GERÇEK BELGELER 1

Bu bölümde, bugünkü Türkçeyle metinleri III. Bölüm’de verilen Türk ar?iv belgelerinin orijinalleri transkripsiyonlar?yla birlikte yay?nlanacakt?r.

Bu belgelerin yay?nlanmas?nda III. Bölüm’de izlenen s?ra takip edilecektir.

A) Ermeni Okul, Kilise ve Mezarl?klar?

III. Bölüm’de görülen yedi ar?iv belgesinin orijinalleri transkripsiyonlar? ile birlikte burada sunulmaktad?r.

Gerçek Belge No:I

Gerçek Belge No: I

B (Bismillah)

?radei Seniye-660

fi 11 Cemazilahire sene 332 fi 24 Nisan 330
(7 May?s 1914) yaz?lm??d?r.

Ayd?n Vilayetinin mahal-i muhtelifesinde mukaddema in?a olunup ruhsat? resmiyeye rabt idilmemi? olan maabid ve mekatib ile müessesat? saire meyan?nda bulunan Menemen kasabas?nda emlaki surfadan dörtyüz altm?? metro vüsatinde bir arsa üzerine, dokuz metro yetmi?be? santimetro tül ve alt? metro yetmi?be? santimetro arz ve alt?buçuk metro irtifa?nda, d?varlar? kargir ve sakf? (dam?) ah?ab ve dershane k?sm?nda alt? pencere ve bir kapu ve muallimlere mahsus alt k?sm?nda be? pencere ve iki kapuyu muhtevi Ermeni mektebinin arsas?na,alelusul resmi senevi tahsis ve Maarifi Umumiye Nizamnamesinin yüzyirmidokuzuncu maddesi ahkam?na riayet olunmak üzere, ruhsat? resmiyeye rabt?, ?urayi Devlet kararile tensib olunmu?tur.

Bu ?radei Seniyenin icras?na Adliye ve Mezahib ve Maliye ve Maarif Naz?rlar? memurdur.

Maarif Naz?r? Maliye Naz?r? Adliye Naz?r? Sadrazam

Gerçek Belge No:II

B (Bismillah)
?radei Seniye-681

14 Cemazilahire sene 332
27 Nisan 1330 (10 May?s 1914) yaz?lm??d?r.

Cebelibereket Sanca??n?n Bahçe Kazas?na muzaf Hasanbeyli karyesinin vasat?nda Gedigi nam?ndaki mahalde, Ke?i?yan Küçün Artin Kahyan?n teberru eyledi?i arazi-i emiriyyeden,elli dönüm vüsatinde bulunan tarlan?n vasat?nda bir tepe üzerine yaln?z in?a olunacak kilise ile mü?temilat?n?n i?gal edece?i mahalle, k?ymeti haz?ras?na göre takdiri icab eden bedeli ö?r karar? mahsusuna tevfikan,on misline bilibla? icarei zemin tahsis ve mütebaki mahal hakk?nda, emlaki adiye muamelesi ifa olunmak üzere: otuz metro otuzbe? santim tül ve onyedi metro arz ve sekiz metro irtifa?nda cümle kapusunun haricine direkler üzerine kemer ve fevkine be? metro tül ve onyedi metro arz?nda ve dört metro irtifa?nda,kad?nlara mahsus bir mahal ile kilisenin her iki taraf?nda alt? metro tül ve be? metro arz?nda, biri kiliseye di?eri harice aç?l?r iki?er kapu ve pencereli iki oday? muhtevi Ermeni cemaatine mahsus kargir bir kilise in?as?na, ?urayi Devlet kararile ruhsat virilmi?tir.

Bu ?radei Seniyenin icras?na Adliye ve Mezahib ve Maliye Naz?rlar? memurdur.

Maliye Naz?r? Adliye Naz?r? Sadrazam

Gerçek Belge No: III

B (Bismillah)
?radei Seniye-851

Fi 10 Receb sene 332
Fi 22 May?s sene 330 (4 Haziran 1914) yaz?ld?.

Trabzon’da Ermeni ?nas mektebi ittihaz olunan emlaki surfadan, be?yüz elli alt? zira murabba?nda ve otuzbin guru? k?ymetinde bir arsa üzerine, tulen ondokuz buçuk metro ve arzen onbir metro ve yetmi? santimetro ve irtifaen oniki metro otuz santimetro ebad?nda mebni olup; haricinde onüç metro on santimetro tülünde ve alt? metro doksan santimetro arz ve irtifa?nda ayr?ca bir dershaneyi ve yedi metro altm?? santimetro tülünde ve ikibuçuk metro arz?nda ve onüç metro irtifa?nda mü?temilat? lazimei saireyi muhtevi papas ikametgah?n?n, Trabzon’da kain Ermeni mektebinin tevsian in?as? hakk?nda, 25 Receb sene 305 tarihinde isdar olunan Emri Ali istirdad; ve Maarifi Umumiye Nizamnamesinin yüzyirmi dokuzuncu maddesi ahkam?na riayet olunmak üzere, ?urayi Devlet kararile mevcudiyeti tasdik olunmu?tur.

Bu ?radei Seniyenin icras?na Adliye ve Mezahib ve Maliye ve Maarif Naz?rlar? memurdur.

Maarif Naz?r? Maliye Naz?r? Adliye ve Mezahib Naz?r? Sadrazam

Gerçek Belge No: IV

B (Bismillah)
?radei Seniye-1232

20 ?aban sene 332
fi 1 Temmuz sene 330 (14 Temmuz 1914)

Erzurum Vilayetinde Refahiye kasabas?nda Ermeni mahallesinde kain kilise kurbunda Tuncu o?lu Vahan’?n arazi-i emiriyyeden ikibin dört yüz ar?un vüsat ve ikibin be?yüz guru? k?ymetinde bulunan arsas?ndan terk ve teberru eyledi?i ikiyüz seksen ar?un miktar?ndaki mahalle: tülen onalt? ve arzen onüç ve irtifaen dokuz ar?un ebad?nda ve alt? kapu ile otuzüç pencere ve dört oda ve iki salonu mü?temil olmak ve bina ve mü?temilat? ile havlus?n?n i?gal edece?i arsaya, e?has? hükmiyenin emvali gayri menküle tasarrufuna dair olan kanuni muvakkat ahkam?na tevfikan, mukatai seneviye tahsisi; ve hitam? in?aatile kü?ad?nda, Maarifi Umumiye Nizamnamesinin yüzyirmidokuzuncu maddesi ahkam?na riayet olunmak üzere, Ermeni Etfaline mahsus bir mekteb in?aas?na, ?urayi Devlet kararile ruhsat virilmi?tir.

Bu ?radei Seniyenin icras?na Adliye ve Mezahib ve Maliye ve Maarif Naz?rlar? memurdur.

Maarif Naz?r? Maliye Naz?r? Adliye ve Mezahib Naz?r? Sadrazam

Gerçek Belge No: V

B (Bismillah)
?radei Seniye-2190

3 Muharrem sene 333
9 Te?rinisani sene 330 (22 Kas?m 1914)

Bergama kazas?na mülhak K?n?k nahiyesi merkezine bir çarik saat mesafede kain bir dönüm ve bir evlek vüs’atindeki ba? yerinin, k?ymeti haz?ras?ndan binde otuz pare hesabile, takdiri icab iden bedeli ö?r karar? mahsusuna tevfikan,on misline bilibla? mukataa-i zemin tahsis idilmek üzere, Ermeni cemaati içün kabristan ittihaz?na, ?urayi Devlet kararile müsaade olunmu?tur.

Bu ?radei Seniyenin icras?na Adliye ve Mezahib ve Maliye Naz?rlar? memurdur.

Maliye Naz?r Vekili

Adliye ve Mezahib Naz?r? Sadrazam

Gerçek Belge No: VI

B (Bismillah)
?radei Seniye-2354

Fi 25 Muharrem sene 333,
Fi 1 Kanunievvel sene 330 (14 Aral?k 1914)

Adana Vilayeti dahilinde, Osmaniye Kazas?’nda, Sis (Kozan) Kato?ikosu Sahak Efendi’nin mutasarr?f oldu?u: Üç dönüm, bir evlek, seksen zira(ar??n) vüsatinde arazi-i emiriyyeden bir arsa üzerine; k?ymeti haz?ras? üzerinden takdiri icab eden bedeli ö?r, karar? mahsusuna tevfikan, on misline bilibla?, mukataa-i zemin tahsis olunmak.

Ve, sakf? üzerinde: Üç metro arz ve zeminden i’tibaren onalt? metro irtifa?nda bir Çan-Kulesi’ni; ve iki taraf?nda, tülen yedi metro k?rk santimetro ve arzen be? metro altm?? santimetro vüsatinde iki oday? muhtevi bulunmak üzere, onyedi metro tül ve onbir metro seksen santimetro arz; ve sekiz metro irtifa?nda, Ermeni cemaatine mahsus müceddeden bir Kilise in?aas?na, müsaade olunmu?dur.

Bu ?radei Seniyenin icras?na Adliye ve Mezahib ve Maliye Naz?rlar? memurdur.

Adliye ve Mezahib Naz?r? Maliye Naz?r Vekili Sadrazam

Gerçek Belge No: VII

Gerçek Belge No: VII

B(Bismillah)
?radei Seniye-140

Fi 20 Cemazilula sene 333
Fi 23 Mart sene 331 (5 Nisan 1915) yaz?lm??d?r.

Sivas Vilayeti dahilinde Tenus kazas?n?n Gemerek nahiyesinde: binsekizyüz metro terbi’inde (kare) mülk bir arsa üzerine, onyedi metro irtifa?nda bir çan kulesi ile iki kapu ve oniki pencereyi muhtevi olmak üzere, yirmi metro tül ve onbe? metro arz ve dokuz metro irtifa?nda Ermeni protestan cemaatine mahsus bir kilise in?aas?na,?uray? Devlet kararile ruhsat virilmi?tir.

Bu ?radei Seniyenin icras?na Adliye ve Mezahib Naz?r? memurdur.

Adliye ve Mezahib Naz?r? Sadrazam

B) ?darede Ermeni Memurlar

III. Bölüm’de bugünkü Türkçeyle metinleri kaydedilen iki ar?iv belgesi transkripsiyonlar?yla birlikte burada yay?nlanmaktad?r.

Gerçek Belge No:VIII

Gerçek Belge No: VIII

Dahiliye Nezareti
Umur-? Mülkiye Müfetti?li?i
Bitlis Vilayeti

Dahiliye Nezareti
Fi 26 Mart sene 1331 (8 Nisan 1915)

Mülkiye Müfetti?i Mihran Boyac?yan taraf?ndan, fi 26 Mart sene 1331 (8 Nisan 1915) tarihinde, Eruh Kazas? tekalif-i harbiye ve müdafa’a-i milliye komisyonlar? nezdinde, icra eyledi?i tefti?i mübeyyin layihad?r.

Suret-i musaddakas?, Bitlis Vilayeti’ne takdim k?l?nd???. Fi 29 minhü (29 Mart 1331-11 Nisan 1915)

Bitlis Mülkiye Müfetti?i (imza) Mihran

Tedkik ve mütale’alar? tenmik olunmak üzere, Mu’avin Cevdet Be?efendiye.Fi 28 Nisan sene 1331 (11 May?s1915)

Eruh Kaimakam? hakk?ndaki i?’arat? müeyyed mahiyette görüldü?ünden, o yolda tezkere yaz?lmas? münasib ise de, ferman.

Fi 30 minhü

Bende (niz)
Mu’avin
(imza) Cevdet

Mucibince, Kalem’e. Fi 2 May?s sene 331 (15 May?s 1915).

Gerçek Belge No: IX

Gerçek Belge No:IX

B (Bismillah)
Bab-? Ali (?ifre)
Dahiliye Nezareti
Emniyet-i Umumiye Müdiriyeti
Hususi 13

Kal’a-i Sultaniye (Çanakkale) Mutasarr?fl???na

C (evap) 16 May?s Sene 331 (29 May?s 1915). Bayramiç Kaymakam? Karabet Efendi’nin, ?stanbul’a gelmesinde mahzur yoktur. Fi 23 May?s sene 331 (5 Haziran 1915).

Yaz?ld?. Naz?r nam?na

(?mza okunamam??t?r)

III. Bölüm’de Türkçe metinleri verilen oniki ar?iv belgesi burada sunulmaktad?r.

Gerçek Belge No:X

Gerçek Belge No: X

B (Bismillah)

Bab-? Ali
Dahiliye Nezareti
Emniyet-i Umumiye Müdiriyeti
725 Hususi
Harbiye Nezaret-i Celilesine
Mahrem

Devletlü Efendim Hazretleri,

Mükerrer ate?li esliha-? memnua ile müsellah, k?rk ki?ilik bir çetenin Zeytun kasabas?na bir saat mesafede Mara?’a gelmekte olan yirmi bir yolcuyu soyarak: on iki bin guru?u mütecaviz nakitlerini gasbettikleri ve bu vakan?n mubalegal? bir surette ?uyuu üzerine karyelerinin dücar-? tecavüz olmas?ndan korkan o civar kura efrad?ndan otuz neferin k??ladan firar etti?i; ve vakan?n müslümanlara pek ziyade su-i tesir eyledi?i; ve Zeytunlulara kar?? ?u s?rada istimal-i ?iddet edilmezse, müslümanlar?n mukabele-i bilmisle tevessül edecekleri hissolundu?u; ve Livan?n seyyar bölü?ünün Zeytun’a hareketi mukarrer ise de, iki yüz küsur gayri muallem efraddan ibaret olan bu kuvvetle bir ?ey yap?lamayaca??; ve Mara?’ta asayi? hükümferma olmas?na mebni, jandarma ile idare mümkün oldu?undan ihtiyaten b?rak?lan ve n?fs? muallem efraddan mürekkep olan bin yüz altm?? mevcutlu depo taburunun infikakinde mahzur görülemedi?i cihetle; mütecavizlerin tedibi için, Zeytun’a izam? lüzumunun temini, Mara? Mutasarr?fl???n?n i?ar?na atfen Halep Vilayetinden al?nan 17 A?ustos sene 330 tarihli ?ifrede bildirilmi? ve keyfiyetin Suriye ve Havalisi Umum Kumandanl???yla Kolordu Kumandanl???na yaz?ld??? ve seferberlik münasebetiyle Zeytun’dan kald?r?lm?? olan kuvvet yerine ba?kaca kuvvet ikamesi ilaveten izbar k?l?nm?? olma?la; ?u s?rada tahaddüs eden vekayi dolay?siyle ehemmiyeti bir kat daha tezayüt eden Zeytun ve havalisinin temin-i inzibat? için muktazi tedabirin istikmali lüzumunun, Kolordu Kumandanl???na tebli?ine müsaade buyrulmas? bab?nda,emr-ü ferman hazret-i men leh’ül emrindir.

H.D.
19.6.330
(1 Eylül 1914)
Asayi? 19.6.330

Fi 10 ?evval sene 332 ve 19 A?ustos sene 330 (1 Eylül 1914)
Dahiliye Naz?r? Nam?na
Müste?ar
Ali Münif
Asayi? k?sm?/190 Fi 20 A?ustos sene 330 (2 Eylül 1914)

Gerçek Belge No:XI

Gerçek Belge No: XI

28. 7. 330
(11 Ekim 1914)

(3. Ordu Kumandanl???ndan Ba?kumandanl?k Vekaletine)

Ruslar?n, Kafkasya dahilinde Rus ve Osmanl? Ermenileriyle Rumlar? teslih ederek çeteler te?kil ettikleri, bunlar? bizim tarafa göndererek memalik-i Osmaniyede dahi çete te?kilat?n? tevsi etmek istedikleri, istihbar olunuyor. Ve bu haberler anbean teeyyüd ve tahakkuk ediyor. Ve k?taattan Ermeni firarileri dahi art?yor.

(10/11 Eylül 330) tarih ve 347 numrolu takrir ile de, bu hususu ve ittihaz k?l?nacak tedbiri arzeylemi?tim. ?laveten, firar veya hiyanet edenlerin aileleri hakk?nda ?edid tedabir ittihaz? ve çeteleri himaye eden köylüleri ?ediden tecziye ve herhangi köyde bir çeteye rast gelinirse olveçhile takrib eylemek ve ilan eylemek laz?m geliyor. Bu hususta umumi ve kati bir karar ittihaz etmek ve i?i cereyan-? halisine b?rakmamak laz?m oldu?unu arzeylerim.

imza

Gerçek Belge No:XII

Gerçek Belge No: XII

Saray’da Seyyar F?rka Kumandan? Kaz?m Bey’den
Mevrud fi 16 Te?rinisani sene 1330 (29 Kas?m 1914) tarihli ?ifre Mahlülüdür.

Tel/4073

Üçüncü Ordu Kumandanl???na

Gayet mühim ve bir dakika bile teehhür etmeyecektir.

Dü?man bugün Deyr’e (Ba?kale) tecavüz etmi?tir. Top ve mitralyözü vard?r. Kar??s?ndaki kuvvetimiz, pek az oldu?undan, Ho?ab istikametinde çekilmeye mecbur olaca??n? zannederim.

Derdest edilen iki casusun ifadesinden, bugünlerde Van’da ve vilayet dahilinde k?yam olaca?? anla??lm??t?r. Ahval de, bunu gösteriyor. Saray’daki k?taatin bir k?sm?yle, Ho?ab istikametine hareket edece?im. Ancak, kuvveti mühim oldu?u için vilayet dahilinde de bir k?yam olursa, mü?kil vaziyette kal?naca?? ve Revandiz’de toplanan kuvvetin hareket etmedi?inin anla??ld???, maruzdur.

2 nci ?ube. Fi 16 minhü (16 Te?rinisani 1330) (29 Kas?m 1914)

Gerçek Belge No: XIII

Gerçek Belge No: XIII

B (Bismillah)

Bab-? Ali
Dahitiye Nezareti
Emniyet-i Umumiye Müdiriyeti
Kalemi
Umumi
131 Hususi
(?ifre)
Van Vilayetine

Re?adiye ve Karç?kan telgraf hututunun, baz? mahalleri tahrib edildi?i; ve bu tahribat? ikaa eden Ermeniler’le musademe ba?lad??? cihetle; tahribat-i vak?’an?n ?slah? gayrikaabil bulundu?u, Posta ve Telgraf Nezareti’nden, i?’ar k?l?nm??d?r.

Hatt?n, seri’an tamir ve ?slah? esbab?n?n istikmali; ve mütecasirlerin derdesti ile; vuku’u bildirilen musademe hakk?nda malumat itas?. Fi 2 Kanünievvel sene 330 (15 Aral?k 1914).

Naz?r
(imza) Talat
Yaz?ld?.

Gerçek Belge No: XIV

Gerçek Belge No: XIV

B (Bismillah)

Bab-? Ali
Dahiliye Nezareti
Emniyet-i Umumiye Müdiriyeti
Kalemi
Umumi
142 Hususi
Van Vilayetine
(?ifre)

Van ile Bitlis aras?ndaki baz? Ermeni Köylüleri’nin, müsellahen k?yam ederek, bunlara Ermeni asker firarilerinin de iltihak etdi?i; ve Geva?’a gitmekde olan Kaadi ile refik?n? ve Geva?’dan evrak postas?n? hamilen Van’a sevk eden Posta jandarmalar?n?, pusuya dü?ürerek ?ehid etdikleri.

Ve bu sebeble, Van-Bitlis postalar?n?n tehir-i ihalesi muamelesi kesb-i zaruret eyledi?i, Posta ve Telgraf Nezareti’nden i?’ar k?l?nm??d?r.

Bitlis Vilayeti’le bilmuhabere;Telgraf ve Posta’n?n te’min-i muhafazas?; ve Vilayetçe mevcud malumat?n, seri’an inbas?.

Fi 15 Kanunievvel sene 330 (28 Aral?k 1914).
Naz?r
Yaz?ld?. (?mza) Talat

Gerçek Belge No: XV

Gerçek Belge No: XV

Bab-? Ali
Dahiliye Nezareti
Emniyet-i Umumiye Müdiriyeti
Kalemi
1053 Umumi
Hususi
(?ifre)

Edirne,Erzurum,Adana,Ankara,Ayd?n,Bitlis,Haleb,Hudavendigar(Bursa),Diyarbekir,Sivas,Trabzon,Mamuretilaziz(Elaz??),Van Vilayat?na;

Urfa,?zmit,Bolu,Canik(Samsun),Karesi(Bal?kesir),Kayseri,Karahisar?sahib(Afyon)Mutasarr?fl?klar?na

Bitlis’de zuhur eden,Ermeni E?k?yas?;ve Haleb ve Dörtyol’da yine Ermeniler’in,askere kar?u vuku’bulan tecavüzat;ve Kayseri’de zuhur eden,külliyyetli bombalarla;Rusça,Frans?zca ve Ermenice guruplar? havi,?ifreli muhaberat evrak?,Memleket’de, dü?manlar?m?z taraf?ndan bir ?htilal te?ebbüsü haz?rlanmakda oldu?una delalet etdi?inden.

Her dürlü ihtimale kar?u,bu gibi vakaayi tahaddüs eden menat?kda,tatbik olunacak mu’amele ile;taht-i silahda bulunan Ermeni efrad hakk?nda,Orduy-i Humayün Ba?kumandanl??? Vekaleti’nden,Ordulara,tebligaat-i mahsusa ve umumiyye,ifa k?l?nm??d?r.

Mülkiyye’ye ta’alluk eden hususatda,bilaifate-i zaman,Cihet-i Askeriyye ile bilmüzakere,icab eden tedabirin tamami-i tatbik?na,fevkal’ade i’tina olunmas?,ehemmiyetle tavsiye olunur.

Fi 15 ?ubat sene 330(28 ?ubat 1915)
Naz?r
(?mza) Talat
Verildi.

[1]Ba?bakanl?k Ar?ivi,?radei Seniye ve Tutanaklar Defteri.
[2]ibid,Dosya No:235.
[3]ibid,Dosya No:235.
[4]ibid,Dosya No:235.
[5]ibid,Dosya No:237.
[6]ibid,Dosya No:237.
[7]ibid,Dosya-cilt No:239.
[8]ibid,Dosya No:83/A.
[9]ibid,Dosya No:53.
[10]Genelkurmay Ba?kanl???,Ar?iv No:1/131,Klasör No:2287,Dosya No:32/12,Fihrist No:1/10.
[11]ibid,Ar?iv No:4/3671,Klasör No:2811,Dosya No:26,Fihrist No:15/1.
[12]ibid,Ar?iv No:4/3671,Klasör No:2818,Dosya No:59,Fihrist No:2/54.
[13]Ba?bakanl?k Ar?ivi,?çi?leri Bakanl???,?ifre Dosya No:48.
[14]ibid,?ifre Dosya No:48.
[15]ibid,?ifre Dosya No:50.