I. Bölüm

“BÜYÜKELÇ? MORGENTHAU’NUN ÖYKÜSÜ” NEDEN YAZILDI?

Morgenthau “Öykü”sünün olu?umu üzerine yap?lacak her ara?t?rma, kendisinin, Amerika Birle?ik Devletleri Ba?kan?, dostu ve s?rda??, Woodrow Wilson’a yazd??? 26 Kas?m 1917 tarihli mektubun incelenmesiyle ba?lamal?d?r. Çünkü ?imdiye kadar yay?mlanmam?? bu mektupta Morgenthau, hem böyle bir kitap yazma fikrinden hem de bunun neden ve amaçlar?ndan bahsetmekte ve önerisini, kendi görü?leriyle birlikte, Ba?kan?n onay?na sunmaktad?r. Tüm amac?n?n, hükümetin sava? politikas?na kamuoyu nezdinde destek kazand?racak Alman ve Türk aleyhtar? bir propaganda kitab? yazarak, Amerika Birle?ik Devletleri’nin sava? gayretlerine katk?da bulunmak oldu?u dü?ünülürse, bu onay? elde etmesi ?a??rt?c? de?il. Morgenthau niyetini Wilson’a a?a??daki ?ekilde belirtir:

“... Sava?a kar?? görü?lerin çoklu?u ve a??r? kay?ts?zl???n yan?s?ra, sava?? destekleyenler aras?nda da görülen isteksizlikten duydu?um hayal k?r?kl??? nedeniyle ...

Yazmay? dü?ündü?üm kitapta, Almanya’n?n sadece Türkiye ve Balkanlar’a s?zma politikas?n? de?il, ayn? zamanda böyle bir sistemin dünyan?n di?er ülkelerindeki uygulamalar?n? da gözler önüne sermek istiyorum. Çünkü Türkiye’de Almanya’n?n ?er ruhunun ortaya ç?kard??? en kötü sonuçlar?, bütün ça?lar?n en büyük suçunu, biçare Ermeni ve Suriyelilerin katledildiklerini görmekteyiz. Hikayenin bilhassa bu ayr?nt?s? ve Almanya’n?n buna ses ç?karmay???, inan?yorum ki, küçük ?ehir ve kasabalarda ya?ayan bir çok Amerikal?y? sava??n di?er yönlerinden daha çok ilgilendirecek ve onun muhakkak zaferle sonuçlanmas? gerekti?ine inand?racakt?r.

Hükümetin sava? politikas? ad?na bir zafer kazanmam?z ve bunun için de her türlü yasal yol ve imkana ba? vurmam?z gerekmektedir.”

En yal?n ?ekliyle elinizdeki inceleme, “Büyükelçi Morgenhau’nun Öyküsü” adl? eserin Amerikan halk kitlesini sava?? desteklemek gere?ine inand?rmaya çal???rken, iddia edildi?i gibi “her türlü yasal imkan” dan yararlanma ilkesine ne derece uydu?unun veya bunu ne kadar a?t???n?n de?erlendirmesini yapmay? amaçlamaktad?r.

Morgenthau’nun Ba?kan Wilson’a yazd??? tarihten sonraki bir y?l içinde, sonunda “Büyükelçi Morgenthau’nun Öyküsü” ad? verilen çal??ma kaleme al?nd?. Amerika’n?n en tan?nm?? dergilerinden biri olan The World’s Work’ta (tiraj 120.000)2 tefrika edildi; toplam tiraj? 2.63O.256[3] olan bir düzineyi a?k?n büyük gazetede baz? bölümleri yay?mland?; ve kitap olarak, Doubleday, Page and Co.4 yay?nevinin etkili bir reklam kampanyas?yla piyasaya sürmesi sonucunda, derhal birkaç bin adet sat?ld?. (Bir sonraki y?l Temmuz ay? ba??nda sat??lar 22.234 e varm??t?r) .[5]

K?sacas?, Morgenthau’nun, ülkenin sava? gayretlerini desteklemek için, kendi dedi?i gibi “küçük ?ehir ve kasabalarda ya?ayan birçok Amerikal?y? sava??n di?er yönlerinden daha çok ilgilendirece?i”[6] dü?üncesiyle yazd??? kitap, kendisinin bile beklemedi?i ölçüde amac?na ula?m??t?. Gerçekten de World’s Work dergisi May?s 1918’de ilk bölümü yay?mlar yay?mlamaz, Morgenthau, eserinin film hakk? için Hollywood’dan 25.000 dolarl?k bir teklif ald?. ?lk heyecan geçip, bir senaryo tasla??[7] haz?rlad?ktan sonra Ba?kan Wilson’dan bu i?i onaylamad???n? aç?kça bildiren ikinci mektubu al?nca Morgenthau’nun sinemayla ilgili hevesi k?r?ld?. Wilson ?öyle yaz?yordu:

“Kitab?n film yap?l?p yap?lmamas? konusunda bana dan??mana çok memnun oldum. Aç?kça söylemek gerekirse bunu kabul etmeyece?ini umar?m. ?ahsen bu hususta yeterince ileri gitti?imize inan?yorum. Bu sadece bir hissiyat meselesi de?il, — zaten bu tür konularda hissiyat?ma ba?l? kalmak istemem — k?smen de bir prensip meselesi. ?u anda, uygulamada, Ermeni katliam? konusunda örne?in, yapabilece?imiz bir ?ey yok. Ülkenin Türkiye’ye kar?? tutumu zaten belirlenmi?tir ve bunun ayr?ca vurgulanmas?na gerek yoktur”[8].

Bir y?ldan az bir zaman önce Morgenthau kitab?n? yazmaya ba?lamadan, Wilson’un onay?na ba?vurmu? ve Ba?kan bu fikri “kutsad???n?” kendisine bildirdikten sonrad?r ki, Double Day and Co. yay?nevinin World’s Work dergisinden Burton J. Hendrick’in[9] ön temaslar?na olumlu cevap vermesi üzerine tasar? gerçekle?tirilmeye ba?lanm??t?. Wilson ?öyle yaz?yordu:
“Bence Alman entrikalar?n?n baz?lar?n? aç?kça sergileme plan?n mükemmel. Umar?m bahsetti?in kitab? yazar ve yay?mlat?rs?n” [10] Asl?nda Amerika Birle?ik Devletleri Ba?kan? ile eski bir Büyükelçinin böyle bir konuda yaz??malar? oldukça ?a??rt?c?. Ama, hem dönem sava? dönemiydi, hem de Morgenthau-Wilson yaz??mas?ndan anla??ld??? gibi, ba?lang?c?ndan beri “Büyükelçi Morgenthau’un Oyküsü”, Ba?kan Wilson’nun öyküsünün de ayr?lmaz bir parças? olarak ortaya ç?km??t?.

Morgenthau ‘nun, Amerikan halk?n? “sava??n zaferle sonuçlanmas? gere?ine inand?rmak amac?yla” Alman ve Türk aleyhtar? bir kitap yazma nedeni, Wilson’un sava? politikas?na daha çok destek sa?lamakt?.” Ba?ka bir deyi?le, Morgenthau’nun dü?üncesine göre bu öykü bir sava? dönemi propagandas? olarak amaçlanm??, yani ?tilaf Devletleri’nin sava? çabalar?na bir katk? olarak dü?ünülmü?tü. Kitab?n asl?nda nas?l ve kimin taraf?ndan yaz?ld???n?, daha da önemlisi, böylesi bir öykünün gerçe?e uyup uymad??? gibi hususlar? incelerken, bahsi geçen dönem ve ko?ullar?n? gözönünde bulundurmam?z gerekmektedir.

**************************************************

[1] Büyükelçi Morgenthau’nun ya?am? ve mesleki faaliyetleri (1856-1946) hakk?ndaki en geni? belge koleksiyonu, Washington’da Kongre Kütüphanesi Yazmalar Bölümü’nde, “Henry Morgenthau Belgeleri” (The Papers of Henry Morgenthau) ad? alt?nda saklanmaktad?r. 30.000 parçadan meydana gelen bu koleksiyon ara?t?rmac?lar?n kullan?m? için 41 mikrofilm bobinine kaydedilmi?tir. Bu kitapta, koleksiyondaki belgelere a?a??daki ?ekilde at?f yap?lacakt?r: LC:PHM (Kongre Kütüphanesi Henry Morgenthau Belgeleri) - Bobin No.- ve gerekiyorsa (örne?in, yaz??malarda) tarih. Bu döküman?n referans? LC:PHM-Bobin No. 8: Henry Morgenthau’nun Ba?kan Woodrow Wilson’a yazd??? 26 Kas?m 1917 tarihli mektup.
[2] The World’s Work, o dönemde New York yay?nevlerinden ‘Doubleday, Page and Co.’nun ç?kard??? ayl?k bir dergiydi ve Büyükelçinin kitab?n?, Nisan 1918 say?s?nda Burton Hendrick’in, “Büyükelçi Morgenthau’nun Öyküsü — Giri? Bölümü” makalesiyle ba?layarak, Kas?m ay?na kadar 7 bölüm halinde tefrika etti. Rosary College, Illinois’den Prof. Robert J. Rusnak’a, pekçok ?eyin yan?s?ra, The World’s Work dergisinin tiraj rakamlar?n? sa?lamas?ndan dolay? müte?ekkirim. Prof. R. Rusnak doktora tezini bu dergi ve etkisi üzerine yapm??t?.
[3] ?kinci önemli Morgenthau Belgeleri Koleksiyonu, New York, Hyde Park’taki Franklin D. Roosevelt Ba?kanl?k Kütüphanesi’nde bulunmaktad?r, ve Büyükelçinin, Ba?kan Roosevelt’in kabinesinde uzun y?llar görev alm?? tek o?luna ait belge koleksiyonunun bir bölümünü olu?turmaktad?r. “O?ul Morgenthau Belgeleri”(’The Papers of Henry Morgenthau, Jr.’) ad?n? ta??yan yakla??k 126 metrelik bu koleksiyon, 11 bölüm halinde olup, 8 ve 10 no. lu bölümler Büyükelçi Morgenthau ile ilgili evraklar? içermektedir. Özellikle 8 no. lu bölüm, yani “Gaer Dosyas?”, Morgenthau’nun o?lunun yay?mlanmam?? otobiyografisinin haz?rl?k çal??malar?nda i?birli?i yapt??? Joseph Gaer’in toplad??? dökümanlar? kapsamaktad?r. Bu bölümde Büyükelçi ile o?lu aras?nda geçen tüm yaz??malar?n daktilo edilmi? bir kopyas? bulunuyor. Kitapta, bu bölümdeki belgelerden yap?lan al?nt?lara ?u ?ekilde at?fta bulunulacakt?r: FDR:HMJ/Gaer- Kutu No:-. “Baba Henry Morgenthau Belgeleri” (Papers of Henry Morgenthau, Sr.) ba?l???n? ta??yan 10. bölüm, yakla??k 3 metre mikrofilm, resmi ve özel yaz??may? içermektedir. Kitapta bu koleksiyondan al?nt?lara ?öyle at?f yap?lacakt?r: FDR/HMS- Kutu No.-
“Büyükelçi Morgenthau’nun Öyküsü”nü basan gazetelerin tirajlar?, Morgenthau’nun yay?mc?s? olan Doubleday, Page and Co. yay?nevinden Frank Doubleday’in kendisine yazd??? 17 Ekim 1918 tarihli mektupta bulunuyor. (FDR:HMS-Kutu No. 12). Kitab? tefrika etmi? gazetelerin listesi bu mektubun ekinde bulunmaktayd? ama maalesef bu liste ya kaybolmu? ya da mektuptan ayr? bir yere konmu?tur.
Birçok ülkenin kütüphane ve ar?ivlerinde çal??m?? biri olarak, Hyde Park’ta kald???m k?sac?k süreyi benim için çok zevkli bir çal??maya dönü?türen Roosevelt Kütüphanesi görevlilerine te?ekkür ve minnetlerimi bildirmemek çok büyük bir ihmalkarl?k olurdu. Ara?t?rmamda özellikle Kütüphanenin Ses ve Görüntü Ar?ivi görevlisi Bayan Susan Y. Elder’in nazik yard?m?ndan yararland?m.
[4] FDR:HMS-Kutu No:12'de (Doubleday'den Morgenthau'ya 17 Ekim 1918 tarihli mektup) yay?mc?n?n Macy, Brentano, Wanamaker, Scribner ve di?er baz? sat?? yerlerine, kitab?n örnekleriyle birlikte baz? tan?t?m yaz?lar? göndermesinin yan?s?ra buralarda özel vitrin düzenlemelerinden de bahsediyor.
[5] Bu çal??mada yararlan?lan üçüncü büyük belge koleksiyonu, kitab? gerçekte kaleme alm?? olan tan?nm?? yazar ve gazeteci, Burton J. Hendrick’in ki?isel belgelerinden meydana gelmektedir. Ölümü üzerine 25 Mart 1949 tarihinde hayat? ve eserleri hakk?nda New York Times gazetesinde ç?kan ayr?nt?l? yaz? sayesinde, Hamden, Connecticut’ta ya?ayan torunu, Hobart Hendrick Jr.’un izini bulmam mümkün oldu. Kendisi büyük bir nezaket göstererek, bütün sorular?m? cevapland?rd?, ayr?ca, benim Winfield, Illinois’deki kuzeni Martha Rusnak ile temas kurmam? sa?lad?. Martha Rusnak’?n Rosary College’inde tarih profesörü olan kocas? Robert Rusnak, e?inin büyükbabas? hakk?nda baz? yaz?lar yazm??t?. Büyük bir incelik göstererek bana kendi ar?ivinde bulunan Burton J. Hendrick Belgeleri’nden baz?lar?n?n kopyelar?n? verdi. Bunlar?n içinde Morgenthau ile Hendrick aras?ndaki yaz??malar ve özellikle de Rusnak’?n Hendrick hakk?nda yay?mlanmam?? bir çal??mas? bulunuyordu : “To Cast Them in the Heroic Mold’: Court Biographers - The Case of Burton Jesse Hendrick”. Prof. Rusnak bana ayr?ca, Hendrick’in Columbia Üniversitesi’ndeki Sözlü Tarih Semineri’ne kat?ld???n? ve 1949 y?l?ndaki ölümünden k?sa bir süre önce Alan Nevins’in kendisiyle bir mülakat yapt???n? söyledi. Bu kitapta, Prof. Rusnak taraf?ndan sa?lanan Hendrick belgelerinden yap?lan al?nt?lara, ?u ?ekilde at?fta bulunulacak: Hendrick/Rusnak: ve at?f yap?lan belge hakk?nda bilgi.
Burada verilen sat?? rakamlar? Hendrick/Rusnak belgeleri aras?nda “1 Temmuz 1919 itibar?yla Büyükelçi Morgenthau’nun Öyküsü’nün Kar ve Zarar Bilançosu” ba?l??? alt?nda elyaz?s?yla yaz?lm?? bir belgeden al?nmad?r. Morgenthau’nun elinden ç?km??a benzeyen bu yaz?, sat??lar?n o tarih itibar?yla 22.234 nüshaya ula?t???n? gösteriyor.
[6] LC:PHM-Bobin No. 8-Henry Morgenthau’nun Ba?kan Wilson’a yazd??? 26 Kas?m 1917 tarihli mektup.
[7] Hendrick/Rasnak: Morgenthau-Hendrick i?birli?iyle ilgili Robert Rusnak’?n sa?lad??? malzeme aras?nda “Büyükelçi Morgenthau’nun Öyküsü Esas Al?narak Haz?rlanacak Orta Do?u Hakk?nda Bir Film ?çin Teklif” ba?l??? alt?nda, daktilo edilmi? 8 sahifelik bir belge bulunuyor. Yaz?n?n ba??na el yaz?s?yla ?öyle bir not dü?ülmü?: “Bu büyük proje (ki bunun için filmciler 25.000 dolar teklif etmi?lerdi) sava??n aniden sona ermesiyle suya dü?tü! B.J.H.”
[8] LC:PHM- Bobin No. 8. Ba?kan Wilson’un Henry Morgenthau’ya yazd??? 14 Haziran 1918 tarihli mektup. Bu al?nt?daki ve kitap içinde di?er yerlerdeki vurgulamalar (italik dizilmi?tir) kitab?n yazar?na aittir.
[9] LC:PHM- Bobin No. 8. Ba?kan W. Wilson’un Henry Morgenthau’ya yazd??? 27 Kas?m 1917 tarihli mektup. ?lginçtir ki, Morgenthau’nun Wilson’a yazd??? 26 Kas?m 1917 tarihli mektup hiç yay?mlanmad??? halde, Morgenthau Ba?kan’?n cevab?n? 1922 de yazd??? ve Doubleday Page and Co. taraf?ndan yay?nlanan All in A Life-Time adl? otobiyografisine dahil etmi? ve “Öykü”sünü yaz?? nedeni olarak bu belgeyi göstermi?tir.
[10] FDR:HMS-Kutu No. 11. Yay?mc? Frank Doubleday’in Henry Morgenthau’ya yazd??? 7 Kas?m 1917 tarihli mektup; Henry Morgenthau Frank Doubleday’e yazd??? 12 Kas?m 1917 tarihli mektupta ?öyle diyor: “Mr. Hendrick’in ziyaretinin arkas?ndan, Türkiye’de gördüklerim hakk?nda bir kitap yazman?n ne derece uygun olaca?? üzerinde bir kez daha dü?ündüm ve sonuçta bu ara yay?mlanmas?n?n kesinlikle do?ru olmad???na karar verdim”. Buna ra?men, 2 hafta sonra sava??n kamuoyunca desteklenmemesine can? s?k?lan Morgenthau, bu konuda Ba?kan?n “onay?na” ba?vurmu? ve Wilson’dan gelen 27 Kas?m 1917 tarihli mektup üzerine de fikrini de?i?tirip, hemen yay?mc?yla ciddi görü?melere ba?lam??t?r. Ayr?ca bak: Frank Doubleday’den Morgenthau’ya mektuplar-23 Kas?m ve 5 Aral?k 1917, Arthur Page’den Henry Morgenthau’ya mektuplar- 8 Aral?k ve 20 Aral?k, 1917. Kitapla ilgili her türlü anla?ma bu son tarihte sonuca ba?lanm??t?.
[11] LC:PHM- Bobin No. 8: Henry Morgenthau’nun Ba?kan Woodrow Wilson’a yazd??? 26 Kas?m 1917 tarihli mektup.