de de belirtildi?i üzere, bugün Ermeni propaganda ve terör çevreleri ile Ermeni propagandas?na hizmet eden yabanc? yazarlarca da kabul edilmektedir. Bogos Nubar Pa?a’n?n bu gerçe?i Frans?z D??i?leri Bakan? Pichon’a yazd??? 30 Kas?m 1918 tarihli mektupta dile getirdi?i de kaydedilmi?ti.
Yer de?i?tirme karar? öncesindeki Ermeni tedhi? faaliyeti ve ayaklanmalar?na ili?kin Türk ar?iv belgelerinden baz? örnekler a?a??da nakledilmektedir:
Gerçek Belge No: X
"?çi?leri Bakanl???ndan Harbiye Bakanl???na 725 say?l? gizli yaz?,
“Yasaklanm?? otomatik ate?li silahlarla silahlanm?? 40 ki?ilik bir (Ermeni) çete (si) nin Zeytun kasabas?na bir saat mesafede, Mara?’a gelmekte olan 21 yolcuyu soyarak, 12.000 kuru?u a?k?n paralar?n? zorla ald?klar?, bu olay?n abart?lm?? bir biçimde yay?lmas? üzerine köylerinin sald?r?ya u?ramas?ndan korkan o civar köyleri halk?ndan 30 askerin (köylerine gitmek üzere) k??ladan kaçt???, olay?n müslümanlar üzerinde pek kötü etki yapt???, Zeytunlulara kar?? ?u s?rada ?iddet gösterilmezse müslümanlar?n da ayn? ?ekilde bir harekete ba?vuracaklar?n?n hissolundu?u ve Sanca??n seyyar bölü?ünün Zeytun’a hareketi kararla?t?r?lm?? ise de 200’ü a?an acemi erden olu?an bu kuvvetle bir i? yap?lamayaca??, Mara?’ta güvenli?in jandarma ile sa?lanmas? mümkün oldu?u ve yedek olarak b?rak?lan, yar?s? yeti?mi? erlerden olu?an 1.160 mevcutlu depo taburunun oradan ayr?lmas?nda sak?nca görülmedi?inden sald?rganlar?n cezaland?r?lmas? için Zeytun’a gönderilmesinin sa?lanmas? Mara? Mutasarr?fl???na atfen Halep Valili?inin 17 A?ustos 1330 (30 A?ustos 1914) tarihli ?ifresi ile belirtilmi?, durumun Suriye ve Havalisi Genel Komutanl??? ile Kolordu Komutanl???na yaz?ld??? ve seferberlik nedeniyle Zeytun’dan kald?r?lm?? olan kuvvetin yerine ba?ka bir kuvvet konulmas? ayr?ca bildirilmi?tir. ?u s?rada meydana gelen olaylar dolay?s?yla önemi bir kez daha artan Zeytun ve civar?n?n güvenli?inin sa?lanmas? için gerekli önlemlerin eksiksiz al?nmas? hususunun Kolordu Komutanl???na duyurulmas?na izin verilmesi emirlerine sunulur.
“19 A?ustos 1330 (1 Eylül 1914).
“?çi?leri Bakan? ad?na Müste?ar Ali Münif.“ [10]
Gerçek Belge No: XI
“3. Ordu Komutanl???ndan Ba?komutanl?k Vekaletine,
“Ruslar?n Kafkasya içinde Rus ve Osmanl? Ermenileriyle Rumlar? silahland?rarak çeteler olu?turduklar? ve bunlar? bizim tarafa göndererek Osmanl? ülkesinde de çete örgütünü geni?letmek istedikleri haber al?n?yor. Bu haberler giderek do?rulan?p gerçekle?iyor ve k?talardan Ermeni firarileri de art?yor.
“10/11 Eylül 1330 (23/24 Eylül 1914) tarih ve 347 say?l? yaz? ile bu konuda al?nacak önlemi arzetmi?tim. Buna ek olarak firar eden ya da ihanet edenlerin aileleri hakk?nda ?ididetli önlemler al?nmas?, çeteleri koruyan köylülerin ?iddetle cezaland?r?lmas? ve herhangi bir köyde bir çeteye rastlan?rsa bunu da??tmak ve da??t?ld???n? da duyurmak gerekiyor. Bu konuda genel ve kesin bir karar almak ve i?i oluruna b?rakmamak gerekti?ini arzederim.
“28 Eylül 1330 (11 Ekim 1914).” [11]
Gerçek Belge No: XII
“Saray (Özalp) Seyyar Tümen Komutan? Kaz?m Bey’den
3. Ordu Komutanl???na 4073 say?l? ?ifre telgraf,
“Son derece önemlidir ve bir dakika bile geri b?rak?lmayacakt?r.
“Dü?man (Rus kuvvetleri) bugün Deyr’e (Ba?kale) sald?rm??lard?r. Top ve mitralyözü vard?r. Kar??s?ndaki kuvvetimiz, pek az oldu?undan, Ho?ab (Güzelsu) yönünde çekilmek zorunda kalaca??n? san?yorum.
“Yakalanan iki casusun ifadesinden bugünlerde Van’da ve vilayet içinde ayaklanma olaca?? anla??lm??t?r. Durum da bunu gösteriyor. Saray’daki k?talar?n bir k?sm?yla Ho?ab yönünde hareket edece?im. Ancak, kuvveti önemli oldu?u için vilayet dahilinde de bir ayaklanma olursa zor durumda kal?naca?? ve Revandiz’de toplanan kuvvetin hareket etmedi?inin anla??ld??? maruzdur.
“16 Kas?m 1330 (29 Kas?m 1914).“ [12]
Gerçek Belge No: XIII
"?çi?leri Bakanl???ndan Van Valili?ine 131 say?l? ?ifre telgraf,
“Re?adiye ve Karç?kan telgraf hatlar?n?n baz? yerlerinin tahrip edildi?i, bu tahribat? yapan Ermenilerle silahl? çat??maya girildi?i ve tahribat?n bu nedenle giderilemedi?i, Posta ve Telgraf Bakanl???ndan bildirilmi?tir.
“Telgraf hatt?n?n h?zla onar?lmas? için gerekli önlemlerin al?nmas? ile tahribat? yapanlar?n yakalanmas? ve meydana geldi?i bildirilen silahl? çat??ma hakk?nda bilgi verilmesi.
"2 Aral?k 1330 (15 Aral?k 1914)
"?çi?leri Bakan? Talat.“ [13]
Gerçek Belge No: XIV
“?çi?leri Bakanl???ndan Van Valili?ine 142 say?l? ?ifre telgraf,
“Van ile Bitlis aras?ndaki baz? Ermeni köylülerinin silahla ayakland?klar?, bunlara Ermeni asker kaçaklar?n?n da kat?ld???, Geva?’a girmekte olan kad? ve arkada??n? ve Geva?’tan evrak postas?n? Van’a sevkeden posta jandarmalar?n? pusuya dü?ürerek ?ehit ettikleri, bu neden Van-Bitlis posta i?lemlerinin kesildi?i Posta ve Telgraf Bakanl???ndan bildirilmi?tir.
“Bitlis Valili?i ile haberle?erek, telgraf ve posta i?lemlerinin sa?lanmas? ve Valilikte mevcut bilginin h?zla bildirilmesi.
“15 Aral?k 1330 (28 Aral?k 1914)
“?çi?leri Bakan? Talat.“ [14]
Gerçek Belge No: XV
"?çi?leri Bakanl???ndan Edirne, Erzurum, Adana, Ankara, Ayd?n, Bitlis, Halep, Hudavendigar (Bursa), Diyarbekir, Sivas, Trabzon, Mamuretilaziz (Elaz??), Van valiliklerine; Urfa, ?zmit, Bolu, Canik (Samsun), Karesi (Bal?kesir), Kayseri, Karahisar (Afyon) Mutasarr?fl?klar?na 1053 genel say?l? ?ifre telgraf,
“Bitlis’de ortaya ç?kan Ermeni e?kiyas? ile Halep ve Dörtyol’da yine Ermenilerin askere kar?? giri?tikleri sald?r?lar, Kayseri’de ele geçirilen çok say?da bomba ile Rusça, Frans?zca, Ermenice gruplar? havi ?ifreli haberle?me evrak? ülkede dü?manlar?m?z taraf?ndan bir ihtilal giri?imi haz?rlanmakta oldu?unu gösterdi?inden, her türlü olas?l??a kar??, bu gibi olaylar?n ç?kabilece?i bölgelerde uygulanacak i?lem ve silah alt?nda bulunan Ermeni askerler hakk?nda Ordu Komutanl??? Vekaletinden ordulara özel ve genel bildirimlerde bulunulmu?tur.
“Sivil yönetimi ilgilendiren konularda, Askeri makamlar ile zaman kaybedilmeksizin görü?ülerek gerekli önlemlerin eksiksiz al?nmas?na fevkalade özen gösterilmesi önemle tavsiye olunur.
“15 ?ubat 1330 (28 ?ubat 1915)
“?çi?leri Bakan? Talat.“ [15]
Gerçek Belge No: XVI
“Bitlis Valili?inden ?çi?leri Bakanl???na 16 ?ubat 1330 (1 Mart 1915) tarihli ?ifreye ek 689 say?l? ?ifre telgraf,
“1. Hizan’da ele geçirilen evrak bütünüyle tercüme edilerek Askeri Mahkemeye verildi. Elyaz?s?yla teksir edilmi? kin kusan bu belgeler tarihsiz olmakla birlikte, Islahattan (bununla kasdedilen 8 ?ubat 1914 tarihidir) sözetti?inden, eski de?ildir. Elyaz?s? ile teksir edilmi? Ta?nak Yönetmeli?i de tarihsizdir.
“Evrak içinde ayr?ca bulunan Balkan Ta?nak Komitesi Yönetmeli?i matbaada bas?lm?? olup 1910 tarihlidir. Hizan’da ele geçen damgal? k?sra??n Ta?nak liderlerinden ??kan‘a ait oldu?u saptand?. K?sra??n bulunmas? olay s?ras?nda veya olaydan önce Van’dan özel suretle adam geldi?ine delildir. ?ririn (bugünkü ad?yla Van merkez ilçesinin T?mar buca??na ba?l? Da?önü köyü) köyünden ve Ta?nak militanlar?ndan Lato ile adamlar?, Karç?kan köylerinden de isimleri belirlenen 38 ki?i Hizan’a gelip çat??maya kat?lm??lard?r.
"2. Mu? ovas?na tamamen hakim ve çok iyi tahkim edilmi? olan üç manast?ra müfreze gönderildi.
“3. Hükümet nüfuzunun Komitenin nüfuzundan daha güçlü oldu?u duygusu (Ermeni) köylülere yeterince verildi. Arak manast?r?ndan kaçan (Ermeni) e?kiya s???nmak istedikleri ova köylerince kabul olunmad?. Da?daki Ermeni köylerinin de (bunlar?) kabul etmeyeceklerine dair haber gönderdikleri ö?renildi. Bununla birlikte bu son ??k henüz kesinle?medi.
“4. Manast?rlar? güçlü müfrezelerimizle tuttu?umuz sürece menzil hatt? üzerindeki ovada meydana gelebilecek en küçük bir olay çok çabuk ve ani bir ?ekilde bast?r?labilecek, menzil hatt? ile sevkiyat?m?z tehditten uzak kalacakt?r.
“5. Karasu ve Murat köprülerinin birer müfreze ile korunmas?na gidilmi?tir.
“6. Hükümete kar?? silah kullanmayan Ermenilerden hiçbirinin can?na ve mal?na zarar gelmemesi pek iyi bir etki yapt?. Gerek Mu?’ta, gerekse Bitlis’te Ta?nak olmayan Ermeni öndegelenleri olay? aç?kça k?n?yorlar.
“7. Mu?’tan ald???m bilgiye göre, belli ba?l? Ta?naklar?n ortada bulunmamas?na ra?men Papazyan (Van milletvekili, Ermeni tedhi? komiteleri liderlerinden), yine Kömüs (Re?adiye’ye ba?l? Çanakdüzü köyü) ve Sironik (Mu?’a ba?l? K?rköy) köylerindeki olaylar?n sivil ?ah?s ve asker kaçaklar?n?n ihanetinden, Manast?r olay?n?n ise müfrezenin orada saklanm?? kaçaklar?n üzerine aniden gitmesinden ve kaçaklar?n kendilerini korumak gibi cahilce bir arzuya kap?lmalar?ndan ileri geldi?ini ve bunlara kesinlikle kar??mad???n? iddia etmektedir.
“8. (Ermeni) E?kiyan?n izleri ve say?lar? hakk?ndaki soru?turma ve incelemenin henüz son bulmad??? maruzdur.
"21 ?ubat 1330 (6 Mart 1915)
“Bitlis Valisi Mustafa.“ [16]
Gerçek Belge No: XVII
“Ba?komutan Vekili ad?na General Bronsart’dan (Müttefik Alman generali) gelen 885 say?l? ?ifreli telgraf,
“Küçük bir jandarma müfrezesinin Mara? ile Zeytun aras?nda 30 ki?ilik bir Ermeni çetesinin sald?r?s?na u?rad???, 6 askerin ?ehit Oldu?u ve 2 jandarma koruyuculu?unda Zeytun’a gelmekte olan acemi askerlerin Zeytun (Ermeni) halk? taraf?ndan bir kilisede hapsolundu?u anla??ld???ndan, sald?rganlar?n ?iddetle cezaland?r?lmas?na gidilmi?tir.
“Ermenilerin bulundu?u yerlerden geçecek bu gibi müfrezelerin kuvvetli bir ?ekilde olu?turulmalar? gerekti?i genelge olarak duyurulur.
“5 Mart 1331 (18 Mart 1915).“ [17]
Gerçek Belge No: XVIII
“Sivas Valili?inden ?çi?leri Bakanl???na ?ifre telgraf,
“Pörk köyündeki soru?turma ve ara?t?rma sonucunda ele geçen silahlar Mavzer, Gra, Martin ve ?nayder olmak üzere 150 olarak belirlenmi?ti. 95 asker kaça?? tutuklanm??t?r. (?ebin) Karahisar ve Su?ehri’ndeki 16 Ermeni köyü, Ta?naksutyun Cemiyetinin yönetim ve denetimi alt?nda ihtilal bölgesi olarak seçilmi?, her bölgeye tan?nm?? Ermenilerden üçer komutan tayin olunmu?tur. Bölgelerin görevinin, Allah göstermesin, Ordumuzun (Ruslar kar??s?nda) ba?ar?s?zl??? halinde Vilayetin Ermenilerin bulundu?u di?er köylerindeki gruplar?yla birle?erek orduyu arkadan tehdit etmek ve dü?man (Rus) ordusu ile bide?erek taarruz hareketini kolayla?t?rmak oldu?u anla??lm??t?r. Cemiyete mensup 25 ki?i yakalanm?? olup, soru?turma sürdürülmektedir.
“Ermenilerin ara s?ra meydana gelen hareket ve sald?r?lar? kar??s?nda, bunlar hakk?nda uygulanacak talimat bulunmad???ndan, yer ve olaya göre i?lem yap?lmakta oldu?u, bu nedenle merkezce al?nm?? bi karar var ise, buraya da bildirilmesi maruzdur.
“7/8 Mart 1331 (20/21 Mart 1915)
“Vali Muammer.“ [18]
Gerçek Belge No: XIX
“Sivas Valili?inden ?çi?leri Bakanl???na ?ifre telgraf,
“Pörk köyünde ele geçirilen silahlar?n miktar? evvelce bildirilmi?ti.
“An?lan köye yak?n di?er köylerde de silah bulundu?u haber verildi?inden oralarda da ara?t?rma yap?l?yor. (?ebin) Karahisar Marhasas? (Ermeni din adam?) ile di?er baz? Ermeniler bu ara?t?rma ve kovu?turman?n yap?lmamas? için ba?vurmaktad?rlar. Bunlar?n Yüksek Bakanl?klar?na ve di?er makamlara da ba?vurmalar? olas?d?r.
“Bu nedenle ara?t?rman?n sürdürülmekte oldu?u, bu arada olaya kar??m?? görülen baz? Ermenilerin tutukland???, bununla birlikte kovu?turman?n yasal ?ekilde yap?lmas?n? sa?lamak üzere Vilayet Adalet Müfetti?inin de oraya gönderildi?i maruzdur.
“15 Mart 1331 (28 Mart 1915)
“Vali Muammer." [19]
Gerçek Belge: XX
“4. Kolordu Komutanl???ndan (Kudüs) Ba?komutanl?k Vekaletine 3108 say?l? ?ifre telgraf,
"26 Mart 1331 (8 Nisan 1915) tarih ve 5443/194 say?l? ?ifreye cevapt?r.
“1. (Ermeni) Patri?in (in) olay hakk?ndaki anlat?m biçimi gerçek duruma pek az uygundur.
"2. (Ermeni) E?kiya, Zeytun’a cephane götüren bir jandarma k?tas?na silahl? kuvvetle sald?rm??t?r.
“3. Olay?n ba??ndan itibaren bütün çal??mam yerli halk?n zerre kadar incitilmemesi ve müslüman halk?n silahl? e?kiyaya kar?? dahi en küçük bir sald?r?da bulunmalar?n?n yasaklanmas? amac?na yöneliktir. Bu amaca ula??lm??t?r.
“Patrik Efendi bunun aksini kan?tlayamaz.
“4. Çat??malara fiilen kat?lmam?? ve isyan? te?vik etmemi? olanlardan kay?ts?z ?arts?z kendiliklerinden s???nan ve silahlar?n? teslim edecek olanlar hakk?nda kovu?turma yap?lmamas? mümkündür. Fakat bunun ?imdiden vaad ?eklinde aç?klanmas?na asla taraftar olamam. Gerek s???nacak olanlar?n, gerek halktan Zeytun ve Mara?’ta oturmalar? zararl? olanlar?n Konya’ya gönderilmesi zorunludur. Aksi takdirde dü?man?n bi giri?i halinde s?rf asayi? amac?yla bu taraflarda bi çok kuvvet bulundurmak zorunda kalaca??m.
“5. Zeytun olay?na Patrikhanenin ö?üt vermek suretiyle bile kar??mas?, kesinlikle uygun de?ildir.
“27 Mart 1331 (9 Nisan 1915)
“4.Ordu Komutan? Cemal.“ [20]
Gerçek Belge No: XXI
"?çi?leri Bakanl???ndan Van Valili?ine ?ifre telgraf,
“1. Kentte en son durumunuz nedir? Kentin nereleri Ermenilerin elindedir?
"2. Ermenilerin sald?rd?klar? yerlerde asker ve müslüman halktan ?imdiye kadar kaç ölü ve yaral? verilmi?tir?
“3. Resmi bina ve daireler ile özel evlerden yanan ve tahrip edilenlerin say?s? ne kadard?r? Hangi dairelerdir? Zarar ve ziyan?n derecesi ne miktardad?r?
“4. E?kiya liderlerinden ve Valilikçe bilinen ?ah?slardan kaç ki?i ölmü?tür? Bugüne kadar merkezde ve ba?l? ilçelerde ne kadar Ermeni ölmü?tür?
“5. ?syana ve harekata fiilen kat?lanlar kaç ki?idir? Bunlar en çok hangi bölgelerden kuvvet ve silah alm??t?r?
“6. Olay?n ç?k???ndan beri ne kadar kuvvetle kar??l?k verilmi? ve savunma yap?lm??t?r? Merkez ve ba?l? ilçelerdeki müslüman halktan ne ölçüde yararln?labilmi?tir?
“7. (Ermeni) Komite (si) nin durum ve tertibat? hakk?nda belge elde edilebilmi? midir?
“8. Komitecilerden tutuklu var m?d?r? Tamamen yokedilmeleri için kuvvetiniz yeterli midir? Ordudan ne surette yard?m görüyorsunuz? Ba?ka kuvvete ihtiyac?n?z var m?d?r?
“Ba?komutanl?k nezdinde giri?imde bulunulmak üzere, ivedi ve ayr?nt?l? olarak bildirilmesi. 20 Nisan 1331 (3 May?s 1915)
“?çi?leri Bakan?.“ [21]
Ar?iv belgelerinin gösterdi?i gibi, Orta, Do?u ve Güneydo?u Anadolu’nun bir çok bölgesinde Ermeni çete ve komiteleri faaliyet ve isyan halindedir. Osmanl? ordular?ndaki Ermeni askerler firar ederek bu çetelere kat?lmaktad?r. Ermeni yerle?im merkezleri tedhi? faaliyeti ya da isyana i?tirak etmekte veya yatakl?k yapmaktad?r. ?lk iki belge ise Ermeni tedhi? faaliyetinin Osmanl?lar henüz sava?a girmeden önce ba?lad???n? ortaya koymaktad?r. ?syanlar?n geli?ip yayg?nla?t??? döneme gelince, Osmanl? ordular? o s?rada ülkenin bütün s?n?rlar?nda dü?man kuvvetleriyle çarp??makta, ?tilaf donanmas? Çanakkale Bo?az?n? ba?kent ?stanbul yönünde zorlamaktad?r. Ermeni isyan? özellikle Do?u cephesinde Rus kuvvetlerinin ilerleyi?ini kolayla?t?rmakta, cephe gerisi güvenli?ini yoketmektedir. Özetle, ülke gerek d??ar?dan, gerek içeriden kaynaklanan büyük bir tehlike ile kar?? kar??yad?r.
Osmanl? Hükümeti bu tehlike kar??s?nda ?stanbul Ermeni Patrikhanesi ve Ermeni ilerigelenlerine ba?vurarak, Ermeniler üzerindeki nüfuzlar?n? kullanmalar?n? istemi?tir. Bu ba?vurular?n sonuçsuz kalmas? üzerine, Hükümet, önce Ermeni tedhi? komitelerinin kapat?lmas?n?, sonra sava? bölgeleri ile sava? tehdidi alt?ndaki bölgelerdeki Ermenilerin yerlerini de?i?tirmeyi kararla?t?rm??t?r. Bu kararda Van isyan? ve isyan sonucu ?ehrin Ermenilerin eline geçmesi herhalde barda?? ta??ran son damla etkisi yapm??t?r. ?ncelemenin konusu belgelerle s?n?rl? oldu?undan, daha fazla ayr?nt?ya girilmeyip, belgelere dönülmektedir.
D) Ermeni Tedhi? Komitelerinin Kapat?lmas?
Osmanl? Hükümeti, isyanlar üzerine ilk önlem olarak, o güne kadar faaliyetlerine gözyumulan Ermeni tedhi? komitelerini kapatm??t?r. Osmanl? topraklar? d???nda kurulmakla birlikte, tedhi? eylemlerini Osmanl? ülkesinde yürüten Ta?nak ve H?nçak Komiteleri amaçlar?na ula?mak için terörü her zaman bir yöntem olarak kullanm??lar, hatta programlar?na dahil etmi?lerdir. Çok say?da Ermeni yazar taraf?ndan da kabul edilen bu hususun burada ayr?ca ele al?nmas?na gerek duyulmamaktad?r.
Hükümet, tedhi? komitelerinin kapat?lmas?yla birlikte, belgelerine el konulmas?n?, liderleri ile zararl? faaliyeti bilinen Ermenilerin tutuklanmas?n?, bunlardan bulunduklar? yerde kalmalar? sak?ncal? görülenlerin uygun yerlerde toplanmas?n? ve tutuklananlar?n askeri mahkemelere sevkini kararla?t?rm??t?r. Bu geli?meyi yer de?i?tirme karar? izleyecektir.
Bu durum ar?iv belgeleriyle de görülebilir:
Gerçek Belge No: XXII
“?çi?leri Bakanl???ndan Edirne, Erzurum, Adana, Ankara, Ayd?n, Bitlis, Halep, Hudavendigar (Bursa), Diyarbekir, Sivas, Trabzon, Konya, Mamuretilaziz (Elaz??), Van Valiliklerine; Urfa, ?zmit, Bolu, Canik (Samsun), Karesi (Bal?kesir), Kayseri, Ni?de, Eski?ehir, Karahisar?sahib (Afyon), Mara? Mutasarr?fl?klar?na ?ifre telgraf,
“Ermeni Komitelerinin Osmanl? ülkesinde ihtilal ve siyasi örgütleriyle öteden beri kendilerine özerk bir yönetim sa?lamaya yönelik giri?imleri ve sava? ilan? sonras?nda Ta?nak Komitesinin Rusya’da bulunan Ermenilerin derhal aleyhimize hareketini ve Osmanl? ülkesindeki Ermenilerin de ordunun zay?f dü?mesini bekleyerek bütün kuvvetleriyle ayaklanmalar?n? kararla?t?rd???, her f?rsattan yararlanmak suretiyle ülkenin hayat ve gelece?ine tesir edecek ihanet hareketlerine cesaret ettikleri, özellikle devletin sava? halinde bulundu?u ?u s?rada Zeytun ile Bitlis, Sivas ve Van’da meydana gelen son isyan olaylar? ile bir kez daha ortaya ç?km??t?r.
“Esasen merkezleri yabanc? ülkelerde bulunan ve adlar?nda bile ihtilalcilik s?fat?n? muhafaza eden bu komitelerin faaliyetinin, Hükümet aleyhine her türlü sebep ve yola ba?vurmak suretiyle, hedefleri olan özerkli?i sa?lamak amac? çevresinde topland???, Kayseri ve Sivas ile di?er yerlerde meydana ç?kar?lan bombalar, Rus ordusunda gönüllü alaylar? olu?turarak Ruslarla birlikte ülkeye sald?ran ve aslen Osmanl? halk?ndan olan Ermeni komite liderlerinin hareketleri ve Osmanl? ordusunu arkadan tehdit etmek suretiyle pek büyük ölçüde al?nan tertipler ve yay?nlar? ile tesbit edilmi?ti.
“Osmanl? Hükümeti, tabiat?yla, kendisi için hayati bir sorun olu?turan bu gibi tertipler ve giri?imlerin devam?na hiç bir zaman gözyummayaca??, bunlar? ho?görmeyece?i ve fesat kaynaklar? olan bu komitelerin varl???n? me?ru kabul edemeyece?i için bütün siyasi örgütlerin kapat?lmas?na ivedilikle gerek duymu?tur.
“Bu nedenle, H?nçak, Ta?nak ve benzeri komitelerin il içindeki ?ubelerinin derhal kapat?lmas?; ?ube merkezlerinde bulunacak evrak ve belgelere, kaybolmas? ve imhas?na imkan b?rak?lmayarak el konulmas?; komitelerin lidederi ve öndegelenleriyle Hükümetçe tan?nan zararl? Ermenilerin hemen tutuklanmas?, bulunduklar? yerlerde kalmalar?nda sak?nca görülenlerin Vilayet/Sancak içinde uygun yerlerde toplatt?r?larak kötülüklerde bulunmalar?na imkan verilmemesi; gerekli yerlerde silah aranmas?na ba?lanarak her türlü olas?l??a kar?? komutanlarla ”haberle?mek suretiyle kuvvetli bulunulmas?; yürütmenin uygun ?ekilde yerine getirilmesiyle ortaya ç?kacak evrak ve belgelerin incelenmesi sonucunda tutuklanan ?ah?slar?n Askeri Mahkemelere verilmesi Ordu Ba?komutanl?k Vekaleti ile görü?ülerek kararla?t?r?ld???ndan derhal uygulanmas? ve tutuklanan ?ah?slar?n say?s? ile uygulama hakk?nda peyderpey bilgi verilmesi önemle tavsiye olunur.
“Bitlis, Erzurum, Sivas, Adana, Mara? ve Halep için: Bu icraat, s?rf komitelerin giri?imine kar?? bir hareket niteli?i ta??d???ndan, buna müslüman halk ile Ermeni unsur aras?nda kar??l?kl? öldürmelere yol açacak bir ?ekil verilmemesi önemle tavsiye olunur.
“11 Nisan 1331 (24 Nisan 1915)
"?çi?leri Bakan?.“ [22]
Gerçek Belge No: XXIII
“Ba?komutan Vekaletinden Harbiye Bakanl???na 1711 say?l? yaz?,
“H?nçak, Ta?nak ve benzeri komitelerin gerek ?stanbul’da, gerek illerde bulunan ?ubelerinin derhal kapat?lmalar? ve evrak ve belgelere kesinlikle kaybolmayacak ?ekilde elkonulmas?, komitelerin lider ve öndegelenlerinden Hükümetçe tan?nan ?ah?slar ile önemli ve zararl? Ermenilerin hemen tutuklanmas?, bulunduklar? yerlerde oturmaya devam etmelerinde sak?nca görülenlerin uygun yerlerde toplatt?r?larak kaçmalar?na meydan verilmemesi, gerekli görülecek yerlerde silah aranmas?na ba?lanmas? ve gerekenlerin derhal askeri mahkemelere verilmesi Hükümetçe kararla?t?r?lm?? oldu?undan, bu hususta mülkiye memurlar?yla i?birli?inde bulunulmas? ve onlar taraf?ndan istenecek her türlü yard?m?n derhal yerine getirilmesi önemle bildirilir.
“Ba?komutan Vekili Enver.”
“13 Nisan 1331 (26 Nisan 1915)
“Bu emir, 12 Ordu, 2. Ordu, 3. Ordu, 4. Ordu, 5. Ordu Komutanl?klar?na, Irak ve Havalisi Komutanl??? Vekaletine, 4. Kolordu Komutanl???na, Karadeniz ve Akdeniz Bo?az Komutanl?klar?na, ?stanbul Merkez Komutanl???na, Musul’da 12. Kolordu Komutanl??? Vekaletine, Harbiye Bakanl??? Müste?arl???na, Ordu Dairesine, Harbiye Dairesine, Muhakemat Müdürlü?üne duyurulmu?tur.“ [23]
Gerçek Belge No: XXIV
"?çi?leri Bakanl???ndan, Edirne, Erzurum, Adana, Ankara, Ayd?n, Bitlis, Halep, Hudavendigar (Bursa), Diyarbekir, Sivas, Trabzon, Konya, Mamuretilaziz (Elaz??), Van Valiliklerine; Urfa, ?zmit, Bolu, Canik (Samsun), Karesi (Bal?kesir), Kayseri, Karahisar?sahib (Afyon), Ni?de, Eski?ehir, Mara? Mutasarr?fl?klar?na ?ifre genelge telgraf,
“Ermenilerden faal ve zararl? ?ah?slar ile komite lidederinin uzakla?t?r?lmalar? ve tutuklanmalar? hakk?ndaki bildirimin baz? yerlerde yanl?? anla??ld??? ve ço?u yerlerde göze görünen ?ah?slar?n tutuklanarak bir yerden ona benzer ve yer itibariyle yak?n di?er bi bölgeye uzakla?t?r?ld?klar? ve bir çok yerlerde de zararl? ?ah?s ve komiteciler hakk?nda hiç bir i?lem yap?lmad??? haberle?me sonucu ö?renilmi?tir.
“Faal ve zararl? ?ah?slar ile komitecilerin bulunduklar? yerlerden ayn? fesat imkan?na sahip yerlere nakli yine kendilerini elveri?li ortamlara sevketmek demek olaca??ndan, bundan böyle uzakla?t?rma i?lemlerinde bu hususun gözönünde bulundurulmas? ve uzakla?t?rma i?leminin Ermenilerin çevre ve yo?unluk itibariyle i? görebilecekleri bölgelerdeki ?ah?slara da uygulanmas?.
“19 May?s 1331 (1 Haziran 1915)
“?çi?leri Bakan? Talat.“ [24]
?lk iki belge önlemlere neden gerek duyuldu?unu çok aç?k ?ekilde ortaya koymaktad?r. Osmanl? Hükümeti, Ermeni vatanda?lar?n?n bir bölümünün ayaklanmas? ve dü?manla i?birli?i yaparak ihanet etmesi kar??s?nda her devletin almas? gereken önlemlere ba?vurmaktad?r. ?lk belgede, al?nan karara, müslüman halk ile Ermeni unsur aras?nda kar??l?kl? öldürmelere yol açacak bir ?ekil verilmemesi gerekti?inin özenle vurgulanmas?, Hükümetin yaln?zca zararl? faaliyeti önlemek istedi?ini kesinlikle gösterirken, Andonian ve temsil etti?i çevrelerin “planl? katliam” iddias?na da gerekli cevab? vermektedir.
E) Yer De?i?tirme Karar?
Sava? bölgeleri ve sava? tehdidi alt?ndaki bölgelerdeki Ermenilerin yerlerinin de?i?tirilmesi karar?nda Van’daki Ermeni isyan?n?n barda?? ta??ran son damla rolü oynad??? yukar?da belirtilmi?ti. Gerçekten, Van isyan? ve Rus kuvvetlerinin Osmanl? Ermenilerinden olu?an birlikler öncülü?ünde Van yönünde ilerlemesi kar??s?nda Türk kuvvetleri 17 May?s 1915’de Van’? terketmek zorunda kalm??, Van’?n Türk mahalleleri Ermenilerce yak?lm?? ve ?ehir daha sonra Ermeniler taraf?ndan Rus i?gal kuvvetlerine teslim edilmi?tir. Van’daki isyan çevreye de yay?l?rken, Ermeni tedhi? komitelerini yeni isyanlar için cesaretlendirmi?tir.
Ermenilerin yerlerinin topluca de?i?tirilmesi fikri de Van isyan? üzerine do?mu?tur. Daha önce komiteciler ve zararl? Ermeniler uzakla?t?r?lm??lard?. Van isyan? bu kez toplu yer de?i?tirme konusunu gündeme getirmi?tir. A?a??daki belgeden de görülece?i üzere, bu dü?ünce ilk kez Ba?komutanl?k Vekaletince ifade edilmi?tir.
Gerçek Belge No:XXV
“Ordu Ba?komutanl?k Vekaletinden ?çi?leri Bakanl???na 2049 M say?l? çok gizli yaz?,
“Van Gölü çevresinde ve Van Valili?ince özellikle bilinen belirli yerlerdeki Ermeniler ayaklanma ve ihtilal için sürekli bir ocak halindedirler. Bu halk?n oradan kald?r?larak isyan yuvas?n?n da??t?lmas? dü?üncesindeyim.
“3. Ordu Komutanl???n?n verdi?i bilgiye göre, Ruslar 7 Nisan’da (20 Nisan) s?n?rlar? içindeki müslüman halk? ç?plak bir halde s?n?r?m?z içine sürmü?lerdi. Hem buna kar??l?k olmak, hem de yukar?da söyledi?im amac? temin etmek üzere ya sözkonusu Ermenileri Rusya s?n?r? içine sürmek ya da bu Ermenileri ve ailelerini Anadolu’nun içine çe?itli yerlere da??tmak laz?md?r. Bu iki ??ktan elveri?lisinin seçilmesi ve uygulanmas?n? rica ederim. Bir sak?ncas? yoksa, asilerin ailelerini ve isyan merkezlerini s?n?r d???na sürmeyi ve onlar?n yerine s?n?r d???ndan gelen müslüman halk? yerle?tirmeyi tercih ederim. 19 Nisan 1331 (2 May?s 1915).“ [25]
Bu belgenin önemi, toplu yer de?i?tirme dü?üncesinin siyasi de?il, askeri nedenlerden ve güvenlik gereksinmesinden kaynakland???n? göstermesinden ileri gelmektedir.
Hükümet bir yandan Ermenilerin yerlerini de?i?tirmeyle ilgili uygulamaya ba?larken, di?er yandan bu konuda bir yasa haz?rlam??t?r. “Sava? halinde Hükümet icraat?na kar?? gelenler için askeri makamlarca al?nacak önlemler hakk?nda geçici yasa” ad?n? ta??yan bu yasa 27 May?s 1915 (14 May?s 1331) tarihlidir. Yasa yer de?i?tirme karar?n?n uygulanmas?ndan k?sa bir süre sonra ç?kar?lm??t?r. Geçici olmas?n?n nedeni Meclisin o s?rada kapal? bulunmas?ndand?r. Meclis 15 Eylül 1915’de aç?lm?? ve yasa Meclisten geçirilmi?tir.
Yasan?n metni ?öyledir:
“1. madde: Sava? halinde ordu, kolordu ve tümen komutanlar?, bunlar?n vekilleri ve ba??ms?z mevki komutanlar? halk taraf?ndan herhangi bi suretle Hükümet emirlerine, ülkenin savunmas?na ve asayi?in korunmas?na ili?kin icraat ve tertibata kar?? muhalefet, silahl? sald?r? ve direni? görürlerse hemen askeri kuvvetle en ?iddetli ?ekilde bast?rma ya ve sald?r? ve direni?i temelinden imha etmeye yetkili ve zorunludurlar.
"2. madde: Ordu, kolordu ve tümen komutanlar? askeri gereklere dayal? olarak veya casusluk ve ihanetlerini hissettikleri köyler ve kasabalar halk?n? tek tek veya topluca di?er yedere sevk ve iskan ettirebilider.
“3. madde: Bu geçici yasa yay?nland??? tarihte yürürlü?e girer.
“4. madde: ??bu yasan?n hükümlerinin yerine getirilmesiyle Ba?komutan Vekili ve Harbiye Bakan? görevlidir.“ [26]
Ermeni isyanlar? yer de?i?tirme karar?na ra?men son bulmam??, sürüp gitmi?tir. 23 Temmuz 1915’de Bo?azlayan’da, 1 A?ustos 1915’de Mara?’a ba?l? F?nd?kç?k’da, 9 A?ustos 1915’de Urfa’ya ba?l? Germü?’de, 14 Eylül 1915’de Antakya’da, 29 Eylül 1915’de Urfa’da, 7 ?ubat 1916’da islahiye’de, 4 Nisan 1916’da Akda?madeni’nde, 9 Nisan 1916’da Tosya’da ayaklanmalar ç?km??t?r [27]. Bu ayaklanmalar?n do?al sonucu ise, yer de?i?tirme karar?n?n daha geni? bölgelere uygulanmas? olmu?tur.
F) Yer De?i?tirme Karar?n?n Uygulanmas?
Ermenilerin yerlerinin de?i?tirilmesine kar??la?t??? büyük tehlike nedeniyle karar veren Osmanl? Hükümeti bunun düzenli ve güvenli ?ekilde uygulanmas? ve sevkedilen Ermenilerin can ve mallar?n?n korunmas? amac?yla mümkün olan önlemleri almak için büyük çaba harcam??t?r. Bu gerçe?i ar?iv belgeleriyle de görmek mümkündür:
Gerçek Belge No: XXVI
“?çi?leri Bakanl???ndan Musul Valili?ine (15 say?l?), Urfa Mutasarr?fl???na (7 say?l?), Zor Mutasarnfl???na (9 say?l?) ?ifre telgraf,
“Van, Bitlis ve Erzurum illerinden o taraflara gönderilecek Ermeniler hakk?nda uygulanacak i?leme ili?kin talimat?n baz? k?s?mlar? a?a??da tebli? olunur:
“- Gönderilecek Ermeniler Hükümetçe belirlenen yerlere nakil ve oralarda iskan edileceklerdir (Urfa Mutasarr?fl??? için: Sanca??n Ermeni bulunan civar? hariç olmak üzere) (Musul Valili?i için: Vilayetin güney k?sm?nda).
"- ?skan yerlerine gelen Ermeniler, durum ve yere göre, ya mevcut köyler ve kasabalarda in?a edecekleri evlere ya da Hükümetçe belirlenecek yerlerde yeniden kuracaklar? köylere yerle?tirileceklerdir.
“- Ermeni yerle?tirilecek köy ve kasabalarla yeniden kurulacak Ermeni köyleri s?n?r?n?n Ba?dat demiryolu ve ba?lant? hatlar?ndan ve di?er demiryollar?ndan en az 25 km. uzak olmas? ?artt?r.
“- Nakli gereken Ermenilerin sevk ve iskanlar?n?n sa?lanmas? yerel idare memurlar?na aittir.
“- ?skan yerlerine sevkedilen Ermenilerin can ve mallar?n?n korunmas? ile beslenme ve istirahatlerinin sa?lanmas?,yollar? üzerindeki idare memurlar?na aittir.
“- Nakledilen Ermeniler bütün ta??nabilir mal ve e?yalar?n? birlikte götürebilirler."
"10 May?s 1331 (23 May?s 1915)
“?çi?leri Bakan?.“ [28]
Gerçek Belge No: XXVII
"?çi?leri Bakanl???ndan Adana Valili?ine (9 say?l?), Halep Valili?ine (18 say?l?), Mara? Mutasarr?fl???na (17 say?l?) ?ifre telgraf,
“Adana, Sis (Kozan) ve Mersin merkez kazalar? hariç olmak üzere, Adana, Mersin, Sis, Cebelibereket sancaklar? (Halep Valili?i için: Merkez kaza hariç olmak üzere, ?skenderun, Bilan, Cisri?uur, Antakya kazalar?) (Mara? Mutasarr?fl??? için: Mara? hariç olmak üzere Mara? sanca??) dahilindeki köy ve kasabalarda oturan Ermeniler, yer ile ili?kileri dikkate al?narak, Suriye (?am) vilayetinin do?u k?sm?nda, Halep Vilayetinin do?u ve güneydo?u yönlerinde Hükümetçe belirlenecek yerlere nakil ve iskan edileceklerdir. ?skan yerlenine gelen Ermeniler, durum ve yere göre, ya da??n?k surette mevcut köy ve kasabalarda in?a edecekleri evlere ya da Hükümetçe belirlenecek yerlerde yeniden kuracaklar? köylere yerle?tirileceklerdir.
“Nakli gereken Ermenilerin sevk ve iskanlar?n?n sa?lanmas? yerel idare memurlar?na aittir. ?skan yerlerine sevkedilen Ermenilerin can ve mallar?n?n korunmas? ile beslenme ve istirahatleri yolar?nda bulunan idare memurlar?na aittir. Nakledilen Ermeniler bütün ta??nabilir mal ve e?yalar?n? birlikte götürebilider.
“10 May?s 1331 (23 May?s 1915)
“?çi?leri Bakan? Talat.“ [29]
Gerçek Belge No: XXVIII
“?çi?leri Bakanl???ndan Erzurum Valili?ine (14 say?l?), Van Valili?ine (21 say?l?), Bitlis Valili?ine (14 say?l?) ?ifre telgraf,
“Vilayet içindeki köy ve kasabalarda oturan Ermeniler, yer ili?kisi dikkate al?narak, Van Vilayeti ile s?n?rda? olan kuzey k?sm? hariç olmak üzere, Musul Vilayetinin güney k?sm? ile Zor Sanca?? ve merkezi hariç olmak üzere Urfa Sanca??nda Hükümetçe belirlenen yerlere nakil ve iskan ettirileceklerdir.
“?skan yeri köylere gelen Ermeniler, durum ve yere göre,ya da??n?k surette mevcut köy ve kasabalarda in?a edecekleri evlere ya da Hükümetçe belirlenecek yerlerde yeniden kuracaklar? köylere yerle?tirileceklerdir.
“Nakli gereken Ermenilerin sevk ve beslenmelerinin temini yerel idare memurlar?na aittir.
“?skan yerlerine sevkedilen Ermenilerin can ve mal güvenlikleri ile beslenme ve istirahatleri yollar?nda bulunan idare memurlar?na aittir.
“Nakledilen Ermeniler bütün ta??nabilir mal ve e?yalar?n, birlikte götürebilirler.
“Bu sevkiyat, tabiat?yla, sava? harekat?n?n izin verdi?i yerlerde uygulan?r.
“10 May?s 1331 (23 May?s 1915)
"?çi?leri Bakan?.“ [30]
Gerçek Belge No: XXIX
“?çi?leri Bakanl??? A?iretler ?skan ve Göçmenler Müdürlü?ünden Erzurum Valili?ine ?ifre telgraf,
“24 May?s 1331 (6 Haziran 1915)’ e cevapt?r.
“Ermenilerin birlikte götüremeyecekleri e?yan?n de?eri Hükümet taraf?ndan sahiplerine ödenece?inden, bu gibi terkedilmi? mallar?n korunmas? ve sahipleri ad?na aç?k artt?rma ile sat?lmas? gerekir.
“Bu konuda ayr?nt?l? talimat postadad?r. Askeriyede çal??anlarla güçsüz kad?nlar?n sevklerinin ?imdilik ertelenmesi uygundur.
"27 May?s 1331 (9 Haziran 1915)
“Bakan ad?na.“ [31]
Gerçek Belge No: XXX
“?çi?leri Bakanl??? A?iretler ?skan ve Göçmenler Müdürlü?ünden Sivas Valili?ine (47 say?l?), Trabzon Valil??ine (36 say?l?), Mamuretilaziz (Elaz??) Valili?ine (36 say?l?), Canik (Samsun) Mutasarr?fl???na (11 say?l?) ?ifre telgraf,
“Nakil ve sevkleri kararla?t?r?lan Ermenilerin birlikte götüremeyecekleri ta??n?r ve ta??nmaz mallar?n?n idaresine ve korunmas?na ili?kin yönetmelik posta ile gönderilmekte oldu?undan, ?imdilik mevcut mallar?n koruma alt?na ald?r?lmas?.
“14 Haziran 1331 (27 Haziran 1915)
“Bakan ad?na.“ [32]
Gerçek Belge No: XXXI
“?çi?leri Bakanl???ndan Edirne, Adana, Ankara, Ayd?n, Halep, Hudavendigar (Bursa), Konya, Musul Valiliklerine; Urfa, ?zmit, Bolu, Zor, Karesi (Bal?kesir), Kudüs-i ?erif, Kayseri, Ni?de, Eski?ehir, Kütahya Mutasarr?fl?klar?na 341 say?l? ?ifre telgraf,
“?imdilik yaln?z ?stanbul’daki Ermeni gazetelerinin yay?nlanmas?na izin verilerek, di?er illerdeki gazetelerin kapat?lmas? gere?i Ba?komutanl?k Vekaletinden bildirilmi? olmakla yerine getirilmesi.
“18 Haziran 1331 (1 Temmuz 1915)
“?çi?leri Bakan? Talat.“ [33]
Gerçek Belge No: XXXII
“?çi?leri Bakanl??? A?iretler ?skan ve Göçmenler Müdürlü?ünden Halep Valili?ine 73 say?l? ?ifre telgraf,
“22 A?ustos 1331 (4 Eylül 1915)’ e cevapt?r.
“Göçmenler ödene?inden 5.000 lira gönderilmektedir. ?stasyonlarda birikmi? Ermenilerin bir an önce öngörülen yerlere sevklerinin ve beslenmelerinin sa?lanmas?, sald?r?lardan korunmalar?na özen gösterilmesi.
“Gönderilen paran?n bu i?e ayr?lmas? ve Terkedilmi? Mallar Komisyonuna verilmesi. Yetmez ise, yeniden ödenek istenmesi.
“23 A?ustos 1331 (5 Eylül 1915)
“Bakan ad?na Subhi.“ [34]
Gerçek Belge No: XXXIII
“?çi?leri Bakanl???ndan Ni?de Mutasarr?fl???na 19 say?l? ?ifre telgraf,
“Ermeni göçmenlerin güvenliklerinin sa?lanmas? için kafilelerin Ere?li’den Uluk??la s?n?r?na var?ncaya kadar kendilerine muhaf?z ayr?lmas? gere?i Konya Valili?inden bildiriliyor. Ad?geçen Valilik ile haberle?ilerek gere?inin yap?lmas?.
“20 Ekim 1331 (2 Kas?m 1915)
“?çi?leri Bakan? Talat.“ [35]
Gerçek Belge No: XXXIV
“?çi?leri Bakanl??? A?iretler ve Göçmenler Genel Müdürlü?ünden Canik (Samsun) Mutasarr?fl???na 65 say?l? ?ifre telgraf,
“Müslümanl??? kabul eden ya da etmeyen Ermenilerden kimsesiz ve yard?ma muhtaç bulunanlar? Göçmenler Ödene?inden besleyiniz. Ayr?nt?l? bilgi postadad?r.
“30 Ekim 1332 (12 Kas?m 1916)
“Bakan ad?na ?ükrü.“ [36]
Yer de?i?tirmeye ili?kin bütün telgraflarda Ermenilerin can ve mal güvenliklerinin sa?lanmas? talimat?n?n verildi?i görülmektedir. Yine Ermenilerin ta??nabilir bütün mal ve e?yalar?n? yanlar?na almalar?na müsaade olundu?u, geride b?rakt?klar? mallar?n da Hükümetçe koruma alt?na konuldu?u ve bunlar?n bedellerinin sahiplerine ödenmesinin öngörüldü?ü telgraflardan anla??lmaktad?r. Ayr?ca ?stanbul’daki Ermeni gazetelerinin yay?nlanmaya devam etti?i, di?er illerdeki Ermeni gazetelerinin de yer de?i?tirme karar?ndan sonra bir süre daha yay?nlanabildi?i ö?renilmektedir.
Bu ar?iv belgeleri kar??s?nda Andonian ve arkas?ndaki çevrelerin “Türk Hükümetinin Ermenileri planl? ve sistemli bir katliama tabi tuttu?u”iddias?n?n hiç bir ?ey ifade etmedi?i aç?kt?r. Sözde taammüd iddias? böylece bir kez daha gerçeklere yenik dü?mektedir.
2. Sözde ?htiyat Önlemleri
Andonian, kitab?n?n “?htiyat önlemleri” ba?l?kl? bölümünde, “Türk Hükümetinin katliam karar? al?p uygulamaya ba?lad?ktan sonra, bu uygulamay? dünyan?n gözünden saklamak için her yola ba?vurdu?unu” ileri sürmekteydi.
Bir katliam karar? hiç bir zaman al?nmad??? için bunu dünyan?n gözünden saklamak da sözkonusu de?ildir. Yer de?i?tirme i?lemi herkesin gözü önünde cereyan etmi?, Alman, Amerikal?, Avusturyal? ve ?sviçreli misyonerler ve hristiyan hay?r kurumlar? yer de?i?tirme s?ras?nda Anadolu’nun hemen her kö?esinde haz?r bulunmu?lar ve sevkedilen Ermenilerle ilgilenmelerine dahi izin verilmi?tir. Anadolu’daki misyonerlik kurumlar?n?n o dönemde ne kadar yayg?n olduklar? gözönünde tutuldu?unda, Ermenilere yap?labilecek herhangi bir ?eyin en k?sa zamanda duyulmas?n? bu unsurun tek ba??na sa?lamaya yetece?i ortadad?r.
Andonian’?n kitab?na böyle bir bölüm eklemesi, sözde katliam?n henüz dile getirilmemi? yönleri varsa, buna Osmanl?larca al?nm?? bir tak?m önlemlerin neden oldu?unu iddia edebilmek için olsa gerektir. Osmanl? Hükümeti ise Ermenileri yaln?zca güvenlik nedeniyle uzakla?t?rmak dü?üncesinde oldu?undan, yer de?i?tirme karar? ve uygulamas?n? gözlerden gizlemek gibi bir davran?? içinde bulunmam??t?r. Böyle bir fikir kimsenin akl?ndan bile geçmedi?inden, bu konuda tabiat?yla ar?ivlerde belge de yoktur. Bu nedenle, bu bölümde belge yay?nlayabilmek mümkün olamamaktad?r.
3. Sözde Katliam?n Genelle?tirilmesi
Andonian’?n, “Türk Hükümetinin giri?ti?i Ermeni katliam?n? daha sonra bütün Ermenilerin ortadan kald?r?lmas? amac?yla h?zla yayg?nla?t?rd???n?,kad?n ve çocuklar? dahi katletti?ini” ileri sürdü?ü görülmü?tü.
Bu iddian?n gerçeklerle hiç bir ilgisi bulunmad??? yine Türk ar?iv belgelerinden ö?renilecektir.
Gerçek Belge No: XXXV
"?çi?leri Bakanl???ndan Erzurum, Adana, Bitlis, Halep, Diyarbekir, Sivas, Trabzon, Mamuretilaziz (Elaz??), Van Valiliklerine; Urfa, Canik (Samsun), Mara? Mutasarr?fl?klar?na 423 say?l? ?ifre telgraf,
“Kalm?? olan Ermeni katoliklerin sevk ve ç?kar?lmalar?ndan vazgeçilmesi, Vilayet/Sancak nüfuslar?n?n bildirilmesi.
“21 Temmuz 1331 (3 A?ustos 1915)
"?çi?leri Bakan? Talat.“ [37]
Gerçek Belge No: XXXVI
"?çi?leri Bakanl???ndan Erzurum, Adana, Ankara, Bitlis, Halep, Hudavendigar (Bursa), Diyarbekir, Sivas, Trabzon, Konya, Mamuretilaziz, (Elaz??), Van Valiliklerine; Urfa, ?zmit, Canik (Samsun), Karesi (Bal?kesir), Karahisar?sahib (Afyon), Kayseri, Mara?, Ni?de, Eski?ehir Mutasarr?fl?klar?na 5028 genel say?l? ?ifre telgraf,
“Protestan mezhebinde bulunan Ermenilerden sevkolunmayanlar?n sevkinden vazgeçilmesi ve Vilayet/Sancak içindeki nüfuslar? ve kalan ve sevkolunan miktar?n?n bildirilmesi.
"2 A?ustos 1331(15 A?ustos 1915)
"?çi?leri Bakan?." [38]
Gerçek Belge No: XXXVII
"?çi?leri Bakanl???ndan Erzurum, Adana, Ankara, Bitlis, Halep, Hudavendigar (Bursa), Diyarbekir, Sivas, Trabzon, Konya, Mamuretilaziz, (Elaz??), Van Valiliklerine; Urfa, ?zmit, Canik (Samsun), Karesi (Bal?kesir), Karahisar?sahib (Afyon), Kayseri, Mara?, Ni?de, Eski?ehir Mutasarr?fl?klar?na 5029 genel say?l? ?ifre telgraf,
“Ermeni milletvekilleri ve ailelerinin ç?kar?lmamalar?.
"2A?ustos 1331 (15 A?ustos 1915)
"?çi?leri Bakan? Talat.“ [39]
Gerçek Belge No: XXXVIII
"?çi?leri Bakanl???ndan Erzurum, Adana, Ankara, Bitlis, Halep, Hudavendigar (Bursa), Diyarbekir, Sivas, Trabzon, Konya, Van Valiliklerine; Urfa, ?zmit, Canik (Samsun), Karesi (Bal?kesir), Karahisar?sahib (Afyon), Kayseri, Mara?, Ni?de, Eski?ehir Mutasarr?fl?klar?na 5030 genel say?l? ?ifre telgraf, “?hraç olunacak Ermenilerden asker, subay ve s?hhiye subaylar?n?n ailelerinin bulunduklar? yerlerde b?rak?larak gönderilmemeleri.
"2 A?ustos 1331 (15 A?ustos 1915)
"?çi?leri Bakan?." [40]
Gerçek Belge No: XXXIX
"?çi?leri Bakanl???ndan Konya Valili?ine (69 say?l?), Adana Valili?ine (57 say?l?), Halep Valili?ine (71 say?l?), Suriye (?am) Valili?ine (43 say?l?), Ankara Valili?ine (69 say?l?), ?zmit Mutasarr?fl???na (73 say?l?), Eski?ehir Mutasarr?fl???na (23 say?l?) ?ifre telgraf,
“Belirli bölgelere gönderilmekte olan Ermeniler hakk?nda inceleme ve denetlemede bulunmak üzere A?iretler ve Göçmenler Müdürü ?ükrü Bey Vilayet/Sancaklar?na gelmek üzere olup, Göçmenler Ödene?inden bu kere de a?a??da belirtilen miktarlarda para gönderilmektedir. Ermeni halk?n?n idare ve beslenmelerinin düzenli olarak sa?lanmas?.
“Öngörülen yerlere bir an önce refah içinde sevkleri çok gerekli oldu?undan yerine getirilmesi neye ba?l? ise yap?lmas?.
“Ermenilere da??t?lmak üzere istasyonlarda mümkün olan miktarda ekmek ve zahire, bo? teneke, f?ç? vesair malzeme bulundurulmas? ile sefalet çekmelerine meydan verilmemesi.
“Mal Sand??? mevcuda yeterli de?ilse, telgrafla bildirilmesi.
“19 A?ustos 1331 (1 Eylül 1915)
“Bakan ad?na Subhi.
“Ermeniler için harcanacak kuru? miktar? (100 kuru? bir Osmanl? alt?n?d?r):
“Konya Valili?i: 400.000, ?zmit Sanca??: 150.000, Eski?ehir Sanca??: 200.000, Adana Valili?i: 300.000, Halep Valili?i: 300.000, Suriye (?am)Valili?i: 100.000, Ankara Valili?i: 300.000.“ [41]
Gerçek Belge No: XL
"?çi?leri Bakanl???ndan Erzurum Valili?ine 56 say?l? ?ifre telgraf,
"24 Eylül 1331 (7 Ekim 1915)’ e cevapt?r.
“Bildirilen (Ermeni) papazlar?n ?stanbul’a gelmelerine izin verilmesi ve durumun bildirilmesi.
“3 Ekim 1331 (16 Ekim 1915)
"?çi?leri Bakan? Talat.“ [42]
Gerçek Belge No: XLI
“?çi?leri Bakanl???ndan Edirne, Adana, Ankara, Bitlis, Halep, Hudavendigar (Bursa), Diyarbekir, Suriye (?am), Sivas, Trabzon, Konya, Mamuretilaziz (Elaz??) Valiliklerine; Urfa, ?zmit, Karahisansahib (Afyon), ?çel, Ni?de, Canik (Samsun), Zor, Karesi (Bal?kesir), Kayseri, Kütahya, Eski?ehir, Mara? Mutasarr?fl?klar?na ?ifre telgraf,
“Amerika’da oturan Ermeniler taraf?ndan Osmanl? ülkesindeki Ermenilerin ihtiyac? için daha önce ve bu kez büyük miktarda para gönderildi?i, bu paran?n gizli yollarla da??t?lmakta oldu?u haber veriliyor.
“Bu konuda gizli ve ciddi bir soru?turma yürütülerek, oraya bu yollarla para gönderilip gönderilmedi?inin ve gelen paran?n kimler arac?l???yla Ermenilere da??t?ld???n?n bildirilmesi.
“17 Ocak 1331 (30 Ocak 1916)
"?çi?leri Bakan? Talat.“ [43]
Gerçek Belge No: XLII
"?çi?leri Bakanl???ndan Ni?de Mutasarr?fl???na 37 say?l? ?ifre telgraf,
"24 Aral?k 1331 (6 Ocak 1916)’ e cevapt?r.
“Ermenilerin kendi arzular? ile müslümanl??? kabul etmeleri hakk?ndaki dilekçelerinin kabul edilmesinin uygun olaca?? Ba?komutanl?k Vekaletinden cevaben bildirilmi?tir.
“18 Ocak 1331 (31 Ocak 1916)
"?çi?leri Bakan? Talat.“ [44]
Gerçek Belge No: XLIII
"?çi?leri Bakanl???ndan Karesi (Bal?kesir) Mutasarr?fl???na 135 say?l? ?ifre telgraf,
"25/26 ?ubat 1331 (9/10 Mart 1916)’ e cevapt?r.
“Ermeni ailelerinin sevkolunmamas? ve ihrac?n ancak komitelerle ili?kisi ve ilgisi olan ve ihanetleri Hükümetçe saptanm?? bulunan ?ah?slar için sözkonusu oldu?u billdirildi?i halde, 27 ev halk?n?n Afyon’a sevkedilmesinin nedeninin i?’ar?, birlikte gönderilen sözkonusu ailelerin derhal yerlerine iadeleri.
"28 ?ubat 1331 (12 Mart 1916)
"?çi?leri Bakan? Talat." [45]
Gerçek Belge No: XLIV
"?çi?leri Bakanl???ndan Edirne, Adana, Ankara, Ayd?n, Hudavendigar (Bursa), Sivas, Kastamonu, Konya Valiliklerine; ?zmit, Bolu, Canik (Samsun), Karesi (Bal?kesir), Kayseri, Kütahya, Eski?ehir, Ni?de, Mara? Mutasarr?fl?klar?na 23 say?l? ?ifre telgraf,
“Görülen lüzum ve idari ve askeri gerekler uyar?nca,Ermeni sevkiyat?n?n bundan böyle durdurulmas? kararla?t?r?ld???ndan, ?imdiye kadar ç?kar?lanlardan ba?ka art?k hiç bir neden ve vesile ile Ermeni ihraç olunmamas? genelge olarak bildirilir.
"2 Mart 1332 (15 Mart1916)
"?çi?leri Bakan? Talat.“ [46]
Gerçek Belge No: XLV
“Tutanak-187
“18 Eylül 1332 (1 Ekim 1916)
“Maliye Bakanl???n?n ekli yaz?lar? ile aram?zda okunan 12 Eylül 1332 (25 Eylül 1916) tarih ve 91 say?l? yaz?s?nda kaydedildi?i üzere, Kudüs’de oturan Ermeni Patrik ve Katolikosu Sahak Hapayan Efendi’nin dini liderler maa?lar? çerçevesindeki 2.025 kuru? maa??n?n 10.000 kuru?a yükseltilmesi konusunda aradaki fark? te?kil eden 7.975 kuru?un ödenekte bulunmamas? nedeniyle, bunun ?ubat sonuna kadar ula?aca?? (tutar olan) 55.825 kuru?un mali y?l düyünu umumiye bütçesinin de?i?ik ödeneklerinden olan dini liderler maa?lar? adl? 46. fasl?na eklenmesi hususu görü?ülerek bu konuda düzenlenen ?radei Seniye yaz?s? ile arz ve takdim olundu.
“Gere?i.“ [47]
Gerçek Belge No: XLVI
“?çi?leri Bakanl???ndan Trabzon Valili?ine 2705 genel say?l? ?ifre telgraf,
"21 Eylül 1332 (4 Ekim 1916)’ ye cevapt?r.
“Ermeni sevkiyat? ?imdilik ertelendi?i için belirtilen Ermenilerin kafileler halinde ihraç ve sevkleri uygun olmayaca??ndan, bunlardan soru?turma sonucu zararl? ?ah?slardan olup ihrac? gerekenler varsa, adlar?n?n ve say?lar?n?n ivedilikle bildirilmesi.
“11 Ekim 1332 (24 Ekim 1916)
"?çi?leri Bakan? Talat.” [48]
Gerçek Belge No: XLVII
“Bakanlar Kurulu Görü?me Tutana??
“Say?:93, Tarih: 11 Nisan 1333 (11 Nisan 1917)
“Tebli? Tarihi: 16 Nisan 1333 (16 Nisan 1917)
“Konunun özeti:
“Son defa Kumkap?’da meydana gelen yang?nda konutsuz kalan 3.000’e yak?n yoksul Ermeni halk?n?n ihtiyaçlar?n?n giderilmesi için nakdi yard?m yap?lmas?na ili?kin ?stanbul Ermeni Katolikoslu?u ve Patrikli?i Vekilinin ekli önerisi hakk?ndaki Adalet ve Mezhepler Bakanl???n?n 10 Nisan 1333 (10 Nisan 1917) tarihli ve 29 say?l? yaz?s? eki ile okundu.
Karar:
“Sözkonusu yang?nda zarara u?rayan yoksullara Belediyece yard?mda bulunulmas? hususunun ?çi?leri Bakanl???na bildirilmesi ve Adalet ve Mezhepler Bakanl???na bilgi verilmesi görü?üldü.
“(Bakanlar Kurulu) Talat, Musa Kaz?m, Enver, Halil, Ahmed Nesim, Cavid, Ali Münif, Ahmed ?ükrü, Mustafa ?eref.“ [49]
Gerçek Belge No: XLVIII
?radei Seniye, 909
"25 Haziran 1333 (25 Haziran 1917)
“Orhangazi kazas?na ba?l? Siloz gayrimüslim köyünün Dere mahallesinde 145 metrekarelik bir ev arsas? üzerine 17,30 metre uzunlu?unda, 7,50 metre geni?li?inde, 9,50 metre yüksekli?inde, çat?s? üzerinde birer metre uzunluk ve geni?lik, 2,50 metre yüksekli?inde bir çan kulesi bulunacak, üst kat? kilise, alt kat? okul olarak kullan?lmak üzere, Genel Maarif Yönetmeli?inin 129. maddesi ile Özel Okullar Talimatnamesi hükümleri uyar?nca resmi ruhsat verildikten sonra aç?lmak ?art?yla (Ermeni) protestan cemaatine ait ah?ap bir bina in?as?na ?uray? Devlet karar? ile izin verilmi?tir.
“Bu ?radei Seniyenin yürütülmesiyle Adalet ve Mezhepler ve Maarif Bakanlar? görevlidir." [50]
Gerçek Belge No: XLIX
"?çi?leri Bakanl???ndan Ankara Valili?ine ?ifre telgraf,
"26 Aral?k 1333 (26Aral?k 1917)’ e cevapt?r.
“Ermeni katolik mezarl???ndaki kilisede katoliklerin ayin düzenlemelerine izin verilmesi uygun görülmü?tür.
“1 Ocak 1334 (1 Ocak 1918)
“?çi?leri Bakan? Mehmed Talat.“ [51]
Ar?iv belgeleri ?u hususlar? aç?kça ortaya koymaktad?r:
a) Ermenilerin bir bölümü yer de?i?tirme karar? d???nda b?rak?lm??, hatta Do?u Anadolu’nun sava? tehdidi alt?ndaki bölgelerinde bir k?s?m katolik ve protestan Ermenilerin sevklerinden vazgeçilmi?tir.
b) Yine çe?itli mesleklerdeki Ermeniler ile aileleri sevkedilmemi?lerdir.
c) Ermenilerin sevki belli bir tarihte durdurulmu?tur.
d) Osmanl? Hükümeti sevkedilen Ermenilerin güvenliklerinin ve beslenmelerinin sa?lanmas? görevini yerine getirmeye özen göstermi?, sava? ko?ullar?na ve ekonomik güçlüklere ra?men bu amaçla büyük harcamalar yapm??t?r.
e) Ermeni din adamlar?n?n bir yerden di?er bir yere gitmelerine izin verilmi?tir.
f) Hükümet gereksiz yere sevkedilen Ermenileri yerlerine iade etmi?, bu hatay? i?leyen makamlardan hesap sormu?tur.
g) Kudüs Ermeni Patri?inin maa?? yakla??k be? kat artt?r?lm??t?r.
h) ?stanbul’da ç?kan bir yang?nda zarar gören Ermenilere yard?m edilmi?tir.
i) Ermeni kilise ve okullar?n?n yap?m?na müsaade olunmu?tur,
j) Dini ayinlere izin verilmi?tir.
k) Amerika’daki Ermeniler Anadolu’nun çe?itli yerlerindeki Ermenilere hangi amaçla olursa olsun para gönderebilmi?lerdir. Demek ki Anadolu’da sevkedilmeyen Ermeniler bulunmaktad?r.
Belgeler yakla??k üç y?ll?k bir dönemi kapsamaktad?r. Andonian ise bu dönemde “Ermeni katliam?n?n kad?n ve çocuklara kadar bütün Ermenilere yayg?nla?t?r?ld???” iddias?ndad?r. Ar?iv belgeleri Andonian’a ve tabii, temsil etti?i çevrelere gerekli yan?t? kendiliklerinden vermektedir.
4. Sözde Küçük ?ehitler
Andonian, kitab?n?n“Küçük ?ehitler” ad?n? verdi?i bölümünde “Türk Hükümetinin önce 15 ya??ndan küçük Ermenileri hayatta b?rakmay? kararla?t?rd???n?, daha sonra ise evvela 7 ya??n?n, bilahare 5 ya??n?n üstündeki bütün Ermenileri katletmeye giri?ti?ini” ileri sürüyordu.
Andonian’?n, iddialar?n? dramatize etmek ve “mesaj?n?” iletmek istedi?i çevreleri etkilemek amac?yla kaleme ald???nda ku?ku bulunmayan sahte belgelerle süslenmi? bu bölümdeki masallar? yukar?da metinleri verilen belgelerle esasen cevaplanm?? olmaktad?r. Burada, Türk ar?ivlerinin Ermeni çocuklara uygulanan i?lemlere ili?kin belgelerinden ikisine de?inilmekle yetinilecektir.
Gerçek Belge No: L
“Maarif Bakanl???ndan Diyarbekir, Adana, Halep, Trabzon, Erzurum, Sivas, Bitlis, Mamuretilaziz (Elaz??), Van Valiliklerine; Mara? Mutasarr?fl???na 327 say?l? ?ifre telgraf,
“Yerleri de?i?tirilen veya herhangi bir nedenle uzakla?t?r?lan Ermenilerin 10 ya??ndan küçük çocuklar?n? kurulacak ya da mevcut yetimler okullar?na alarak e?itip okutmak dü?ünülmekte oldu?undan, bunlardan Vilayet/Sancak içinde ne kadar çocuk bulundu?unun ve orada yetimler okulu kurulmas? için elveri?li bina olup olmad???n?n ivedilikle bildirilmesi.
“13 Haziran 1331 (26 Haziran 1915)
“Maarif Bakan? Ahmed ?ükrü.“ [52]
Gerçek Belge No: LI
"?çi?leri Bakanl???ndan Kayseri Mutasarr?fl???na 42 say?l? ?ifre telgraf, 31 A?ustos 1332 (13 Eylül 1916)’ e cevapt?r.
“Bildirilen durum ve ko?ullara göre sözügeçen Ermeni k?zlar?ndan ebeveyni bulunanlar?n ebeveynlerine verilmesi, ebeveynleri bulunmayanlar?n ?imdilik yetimler okulunun uygun bir yerinde iskanlar?, yetimler okulu binas?n?n göçmenler için misafirhane olarak kullan?lmas? uygundur.
“8 Eylül 1332 (21 Eylül 1916)
"?çi?leri Bakan? Talat.“ [53]
Görüldü?ü gibi, Osmanl? Hükümeti kimsesiz Ermeni çocuklar?n? korumu? ve e?itimlerini sa?lamaya çal??m??t?r.
5. Sözde Te?vikler
Andonian’?n, “te?vikler” ba?l??? alt?nda, “Türk Hükümetinin memurlar?n? ve müslüman halk? Ermenilerin katledilmesine te?vik etti?ini ve katilleri hiç bir zaman cezaland?rmad???n?” ileri sürdü?ü belirtilmi?tir.
Bu iddia da bir ba?ka masal olup, gerçek bunun tam tersidir. Gerçek, Türk ar?iv belgelerinden görülebilir:
Gerçek Belge No: LII
“?çi?leri Bakanl???ndan Hudavendigar (Bursa), Ankara, Konya, Adana, Halep, Sivas, Mamuretilaziz (Elaz??), Diyarbekir, Erzurum Valiliklerine; ?zmit, Mara?, Urfa, Zor, Kütahya, Karesi (Bal?kesir), Ni?de, Karahisar?sahib (Afyon), Kayseri Mutasarr?fl?klar?na ?ifre telgraf,
“Ermenilerin bulunduklar? yerlerden ç?kar?lmalar? ve belirlenen bölgelere sevklerinden Hükümetçe beklenen amaç bu unsurun Hükümet aleyhine giri?im ve faaliyette bulunamamas?n? ve bir Ermenistan Hükümeti kurulmas? hakk?ndaki emellerini izleyemeyecek duruma getirilmesine yönelik olup, suçsuz kimselerin imhas? olmad???ndan, sevkiyat s?ras?nda kafilelerin hayatlar?n?n korunmas? ve Göçmenler Ödene?inden harcama yap?larak beslenmelerine ili?kin her türlü önlemin eksiksiz olarak yerine getirilmesi, yerlerinden ç?kar?l?p gönderilmek üzere olanlar d???ndaki Ermenilerin bundan böyle yerlerinden ç?kar?lmamalar? ve evvelce bildirildi?i üzere asker aileleri ile ihtiyaç oran?nda sanatkarlar ve protestan ve katolik Ermenilerin sevkolunmamas? Hükümetçe kesin olarak istenmektedir.
“Kafilelere sald?ranlar, özellikle soygun yapanlar ve hayvani duygular?na yenilerek ?rza tecavüz edenlerle bunlara önayak olan memurlar ve jandarmalar hakk?nda gecikilmeksizin derhal kanuni kovu?turmaya geçilerek ?iddetle cezaland?r?lmalar?, memurlardan bu gibi ?ah?slar?n hemen görevden al?narak Askeri Mahkemeye teslimi ve isimlerinin bildirilmesi, bu gibi olaylardan Vilayet/Sanca??n sorumlu tutulaca?? tebli? olunur.
“16A?ustos 1331 (29 A?ustos 1915)
"?çi?leri Bakan?.“ [54]
Gerçek Belge No: LIII
"?çi?leri Bakanl???ndan Erzurum, Adana, Ankara, Halep, Hudavendigar (Bursa), Diyarbekir, Sivas, Trabzon, Kastamonu, Konya, Mamuretilaziz (Elaz??) Valiliklerine; Urfa, ?zmit, Zor, Karesi (Bal?kesir), Kayseri, Kütahya, Mara?, Karahisar (Afyon) Mutasarr?fl?klar?na 5524 genel say?l? ?ifre telgraf,
“?imdiye kadar Ermenilere sald?ranlardan kaç ki?inin cezaland?r?ld???n?n evvelce gönderilmi? emirler üzerine bildirilmesi.
"23 A?ustos 1331 (5 Eylül 1915)
"?çi?leri Bakan?.“ [55]
Gerçek Belge No: LIV
“?çi?leri Bakanl???ndan Sivas Vaili?ine 115 say?l? ?ifre telgraf,
“Aziziye Kaymakam? Hamit Bey’in yerel Ermenilerin sevki s?ras?nda uygun olmayan hal ve davran??larda bulunmas? nedeniyle görevden al?nmas?na gidildi?inden i?ten el çektirilmesi gerekmektedir.
“Ad? geçene ait soru?turma evrak?n?n s?k?yönetim mahkemesine verilmesi Soru?turma Heyeti Ba?kan? Mazhar Bey’e bildirilmi?tir.
“12 Ekim 1331 (25 Ekim 1915)
"?çi?leri Bakan? Talat.“ [56]
Gerçek Belge No: LV
"?çi?leri Bakanl???ndan Sivas Valili?ine 133 say?l? ?ifre telgraf,
“Su?ehri Kaymakam Vekilli?inde bulunmu? olan Fahri Efendi’nin Ermenilerin sevkinin güvenlik içinde yap?lmas?n? sa?layacak önlemleri almad??? ve sevk günü yap?lan ya?ma s?ras?nda bu ya?may? engellemeye çal??mad???n?n anla??ld??? ve s?k?yönetim mahkemesine verilmesi gerekti?i Soru?turma Heyeti Ba?kanl???ndan bildiriliyor.
“Ad?geçenin bu konudaki tutumunun cezaland?r?lmas?n? gerektirip gerektirmedi?i hakk?ndaki dü?üncelerinin bildirilmesi.
“4 Kas?m 1331(17 Kas?m 1915)
"?çi?leri Bakan? Talat.“ [57]
Gerçek Belge No: LVI
"?çi?leri Bakanl???ndan Mamuretilaziz (Elaz??) Valili?ine 47 say?l? ?ifre telgraf,
“8 Ocak 1331 (21 Ocak 1916)’ e cevapt?r.
“Besni Kaymakam? Ethem Kadri Bey’in Ermeni i?lerinde maiyetindeki memurlar?n suistimaline meydan verdi?i, baz? e?yay? bizzat paras?z ald??? soru?turmadan anla??lm?? ve bu davran???yla ilgili olarak s?k?yönetim mahkemesine verilmesi uygun görülerek, Soru?turma Heyeti Ba?kan? Mazhar Bey’e gerekli bildirimde bulunulmu?tur.
“17 ?ubat 1331 (1 Mart 1916)
?çi?leri Bakan? Talat." [58]
Gerçek Belge No: LVII
“?çi?leri Bakanl???ndan Adana Valili?ine ?ifre telgraf,
“Kozan Milletvekili Matteus Nalbandiyan Efendi’nin karde?inin e?kiya taraf?ndan da?a kald?r?ld??? haber al?nd?.Yeterli takip kuvvetinin gönderilmesiyle derhal kurtar?lmas?,e?kiyan?n yakalanarak cezaland?r?lmas? ve benzer olaylara meydan verilmemesi istenmektedir. Sonucun bildirilmesi.
“1 Nisan 1334 (1 Nisan 1918)
“Bakan ad?na Abdülhalik.“ [59]
Ar?iv belgeleri, Ermenilerin yerlerinin de?i?tirilmesi s?ras?nda meydana gelen sald?r?lar?n, yap?lan suistimallerin ve ihmallerin sorumlular?n?n Hükümetçe cezaland?r?ld???n?, Hükümetin bu gibi olaylar? önlemeye çal??t???n?, bu amaçla gerekli emirleri verip uyar?larda bulundu?unu ve emirlerin yerine getirilip getirilmedi?ini izledi?ini ortaya koymaktad?r. Yer de?i?tirme s?ras?nda Ermenilere yap?lan sald?r?lar nedeniyle 1.397 ki?inin Hükümetçe askeri mahkemelere sevkedildi?i ve ölüm cezas? da dahil, çe?itli cezalara çarpt?r?ld?klar? II. Bölüm’den hat?rlanacakt?r.
Öyle ise, Andonian’?n “Türk Hükümetinin memurlar?n? ve müslüman halk? Ermeni katliam?na te?vik etti?i” yolundaki iddias?n?n da asl? yoktur. Hükümetin bu tutumu “Ermenilerin sistemli ?ekilde katledildi?i” efsanesini de temelinden çürütmektedir.
6. Sözde Hakl? Gösterme Çabalar?
Andonian’?n bu ba?l?k alt?nda “Türk Hükümetinin katliam? hakl? göstermek amac?yla sahte belgeler düzenledi?ini, Ermenilerin elinde bomba ve silah bulundu?unu kan?tlamaya kalk??t???n?” ileri sürdü?ü görülmü?tür.
Ermeni komitelerinin yer de?i?tirme karar? öncesinde ve sonras?ndaki isyan ve faaliyetleri hakk?nda önceki sayfalarda belgelere dayal? olarak bilgi verilmi?ti. Burada, bu konu üzerinde, yine belgeler esas al?narak biraz daha durulacakt?r.
Gerçek Belge No: LVIII
"?çi?leri Bakanl???ndan Canik (Samsun) Mutasarr?fl???na ?ifre telgraf,
“Silah ithalat?na arac?l?k etti?i ve d??ar?daki Ermenilerle fiilen haberle?mekte oldu?u tesbit edilen Samsun‘da Hosrof Kasabyan adl? ?ahs? derhal tutuklayarak, kesinlikle hiç bir kimse ile görü?memesini sa?lay?n?z.
“Evini ve varsa ticarethanesini dikkatle aratarak bulunacak mektup ve haberle?me evrak?na el koyunuz; ad?geçenle ili?kisi olan Kevork adl? Ermeni ile Arabac? Çerkez ad?ndaki ?ahs? tutuklay?n?z; Kasabyan ile temas? olup hal ve hareketi ?üpheli görülen kimseleri gözalt?na alarak sonucunu bildiriniz.
“17 ?ubat 1330 (2 Mart 1915)
"?çi?leri Bakan? Talat.“ [60]
Gerçek Belge No: LIX
"?çi?leri Bakanl???ndan Diyarbekir Valili?ine 61 say?l? ?ifre telgraf,
11, 15 Haziran 1331 (24, 28 Haziran 1915)’ e cevapt?r.
“Urfa’da Ermeni ihtilalcilerin giri?imlerini etkisiz k?lmak için al?nan önlemler ve yap?lan ara?t?rma sonucunda gerek kasabadan, gerek Germü? köyü Ermenilerinden bir hayli silah ve yan?c? madde ele geçirildi?i, Germü? da??na sald?ran e?kiyadan bir k?sm?n?n ölü, 35’inin canl? olarak ele geçirildi?i, ihtilal komitesinden olduklar? anla??lan 82 ki?inin askeri makamlara teslim olunarak bunlar hakk?nda soru?turma yapmak üzere bir heyet kuruldu?u,düzen ve asayi?in devam? için 6. Kolordudan 100 asker getirildi?i, müslümanlar aras?ndaki durumun vahim olmay?p bu konudaki haberlerin yol açt??? korkudan kaynakland???, askeri mahkemenin soru?turmas? sonucuna göre icabedenler hakk?nda gerekenin yap?laca?? Urfa Mutasarr?fl???ndan cevaben bildirilmi?tir.
"23 Haziran 1331 (6 Temmuz 1915)
"?çi?leri Bakan? Talat.“ [61]
Gerçek Belge No: LX
“Tutanak
“Say?:204, Tarih: 12 A?ustos 1331 (25 A?ustos 1915)
“Ba?komutanl?k Vekaletinin aram?zda görü?ülen 31 Temmuz 1331 (13 A?ustos 1915) ve 7 A?ustos 1331 (20 A?ustos 1915) tarihli yaz?lar?nda, ?zmir’de Ta?naksutyun Komitesine mensup ve silah toplama meselesinden önce yanlar?nda bomba, dinamit vesaire bulunmas? nedeniyle s?k?yönetim mahkemesince idama mahkum edilen ve halen Konya’da bulunan Ar?ak Kazuryan, Vahan Unc?yan, Vahan Balabanyan, Bedros Artin ve Sahak Karabet adlar?nda be? Ermeninin padi?ah?n sa?l??? hürmetine affa u?rat?ld?klar? belirtilmi? ve mahkumiyet kararlar?n?n 15 y?l geçici küre?e dönü?türülmesi Bakanlar Kurulunca uygun görülmü?, sözkonusu yaz?lar bu konuda kaleme al?nan ?radei Seniye yaz?s? ile arz ve takdim olunmu?tur.
“?radei Seniye
“?zmir’de Ta?naksutyun Komitesine mensup olup yanlar?nda bomba, dinamit vesaire bulunmas?ndan dolay? s?k?yönetim mahkemesince idama mahkum edilmi? olan Ar?ak Kazuryan, Vahan Unc?yan, Vahan Balabanyan, Bedros Artin ve Sahak Karabet’in mahkumiyetleri Bakanlar Kurulu karar? ile 15 y?l geçici kürek cezas?na dönü?türülmü?tür.
“Bu ?radei Seniyenin yürütülmesiyle Harbiye ve Adalet Bakanlar? görevlidir.” [62]
Gerçek Belge No: LXI
"?çi?leri Bakanl???ndan Bursa Valili?ine 114 say?l? ?ifre telgraf,
“Al?nan güvenilir bilgilere göre, Bursa Ermeni firarilerinden silahl? çeteler Yalova ve ?zmit yöresine sarkarak müslüman köylerine sald?r?yorlar. Vilayet jandarma kuvvetinin bunlar?n cezaland?r?lmas? konusundaki emri benimsemeyerek faaliyet göstermemesi üzüntü yaratm??t?r.
“Alay komutan?n?n hemen oraya gönderilerek ?iddetli kovu?turma yap?lmas? için ?zmit Mutasarr?fl???na gerekli emir verilmi?tir.
“Ermeni çetelerinin en geç bir hafta içinde bütünüyle imha edilmeleri Bakanl?kça kesin olarak istendi?inden, gerekirse bizzat giderek olaylara mutlaka son verdiriniz. Bu konuda kusur ve ihmalleri görülen memurlar?n cezaland?r?lmalar?n?n kararla?t?r?ld??? bildirilir. Kovu?turma hakk?nda peyderpey bilgi verilmesi beklenir.
“16 A?ustos 1331 (29 A?ustos 1915)
"?çi?leri Bakan? Talat.“ [63]
Gerçek Belge No: LXII
“4.Ordu Komutanl???n?n 3 Ekim 1331 (16 Ekim 1915) tarih ve 7664 say?l? ?ifre telgraf?n?n 2. maddesinin suretidir.
"2. Urfa çat??mas? (Ermeni) e?kiyan?n sakland??? yerin tahrip ve ele geçirilmesi ve e?kiyan?n imha edilmesiyle sonuçlanm??t?r. Meselenin daha önce sonuçlanmamas? e?kiyan?n sakland??? yerin sa?lam, ta?tan yap?lm??, ele geçirilmeye elveri?siz olmas?ndan ve ba?lang?çtan beri topçu kuvveti gerektirmesinden ileri gelmi?tir. Olay?n ba??ndan itibaren asker, jandarma ve halktan yakla??k 20 ?ehit, 50 yaral? vard?r.“ [64]
Gerçek Belge No: LXIII
"?çi?leri Bakanl???ndan Ayd?n Valili?ine (100 say?l?), Adana Valili?ine (91 say?l?) ?ifre telgraf,
“Ayd?n Valili?i için: 3 Eylül 1331 (16 Eylül 1915) tarih ve 758 say?l? yaz?ya cevapt?r.
“Adana Valili?i için: 19 Eylül 1331 (2 Ekim 1915) tarih ve 553 say?l? yaz?ya cevapt?r.
“Ermenilerden ele geçirilip cins ve miktar? cetvelde yaz?l? bulunan silah vesairenin uygun bir vas?ta ile ?stanbul’a gönderilerek, Maçka Silahhanesine teslimi lüzumu Harbiye Bakanl???ndan cevaben bildirilmi? olmakla, buna göre gere?i.
“15 Ekim 1331 (28 Ekim 1915)
"?çi?leri Bakan? Talat.“ [65]
Gerçek Belge No: LXIV
“Canik (Samsun) Mutasarr?fl???ndan ?çi?leri Bakanl???na 228 say?l? yaz?,
“Devletli Efendim Hazretleri,
“Samsun’un Ermeni mahallesi halk?ndan olup sevkiyat s?ras?nda içerilere gönderilmi? olan Kasap C?r?dyan M?g?rd?ç ve Artin adl? kimselerin evlerinin ah?r? içinde gizlenmi? yasak silahlar bulundu?unun gizli ?ekilde haber al?nmas? üzerine, 16 Ocak 1331 (29 Ocak 1916) günü yapt?r?lan aramada bütünüyle ta? dö?enmi? ah?r?n tahminen 1,5 metre derinli?inde ve tabut ?eklinde tahtadan yap?lm?? kapakl? sand???n içinde çuvala sar?l? mavzer taklidi av tüfe?i ve Rus sürmelisi ad? verilen tüfek ile buna ait 54 mermi, sekizer mermili alt? adet ?arjör, 1 adet mavzer tabanca, 1 adet toplu tabanca, çe?itli cinste 174 tabanca mermisi, mavzere ait 6 ?arjörle 30 mermi, bir kilo teneke barut, bir teneke kutu içinde Ermeni ihtilal komitesine ait 13 adet resim, resimli bir Ermenice gazete, Ermenice yaz?lm?? 13 adet kitap,mermi dökmeye ait kal?p, Sivas i?i bir adet kama ele geçirilmi?tir.
“Bunlardan Ermenili?e ait resimleri kapsayan 14 adet belge Merkez Komutanl???nca mühürlenerek postayla sunulmu?tur. Silahlar ile vesairenin Polis Dairesince al?konulmu? oldu?u maruzdur.
“18/19 Ocak 1331 (31 Ocak/1 ?ubat 1916)
“Canik Mutasarr?f? Tahsin Kemal“ [66]
Gerçek Belge No: LXV
"?çi?leri Bakanl???ndan Adana Valili?ine (27 say?l?), Mara? Mutasarr?fl???na (11 say?l?), Urfa Mutasarr?fl???na (9 say?l?), Zor Mutasarr?fl???na (13 say?l?) ?ifre telgraf,
“Halep’deki yabanc? Ermeniler taraf?ndan çete te?kilat?na ba?land???n?n, hatta Kilis kazas?ndan 24 ki?ilik bir çetenin Diyarbak?r’a do?ru geçti?inin, yap?lan soru?turma ve ara?t?rmadan anla??ld??? Halep Valili?ince bildiriliyor.
“Bu konuda son derece uyan?k davran?larak, bu gibi çetelerin faaliyetine olanak tan?nmamas? ve sonucundan bilgi verilmesi.
"20 Nisan 1332 (3 May?s 1916)
"?çi?leri Bakan?.“ [67]
Gerçek Belge No: LXVI
"?çi?leri Bakanl???ndan Sivas Valili?ine 39 say?l? ?ifre telgraf,
“Ermeniler taraf?ndan Sivas’?n içi ve d???nda yer alt?nda ma?aralar kaz?ld???, bunlara birçok fedai ile üç y?l yetecek erzak, bomba, mavzer ve birçok silah yerle?tirildi?i, bu fedailer aras?nda Sivasl? Kordoncu Murad ve Deveci Dikran gibi liderler de bulundu?u gibi, kaçmay? ba?aran Rus esirlerinin de bu ma?aralara s???nd?klar? Zaho eski kaymakam? Mesud Bey’in ihbar?na dayan?larak Musul Valili?ince bildiriliyor.
“An?lan Valilik ile haberle?erek, gerekli önlemlerin al?nmas? ve sonucunun bildirilmesi.
"21 May?s 1332 (3 Haziran 1916)
“?çi?leri Bakan? Talat.“ [68]
Gerçek Belge No: LXVII
“Mara? Mutasarr?fl???ndan ?çi?leri Bakanl???na ?ifre telgraf,
“Elbistan kazas?nda asker firarilerini izleyen ve arayan jandarmalara Tarkile köyünde firarilerin aniden sald?rarak müfreze komutan? Veysel Çavu? ile üç jandarma erini ?ehit ettiklerinin an?lan kaza kaymakaml???nca bildirilmesi üzerine, gerekli önlemler al?n?p firarileri izlemek ve yakalamak üzere bir kaç koldan asker ve jandarma müfrezesi ç?kar?lm??t?r. Ayr?ca, 20-25 ki?ilik bir Ermeni e?kiya çetesinin Pazarc?k’?n Ördekdede köyüne sald?rd???n?n kaymakaml?ktan bildirilmesiyle oraya da bir kaç koldan jandarma müfrezeleri ç?kar?larak gerekli önlemin al?nd???, e?kiyan?n izlettirilmekte oldu?u ve sonucunun arzedilece?i maruzdur.
“11 Haziran 1333 (11 Haziran 1917)
“Mutasarr?f Ata.“ [69]
Ermeni komitelerinin tedhi? faaliyeti ve ayaklanmalar? hakk?ndaki bu bir kaç belge dahi Osmanl? ülkesinin do?udan bat?ya, kuzeyden güneye nas?l bir Ermeni komite ve çete faaliyetine sahne oldu?unu göstermeye yeterlidir. Bu belgelerden, idama mahkum edilmi? Ermeni komitecilerin cezalar?n?n hapis cezalar?na dönü?türülmesine ili?kin olan? Andonian’?n iddialar? kar??s?nda özellik arzetmektedir. Zira, Andonian’?n Ermenilerin topluca “katledildiklerini” ileri sürdü?ü bir ortamda, Osmanl? Hükümetinin Ermeni komitecilerin cezalar?n? hafifletti?i anla??lmaktad?r.
7. Sözde ?kinci Darbe
Andonian’?n "?kinci Darbe” ba?l?kl? bölümde “Türk Hükümetinin, Rus i?gal ordular?n?n Ermeni kuvvetleriyle birlikte Do?u Anadolu’dan çekilmesini f?rsat bilerek hayatta kalabilen Ermenileri de katletmeye giri?ti?ini”iddia etti?i görülmü?tü.
Asl?nda bir “ikinci darbe” den sözetmek mümkündür ama, bu “ikinci darbe” Osmanl? Hükümetince Ermenilere de?il, Ermeni çeteleri ve komitelerince Do?u Anadolu’nun savunmas?z Türk halk?na, hem de en ac?mas?z ?ekilde vurulmu?tur. Ermenilerin, Osmanl? Devletinin I. Dünya Sava??na kat?lmas?yla birlikte giri?tikleri faaliyete “birinci darbe” denirse, bu “ikinci darbe” deyimi uygun bir benzetme olacakt?r.
Ermeni çete ve komitelerinin Rus kuvvetlerinin çekili?i s?ras?nda sivil Türk halk?na yapt?klar? zulmü ar?iv belgeleri bütün aç?kl???yla kaydetmektedir. ??te bunlardan birkaç?:
Gerçek Belge No: LXVIII
“3. Ordu Komutanl???ndan Ba?komutanl?k Vekaletine 21 Mart 1334 (21 Mart 1918) say?l? ?ifre telgraf,
“Son olarak ele geçirdi?imiz Erzincan ve Erzurum kentlerinin bugünkü durumlar?n? a?a??da arzederim:
“U?ram?? olduklar? felaket ve tahribat bak?m?ndan birbirine çok benzeyen bu iki ?irin kentimizin özenle in?a edilmi? resmi ve özel binalar? Ermeniler taraf?ndan tamamen ve bile bile yak?lm??, ikinci derecedeki evler ve kurumlar da Rus ordusunun iki y?ldan beri asker yerle?tirmesi ve i?gali dolay?s?yla harap olmu?tur.
“Hemen denilebilir ki, her iki kent yeniden yap?lmaya ve onar?lmaya muhtaç olup ac?nacak haldedir. Erzincan’?n bütün k??lalar?, Erzurum’un süvari k??las? ve hükümet ve kolordu daireleri yanan resmi yap?lar aras?ndad?r.K?sacas?,iki kent de yak?lm??, y?k?lm??, a?açlar kesilmi?, gerçek anlam?yla tam bir yang?n yerine çevrilmi?tir.
“Bu kentlerin halk?na gelince:
“Bunlar?n eli silah tutanlar? ba?lang?çta yol yapt?r?lmak bahanesiyle toplanm?? ve Sar?kam?? yönüne gönderilerek yokedilmi?lerdir. Kentin geri kalan halk? ise Rus ordusunun çekilmesiyle ba?layan Ermeni cinayetleri ve zulmü ile k?smen ortadan kald?r?lm??, kuyulara at?lm??, evlere doldurulup yak?lm??, süngü ve k?l?çtan geçirilmi?, kasaphane olarak kulland?klar? yerlerde kar?nlar? de?ilmi?, ci?erleri ç?kar?lm??, k?z ve kad?nlar her türlü kötülü?e u?rat?ld?ktan sonra saçlar?ndan as?lm??lard?r. Engizisyon zulmünü aratacak kadar kötü olan bu zulümden korunabilmi? çok az sa y?daki halk ise, yoksulluk ve y?lg?nl?ktan ve bu manzaran?n vermi? oldu?u deh?etten k?smen ya?ayan ölü, k?smen delirmi? halde bulunmu?tur. Bunlar?n say?s?, ?imdilik, çoluk çocuk dahil, Erzincan’da 1.500’ü, Erzurum’da 30.000’i geçmemektedir. Erzincan ve Erzurum’da topraklar ekilmemi?, halk?n elinde ne varsa al?nm??t?r. Halk aç ve ç?plak halde bulunmu?tur. Bugün bu halk i?gal sonras?nda Ruslar?n b?rakt?klar? ambarlardan açl?k nedeniyle ele geçirdi?i bir k?s?m erzak ile ancak ölmeyecek ?ekilde ya?ayabilmektedir.
“Erzurum ve Erzincan yöresindeki köyler çok daha ac?nacak haldedir. Yol üzerindeki baz? köyler kökünden katledilmi?, halk? kesilmi?, ta? üzerinde ta? b?rak?lmam??t?r.
“Ermenilerin geçtikleri yollardan uzak olan köyler ise k?smen varl?klar?n? korumakta, ancak halk? açl?k nedeniyle hergün bölük bölük orduya s???nmaktad?r. Zulümler tarihinin henüz böyle bir kötülü?ü kaydetmemi? oldu?unu büyük bir üzüntü ile arzeder, hayatta kalabilenlerin ya?amlar?n?n korunmas? için de?i?ik tarihlerde gerek makam?n?za, gerek ?çi?leri Bakanl???na iletti?im hususlar?n bir an önce yerine getirilmesine emir buyurulmas?n? istirham ederim. Harekata ba?layal? 40 günü buldu?u halde bu çaresiz, aç ve merhamete lay?k millet için hiç bir?ey yap?lmam?? oldu?unu görerek, Hükümetin yerine getirdi?i kurtarma göreviyle Ermenilerin zulüm k?l?c?ndan korunan müslüman halk?n (bu kez)açl???n korkunç kuca??na at?ld???n? da ilave ederim, efendim.
“3.Ordu Komutan?.“ [70]
Gerçek Belge No: LXIX
“3. Ordu Komutanl???ndan 4. Ordu Komutanl???na 1 Nisan 1334 (1 Nisan 1918) tarihli ?ifre telgraf,
“Erzurum’un geri al?n?? tarihi olan 12 Mart 1334 (12 Mart 1918)’ den 20 Mart 1334 (20 Mart 1918)’ e kadar geçen süre içinde yaln?z Erzurum kentinde Ermenilerce ac?mas?zca ?ehit edilmi?, 2.127 müslüman erke?in cesedinin bulundu?u, aramalar?n sürdürülmekte oldu?u, bundan sonra bulunacaklar hakk?nda ayr?ca bilgi sunulaca?? arzolunur.
“Lütfi.” [71]
Gerçek Belge No: LXX
“3. Ordudan Ba?komutanl?k Vekaleti Genel Karargah?na 1 May?s 1334 (1 May?s 1918) tarihli telgraf,
“Trabzon’dan Erzincan’a kadar bütün köyler birer y?k?nt?d?r. Büyük k?sm? Ruslar?n geri çekilmesi s?ras?nda Ermeniler taraf?ndan y?k?lm??t?r. Bu tahribatta Rumlar?n da pay? vard?r. Köylüler Ruslardan çok, gayrimüslim vatanda?lar?n?n zulmünden zarar görmü?lerdir. Trabzon’un müslüman mahalleleri yerlebir edilmi?tir. Mezarl?klar Ruslar taraf?ndan tiyatro yap?lm??t?r. Camilerin duvarlar?na gübre ile en kötü resimler yap?lm??t?r. Trabzon-Erzincan yolu üzerinde meyva a?açlar? (bile) kesilmi?, evler y?k?lm??t?r. Aç kad?nlar yollarda paçavralar içinde dileniyorlar. Hristiyan köyleri korunmu?tur. Erzincan bir facialar sahnesidir. Kuyular müslüman cesetleriyle doludur. Y?k?k evlerin bahçelerinde, arsalarda hala cesetler, eller, ayaklar bulunuyor. En süslü Ermeni evlerinin kap? yollar? tümü ile (müslüman) kan (?n) a bulanm??t?r. Ruslar?n ?ehri bo?altmas? s?ras?nda müslüman halk?n pek ço?u Ermenilerce hapsedilmi?, ta?l?k önlerinde kütükler üzerinde katledilmi?tir. ?ehir tam bir harabe halindedir.“ [72]
Gerçek BeIge No: LXXI
“Gümrü Ba??ms?z Ermeni Komisyonu Ba?kan? Trakopof’tan Türk Komisyonu Ba?kan? Kaz?m Karabekir’e 30 Haziran 1918 tarihli yaz?,
“Türk Komisyonu Ba?kan? Kaz?m Karabekir Bey Hazretlerine,
“General Nazarbekof taraf?ndan 27 Haziran’da ad?ma gönderilen, ancak ula?mayan telsiz telgraf?n bir suretini sunuyorum.
“Komisyon Ba?kan? Tu?general Trakopof.
“Gümrü’de Ba??ms?z Ermeni Komisyonu Ba?kanl???na,
“Say?: 1008, Tarih: 27 Haziran 1918.
“Ald???m bilgiye göre, emirlerime uymad???ndan ötürü komutam alt?ndaki kolordudan bütün müfrezesiyle 5 Haziran 1918’de uzakla?t?r?lan Antranik’in Nahc?van yöresinde gerçekten bir çok zulüm ve kötülükler yapmakta oldu?unu Türk Komutan?na bildirmenizi rica ederim.
“Türk Komutanl??? da tabiat?yla biliyor ki, Kamerli güneyindeki Culfa demiryolu bölgesi uzun bir süre müslüman çetelerin elinde idi. Ben bunlar? da??tmak istedim, (ancak) ba?aramad?m. Boyun e?mi? ahaliye zulmeden Ermeni ve müslüman çetelerini da??tmak için ben ve Erivan Hükümeti bütün çarelere ba?vuruyoruz. Bunu Türk kolordusu komutan? Kaz?m Karabeki Bey’e haber verdim. S?n?r bölgesinde ayn? önlemlerin onlar taraf?ndan da al?nmas?n? istiyorum.
“Koylasar ve ?man?alu köyleri yan?nda belki yanl??l?k eseri olarak 25 Haziran 1918 günü yerli Ermeni, Türk ve Tatar müfrezeleri aras?nda çarp??ma meydana geldi?ini Türk Komutanl???na haber vermenizi rica ederim. Bu gibi olaylar?n olmamas? için ne zaman, hangi yoldan, ne kadar birli?in ne amaçla geçece?ini zaman?nda bana bildirmesi sorununun Komisyonda çözümlenmesini rica ederim. Bu ko?ullarla, bu olaylara benzer olaylar?n bir daha meydana gelmeyece?ini muhakkak bilebilirler.
“Kolordu Komutan? Nazarbekof.“ [73]
Belgeler “ikinci darbeyi” kimin vurdu?unu ku?kuya yer b?rakmayacak ?ekilde gösteriyor. Rus kuvvetlerinin çekilmeye ba?lamas?yla katliama giri?enlerin Türkler de?il. Ermeni komiteleri ve çeteleri oldu?u belgelerle sabittir. Bugün Türkler bu cinayetlerin hesab?n? sormal? m?d?r?Soracaklarsa kimden soracaklard?r? Bu sorular?n yan?t? bu çal??may? okuyanlar?n takdirine b?rak?lmaktad?r.
Yukar?da kaydedilen Nazarbekof imzal? belge Ermeni komitecilerinden Antranik’in marifetleri hakk?nda aç?k bir fikir vermekte olmas? bak?m?ndan ilginçtir. Rus geri çekili?i s?ras?nda Ermeni komite ve çetelerinin giri?tikleri katliam?n mimar? olan Antranik, h?z?n? alamam?? ve Türk s?n?r?n?n kar?? taraf?nda, Kafkasya’da da Türkleri katletmeye ba?lam??t?r. Bunu söyleyen de Erivan merkez olarak kurulmu? Ermenistan Cumhuriyetinin silahl? kuvvetler komutan? Nazarbekof’tur. Ve Antranik, bugün, Ermeni propaganda ve terör odaklar?nca “ulusal kahraman” olarak an?lmaktad?r.
Gerçek belgeler böylece görülmü? olmaktad?r. 1915-1918 olaylar?nda neyin do?ru oldu?u, neyin olmad??? belgelerle ortadad?r. Andonian’?n sahte belgeler sistemi ve bunlara dayand?rd??? iddialar bu gerçek ar?iv belgeleri kar??s?nda iflas etmektedir.
[1]Ba?bakanl?k Ar?ivi,?radei Seniye ve Tutanaklar Defterleri,Dosya No:235
[2]ibid,Dosya No:235
[3]ibid,Dosya No:235.
[4]ibid,Dosya No:235.
[5]ibid,Dosya No:237.
[6]ibid,Dosya No:237.
[7]ibid,Dosya-Cilt No:239
[8]ibid,içi?leri Bakanl???,Dosya No:83/A
[9]ibid,dosya No:53
[10]Genelkurmay Ba?kanl???,Ar?iv No:1/131,Klasör No:2287,Dosya No:32/12,Fihrist No:1/10.
[11]ibid,Ar?iv No:4/3671,Klasör No:2811,Dosya No:26,Fihrist No:15/1.
[12]ibid,Klasör No:2818,Dosya No:59,Fihrist No:2/54.
[13]Ba?bakanl?k Ar?ivi,?çi?leri Bakanl???,?ifre Defteri No:48.
[14]ibid,?ifre Defteri No:48.
[15]ibid,?ifer Defteri Nö:50.
[16]ibid,Dosya No:Emniyet-2.
[17]Genelkurmay Ba?kanl???,Ar?iv No:4/3671,Klasör No:2818,Dosya No:59,Fihrist No:1/12.
[18]Ba?bakanl?k Ar?ivi,Içi?leri Bakanl???,Gelen ?ifre Dosyas?,Sivas Defteri.
[19]ibid,Gelen ?ifre Dosyas?,Sivas Defteri.
[20]Genelkurmay Ba?kanl???,Ar?iv No:1/131,Klasör No:2287,Dosya No:12,Fihrist No:1/37.
[21]Ba?bakanl?k Ar?ivi,?çi?leri Bakanl???,?ifre Dosya No:52.
[22]ibid,?ifre Dosya No:52.
[23]Genelkurmay Ba?kanl???,Ar?iv No:1/131,Klasör No:2287,Dosya No:32/12,Fihrist No:12/1.
[24]Ba?bakanl?k Ar?ivi,?çi?leri Bakanl???,?ifre Dosya No:53.
[25]Genelkurmay Ba?kanl???,Ar?iv No:1/1,Klasör No:44,Dosya No:207,Fihrist No:2/1,2/2.
[26]Takvim-i Vekayi,19 May?s 1331(1 Haziran 1915),No:2189.
[27]Gürün,Kamuran;op.cit.,sayfa 211
[28]Ba?bakanl?k Ar?ivi,?çi?leri Bakanl???,?ifre Dosya No:53.
[29]ibid,?ifre Dosya No:53.
[30]ibid,?ifre Dosya No:53.
[31]ibid,?ifre Dosya No:53.
[32]ibid,?ifre Dosya No:54.
[33]ibid,?ifre Dosya No:54.
[34]ibid,?ifre Dosya No:56.
[35]ibid,?ifre Dosya No:57.
[36]ibid,?ifre Dosya No:69.
[37]ibid,?ifre Dosya No:54.
[38]ibid,?ifre Dosya No:55/20.
[39]ibid,?ifre Dosya No:55/19.
[40]ibid,?ifre Dosya No:55/18.
[41]ibid,?ifre Dosya No:56/17.
[42]ibid,?ifre Dosya No:57.
[43]ibid,?ifre Dosya No:60.
[44]ibid,?ifre Dosya No:60.
[45]ibid,?ifre Dosya No:61.
[46]ibid,?ifre Dosya No:62/21.
[47]ibid,?radei Seniye ve Görü?meler Resmi Tutanaklar?,Cilt No:245.
[48]ibid,?ifre Dosya No:69.
[49]ibid,Bakanlar Kurulu Tutanaklar?,Cilt No:207.
[50]ibid,?radei Seniye Defterleri,Cilt No:257.
[51]ibid,?ifre Dosya No:83.
[52]ibid,?ifre Dosya No:54.
[53]ibid,?ifre Dosya No:68.
[54]ibid,?ifre Dosya No:55.
[55]ibid,?ifer Dosya No:56.
[56]ibid,?ifre Dosya No:57.
[57]ibid,?ifre Dosya No:58.
[58]ibid,?ifre Dosya No:61.
[59]ibid,?ifer Dosya No:68.
[60]ibid,?ifre Dosya No:50.
[61]ibid,?ifre Dosya No:54.
[62]ibid,?radei Seniye Tutanaklar?,Cilt No:241.
[63]ibid,?ifre Dosya No:55.
[64]Genelkurmay Ba?kanl???,Ar?iv No:1/2,Klasör No:361,Dosya No:1445,Fihrist No:11/11.
[65]Ba?bakanl?k Ar?ivi,?çi?leri Bakanl???,?ifre Dosya No:57.
[66]ibid,Dosya No:Emniyet-2.
[67]ibid,?ifre Dosya No:63.
[68]ibid,?ifre Dosya No:64.
[69]ibid,?ifre Dosya No:5.
[70]Genelkurmay Ba?kanl???,Ar?iv No:4/3671,Klasör No:2947,Dosya No:628,Fihrist No:3/1-3/3.
[71]ibid,Ar?iv No:4/3671,Klasör No:2947,Dosya No:628,Fihrist No:3/4.
[72]ibid,Ar?iv No:1/2,Klasör No:359,Dosya No:1023(1453),Fihrist No:3/36.
[73]ibid,Ar?iv No:1/2,Klasör No:401,Dosya No:1578,Fihrist No:3/1.
| | | | ----------------------
* -
- Ermenilerce Talat Paşa'ya Atfedilen Telgrafların Gerçek Yüzü | | | | | « Geri | | | |
|
|
| | |
Anasayfa
İletişim
