| | !á^€ le="text-align: justify;">ERMEN? MESELES?NE YAKLA?IM SORUNLARI
Okutman ?ener AKSU*
Tarih bilgisi,iki taraf? keskin k?l?ç gibidir.Dikkat ve özen ister.Daha da önemlisi yöntem ister.Oysa tarih bilgisinin kolay elde edilece?ine yönelik genel geçer kan?,yayg?n bir al??kanl??a dönü?mü?tür.Bu al??kanl?k,tarihe yönelik bilimsel tutum ve duru?lar?n önüne geçmekte,onlar? gölgelemekte ve onlara ket vurmaktad?r.Tarih bilgisi,böylece ki?isel an?lar kadar rahat ifade edilen olgu ve olaylara dönü?mektedir.
?ncelikten,ara?t?rma ve bilimsel yeterlilikten uzak tarih üretimlerinin,tarih bilgisini erozyona u?ratt??? ortadad?r.Ama daha vahim olan?,tarih bilgisini herkesin rahatl?kla kullanmas?n?n ‘do?al’ kar??lanmas?d?r.Böylece iki yan? keskin k?l?ç;ehli olmayan ellerde savrulmaktad?r.Bilinçler bulanmakta,kinler nefretler ço?almakta ve geçmi?in rasgele seçilmi? öznel çöplü?ü, günümüzü kirletmekte,ard?ndan da gelece?e ta??nmaktad?r.[1]
Bu noktada tarihçilere büyük sorumluluk dü?mekte,nesnel tarih bilgisinin geli?tirilip yayg?nla?t?r?lmas? gerekmektedir.Ancak tarihçiler,bu sorumlulu?u yerine getirebilecek do?al ve toplumsal olanaklardan yoksundur.Çünkü tarihçi,bir insan olmakla, daha ba?tan,tarih bilgisini edinme ya da ortaya koyma eyleminde kendinden kaynaklanan s?n?rlarla ku?at?lm??t?r.
Bacon’a göre;insan usu,do?ay? yine do?an?n nesnel yasall??? ile kavramak zorundad?r.?nsan usu bu yetiye sahiptir.Ancak,bunun için tutkunluklar?ndan ar?nmas? gerekir.Bu tutkunluklar?n ba??nda “idol” ad?n? verdi?i bo? inanlar,putlar ya da ön yarg?lar gelir.Dört bo? inandan biri olan ve “?dola tribus” ad?n? verdi?i önyarg?ya göre;insan usu t?pk? k?r?ml? bir ayna gibidir.Ona yans?yan nesnelerin do?as?n?,kendi do?as?yla kar??t?ran,bozan ve kirleten bir ayna...Yani bir çe?it insan biçimci bir ?ekilde ?eyleri kavrama e?ilimleriyle,gerçe?i bozar.Bu zorluk,bir çok dü?ünürün ba?l?ca konusu olmu?tur.Holbach,“Bütün insanlar hasta,do?umdan hemen sonra onlar yan?lg? hastal???na yakalan?yorlar” der...[2]
Do?al bilimlerle u?ra?an insanlar bile,s?rf bu yüzden,ürettikleri bilgiye yönelik bir güvensizlik içindedirler.Öyle ki,llya Prigogine’nin,do?al bilimlerin verilerine yönelik “Kesinliklerin Sonu” adl? eseri,1977 Nobel Kimya Ödülünü kazand? ve popüler kitaplar aras?nda yerini ald?.
Do?al bilimlerden,“niyete dayal? aç?klama”[3]ile ayr?lan toplumsal bilimler ve bu bilimlerden biri olarak kabul edilen tarih için,nesnellik ve bilimsellik aç?s?ndan yeterli donan?ma sahip olmad??? yolundaki görü?ler,son dönem post-modern tarih anlay??lar?nda yer almaktad?r.Hatta tarihin hiçbir içkin birlik ya da tutarl?l?k göstermedi?ini,her tarih kavray???n?n dil arac?l???yla in?a edilen bir yap?t oldu?unu,özne olarak insanlar?n,çeli?kilerden ve ikircimlerden özgür,bütünlenmi? bir ki?ili?e sahip olmad???nI ve her metnin farkl? yollarla okunup yorumlanaca??[4]ileri sürülmü?tür.
Gerçi Hegel,“Tarihin herhangi bir kan?, görü? koleksiyonu olmad???n?” buna kar??n onun “organik olarak geli?ip ilerleyen bir bütünlük,ussal bir art arda geli? oldu?unu;s?rf bu olgu sayesinde,bir bilim olma onurunu kazand???n?”[5] söylemi?tir.Ancak bugün,tarih tasar?mlar?n?n ve tarihçinin konumunun,her zamankinden daha zor oldu?u yönündeki kayg?lar göz ard? edilemeyecek boyuttad?r.
Tarihçinin zorluklar?na yönelik bu k?sa giri?in ard?ndan,?imdi,“Ermeni Meselesi’ni” ara?t?ran tarihçinin,genel zorluklar?n?n d???ndaki s?k?nt?lar?n? dile getirmek mümkün olacakt?r.
“Ermeni Meselesi” kar??s?nda tarihçi,olay?n bütün ögelerini bulmak ve bir paz?l gibi bulduklar?n? uygun bir ?ekilde yerle?tirerek,gerçe?i ortaya sermek niyetindedir.
Geni? uzam ve zamana yay?lm?? “Ermeni Meselesi”nin bütün verilerine sahip olmak,bir çok nedenle olanaks?z gibidir.Öncelikle, olay?n bir çok aktörü vard?r.Bu aktörlerin olay içindeki rolünü belgelemek,bir ço?unun ‘gizli devlet siyasallar?ndan’ say?lmalar? bak?m?ndan kolay olmayacakt?r.?kincisi,isteyerek ya da istemeyerek,bilerek ya da bilmeyerek,belgeler zamanla kaybolmu? olabilir.Dahas?,tarihe ideolojik yakla?anlar?n,sahte belgeler ortaya ç?karmas? ile “sahici” belge tart??malar? yap?lmaktad?r.K?saca,belgeler kar??s?nda tarihçi,donan?ml? de?ildir.Üstelik,yapt??? ara?t?rmalar bir çok ülkenin ar?ivini görmeyi gerektirdi?i için,belge edinme güçlü?ünün d???nda zorluklarla da kar??la?acakt?r.
Diyelim ki paz?l? yapabilecek yeterli say?da belge buldu.Bu belgelerin,gerçe?in yazanlar taraf?ndan yorumlanmas? gibi bir öznelli?e sahip olma olas?l?klar? kar??s?nda,tarihçinin yapabilecekleri s?n?rl?d?r.Üstelik,yaz?l? belgelerdeki lisan, önyarg?lar ve imajlar bar?nd?rd??? için,gerçekle ikinci dereceden ili?kilidir.Yani yap-bozun eldeki parçalar?n?n güvenirli?i de ?üphelidir.
Bütün bunlara ra?men tarihçi,Ermeni Meselesi paz?l?n? yapmaya karar verdi?inde,bo?luklar?n bir ?ekilde doldurulmas? gerekecektir.Belgelerin yetersiz kald??? bo?luklar;tarihçinin,tarih tasar?m?n?n uzant?lar? olarak ortaya ç?kaca??ndan, gerçekle üçüncü dereceden bile ili?kili olmayabilir.Denecektir ki,günün ko?ullar?,ça??n genel e?ilimleri bu konuda ???k tutacak niteliktedir.E? zamanl? olaylar esin kayna?? olacakt?r.Ya da ba?ka bir çok seçenek ifade edilebilir.
Ancak unutmamak gerekir ki,burada bir tarih tasar?m? gerçekle?tirmekle yüz yüze gelen tarihçi,öncelikle,kendi fikirlerinden hareket edecektir.Ancak fikirlerin çok temiz oldu?unu söylemek mümkün müdür?Helvetius;“Fikirlerimiz,içinde ya?ad???m?z toplumun zorunlu sonuçlar?d?r”[6]derken,bu kayg?y? dile getirmi?ti.Üstelik fikirlerimiz,bir dil arac?l??? ile ta??nmakta ve her dil (yani lisan) fikirlerimizi s?n?rlanmakta,ko?ulland?rmaktad?r.Bu s?n?rlama iki ?ekilde olmaktad?r.Birincisi, “kavramlar,olaylara kap?l?d?r”,[7]ikincisi,kavramlar olaylar?n biricikli?ini önemsemeden genelle?tirme e?ilimindedir. Böylece,örne?in Ermeni Meselesi,kolayl?kla benzer olaylarla özde?le?tirmekte,bilinen benzer olaydaki verilerle sorgulanmakta, yarg?lanmakta ve giderek içi bo?alt?lmaktad?r.
Yine de tarihçi bir tarih tasar?m? yapar.Nedenleri s?ralar,olay? kurgular,sonuçlar? ortaya ç?kar?r ve benzeri...Peki, örne?in,nedenlerin öncelikli s?ralanmas?,yada ortaya konmas? gerçe?i bire bir yans?tabilir mi?Usumuzun yan?lg? hastal???, önyarg?lar?,belge yetersizli?i,kulland???m?z lisan?n imajlar ta??mas? ve bizi s?n?rlamas?n? da bir kenara b?rakarak sorumuzu yineleyelim;nedenlerin öncelikli s?ralamas? ya da ortaya konmas?,gerçe?i bire bir yans?tabilir mi?Hay?r! Çünkü,tarihçi burada da büyük bir sorunla kar?? kar??yad?r.Nedenlerin s?ralamas?,kendi tarih metodolojisi,tarih anlay??? ve tarih tasar?m? ile ilgili olarak de?i?ecektir.
Üstelik tarihçi,bir toplumun üyesidir.Kendi toplumu ile ilgili bir konuyu i?lerken,do?al olarak taraft?r ve özneldir. Örne?in,Türkiye’ye de gelip,burada,Ermeni Meselesi’ne yönelik bir bildiri sunan tarihçi Levon Mara?l?yan... Ermeni toplumunun bir üyesi olmas? ve “Ermeni Meselesi” ile bir ?ekilde ilintili olmas?,tarihçili?i üzerinde,öznellikten yana bir bask? olu?turmu?tur.Yazd??? ve Türkçe’ye çevrilen “Ermeni Sorunu ve Türk-Amerikan ?li?kileri”[8]adl? eser incelendi?inde,bir kez bile,dönemin Müslüman kurbanlar?yla ilgili bir bilgi vermedi?i,bundan bilerek ya da bilmeyerek kaç?nd??? görülmektedir.
Bu noktada,sadece “Ermeni Meselesi” ile ilgili olmak üzere,tarihçiyi zorlayan ba?ka bir unsurdan söz etmek gerekir.Ermeni Diasporas?,tarihsel bilgiyi,bir çe?it ideolojik ayg?t haline getirerek,kendi varolu?lar?n?n dayana?? yapm??lard?r.Öyle ki, dünyan?n çe?itli yerlerine da??lm?? Ermeniler’in türde?lik ba??n?,göçe yönelik ön yarg?lar ve bu önyarg?larla ko?ulland?r?lm?? kinleri olu?turmaktad?r.Bu nedenle,Ermeni tarihçileri,bu iklim içinde ?ekillenmi? bilinçleri ile nesnelli?e ula?makta zorluk çekmektedir.Üstelik Ermeni propagandas?,sadece Ermeni tarihçilerini de?il,bütün tarihçileri bask? alt?nda tutmaktad?r.Sözgelimi,gerçe?e,Ermenilerin bak??? ile yakla?mayan herhangi bir tarihçi,kolayl?kla Ermeni tehdidini üzerine çekmektedir... Bu nedenle,Türkiye d??? dünyada Ermeni Meselesi,Ermeni motifleriyle biçimlendirilmi? ve ola?anüstü gayretlerle süren propagandalarla,bir çok toplumda,?imdiden önyarg?lar üretilmi?tir...Önyarg?lar? a?mak,tarihçinin kar??la?t??? en büyük engeldir.Einstein’in önyarg?lar?n parçalanmas? kar??s?ndaki korkusunu burada anmak yerinde olur kan?s?nday?m.
Ermeni Meselesi’ne yakla?an tarihçileri bekleyen ba?ka bir tehlike de;“Olay?n mekan/zamandan soyutlanarak ele al?nmas? ile biriken,“çarp?k tarih bilgisi” diyebilece?imiz fazlal?klar?n ay?klanma sorunudur.Tarihçinin kafas?n? buland?ran bir çok yay?n,bir çok motif,bir çok bak?? ve tarih tasar?m? vard?r.Herhangi bir tarih bilgisine sar?lm??,tutunmu? ve giderek onu yok ederek,tarih bilgisinin yerini alm??,palazlanm?? birikimlerin içinde;tarih bilgisini seçmek,gerçekle ilintili olan? tespit etmek ve ortaya koymak zordur.Hatta,Ermeni Meselesi ile ilgili,tarih bilgisinin önüne geçen bu “çarp?k yap?”,siyasi ve ideolojik kaynaklardan bilinçli bir destek de görmektedir.Öznel olan bu yap?n?n bir di?er özelli?i de,“birbirine at?fta bulunarak” geçmi?teki çarp?k bilgiyi me?rula?t?rmakta,sonra da,bu eski çarp?k bilginin me?rulu?una dayanarak kendine var etmektedir.Bu ili?ki böylece,ç?? gibi büyüyüp gitmektedir.Kitleler merak duygular?n?,tarih bilgisinden daha çok,ortal?kta ve kolayca ula??labilen alanlarda kendini gösteren bu “çarp?k bilgilerden” doyurmaktad?r.
Tarihçi,bunca kar???kl?k içinde,kendi tarih tasar?m? için olu?turaca?? bilgi ögelerine ula?makta zorluk çekece?i gibi, bunlar? kullanmakta da s?k?nt? duyacakt?r.Çünkü,konu ile ilgili bu çarp?k bilgiler,yayg?nla?m?? ve insanlar?n dü?üncelerini, önyarg?lar?n? elde ettikleri “çarp?k bilgiler” ile ku?atm??tir... Nas?l bir tarih tasar?m? ve kurgusu yap?l?rsa yap?ls?n, “çarp?k bilgiler” deryas? içinde hak etti?i yeri bulmakta bunalacakt?r... Bu nedenle tarihçilerin bir ço?u,konudan uzakla?makta,çal??malar?n? yar?m b?rakmakta ya da hiç yakla?mamaktad?r.
Bu tutum daha çok Türk tarihçileri aras?nda görülmektedir.Tarihçiler bu alandan çekilince,siyaset bilimciler,hukukçular, hatta hiçbir bilimsel e?itim görmemi?,fakat toplumsal duyarl?l??a sahip bireyler konuyu sahiplenmekte ve i?lemektedir. Üretilen tarih bilgileri ve tasar?mlar?,nesnellik ve bilimsellik aç?s?ndan eksik kalmakta;hatta giderek,örne?in Ermeni ara?t?rmalar? taraf?ndan,kendi savlar? için bir çe?it dayanak olu?turmaktad?r.
Bir ba?ka s?k?nt?y? daha dile getirmek gerekir.Bulundu?umuz co?rafya konusunda,sömürgecilerin bitmez tükenmez politikalar?, kendileri için araçlara gereksinim duymakta ve her seferinde,bölgenin kendilerine göre yeniden düzenlenmesi için,bölgenin geçmi?i ile ilgili siyasi/tarihsel kurgular düzenlenmektedir.Sömürgecilerin bu konudaki çal??malar?n?n boyutlar? ve donan?mlar? öylesine güçlüdür ki,tarihçilerin bilimsel tav?rlar?yla yakt?klar? ???k,bu karanl?k içinde yitip gitmektedir...
Böylece tarihçi,sadece bo? inanlar?n,tarih bilgisinin kendisinden kaynaklanan zorluklar?n,tarihçinin fikirlerinin ya?ad??? toplum taraf?ndan ?ekillendirilmesinin,çarp?k tarih bilgisinin yorucu etkisinin yan? s?ra,bir de ve daha da a??r olarak, sömürgecilerin bask?lar? kar??s?nda,bilimsel çal??mas?n? sürdürmek zorundad?r... Bu,özellikle Türk tarihçilerinin kar??la?t??? bir zorluktur.
Walter Benjamin’in,“siyasi mücadelelerde,geçmi?in bile tehdit alt?nda oldu?u yolundaki yarg?s?”[9]na dikkatini çekmek isterim.Çünkü geçmi?i ara?t?rma,tarihçinin,tarih yöntemlerinin d???na ta?arak bir siyasi malzeme haline gelince,geçmi?e yönelik bir anlama de?il “yarg?lama” sürecini ba?lat?r.Bu hem geçmi?i ve hem de tarih bilimini tehdit eden bir tutumdur ve bir süre Sonra,tarih bilgisi içine s?zarak,tarih bilgisi ve yöntemlerini tahrip edebilir... Bu tahrip,sonuçta tarih bilimine ve üretti?i bilgiye yönelik güven duygusunun zedelenmesi kadar gidebilir...
Ancak,süreç sadece geriye i?lemez ve yarg?lama daha çok bugün ve gelecek için yap?l?r.Bu durumda,tarih bilgisinin gelece?i ayd?nlatma görevi engellendi?i gibi,yerine,bu yarg?lama kampanyas?n?n ürünleri geçerek,bugünü ve gelece?i çat??malar,ön yarg?lar ve bo? inanlar alan?na çevirecektir...
Bütün bu karanl?k tablo tarihçinin,Ermeni Meselesi’ne yönelik ara?t?rma arzular?n? k?rmak için de?ildir.Tersine,özellikle de Türk tarihçilerin,Ermeni Meselesi’ni ara?t?rmaya yönelmesi içindir ve kar??la??labilecek tehlikelere dikkat çekmeyi amaçlam??t?r.Engelleri bilmek,yola ç?karken tedbirli almam?z? sa?lar.Bizi yolculuktan men etmez.Ya da en az?ndan etmemesi gerekir.
Elbette Ermeni Meselesi’ne yönelik Türk tarihçilerin yetkin ve bilimsel çal??malar? vard?r.Ancak hepimiz biliyoruz ki,bu yeterli de?ildir.Daha çok tarihçinin,daha nesnel bak??la olaya yakla??mlar?,sadece bugünün gereksinimi de?ildir.Geçmi?in ve gelece?in de bu çal??malara ihtiyac? vard?r.Çünkü geçmi? de,gelecek de bask? ve tehdit alt?ndad?r.Buna duyars?z kalamay?z! Tarihçi ve ayd?n olman?n kaç?n?lmaz bir sorumlulu?u vard?r.Bu bildiri,bütün ayd?nlar? ve tarihçileri,sorumluluklar?n? hat?rlatmak için haz?rlanm??t?r.
*Kocaeli Üniversitesi,Atatürk ilkeleri ve ?nk?lap Tarihi Bölümü Okutman?,Kocaeli
[1]?ener Aksu ve di?erleri;Ermeni Sorunu Rehberi,Kocaeli üniversitesi Yay?nlar?,Kocaeli 2000,s,11
[2]Bacon’un idolleri ve Holbach icin bkz. Sinan Özbek.?deoloji Kuramlar?,Bulut Yay?nlar?,?stanbul 2000
[3]Elster’den aktaran,Alex callinicos,Tarih Yapmak,Özne Yay?nlar?,1998 s,22
[4]Bunun için Bkz.Georg. G lggers,Yirmiyinci Yüzy?lda Tarih Yaz?m?,Tarih vakf? Yurt Yay?nlar?,?stanbul 2000
[5]Aktaran,?ahin Yeni?ehirlio?lu,Birey,Toplum,Devlet ?li?kisi,Ümit Yay?nlar?,Ankara 1995,s.63
[6]Özmek,ag.e.,s23
[7]Bu konuda geni? bir bak?? için;?smet Yaz?c?,Kitle ?leti?iminde ?maj,Kurumsal bir Yakla??m,Bilim Yay?nlar?,?stanbul
1997
[8]Bak?n?z,Levon Mara?l?yan,Ermeni Sorunu ve Türk-Amerikan ili?kileri,1919-1923,(Çev. ?en Süer,)Belge Yay?nlar?,
?stanbul 1991
[9]Aktaran,A.Callinicos,Tarih Yapmak,Özne Yay?nlar? ?stanbul 1998,s,13
| |
Anasayfa
İletişim
