GERÇEK BELGELER 4

III. Bölüm’de Türkçe metinleri verilen iki ar?iv belgesinin orijinalleri burada yay?nlanmaktad?r.

Gerçek Belge No: L

Gerçek Belge No: L

Maarif-i Umumiye Nezareti
Kalem-i Mahsus
327 Hususi numro
194105 Umumi numro

B (Bismillah)
(Dahiliye ?ifresile kapad?lacakd?r).

Diyarbekir, Adana, Haleb, Trabzon, Erzurum, Sivas, Bitlis, Mamuretilaziz (Elaz??), Van Vilayetlerile, Mara? Mutasarr?fl???na

Mevki’leri tebdil veya birer süretle teb’id edilen Ermeniler’in, on ya??ndan dun çocuklar?n?, Darüleytam te’sisile veya mü’esses Darüleytamlara celb ile ta’lim ve terbiye etmek, mutasavver oldu?undan.

Bunlardan Vilayet (Liva) dahilinde ne kadar çocuk bulundu?unun; ve orada Darüleytam te’sisi içün, münasib bina bulunup, bulunam?yaca??n?n, acilen is’ar?.

Fi 13 Haziran sene 331 (26 Haziran 1915).

Yaz?lm??d?r.
Maarif Naz?r?

(?mza) Ahmed ?ükri

Gerçek Belge No:LI

Gerçek Belge No: LI

Bab-? Ali
Dahiliye Nezareti
Emniyet-i Umumiye Müdiriyeti
Umumi
42 Hususi
?u’be:2

B (Bismillah)
(?ifre)

Kayseri Mutasarr?fl???na

C (evab) 31 A?ustos sene 332 (13 Eylül 1916).

Bildirilen ahval ve ?eraite nazaran, bahsolunan Ermeni k?zlar?ndan; ebeveyni bulunanlar?n, ebeveynlerine tevzi’leri; ve bulunmayanlar?n da, ?imdilik, Darüleytam’?n münasib bir mahallinde iskanlarile; Darüleytam Binas?’n?n, Muhacirin içün, Müsafirhane ittihaz?, münasibdir.

Fi 8 Eylül sene 332 (21 Eylül 1916).

Naz?r
(Katib) ?zzet (?mza)
(?mza) Talat

III. Bölüm’de bugünkü Türkçe ile metinleri görülen alt? ar?iv belgesinin orijinalleri burada sunulmaktad?r.

Gerçek Belge No: LII

Gerçek Belge No: LII

Bab-? Ali
Dahiliye Nezareti
Emniyet-i Umumiye Müdiriyeti
Kalemi
Umumi
Hususi

B (Bismillah)
(?ifre)

Hudavendigar (Bursa), Ankara, Konya, Adana, Haleb, Sivas, Mamuretilaziz( Elaz??), Diyarbekir, Erzurum (Vilayetlerine);

?zmit, Mara?, Urfa, Zor, Kütahya, Karesi (Bal?kesir), Ni?de, Karahisar?sahib (Afyon), Kayseri (Mutasarr?fl?klar?na)

Ermeniler’in, bulunduklar? mahallerden ihraclar?’le, ta’yin olunan menatika sevklerinden, Hükümetçe muntaz?r olan gaaye: Bu unsurun, Hükümet aleyhine te?ebbüsat ve fa’aliyetde bulunamamalar?n?; ve, bir Ermenistan Hükümeti te?kili hakk?ndaki amal-i milliyyelerini, ta’kib edemiyecek bir hale getirilmelerini te’min esas?na ma’tuf olup.

Efrad ve e?has-i ma’sümenin imhas?, olmad??? içün; sevkiyat esnas?nda, kaafilelerin masuniyet-i hayatile; ve Muhacirin Tahsisat?’ndan sarfiyat icrasile; i’a?elerine aid her türlü tedabirin, bi’l-etraf,istikmaline. Ve yerlerinden ç?kar?lup, derdest-i sevk bulunanlardan ma’ada, kalan Ermeniler’in, ba’dema yerlerinden ç?kar?lmamas?; ve Tebli?-i sab?k vechile: Asker Aileleri ile, ihtiyac nisbetinde San’atkar ve Protestan ve Katolik Ermeniler’in, sevk olunmamas?, Hükümet’çe suret-i kat’iyyede, mültezemdir.

Kaafilelere ta’arruz; ve bilhassa gasb; ve hiss-i hayvaniyyete ma?lub olarak, gayz ve hetk-i ?rza ictisar edenlerle, bunlara önayak olan Memurin ve Jandarmalar hakk?nda, bila-terahi, derhal ta’kibat-i kaanüniyye’ye tevessül olunarak; ?iddetle te’dibleri. Ve, Memurin’den, bu kabil e?has?n, heman azl ile, Divan-i Harblere teslimi; ve isimlerinin inbas?. Ve, bu kabil vakaayi’in tekerrüründen, Vilayet/Livan?n mes’ul tutulaca??, beyan olunur.

Fi 16 A?ustos sene 331 (29 A?ustos 1915).

Yaz?lm??d?r. 16. Ke?idesi, fi minhü (paraf) ?zzet

Gerçek Belge No: LIII

Gerçek Belge No: LIII

Bab-? Ali
Dahiliye Nezareti
Emniyet-i Umumiye Müdiriyeti
Kalemi
Umumi
5524 Hususi

B (Bismillah)
(?ifre)

Müsta’cel

Erzurum, Adana, Ankara, Haleb, Hudavendigar (Bursa), Diyarbekir, Sivas, Trabzon, Kastamonu, Konya, Mamuretilaziz (Elaz??) Vilayat?na;

Urfa, ?zmit, Zor, Karesi (Bal?kesir), Kayseri, Kütahya, Mara?, Karahisar (Afyon) Mutasarr?fl?klar?na

Ermeniler’e ta’arruz edenlerden, Tebligaat-i Ahire üzerine, ?imdiye kadar kaç ki?inin tecziyye edildi?inin, i?’ar?.

Fi 23 A?ustos sene 1331 (5 Eylül 1915) Naz?r

Yaz?ld?.

Ke?idesi, fi 23 minhü (?mza) ?zzet

Gerçek Belge No: LIV

Gerçek Belge No: LIV

Bab-? Ali
Dahiliye Nezareti
Emniyet-i Umumiye Müdiriyeti
Kalemi
Umumi
115 Hususi

B (Bismillah)

Sivas Vilayetine
(?ifre)

Aziziye Kaaimmakaam? Hamid Be?’in, mahalli Ermenileri’nin esnay-i sevk?ndaki, ahval ve harekat-i gayrilay?kas?na binaen azli, derdest oldu?undan; eli i?den çekdirilmesi, muktazidir.

Muma-ileyhe aid evrak-? tahkik?yyenin, Divan-i Harb-i Urfi’ye tevdi’i, Hey’et-i Tahkik?yye Re’isi Mazhar Be?’e, i?’ar k?l?nm??d?r.

Fi 12 Te?rinievvel sene 331 (25 Ekim 1915).

Naz?r
(?mza) Talat

Gerçek Belge No: LV

Gerçek Belge No: LV

Bab-? Ali
Dahiliye Nezareti
Emniyet-i Umumiye Müdiriyeti
Kalemi
Umumi
133 Hususi

B (Bismillah)
(?ifre)

Sivas Vilayetine

Su?ehri Kaaimmakaam Vekaleti’nde bulunmu? olan Fahri Efendi’nin, Ermeniler’in selamet-i sevkini te’min edecek tedabir ittihaz eylemedi?i; ve sevk günü, irtikab olunan ya?magerlik esnas?nda da, muma-ileyhin, men’e te?ebbüs etmedi?i anla??ld??? beyanile; muma-ileyhin, Divan-i Harb-i Urfi’ye tevdi’i lüzumu, Hey’et-i Tahkik?yye Riyaseti’nden bildiriliyor.

Müma-ileyhin, bu mes’eledeki vaz’iyetinin kendisi içün, mücib-i mücazat olup olmad??? hakk?ndaki mutale’alar?n?n, inbas?.

Fi 4 Te?rinisani sene 331 (17 Kas?m 1915).

Naz?r
Yaz?lm??d?r. Fi 4 minhü.
(imza) Talat

Gerçek Belge No: LVI

Gerçek Belge No: LVI

Bab-? Ali
Dahiliye Nezareti
Emniyet-i Umumiye Müdiriyeti
Kalemi
Umumi
47 Hususi
?u’be:2

B (Bismillah)
(?ifre)

Mamuretilaziz (Elaz??) Vilayetine

C (evab) 8 Kanunisani sene 331 (21 Ocak 1916).

Behsini (Ad?yaman-Besni) Kaaimmakaam? Edhem Kadri Be?’in, Ermeni i?lerinde, ma’iyetindeki memurin’in su’i-isti’malat?na meydan verdi?i; ve bizzat, ba’z? e?yay? paras?z ald???, tahkikaat-i vak?’adan anla??lm??; ve i?bu ahvaline mebni, Divan-i Harb-i Urfi’ye tevdi’i münasib görülerek; Hey’et-i Tahkik?yye Re’isi Mazhar Be?’e, Tebligaat-i lazime ifa k?l?nm??d?r.

?zzet
Fi 17 ?ubat sene 331 (1 Mart 1916).

Verildi.
Naz?r

(?mza) Talat

Gerçek Belge No: LVII

Gerçek Belge No: LVII

Bab-? Ali
Dahiliye Nezareti
Emniyet-i Umumiye Müdiriyeti
?ube:2

B (Bismillah)

Adana Vilayetine
(?ifre)

Müstaceldir

Otuziki Emniyet-i Umumiye.

Kozan Mebusu Matteus Nalbandiyan Efendinin biraderinin e?kiya taraf?ndan da?a kald?r?ld??? haber al?nd?. Kuvai kafiye-i takibiyenin sevkiyle behemahal istirdad ve ?akilerin derdest-ü tenkili ve ahval-i mümasilenin vukuuna meydan verilmemesi matluptur. Neticesinin inbas?.Fi 1 Nisan sene 34 (1 Nisan 1918).

(Katib) ?zzet

Yaz?ld?.
Naz?r Nam?na

(?mza) Abdülhalik

III. Bölüm’de Türkçe metinleri kaydedilen on ar?iv belgesinin orijinalleri burada sunulmaktad?r.

Gerçek Belge No: LVIII

Gerçek Belge No: LVIII

Bab-? Ali
Dahiliye Nezareti
Emniyet-i Umumiye Müdiriyeti
Kalemi
Umumi
Hususi

B (Bismillah)
(?ifre)

Canik (Samsun) Mutasarr?fl???na

Silah idhalat?na tavassut etdi?i; ve haricdeki Ermeniler’le bilfi’il muhaberesi bulundu?u sabit olan, Samsun’da Khosrof Kasabyan ismindeki ?ahs?, derhal tevkif ederek; suret-i kat’iyyede, ihtilatdan (ba?kalar?yla görü?mekten) men’ediniz. Hanesinin ve Ticarethanesi varsa, an?n da kemal-i dikkatle taharrisile; bulunacak mektublar?n ve muhabere evrak?n?n; ve merkumla münasebeti olan Ke?ork ismindeki Ermeni ile, Arabac? Çerkes nam?ndaki ?ahs? tevkif; ve yine merkum Kasabyan’la temas? olup, ahval ve harekat?, da’i-i i?tibah görülen kimseleri, taht-i nezarete alarak; neticeyi, seri’an bildiriniz.

Fi 17 ?ubat sene 330 (2 Mart 1915).
Naz?r
Yaz?ld?.
(?mza) Talat

Gerçek Belge No: LIX

Gerçek Belge No: LIX

Bab-? Ali
Dahiliye Nezareti
Emniyet-i Umumiye Müdiriyeti
Kalemi
Umumi
Hususi 61

B (Bismillah)
(?ifre)

Diyarbekir Vilayetine

C. 11, 15 Haziran sene 331. Urfa’da Ermeni ihtilalcilerinin te?ebbüsat-? akim b?rak?lmak üzere yap?lan (tedabir) ve k?l?nan taharriyat neticesinde; gerek kasabadan ve gerek Germü? karyesi Ermenilerinden bir hayli esliha ve mevad-? mü?taile (yan?c? madde) ahz olundu?u ve Germü? da??na tecavüz iden e?kiyan?n bir k?sm? meyyiten ve otuzbe?i hayyen istisal idildi?i ve ihtilal komitesi tarafdar? oldu?u anla??lan sekseniki ?ahs?n cihet-i askeriyyeye teslim olunarak, bunlar hakk?nda tahkikat icra etmek üzere bir divan-? harb heyet-i tahkik?yyesi te?kil ve inzibat ve asayi?in istikrar? içün alt?nc? kolordudan yüz nefer celp ile islamlar aras?ndaki vaziyetin kesb-i vahamet itmü? olmayup, bu babtaki ?ayian?n islamlar?n müteha?i(korkmu?) olmalar?ndan ne?et itti?i ve divan-? harbin netice-i tahkikat?na göre icab idenler hakk?nda laz?m-? takibat ifa olunaca?? Urfa Mutasarr?fl???ndan cevaben bildirilmi?tir.

Naz?r
(?mza) Talat
Fi 23 Haziran sene 331 (6 Temmuz 1915).
izzet

Gerçek Belge No: LX

Gerçek Belge No: LX

B (Bismillah)
Mazbata

(Numro) 204, Fi 14 ?evval sene 333, fi 12 A?ustos sene 331 (25 A?ustos 1915)

Ba?kumandan Vekaleti’nin, miyane-i bendeganemizde mutale’a olunan 31 Temmuz sene 1331 (13 A?ustos 1915) ve 7 A?ustos 1331 (20 A?ustos 1915) tarihli Tezkireleri’nde: ?zmir’de Ta?naksutyun Komitesi’ne mensub ve Silah Derci mes’elesinden mukaddem, nezdlerinde bomba, dinamit ve saire zuhur etmesinden dolay?, Divan-i-Harb-i Urfi’ce i’dama mahkum edilerek, elyevm Konya’da bulunan: Ar?ak Kazuryan, Vahan Unciyan, Vahan Balabanyan, Bedros Artin ve Sahak Karabet namlar?nda be? Ermeni’nin; Afiyet-i-?ahane hurmetine, Afv-i-Ali’ye mazhariyyetleri, beyan olunmu?.

Ve mahkumiyyet-i vak?’an?n, onbe? sene Muvakkat Küreg’e tahvili, Hey’et-i Acizanemiz’ce bittasvib; mezkür Tezkireler, bu babda kaleme al?nan ?radei Seniye Layihas? ile, arz ve takdim edilmi? olma?la; kaatibe-i ahvalde.

?radei Seniye

?zmir’de, Ta?naksutyun Komitesi’ne mensub olup; nezdlerinde: Bomba, dinamit ve saire bulunmas?ndan dolay?, Divan-i-Harb-i Urfi’ce, i’dam cezas?na mahkum edilmi? olan: Ar?ak Kazuryan, Vahan Unc?yan, Vahan Balabanyan, Bedros Artin ve Sahak Karabet’in, Mahkumiyyet-i Vak?’alar?,Meclis-i Vükela Karar? ile,onbe? sene Muvakkat Kürek cezas?na tahvil edilmi?dir.

Bu ?radei Seniyenin icras?na, Harbiye ve Adliye Naz?rlar? memurdur.

Gerçek Belge No:LXI

Gerçek Belge No: LXI

Bab-? Ali
Dahiliye Nezareti
Emniyet-i Umumiye Müdiriyeti
Kalemi
Umumi
114 Hususi

B (Bismillah)

Bursa Vilayetine
(?ifre)

Al?nan ma’lumat-i mevsukaya nazaran, Bursa Ermeni Firarileri’nden Müsellah Çeteler, Yalova ve ?zmit havalisi’ne sarkarak; oralarda,Kurayi ?slamiyye’ye tecavüz ediyorlar. Bunlar?n emr-i tenkilinde, Vilayet Jandarma Kuvveti’nin, henüz i?i benimsemiyerek ibraz-i fa’aliyyet etmemesi, mücib-i te’essüfdür.

Alay Kumandan?’n?n, heman takibat-? ?edide icrasi içün, ?zmit Mutasarr?fl???’na,evamir-i lazime i’ta k?l?nm??d?r.

Ermeni Çeteleri’nin, nihayet bir hafta zarf?nda, kamilen tenkil ve istisali, Nezaretçe kat’iyyen matlub oldu?undan; icab ederse, bizzat Mülhakaata azimet (çizik) edilerek; behemehal, vakaayi’e nihayet verdirilmesi. Ve bu babda, kusur ve tekasülleri görülen Memurin’in, duçar-i mücazat edilmesi mukarrer bulundu?u, süret-i kat’iyyede beyan; ve peyderpey ta’kibat hakk?nda i’ta olunacak ma’lumata, intizar olunur.

Fi 16 A?ustos sene 331 (29 A?ustos 1915).
Naz?r
(?mza) Talat
Yaz?lm??d?r, fi 16 minhü.

Gerçek Belge No: LXII

Gerçek Belge No:LXII

Osmanl? Orduy-u Humayunu
Ba?kumandanl?k Vekaleti
?ube
Numro

Dördüncü Ordu Kumandanl???n?n 3 Te?rinievvel 1331(16 Ekim 1915)tarihli ve 7664 numaral?

?ifresinin ikinci maddesi sureti.

2.Urfa musademesi e?kiya tahassungahlar?n?n tahrib ve zabt ve usat?n imhas? ile bugün

neticelenmi?tir.Meselenin daha evvel neticelenmemesi usat tahassungahlar?n?n metin ve kargir

ve gayr-i müsait olmas?ndan ve bidayeten topçu kuvvetine zaruret bulunmas?ndan ileri

gelmi?tir.Bidayetten itibaren asker,jandarma ve ahaliden takriben yirmi ?ehit ve elli mecruh

vard?r.

M
10193
?ube 2
18139

Gerçek Belge No: LXIII

Gerçek Belge No:LXIII

Bab-? Ali
Dahiliye Nezareti
Emniyet-i Umumiye Müdiriyeti
Kalemi
Umumi
Hususi

B (Bismillah)
(?ifre)

100 Ayd?n ve 91 Adana Vilayetlerine

(Ayd?n Vilayeti için) C (evab) Tahrirat 3 Eylül sene 331 (16 Eylül 1915) 758 (say?l?) (x)

Ermeniler’den musadere olunup, mürsel Cedvel’de cins ve m?kdar? münderec bulunan Esliha ve sairenin, vesait-i münasibe ile, Dersa’adet’e irsalile, Maçka Silahhanesi’ne teslimi lüzumu, Harbiye Nezareti’nden cevaben bildirilmi? olma?la, ana göre ifayi muktezas?.

Fi 15 Te?rinievvel sene 331 (28 Ekim 1915).

(x) Adana Vilayetine, mebde.

C (evab) Tahrirat, 19 Eylül sene 331 (2 Ekim 1915), 553.

Yaz?lm??d?r, 15 minhü.
Naz?r
(?mza) Talat

Gerçek Belge No:LXIV

Gerçek Belge No: LXIV

Canik Mutasarr?fl???
Tahrirat Kalemi
Aded
12549 Umumi
228 Hususi

B (Bismillah)

Dahiliye Nezaret-i Celilesine

Hulasa:
Ermenili?e aid ondört k?t’a tasvirin takdim k?l?nd???na ve teferru’at?na dair.

Devletlü Efendim Hazretleri,

Samsun’un Ermeni Mahallesi Ahalisi’nden olup, Sevk?yat s?ras?nda dahile i’zam k?l?nm?? olan: Kasab C?r?dyan M?k?rdiç ve Artin nam kimselerin, hanesi ahuru derünunda esliha-i memnü’a muhtefi bulundu?u, süret-i hafiyyede istihbar k?l?nmas? üzerine; ?ehr-i-hal-i rüminin (Kanunisani)onalt?nc? Cum’aertesi günü, icra etdirilen taharriyatda, kamilen ta? dö?enmi? olan mezkur ahurun, tahminen birbuçuk metro derinli?inde ve tabut ?eklinde, tahtadan ma’mul olarak zuhur eden, kapakl? bir sanduk derununda, çuvala sar?l?: Mavzer taklidi av tüfengi ve rus sürmelisi ta’bir olunan tüfenkle; buna mahsus ellidört fi?enk; ve sekizer fi?enkle memlü alt? aded ?arjör’le ve bir aded mavzer rüvelveri; ve bir dane, alt?-at??l? tabanca; ve muhtelifü’l cins yüzyetmi?dört rüvelver fi?engi; ve mavzer tüfengine mahsus ayr?ca alt? ?arjörle, otuz fi?enk ve bir kilo teneke barut; ve bir teneke kutu içinde, Ermeni ?htilal Komitesi’ne aid onüç aded tasvir ve resimli bir ermenice gazete; ve ermeni lisanile muharrer onüç parça kadar kitab; ve kur?un dökme?e mahsus kal?p; ve Sivas kar? (i?i) bir aded kama elde edilerek.

Bunlardan, Ermenili?e aid tesaviri hayi, Merkez Me’murlu?unca mahtümen (mühürlenerek) tevdi edilen ondört aded vesika, merbut pusla mücebince, postaya teslimen takdim k?l?nm??. Ve, esliha ile saire dahi, Polis Dairesi’nce h?fz edilmi? oldu?u, ma’ruzdur. Ol babda emr ü ferman, hazreti men-lehü’l-emrindir.

Fi 25/26 Rebi’ülevvel sene 334 ve fi 18/19 Kanunisani Sene 331
(31 Ocak/1 ?ubat1916).

Canik (Samsun) Mutasarr?f?
Bende
(Mühür) Tahsin KEMAL
Bende
(?mza) Yusuf Kamil

Gerçek Belge No:LXV

Gerçek Belge No: LXV

Bab-? Ali
Dahiliye Nezareti
Emniyet-i Umumiye Müdiriyeti
Kalemi
Umumi
Hususi
?u’be:2

B (Bismillah)
(?ifre)

27 Adana Vilayetine, 11 Mara?, 9 Urfa, 13 Zor Mutasarr?fl?klar?na

Haleb’deki yabanc? Ermeniler taraf?ndan, Çete Te?kilat?’na ba?land???; ve hatta, Kilis Kazas?’ndan, yirmidört ki?ilik bir çetenin Diyarbekir’e do?ru geçdi?i, yap?lan tahkikaat ve icra k?l?nan taharriyatdan anla??ld???, Haleb Vilayeti’nden bildiriliyor.

Bu babda, fevkalade mütayakk?z davran?larak, bu kabil Çeteler’in fa’aliyetine meydan verilmemesi; ve neticeden, ma’lumat inbas?.

Fi 20 Nisan sene 332 (3 May?s 1916).

?zzet. Yaz?ld?, 20 Minhü Naz?r

Ke?idesi fi 20 Nisan sene 332 (3 May?s 1916).

Gerçek Belge No:LXVI

Gerçek Belge No: LXVI

Bab-? Ali
Dahiliye Nezareti
Emniyet-i Umumiye Müdiriyeti
Kalemi
47522 Umumi
39 Hususi
?u’be: 2

B (Bismillah)

Sivas Vilayetine
(?ifre)

Ermeniler taraf?ndan, Sivas’?n dahil ve haricinde, tahte’l-arz ma?aralar hafredildi?i; ve bunlara birçok fedai ve üç senelik idareye kafi erzak, bomba,mavzer ve birçok esliha yerle?dirildi?i. Ve bu fedailer miyan?nda: Sivasl? Kordoncu Murad ve Deveci Dikran gibi rüesa dahil oldu?u gibi, firara muvaffak olan Rus esirlerinin de, bu ma?aralara iltica eyledikleri, Zaho Kaaimmakaam-i sab?k? Mes’ud Be?’in ihbarat?na istinaden Musul Vilayeti’nden bildiriliyor.

Vilayet-i mü?arün-ileyha ile bi’l-muhabere, icab eden tedabirin ittihaz ve neticenin inbas?. Fi 21 May?s sene 332 (3 Haziran 1916).

?zzet
Naz?r
(?mza) Talat

Gerçek Belge No: LXVII

Gerçek Belge No: LXVII

Bab-? Ali
Dahiliye Nezareti
?ifre Kalemi
Tarihi ke?idesi:
13 Haziran sene 333
(13 Haziran 1917)
Kalem’evürudu 13 minhü

B (Bismillah)
Mahreci
Mara?
(?ifre)

Elbistan kazas?nda asker firarilerini takip ve taharri eden jandarmalara Tarkile karyesinde firarilerin ba?teten (ans?z?n) hücum ve müfreze kumandan? Veysel Çavu? ile üç jandarma neferini ?ehid eyledikleri, kazay? mezkur kaymakaml???ndan i?’ar k?l?nmas? üzerine, derhal tedabiri lazime bilicra takip ve derdestleri için bir kaç koldan asker ve jandarma müfrezeleri ç?kar?ld??? gibi, yirmi ve yirmibe? ki?ilik bir Ermeni e?kiya çetesinin Pazarc?k, Ördekdede karyesine taarruz eyledikleri kaymakaml?ktan bildirilmekle, oraya da birkaç koldan jandarma müfrezeleri ç?kar?larak ve icab eden tedabir ittihaz olunarak takip ettirilmekte olduklar?; ve neticesinin arzolunaca?? beray? malumat maruzdur.

Fi 11 Haziran sene 333 (11 Haziran 1917)

Mutasarr?f
Ata

?ube2, 6 fi 12. 6 (1333/1917)
Emniyet fi 13
Verdüm, 16 minhü

H?fz fi 16 minhü

Alt?nc? ?ubeye takdimi fi 16 minhü.

7. Sözde ?kinci Darbe

III. Bölüm’de bugünkü Türkçe ile metinleri görülen dört ar?iv belgesinin orijinalleri burada sunulmaktad?r.

Gerçek Belge No: LXVII (Sayfa 1)

Gerçek Belge No: LXVII (Sayfa 2)

Gerçek Belge No: LXVII (Sayfa 3)

Gerçek Belge No:LXVII

Üçüncü Orduy-u Humayun
Erkan-? Harbiyesi

Erzurum
21.3.34
(21 Mart 1918)

Ba?kumandanl?k Vekaleti Celilesine
?ifre

C: 13/14. 3. 34 harekat 1156 numrolu ?ifrenin ikinci maddesine.

Ahiren i?gal eyledi?imiz Erzincan, Erzurum ?ehirlerinin vaziyet-i haz?ralar?n? bervechiati arzederim:

Düçar olduklar? felaket ve harabi itibariyle yekdi?enine pek ziyade arz-? mü?abehet eden bu iki ?irin kasabam?z?n mutena mebani-i resmiye ve hususiyesi, Ermeniler taraf?ndan kamilen ve bililtizam yak?lm?? ve ikinci derecedeki evler ve müessesat, iki seneden beni Rus ordusunun asker ikamesi ve i?gali dolay?s?yle, harabezare döndürülmü?tür.

Hemen denebilir ki her iki ?ehir, yeniden ihya ve imara muhtaç ve ?ayan-?terhim bir haldedir.Erzincan’?n bütün k??lalar?, Erzurum’un süvari k??las? ve hükümet ve kolordu daireleri, yanan mebani-i resmiye meyan?ndad?r. Elhas?l her iki kasaba da yak?lm??, y?k?lm??, a?açlar? kesilmi?; bütün mani-i hakikiyesiyle, bir yang?n yerine çevrilmi?tir.

Bu kasabalar?n ahalisine gelince:

Bunlar?n da eli silah tutanlar? bidayette yol yapt?r?lmak bahaneleriyle toplanm?? ve Sar?kam?? istikametinde sevkedilerek ifna edilmi?tir. Kasabada kalan ahali-i mutebakiye ise, Rus ordusunun çekilmesiyle ba?layan Ermeni k?tali ve mezalimi ile k?smen ortadan kald?r?lm??, kuyulara at?lm??, evlere doldurulup yak?lm??, süngü ve k?l?nçtan geçirilmi? ve kasaphane ittihaz ettikleri mahallerde kar?nlar? de?ilmi?, ci?erleri ç?kar?lm?? ve k?z ve kad?nlar her türlü ?enaatten sonra, saçlar?ndan as?lm??t?r. Engizisyon mezalimine rahmet okutacak mertebe ?eni olan bu mezalimden masun kalan akall-i kalil halk ise, sefalet ve garabetten ve bu manzaran?n kendilerine vermi? oldu?u deh?etten, k?smen meyyit-i müteharrik ve k?smen cinnet-i muvakkate halinde bulunmu?tur ki bunlar?n mikdar? çoluk, çocuk dahil oldu?u halde ?imdilik Erzincan’da bin be? yüzü, Erzurum’da otuz bini tecavüz etmemektedir. Erzincan ve Erzurum, ekilmemi? ve ahali elinde ne varsa al?nm?? aç ve ç?plak bir halde bulunmu?tur. Elyevm bu ahali i?gali müteakip, Ruslar?n b?rakt??? ambarlardan saika-i cu ile ele geçirdikleri bir k?s?m erzak ile kifaf-? nefs etmektedirler.

Erzurum ve Erzincan havalisindeki köyler, daha ziyade ?ayan-? merhamet bir haldedirler.

Güzergaha tesadüf eden baz? köyler kökünden katledilmi? ve ahalisi kedisine var?ncaya kadar kesilmi?, ta? üzerinde ta? b?rak?lmam??t?r.

Ermeni güzergah?ndan uzak olan köyler ise k?smen mevcudiyetini muhafaza etmekte ve fakat

ahalisi,açl?ktan her gün fevç fevç orduya dehalet etmektedir.Tarih-i mezalimin henüz böyle

bir vakayi-i ?eriay? kaydetmemi? oldu?unu kemal-i teessürle hak-i pay-i devletlerine arz ve

berhayat kalanlar?n muhafaza-i hayatlar? için muhtelif tevarihte gerek Nezaret-i

Celilelerine ve gerek Dahiliye Nezaretine yazd???m maruzat?n serian isaf?na inayet

buyurulmas?n?,istirham eylerim.Harekata ba?layal? k?rk günü buldu?u halde,bu biçare ve aç ve

?ayan-? merhamet olan millet için hiçbir ?ey yap?lmam?? oldu?unu görerek,hükümet-i seniyenin

ifa eyledi?i vazife-i tahlisiye ile Ermenilerin ti?-i zulmünden kurtard??? mecal-i

Müslimin-i ahalinin a?u?-u hevelnakine att???n? da ilave ederim efendim.

23.3.34 harekat
(23Mart1918)

Kapad?ld?.
23.3.34 Hakk?
Üçüncü Ordu Komutan? Ferik

Gerçek Belge No:LXIX

Gerçek Belge No: LXIX

Dördüncü Ordu Kumandanl???na
1.4.34
(1 Nisan 1918)

?ifre

C.Fi 3/34?ifreye

Erzurum’un tarih-i istirdad? olan 12.3.34 tarihinden 20.3.34 tarihine kadar güzeran olan müddet zarf?nda yaln?z Erzurum ?ehri içinde Ermeniler taraf?ndan suret-i gaddaranede ?ehit edilmi? 2.127 erkek ?slam naa?? bulundu?u ve taharr?yata devam edilmekte oldu?undan badazin bulunacaklar hakk?nda da ayr?ca arz-? malumat olunaca?? maruzdur.

Kapad?ld?. 1.4.34

Lütfi

Gerçek Belge No:LXX

Gerçek Belge No: LXX

752 /4/5
Aceledir
Telgrafname

Dersaadetde Karargah-i Umumi ?kinci ?ube Müdürü Seyfi Beyefendiye

Hilmi 127

Mahreci Numrosu Kelimesi Al?nd??? Mahal Tarih Saat ?mza
Erzincan 4626 100 1 May?s 34 9 evvel
(1 May?s 1918)
Kazas?
Ke?ide olundu?u 334 9 evvel
mahal 1 May?s 34

Trabzon’dan Erzincan’a kadar bütün köyler birer harabedir. K?sm-? azami Ruslar?n tahliye an?nda Ermeniler taraf?ndan tahrib edilmi?tir. Bu tahribatda Rumlar?n da i?tiraki vard?r. Ruslardan ziyade gayr-imüslim vatanda?lar?n?n mezaliminden bizard?r. Trabzon ?slam mahallesi hak ile yeksan edilmi?tir. Mezarl?klar Ruslar taraf?ndan tiyatro yap?lm??t?r. Camiler duvarlar? en ?eni resimler dö?enerek gübrelerle duruyor. Trabzon-Erzincan yolu üzerinde meyva a?açlar? kesilmi?, evleri y?k?lm??, aç kad?nlar yollarda palaspareler içinde dileniyorlar. Hristiyan köyleri muhafaza edilmi?tir. Erzincan bir fecayi sahnesidir. Kuyular ?slam ölüleriyle doludur. Viran evlerin, bahçelerin, arsalar?n üzerinde elan insan naa?lar?, eller ve ayaklar bulunuyor. En müzeyyen Ermeni evlerinin kapu yollar? kamilen kanla mülemmad?r. Ruslar?n ?ehri tahliyesi esnas?nda ?slamlardan bir ço?u Ermeniler taraf?ndan hapsedilmi?, ta?l?k önlerinde kütükler üzerinde katlolunmu?tur, tekmil ?ehir harabedir/30 minhü.

Karargah-? Umumi ?kinci ?ubeye
memur
Yüzba??
Ahmet Refik

Gerçek Belge No: LXXI (Sayfa 1)

Gerçek Belge No: LXXI (Sayfa 2)

Gerçek Belge No: LXXI (Sayfa 1)

30 Haziran 918
45

Türk Komisyonu Reisi Kaz?m Karabekir Bey Hazretlerine

General Nazarbekof taraf?ndan 27 Haziran tarihinde nam?ma gönderilerek vas?l olmayan telsiz telgraf?n bir suretini takdim ediyorum.

Katip: Bekta?ef
Komisyon Reisi Mirliva
Trakopof

Gerçek Belge No: LXXI (Sayfa 2)

Numro: 1008
27 Haziran 1918

Gümrü’de Müstakil Ermeni Komisyonu Riyasetine

Ald???m malumata göre, emirlerime itaat etmedi?inden dolay? kumandam alt?ndaki kolordudan bütün müfrezesiyle 5 Haziran 1918 tarihinde tardedilen Antranik’in Nahcivan havalisinde hakikaten birçok mezalim ve fecayi yapmakta oldu?unu Türk Kumandanl???na bildirmenizi rica ederim. Osmanl? Kumandanl??? da tabii biliyor ki, Kamerli cenubundaki Culfa demiryolu m?nt?kas? uzun bir müddet ?slam çeteleri elinde idi. Ben bunlar? da??tmak istedim. Muvaffak olamad?m. Muti ahaliye zulmeden Ermeni ve ?slam çetelerini da??tmak üzere ben ve Erivan hükümeti bütün çarelere tevessül ediyorlar. Bunu Türk Kolordusu Kumandan? Kaz?m Karabekir Bey’e haber verdim. Hudut m?nt?kas?nda da ayn? çarelerin onlar taraf?ndan al?nmas?n? ben istiyorum.

Koylasar ve ?man?alu köyleri yan?nda, belki yanl??l?k eseri olarak, 25 Haziran 918’de yerli Ermeni, Türk ve Tatar müfrezeleri aras?nda musademe oldu?unu Türk Kumandanl???’na haber vermenizi rica ederim. Bu gibi vakalar?n olmamas? için ne zaman, hangi yoldan, ne kadar k?tan?n ne maksatla geçece?ini vaktiyle bana bildirmesi meselesinin Komisyonda halledilmesini rica ederim. Bu ?eraitle mezkür yakalara benzer vukuat?n bir daha olmayaca??n? muhakkak bilebilirler.

Kolordu Kumandan?
Nazarbekof

[50]ibid,?ifre Dosya No:54.
[51]ibid,?ifre Dosya No:68.
[52]ibid,?ifre Dosya No:55.
[53]ibid,?ifre Dosya No:56.
[54]ibid,?ifre Dosya No:57.
[55]ibid,?ifre Dosya No:58.
[56]ibid,?ifre Dosya No:61.
[57]ibid,?ifre Dosya No:68.
[58]ibid,?ifre Dosya No:50.
[59]ibid,?ifre Dosya No:54.
[60]ibid,?radei Seniye Tutanaklar?,Cilt No:241
[61]ibid,?ifre Dosya No:55.
[62]Genelkurmay Ba?kanl???,Ar?iv No:1/2,Klasör No:361,Dosya No:1445,Fihrist No:11/11.
[63]Ba?bakanl?k Ar?ivi,?çi?leri Bakanl???,?ifre Dosya No:57.
[64]ibid,Dosya No:Emniyet-2.
[65]ibid,?ifre Dosya No:63.
[66]ibid,?ifre Dosya No:64.
[67]ibid,?ifre Dosya No:5
[68]Genelkurmay Ba?kanl???,Ar?iv No:4/3671,Klasör No:2947,Dosya No:628,Fihrist No:3/1-3/3.
[69]ibid,Ar?iv No:4/3671,Klasör No:2947,Dosya No:628,Fihrist No:3/4.
[70]ibid,Ar?iv No:1/2,Klasör No:359,Dosya No:1023(1453),Fihrist No:3/36.
[71]ibid,Ar?iv No:1/2,Klasör No:401,Dosya No:1578,Fihrist No:3/1.