Mara? Harekat?na ?lave

Not:Özel

Türk Bayra?? mahali mahsusuna konuldu, evvelce yaz?ld??? gibi vak?an?n önünü almak için mutasarr?f Ata bey Hükümete gelerek ehaliye hitaben bir tak?m vaatlerde bulunmu? Frans?z güvenurü Hükümete gelmeyece?ini vazifesini deruhte etmeyece?ini bir tak?m mevait, Kafireye kar?? toplanan ehali itimat göstermemi?tir.
 
Mutasarr?f Askeri muavini ve vaktile ?slahiye müddei umumlu?unda bulunmu? Ermeni vahan?n kalabal?k esnas?nda mutasarr?f Ata Bey’i görmek üzere bir Çerkezle (Çerkez Bekir) hükümete gelmi? ve mutasarr?f Ata beyi halk?n kalabal???nda göremedi?inden öteberiye bakmakta iken (Pa?a’n?n yerine oturacak bu Ermeni imi? diyen ehali içinde bir dedikodu ba?lam??t?). (Mutasarr?fa Pa?a derlerdi). Vahan?n muhaf?z? Çerkez Bekir duydu?u bu sözleri vahana anlatarak derhal hükümet d???na ç?kmakta iken toplanan halktan bir kaç tanesi vahan?n üzerine at?lm?? ve dövüldükten sonra üzerindeki tabancas? al?nm??t?r. Vahan?n hayat?n? o esnada gelen Jandarma Bölük Kumandan?. Çerkes Mahmut Bey kurtarm??t?r. Ehali Kemali sükûnetle sanca?? ellerine alarak hörmet ve tazimle camii kebire götürdüler. Bu suretle yap?lan ilk hareketi milliye muvaffakiyetle neticelenmi?tir.

5, 10 gün sükûneti muhafaza ederek te?kilat?n ikmaline çal???lmakta idi. Ate? edilecek zaman? Heyeti merkeziye taraf?ndan Sen?t Kumandanl?klar?na tebli? edilmi? idi. Toplant?lar?n ne zaman yap?laca?? gizli tutulmu? ve bundan yaln?z Arslan Beyin haberi vard?. Ate? açmak için heyeti merkeziye taraf?ndan bir kaç fedai haz?rlanm??t?. Ö?leyin saat 12‘de Hükümet civar?nda Eski Gümrük idarehanesi önünde Ke?if Kollar?m?za Frans?z devriyesi taraf?ndan ate? edilmesi üzerine her taraftan ate? ba?lam??t?r. Frans?zlar makinal? tüfeklerle ate? açm?? ve toplarla ?ehri bombard?mana ba?lad?lar. Ayn? zamanda bulunduklar? mahalleri tahkim ediyorlard?.

Frans?zlar?n Karargâh? Mara? K??las?nda idi. Divanl? mahallesinde, yetimhanede, Kilisede ve bir k?sm? divanl? mahallesinde Ermeni mahallesinde, Arasa Han?nda ve muhtelif Kiliselerde toplarda tabiye edilmi?tir.

Ata Bey ve baz? münevver zavat Frans?zlara memleketin idaresini Türkler taraf?ndan yap?lmas? (mutasarr?f) teklif etmi?lerdir. Yani Hükümeti mahalliye müdahale etmemeleri söylenmi?ti. Bir fenal?k, kar???kl?k ç?kmamas?na vaat etmi?lerdir.

?ehir heyeti merkeziye azalar?ndan Evliya Efendi Frans?z Kumandana buras? ecdad?m?zdan kalma Türk memleketidir. Bu memleket ecnebi bayra??nda ya?amaz. Namus ve ?erefle çekilin sizler ile ba?ka müzakere edece?imiz bir ?eyimiz yoktur. Cevab?n? vermi?tir.

Evliya efendi Belediyeye giderek Heyet içtima etmi?ti. Bu esnada Heyeti Frans?zlar esir etmi?lerdir ve o saatte silahlarda ate?e ba?lad?, fakat bütün Frans?z makinal? tüfekleri ve toplar? ate?e ba?lay?p ?ehri her taraftan ate? alt?na alm??lard?r. Üzüm suyu Mehmet efendi’yi gözlerini oymak suret ile edilmi?tir. (Arasa Han?nda)

2‘inci gün ayn? ?iddetle ate? devam edilmi?tir. Her semtte bir ak?nc? müfrezesi tertip edilerek Ermeni evlerini yakmak ve içerilerde bulunan Ermeni ve Frans?zlar? esir almak için 3’üncü gün Evliya Efendi Gönlü Köyünde Yusuf Çava? maiyetindeki mücahitlerle Kiliseye taarruz ettiler. Bu Kiliseyi tahkim ederek Ermenilerce Frans?z Kuvvetlerine güvenerek buradan ?slam ve Türk halk?na taarruz ediyorlard?.

Kiliseye ?u suretle taarruz etmi?lerdi: Ön cephesi aç?k ve düz olup ate? alt?nda ilerlemek zor oldu?undan, müsait olan? ?imal k?sm?ndan Kilisenin Kargir çat?s? delinmek suretile bombalarla-gazl? paçavralarla taarruz edilerek yak?lma?a ba?lam?? bu vahim hali gören Kilisedeki Ermeni ve Frans?zlar teslim olmu?lard?r. Ve bu suretle Kilise elimize dü?mü?tür.

Di?er cephelerde de ate? ?iddetini muhafaza etmekte idi. 4’üncü gün Frans?zlar K??ladan top atmak suretile Eczac? Lütfi efendinin evinde bulunan mücahitleri ate? alt?na alm??t?. Ve y?k?lm??t?, mücahitlerden 10 ki?i yaralanm??t?. Böyle olduklar? halde bulunduklar? mahalli muhafaza ederek Frans?zlar?n taarruzlar?n? k?rm??lard?r.

5‘inci gün: Divanl? mahallesinde Bulgurcu Ermeni’nin evine Memet efendi taarruz etmi? muvaffak olamayarak ?ehit dü?mü?tür.

6’?nc?. gün: Arapkirlinin bahçesine gelen mücahitlere ekmek göndermek üzere Frans?z devriyesine rast gelen mücahitlerden biri ?ehit dü?mü?tü. Ve her cephede ate? ?iddetini muhafaza ediyordu.

7’inci gün Kayac?k mahallesinde Haraklayan evine mücahitler taraf?ndan taarruz edilmi? Frans?z ve Ermenilerin, oradan Ermenilerin Kilisesine at?lm??lard?r.
 
8’inci gün ?iddetli bir rüzgâr esme?e ba?lad? .... Kilisesinde bulunan Frans?z ve Ermenileri ç?karmak için mücahitler taraf?ndan Musa efendi o?lu Memet efendinin evi ate?lenerek rüzgâr?n ?iddetile ate? kar??s?ndaki Kiliseye sirayet etmi? ve Kiliseyi de mücahitler taraf?ndan ate? alt?na al?narak Ermeniler Kiliseyi kurtaramayarak Frans?z ve Ermeniler güçlükle Katolik Kilisesine firar etmi?lerdir.

9’uncu gün ....Kiliseye taarruza geçen mücahitlerden milis Nuri ?ehit dü?mü?tü.

10’uncu gün: Bütün cephelerde ate? ?iddetini muhafaza etmekte idi. Ulu camii civar?nda bulunan 400 kadar Ermeni’yi esir alm??lard?r.

11’inci günü Divanl?’da Bulgurcunun evine taarruz edilmi? yine muvaffak olunamam??sa da Ermeni Diki? yurdunda bulunan 40 kadar Ermeni esir al?nm??t?r.

12 ‘inci gün güneyit Kilisesine taarruz edilmi? ve orada bulunan Ermeni ve Frans?zlar Kiliseyi tahliye ederek 300, 400 metre kadar ilerisinde bulunan iytamhaneye kaçm??lard?r ve bu suretle Kilise i?gal edilerek yak?lm??t?r.

Bu vaziyeti haber alan Frans?z Kumandan? Bataryasile Kiliseyi ve civar?n? ?iddetli top ate?ine alm??t? ve zayiat verilmekte idi. Bu ate?i ba?ka tarafa tevcih ettirmek için çeteler K??lan?n ?imal taraf?n? ate? alt?na ald?lar ve bu suretle top ate?i memleketin Sulu Ma?ara istikametine teveccüh etmi?ti. Güneyit Kilisesi ve etraf?ndaki binalar mücahitler taraf?ndan Karnileri i?gal edilmi? bulunuyordu.

(Bu harp olmadan evvel Frans?z Askeri taraf?ndan Bakkal Memet Çavu?tan yumurta alm??t?. Onu gören Demirci Memet Çavu? Frans?z Askerinin yumurtalar?n? elinden alm?? ve yere çalm??t?r. Ve Frans?z neferinin silah?n? da elinden alm??t?r ve Türk Karakoluna götürmü?tü. Frans?z Kumandan? taraf?ndan Memet Çavu? takip için bir Bölük Asker ç?karm?? ve takipte bulunmu? ise de Memet Çavu?u elde edememi?tir. Bunun üzerine Memet Çavu? Hükümetten istenmek üzere müraacat etmi?ler ve maalesef Hükümetçe verilerek Ayara ba?? Kilisesine (Frans?zlar) tevkif etmi?lerdir. Her gün üzerine tenekelerle su dökmek suretile öldürme?e te?ebbüs etmi?lerse de karde?i Ali’nin ekmek getirdi?inde Frans?z Askerleri Ali’nin elinden alarak ayakla basm??lar bu esnada Memet çavu? karde?i Ali’ye hitaben 11 karda?? vard?r. Benim ölmekli?imle memleket bir ?ey gayip etmez binaen aleyh bundan sonra mahallemizden geçecek Frans?z Askerlerini imha edeceksiniz ve benim intikam?m? Frans?zlardan alacaks?n?z diyerek Memet Çavu? bu sözleri söylerken Frans?z Kumandan? orada bulunmu? ve bunun üzerine kendisini ça??rarak, senin mert bir insan ve milliyetçi oldu?unu takdir etmi? ve kendisini öldürmeyece?ini söylemi? ve Memet Çavu?u tahliye etmi?lerdir. Memet Çavu? Harp esnas?nda Y?lanl? mahallesini müfreze Kumandanl???nda bulunuyordu).

Frans?z Kumandan? Hay?rlakyan?n bulundu?u s?rada Ermeniler Türklerin vaziyeti hakk?nda Frans?z Kumandan?n? tenvir için bir av tüfe?i getirerek bir avuç barut ve üzerine paçavra atarak ate?lenince çakan ate?e benzeterek Türklerin ate? ve kuvveti bundan ibaret oldu?u bir gün içinde her taraf? teslim alarak Türkler isyana geçemez demi?lerdir.

Ate? aç?ld?ktan sonra Frans?z Kumandan? bir harp silah? ile kar??la??nca, Ermenilere haniya sizin sözünüz nerede kald?. Türklerin silaha yoktur diyor dinimiz, aç?lan ate? kâmilen bir harp silah?d?r. Beni a aldatt?n?z demi?tir ve aldand???na çok nedamet etmi?tir.

Frans?z kuvvetinin Mara?’? i?gal esnas?nda getirdi?i Alay haz?r vaziyette idi. Bu Kumandan Ermeni gençlerini asker yazarak silahla teçhiz etmi?tir. Bu Ermeniler 600 senelik intikam? almak istiyorlard? ve bu hissi ta??yorlard?. Frans?zlar?n geldi?i bu tehlikeyi gören Türkler bir silah edinmek için gönüllü jandarma yaz?lmakta idiler. Abdurrahman Erki?i de gönüllü olarak jandarmal?k yap?yordu. O günkü gece devriyesinde Alman Hastanesi yan?nda ?enlikle kar??layan Ermeni gençleri 600 senelik intikam?m?z? Türkler’den alaca??z. Frans?z Hamimizdir. Ya?as?n Frans?zlar, kah?r olsun Türkler ve Osmanl? Padi?ah? diye ba??rarak Frans?zlar?n bulundu?u mahalle içtimaa gidiyorlard?. Bunun üzerine Jandarma Abdurrahman bu ba??ranlar kimdir sorusuna: o ba??ranlar gitti, bizde gidiyoruz cevab?nda bulunmu?lard?r. Ba??ranlar?n gördü?ü Ermenilerin oldu?unu bilen Abdurrahman bir vak?aya sebebiyet verilmemesi için ili?ilmemi?tir. Bu vaziyet Ermenilerin cesaretlerine bir numune te?kil etmez mi?

Günün birinde Divanl? kahvesi Kozunun o?lu Sericis nam?nda bir Ermeni gelerek orada bulunan Türklere (Ey arkada?lar meyus olmay?n: bir Mustafa Kemal gelmi?tir). Bu Mustafa Kemalin nerede oldu?u sorulmu? Ermeni Mustafa Kemal tavanda, bizi dinliyor, meyus olmay?z. Kurtar?c?m?z vard?r demi?tir: Halbuki Pa?am?z henüz Karayolu ile Sivas’a gelmi? bulunuyordu. (Demek ismini dahi i?itenler gelmi? gibi korkmu?lard?r).

13. gün Bursal? Ahmet Çavu? müfrezesile K??laya taarruz etti ise de muvaffak olamam??t?r. Bir kaç yaral? vererek çekilmi? ve Ahmet Çavu? yaralanan birisini omzuna alarak kurtarm??t?r. Di?er çeteler taraf?ndan dahi K??laya mütemadiyen ate? açmakta ve ?ehrin üzerindeki ate?i tahfif (Hafifletmek) etmekte idiler.

14’üncü gün Ayar Ba?? Kilisesinin civar?ndaki Türklerin evlerine taarruz etmi?ler ve Muhittin efendinin evini i?gal edince evini ate?leyerek evi terk etmi?tir.

Frans?z ve Ermeniler bu taarruzlardan istifade edememi?lerdir. O esnada Frans?zlar vaasede çok s?k?nt? çekmekte idiler ve ellerinde bulunan esterleri kesmek suretile ia?elerini temin etmekte idiler. Bu devam etse idi. Frans?zlar Türklere teslim olmak mecburiyetinde kalacaklard?.

l5.nci gün: Burada cephane zay?f olan m?nt?kalara ve hükümette bulunan heyeti merkeziye Arslan, cephane göndermekte ve her hangi biran siperinden ayr?ld??? takdirde idam edilece?i emrini vermi?ti. O gün hariçten fazla kuvvet al?nmad??? için hükümet civar?nda bulunan Beyaz?t beyleri neticeyi çok tehlikeli görerek Frans?zlarla bir anla?ma yapmak üzere Dr Mustafa efendiyi Alman Hastanesindeki Frans?z Kumandan?na göndermi?ti. Mustafa Efendi orada görü?tükten sonra döndü?ü esnada Doktor Artin taraf?ndan bir kur?unla ?ehit edilmi?ti. Mustafa Efendi çok çal??kan, gayretli, hamiyetli, vatanperver idi.

16‘?nc? gün Frans?z ve Ermeniler (Ayara) Abaraba?? Kilisesinde, K?rklar Kilisesinde Alman Eytamhanesinde, Alman Hastanesinde, K??lada bulunuyorlard?.
 
Bu suretle dü?man her taraftan ihata edilerek gayet mü?kül vaziyete sokulmu?tur.

17’nci günü makinal? tüfek, tak?m Kumandan? Hamdi efendi a??r makinal?y? Arasa Camii minaresine ç?kararak minareden Arasa Han?na ate? etmekte idi.

l8’inci gün Frans?z ve Ermenilerin vaziyetleri gayet mü?külle?mi?ti. O gün tayyare gelerek bizim taraf?m?za beyannameler att?lar. Beyannamelerde birçok hezeyanlar vard?. Ehali Frans?zlar?n mevaidine katiyen aldanmayarak devam etmi?lerdi. Frans?zlar Ayara Ba?? Kilisesinde Alay m?z?kasile bir ?enlik yapt?lar. Maksatlara kendilerinin daralm?? vaziyetlerini bizlere anlatmamak idi. O tayyare kendilerine K??la üzerinde atacaklar? ka??tlar? atm??lar ve o ka??tlarda Norman Kuvveti gelerek kendilerini kurtaraca??n? bildiriyordu.

19’uncu gün: Ayn? ?iddetle ate? devam ediyordu. Bizim taraf?nda, cephanesizli?i yüzünden s?k?nt? çekilmekte idi. Bir kur?un kal?ncaya kadar Harbe devam? karar vermi?ler ve bu u?urda kahramanca sebat göstermi?lerdir.

20’inci gün: Norman Kuvveti Mara?’?n cenubunda Aksu Kenar?na gelmi? ve oradan ?ehir dâhilinde büyük çaptaki toplarla ate? etmi?ti, bu toplar?n çap? büyük olmak dolayasile halk?n Kuvayi maneviyesine biraz tesir yapm?? bulunuyordu ise de, halbuki Norman?n maksad? içerideki bulunan Frans?z Kuvvetlerini almak için ve marazi dikkati o tarafa do?ru celp etmek idi. (21/22 gecesi) Frans?zlar ?ehrin her taraf?na gayet ?iddetli bir ate? açm??t? ve topçu ate?inin himayesinde içeride bulunan Frans?zlar Ayara Ba??nda ve K??lada bulunan Kuvvetler Mercimek tepesinden gelmi?ler ve ?ehir içinde Ermeni ve Frans?zlar K?rklar Kilisesinde birle?erek sabahleyin ?afakla beraber K?rklar Kilisesinden çekilmekte iken Is?tma P?nar?nda ?eh Adil’in alt k?sm?nda birle?mek maksadile (firar ederken) makinal? tüfek zabiti Hamdi efendi K?rklar Kilisesinde Frans?zlar? yakalam?? ve orada bir çok zayiat verdirmi?tir. Hamdi Efendi oradaki gösterdi?i cesaret ve fedakarl??? ?ayani takdirdir. Çünki yan?nda mevcut 5 askerden ibaret kuvvetle Frans?zlara peri?an etmi?tir. Bu kuvvetler ?eh Adil’in alt?nda Norman Kuvvetlerine iltihak etmi?tir.
 
Bu çekilme esnas?nda hava pek so?uktu ve o gece kar ya?ma?a ba?lam??t?.

Frans?z kuvvetleri Baba Burnunda mücahitler taraf?ndan kar??lanarak çok zayiat verdirilmi?tir. So?u?un ?iddetinden ayaklar? donmu? ve zayiati art?rm??t?r. Frans?zlar güç bela ancak 4. günde ?slahiye’ye varabilmi?lerdir. Uzun müddet ?slahiye’de kald?lar. General Kerat Ermenilerin i?fali ile bir çok hatalar irtikap etmi? ve kar??lar?nda ?an ve ?eref ve namusla ya?am?? bir milletle ne suretle muharebe ettiklerini görmü? “ve yapt?klar? ihanet ve zulüm ve ?enaat?n cezas?n? çekmi?ler ve Türkün ile derece Kahraman, Fedakâr oldu?unu anlam??t?r. Ma?rur General’e Türkün azmi ve kuvvetini bildirmi? ve Frans?z aczini meydana koymu? idi. Frans?z Generali Türk milletini Afrika’da zavall? millete yapmakta olduklar? zulüm vah?etini burada tatbik etmek istedilerse de cezalar?n? görmü?lerdir. Türkün tabiyesine vak?f olmayan Generale silahs?z zan ettikleri fedakâr millet evlerini dahi yakmak suretile (Yang?n tabiyesini tatbik etmi?tir. Frans?zlarda bunu anlam??t?r, bu suretle Türkler namus ve vicdan millilerini muhafaza ederek Frans?zlar? feci bir surette memleketten kap? d??ar? etmi?lerdir). Var olsun Kahraman Mara?l?lar.

NOT: Bu yaz?lar evvel ve sonra not halinde ufak kâ??tlar üzerine not edilmi? oldu?undan hadiseler takdim ve tehir olmu?tur. (bilgileri)

Kilise muharebesinde: Evliya Efendi Kiliseyi teslim ald?ktan sonra Yusuf Çavu? maiyeti efrad? alarak Arasa Han?na taarruza geçmi?ler ve etraf?n? muhasara ederek bu muharebe bir kaç gün devam etmi? ve Frans?zlar teslim olmu?lard?r. Arasa Han?n?n kap?s?ndan ilk önce Evliya Efendi içeri girmi? ve silahlar?n? atmalar?n? emir etmi? o esnada kendisini teslim gibi gösteren Frans?z neferlerinden birisi, tüfe?i namlusu taraf?ndan teslim oldu?unu söylemi? ve bundan cesaret alan Evliya efendi biraz daha ileri gitti?inde nefer tüfe?i atmak suretile kay??? tutarak ate? etmi? ve Evliya Efendiyi ?ehit etmi? ve cenazesi orada kalm??. Müfreze bu zayiat üzerine geri çekilmi?, muharebe devam? müddetince cenaze kalm??, muharebe bittikten sonra ?eh Adil’e defin edilmi?tir.
 
Mara? Muharebesinde Zayiat:

Mara?l?lardan (560) Be? yüz altm?? kadar var.
Frans?z ve Ermeniler (15.000) On be? bin kadar zayiat vermi?lerdir.

Bu muharebede hariçten hiç yard?m al?nmam??. Ancak Pazarc?k halk?n?n yar?s? ölmü?tür. Mara?l?lar kendi silah ve mevcutlarile namus ve milli u?runa fedakârane çarp??arak, ?an ve ?erefle muvaffak olmu?lard?r.