II. Bölüm Bu

BU “ÖYKÜ” K?M?N?

“Büyükelçi Morgenthau’nun Öyküsü” adl? kitab?n tarihçesiyle ilgili kaynaklar?m?z iki ayr? koleksiyonda muhafaza edilmi? olan Morgenthau belgeleridir. Bunlardan “Henry Morgenthau Belgeleri” diye bilinen koleksiyon (bundan sonra: LC:PHM),’2 Washington” daki Kongre Kütüphanesi”nde, di?eri ise New York, Hyde Park”taki Franklin Delano Roosevelt Ba?kanl?k Kütüphanesi’nde “Henry Morgenthau Jr. Belgeleri”nin (bundan sonra: FDR:HMS)13 aras?nda bulunmaktad?r. Onbinlerce belge içeren bu iki koleksiyona, en önemlileri, Pulitzer ödüllü tan?nm?? gazeteci, biyografi yazar? ve tarihçi Burton J. Hendrick”e[14] ait olan, birçok bas?l? ya da yay?mlanmam?? belgeyi de eklemek gerekir. Çünkü Büyükelçi Morgenthau”nun, ad?n? ta??yan kitab?yla ilgili projesini ba?latabilmek hususunda sadece Ba?kan Woodrow Wilson”nun onay?na de?il, daha da önemli olarak, kitab? yazmas? için Burton J. Hendrick”in usta kalemine ihtiyac? vard?. Bu kitap fikrinin, gerçekten de, ilk kez 1916 Nisan?nda[15] Morgenthau”ya bundan bahseden Hendrick”in kafas?nda olu?tu?u görülüyor.

Yukar?da sözü geçen koleksiyonlardaki binlerce mektup ve belgenin incelenmesinden sonrad?r ki konumuz olan bu kitab?n oldukça karanl?k geçmi?inin ortaya ç?kmaya ba?lad???n? görüyoruz. “Büyükelçi Morgenthau’nun Öyküsü”nün karma??k kurgusunu çözebilmek için, i?e, kitab?n dayand?r?ld??? bir tak?m kaynaklar?n tart???lmas?yla ba?lamam?z gerekiyor.

Bunlardan ilki ve en önemlisi, Morgenthau”nun ?stanbul’a geldi?i 27 Kas?m 1913 ile, ayr?ld??? 1 ?ubat 1916 tarihleri aras?ndaki 26 ayl?k dönemi kapsayan daktiloyla yaz?lm?? günlü?üdür.[16]

Yazd?klar?ndan ç?kar?laca?? ve özellikle de Morgenthau”nun Agop S. Andonian ad?ndaki Türk Ermenisi katibine[17] dikte ettirdi?ine ili?kin ifadesinden anla??laca?? gibi, Morgenthau her günün olaylar?n? düzenli bir biçimde Andonian”a anlat?yor, o da, sonraki ku?aklar?n yararlanmas? için, bunlar? daktilo ediyordu. Günlük”te, Morgenthau’nun, özellikle ?ttihatç? liderler, Sait Halim Pa?a, Enver Pa?a ve Talat Bey’le olan temaslar? a??r? ayr?nt?l? bir biçimde verilirken, bu kay?tlarla “Büyükelçi Morgenthau”nun Öyküsü’” kitab?ndaki ayn? toplant? ve görü?melerle ilgili olarak yaz?lanlar aras?nda (ileride görülece?i gibi) genelikle çok az benzerlik vard?r. Buna ra?men, kitab?n ana kaynak olarak bu Günlük’teki kay?tlara dayand?r?ld??? gerçe?i ?üphe götürmez.

Günlü?ün yan?s?ra Morgenthau bir de, Amerika’daki ailesinin çe?itli fertlerine, elden ele geçirerek okumalar? için, uzun haftal?k mektuplar yazma al??kanl???na sahipti.[18] Bu mektuplar da gene özel katibi Andonian taraf?ndan haz?rlan?yor, hatta ço?unlukla, Morgenthau’nun 11 May?s 1915 tarihli mektubunda yazd??? gibi bizzat onun taraf?ndan kaleme al?n?yordu:

“Oturup, sakin bir biçimde mektup dikte ettirmenin imkans?z oldu?unu anlad???m için, Andonian”a günlü?ümü al?p i?leyerek bu i?i yapmas?n? söyledim. Bu tabii ki beni hatalar?n sorumlulu?undan da kurtar?yor.”[19]
 
Bu demektir ki kitap, sonuçta, ana malzeme olarak kullan?lan Morgenthau günlü?ü ve mektuplar?n?n bir sentezi olarak ortaya ç?km??t? ve her iki kaynakta yer yer, Morgenthau'ya gönderilen veya onun Washington’a gönderdi?i rapor suretleriyle[20] takviye edilmi?ti. Ba?ka bir deyi?le, bütün bunlar, eserin içine oturtulaca?? çerçeveyi meydana getiriyordu.

Bu esas? gözönünde bulundurarak, ?imdi de, kitab?n nas?l yaz?ld??? ve hatta daha da kar???k bir nokta olan, kimin taraf?ndan yaz?ld??? hususunu ara?t?rmaya ba?layal?m.

Kitab?n bütün bask?lar?nda yazar olarak sadece Henry Morgenthau'nun ad? görülüyor[21] ve yaz?l??? üzerinden 72 y?l geçmesine ra?men, günümüze kadar, yazar?n?n Morgenthau’dan ba?ka biri oldu?una ili?kin hiçbir kayda rastlanm?yorsa da, elimizdeki Morgenthau belgeleri aras?nda, eserin gerçek yazar?n?n kimli?i konusunda bizi uyaran birçok ipucu bulunmaktad?r. Bunlar?n ba??nda da, Morgenthau’nun, kitab?n Amerika ve ?ngiltere bask?lar?n?n önsözünde yer alan “Bu kitab?n haz?rlanmas?ndaki de?erli yard?mlar? için dostum Burton J. Hendrick’e te?ekkürlerimi sunmak isterim” ,[22] sözleri gelmektedir. Bu sözler, gerçe?i yeterince yans?tmamaktad?r, çünkü asl?nda “Büyükelçi Morgenthau’nun Öyküsü”, aralar?nda kendisinin de bulundu?u çok say?da ki?inin katk?lar?yla ama bizzat Burton J. Hendrick taraf?ndan yaz?lm??t?. Yard?mc? olanlar aras?nda Morgenthau’nun beraberinde Amerika'ya götürdü?ü ve kitab?n haz?rl?k dönemi boyunca yan?nda bulunan, Ermeni as?ll? katibi Agop S. Andonian da bulunuyordu.

Büyükelçi Henry Morgenthau
Amerika Birle?ik Devletleri'nin Türkiye Büyükelçisi, Kas?m 1913-Ocak 1916. Türkiye’den ayr?lmadan k?sa bir süre önce çekilmi? bir foto?raf?.
[?stanbul’daki Amerikan Ba?konsolosu Thomas Carolan’?n ar?ivleri nden]

Andonian'?n hayat? hakk?nda pek az ?ey biliniyor. Morgenthau, Günlük ve Mektuplar’da ad? çok s?k geçen Agop S. Andonjan'dan - bazen tercürnanl?k görevi yap?yorsa da[23] — genellikle “sekreterim” diye bahsetmektedir. Günlük kay?tlar?ndan, Andonian'?n s?k s?k yeme?e alakondu?u ve çok kere, geceleri sinemaya giderken Büyükelçiye refakat etti?i anla??l?yor. Morgenthau ‘nun ailesine yazd??? 15 Temmuz 1914 tarihli mektuptan,24 Andonian'?n yüzy?l ba?lar?nda ?stanbul’daki Robert Kolej‘ de ö?renci oldu?unu ö?reniyoruz. Morgenthau döneminde çekilmi? olan elçilik görevlilerinin bir foto?raf?nda Andonian 30 ya?lar?nda görünüyor.

Hagop S. Andonian
Büyükelçi Morgenthau’nun 1916 y?l?nda Amerika’ya dönerken birlikte götürdü?ü Katibi. Büyükelçi Morgenthau’nun Öyküsü kitab?na katk?lar? Morgenthau taraf?ndan “vazgeçilmez” olarak nitelenmekte.

Her nekadar Andonian’?n Morgenthau ile birlikte Amerika’ya gidi? nedeni hususuna ???k tutacak bir belge yoksa da, Günlük’teki 8 ?ubat 1916 tarihli bir kay?t onun Türkiye’den, Büyükelçi ile birlikte ayr?ld???n? kesin olarak kan?tl?yor. Gemide verilen bir maskeli balodan bahseden Morgenthau, ona, o?lu Henry’nin Yunanl?, Andonyan'?n da bir Türk han?m? k?yafetinde kat?ld?klar?n? yaz?yor.[25] 9 Ocak 1918 tarihli, D??i?leri Bakan? Üçüncü Yard?mc?s? Breckenridge Long'a yazd??? mektupta da, katibi Agop S. Andonian’?n askerlik görevinin tecili için yard?m?n? rica ediyor. A?a??daki paragraf bu mektuptan al?nm??t?r:

“Sizin de muhtemelen bildi?iniz gibi, Ba?kan’?n onay?yla bir kitap yazma görevini üstlendim. Bay Andonian bu eserin haz?rlanmas?nda bana yard?m ediyor. Do?u’yu çok iyi tan?mas? ve ola?anüstü tecrübesi, yard?mlar?n? benim için vazgeçilmez k?lmaktad?r. “[26]
 
Bu pasaj üç ilginç noktay? ortaya koyuyor: a) Andonian'?n Amerika’da bulunu? nedenlerinden biri, Morgenthau'ya yard?m etmekti; b) 9 Ocak 1918 tarihinde kitapla ilgili çal??malar ba?lam?? bulunuyordu; c) 1918 y?l?nda Andonian Amerika'da askerlik yükümlüsüydü.

Ayr?ca Morgenthau’nun 1918 y?l? günlük randevu defterinde Andonian’?n ad? üç kez k?saca geçiyor: 1) 26 Nisan 1918 tarihli bir kay?t; “Yale kulübünde Andonian’a dikte verdim ve ç?kacak kitab?n ikinci bölümünün ilk provalar?n? inceledim”; 2) 17 Nisan 1918 tarihli bir kay?t; “Bütün gün Andonian ve Hendrick”e dikte verdim”; 3) 9 Eylül 1918 tarihinde iki kelimelik k?sa bir not: “Andonian ayr?ld?.”[27]

Morgenthau Belgeleri'nde bundan sonra Andonian'?n ad?na en son 16 Aral?k ve 24 Aral?k 1920 tarihli elyaz?s? iki mektupta[28] rastlan?yor. ?stanbul'dan “Hatg, Nichan, Hagop Andonian" ba?l?kl?, ‘Sun Insurance Company’ Temsilcileri ve Emlak Komisyoncular? olduklar?n? belirten bir ka??da yazd??? mektuplarda Andonian, ABD Ba?kan?’n?n Morgenthau'yu Kuva-i Milliye ile Ermeniler aras?nda arabuluculukla görevlendirdi?ine ili?kin ?stanbul'daki söylentilerin asl?n? soruyor ve bu do?ruysa, kendisine hizmete haz?r oldu?unu bildiriyor. Söylentiler as?ls?zd?.

Sava? sonras? dönemdeki Türk-Ermeni ili?kileri tarihine a?ina olan herkesin akl?na, hemen, Morgenthau’nun katibi Agop Andonian ile, The Memoirs of Naim Bey: Turkish Official Documents Relating to the Deportations and Massacres of Armenians (Londra, 1920, Hodder & Stoughton) diye bilinen uydurma dökümanlar?n derleyicisi Aram Andonian aras?nda bir akrabal?k olas?l??? gelecektir. Her ikisinin de ?stanbul’un yerlisi olu?u ve çok s?k rastlanmayan “Andonian” soyad?n? ta??mas?, gerçekten akraba olmalar? ihtimalini ortaya ç?kar?yorsa da bugüne kadar bu konuyla ilgili bir bilgiye rastlanmam??t?r.

Arshag K. Schmavonian
Amerika Büyükelçi?inin Hukuk Dan??man?. Morgenthau kendisini “halk? Ermenilere her zaman tümüyle sad?k kalm?? biri” olarak tan?tmakta.

Kitab?n haz?rlanmas?na önemli katk?s? olan anahtar ki?ilerden biri de Arshag K. Schmavonian'd?r. Bir di?er Türk Ermenisi olan Schmavonian 1918 y?l?nda Washington’da “D??i?leri Bakanl??? Özel Dan??man?” olarak görevliydi. Daha önce ?stanbul’da Morgenthau'nun tercümanl???n? yapm?? ve kendisine Türk resmi makamlar?yla olan bütün görü?melerinde refakat etmi?ti. Morgenthau'nun ?stanbul’da bulundu?u süre ve sonras?nda Büyükelçi'nin dostu, s?rda?? ve dan??man? olarak Schmavonian'?n oynad??? rol, çe?itli Morgenthau belgelerinde aç?kça görülebilir. Gerçekten de ?stanbul’a ad?m att??? ilk günden itibaren Morgenthau, Osmanl? ba?kentinde konu?ulan ba?l?ca 4 dilin (Türkçe, Frans?zca, Rumca Ermenice) hiçbirini bilmedi?inden, kendini yabanc? hissetti?i bu ortamda, Schmavonian’a kendi gözü ve kula??ym??cas?na güvenmi?ti. 1914’te, Türkiye’ye geli?inden k?sa bir süre sonra New York Herald gazetesinden bir muhabire verdi?i demeçte Schmavonian’a olan ba??ml?l???n? ?öyle dile getiriyordu:

“Vazifem, çevremdeki olaylara nüfuz etmek olacak. Do?uyu çok iyi tan?yan Elçili?imiz Hukuk Dan??man? Bay Schmavonian’?n yard?mlar?yla birkaç hafta içinde bu görevin az çok üstesinden gelebilece?ime inan?yorum. “[29]
 
Morgenthau Günlü?ü içinde Arshag K. Schmavonian’dan bahsedilmeyen tek bir sahife yok gibi.[30] Schmavonian, Morgenthau'ya ?ttihat ve Terakki Hükümeti mensuplar?na yapt??? tüm resmi ziyaretlerinde refakat ediyor, Amerikal? i?adamlar?yla yapt??? toplant?larda (ço?unun Türkiye’deki hukuki i?lerine o bak?yordu) haz?r bulunuyor, Amerikan misyonerleriyle ilgili (hukuki yönüyle gene o ilgileniyordu) toplant?lara kat?l?yor ve ayr?ca Morgenthau’ya, Washington'a gönderece?i telgraflar?n yaz?lmas?nda da yard?mc? oluyordu. Washington’daki Ulusal Ar?ivler’de bir “Schmavonian Belgeleri” koleksiyonu[31] bulunmakta. Bu belgelerin büyük bir ço?unlu?unu misyoner faaliyetleriyle ve Amerikal?lar?n ticari ç?karlar?yla ilgili yaz?lar olu?turuyorsa da aralar?nda Morgenthau'nun Schmavonian’a yazd???, hepsi “Aziz Bay Schmavonian” diye ba?layan elyaz?s? birkaç mektup da bulunuyor. “Morgenthau Belgeleri” içinde de 1914-1921 y?llar? aras?nda Schmavonian’?n Morgenthau'ya yazd??? çok say?da mektuba[32] rastl?yoruz. Bunlar?n 1919'dan önce yaz?lanlar? “Aziz ?efim” diye ba?lamakta.

Morgenthau’nun Ermeni dan??man?na duydu?u güvenin derecesini, Amerika’ya döndükten sonra Ermeni ve Suriyelilere Yard?m Fonu için para toplarken yapt??? bir konu?madan k?smen anlayabiliriz. Schmavonian için ?öyle der:

“Elçilikte her konuda yard?m?na güvenebilece?im en önde gelen ki?i, 16 y?ld?r orada gayretle çal??an bir Ermeniydi. Türk makamlar? nezdinde de sayg?nl??? olan, az rastlan?r bir insand?. Özel katibim de [Andonian] Ermeniydi.
 
Bu ikisi sayesinde baz? Ermeni din adamlar?, vatanseverleri ve ayd?nlar?yla tan??ma olana?? buldum ve birçok Ermeniyi yaln?z saymay? de?il sevip, takdir etmeyi de ö?rendim”[33].

Aralar?ndaki ili?ki Morgenthau'nun Türkiye’den ayr?lmas?yla sona ermedi. 1917 y?l?nda Ba?kan Wilson’un Morgenthau ‘yu Avrupa’ya göndermesi ve Schmavonian’?n bir kez daha onun tercüman? olarak beraberinde gitmesiyle tekrar biraraya geldiler.
Daha sonra Türkiye ile Amerika aras?ndaki ili?kilerin kopmas? üzerine, Schmavonian, 1917 y?l?n?n sonlar?na do?ru, Washington’a tayin edildi ve Ocak 1922’deki ölümüne kadar “Özel Dan??man” olarak görev yapt?. Ölümü üzerine Morgenthau, hislerini çok duygulu bir ?ekilde dile getirdi?i ve aralar?ndaki dostlu?un derinli?ini gösteren ?u yaz?y? yazd?:

“Bay Schmavonian ile tan??t???m zaman, seleflerimin, [Büyükelçi Straus ve Rockhill] onun hakk?ndaki hararetli övgülerinde sadece çok hakl? olmakla kalmay?p, az bile söylemi? olduklar?n? anlamak, beni çok memnun etti. ??lerin yürütülmesiyle ilgili tüm bilgileri haf?zas?nda düzenli bir biçimde saklayan Schmavonian, gece veya gündüz, ne zaman ihtiyac?m olsa, an?nda bunlar? bana iletiyordu. Bu, Amerika’n?n Türkiye’deki misyonerlik ve e?itim çal??malar? konular?nda da böyleydi. Do?rulu?uyla tan?n?rd? ve kelimenin tam anlam?yla dürüst bir ki?iydi. Onunla tan??an herkes hemen bu ender bulunur özelliklerini farkedip kendisini k?sa sürede sevmeye ba?lard?.

Çok zevkli bir arkada?l??? vard? ve kat?ld??? her meclisi varl???yla renklendirirdi. Amerikan Hükümetine, ?stanbul'daki bütün Büyükelçilere, misyonerlerin çal??malar?na, Amerikan ticari ç?karlar?na ve Türkiye’deki Ermeni ve Musevi topluluklar?na hiç kimse onun kadar yard?mc? olmam??t?r.

Hatalar? yüze vurmaz ve olaylardan kendine pay ç?karmaya çal??mazd?. Bütün benli?iyle kendini annesine ve görevine adam??t?. Kendi milleti Ermenilere her zaman tümüyle sad?k kalm??t?.

Amerika Birle?ik Devletleri en sad?k dostlar?ndan birini kaybederken, ben de en yak?n arkada?lar?mdan birini kaybettim.”[34]

Kitab?n yaz?ld??? dönemde Morgenthau'yla aralar?ndaki yaz??ma incelenirse, “Büyükelçi Morgenthau’nun Öyküsü” ortaya ç?karken Schrnavonian’?n oynad??? rolün önemi hakk?nda biraz fikir sahibi olunabilir.

a) 16 Ocak 1918 tarihli Schmavonian'dan Morgenthau’ya mektup: Morgenthau'nun kendisinden istemi? oldu?u, Elçili?i dönemindeki baz? Osmanl? kabine üyelerinin adlar? ve ünvanlar?yla ilgili bilgileri veriyor.[35]

b) 26 Ocak 1918 tarihli bir mektupla Morgenthau ondan D??i?leri Bakanl???’na ?stanbul’dayken gönderdi?i telgraf ve raporlarda bulunan baz? bilgileri temin etmesini istiyor.[36]

c) Morgenthau’nun kitab?n?n müsveddesi hakk?nda D??i?leri Bakanl???’n?n görü?lerini bildiren 29 A?ustos 1918 tarihli not Schmavonian taraf?ndan yaz?lm??a benziyor. Bu da, Morgenthau’nun kitap tasla??n? inceleyip görü? bildirmek üzere, D??i?leri Bakanl???’n?n Schmavonian’? görevlendirmi? olmas? ihtimalini (ki böyle olmas? mant?kl?) akla getiriyor.[37]

d) Morgenthau’nun 3 Eylül 1918 tarihinde Schmavonian’a yazd??? mektuptaki ifadeden, taslak hakk?nda görü? bildiren ki?inin Schmavonian oldu?u aç?kça anla??l?yor. ?öyle ki:

“Ermeni öyküsünün ilk yar?s? olan, 7 numaral? makaleyl ili?ikte gönderiyorum. Umar?m herzamanki anlay?? ve iyi niyetlili?inle mesaiye kal?rs?n ama sana söz, D??i?leri Bakanl???’n?n onay?ndan geçmesi gereken ba?ka kitap yazmayaca??m.”[38]

K?sacas?, Morgenthau'nun gerek Türkiye’de kald??? dönem boyunca gerekse 1918 y?l?nda “Büyükelçi Morgenthau”nun Öyküsü”nün yaz?ld??? aylarda ba?l?ca yard?mc?lar?ndan biri Schmavonian olmu?, üstelik, D??i?leri Bakanl???’nca, Morgenthau’ nun metnini onaylamakla da görevlendirilmi?ti.

Bu tasar?ya her safhas?nda katk?da bulunmas?na ra?men Schmavonian’dan kitapta hiç söz edilmemesi, hele Morgenthau'nun 1922'de yaz?lan “Bir Ömür Boyu” adl? otobiyografisinde ad?n?n geçti?i dü?ünülürse, anla??lmas? zor bir atlama. Morgenthau, French Strother[39] ile birlikte kaleme ald??? bu otobiyografide, Schmavonian'dan s?rda?? (gerçekten de öyleydi) olarak bahsediliyor. K?smen Ermeni Sorununu ele alan bir kitapta Morgenthau acaba Ermeni as?ll? yard?mc?lar?na (Andonian'?n ad? da hiç geçmiyor) olan ba??ml?l???ndan söz etmesinin garip kaçaca??n? m? dü?ünmü?tü?

Bu konuyla ilgili olarak, yaz?lar? her bölümü okuyup üzerinde fikrini belirten bir di?er ki?i de Amerikan D??i?leri Bakan? Robert Lansing'di. (Acaba Ba?kan?n emriyle mi?) Her ne kadar Lansing’in ne ölçüde bir rol oynad??? ilerde tart???lacaksa da, Öykü”nün olu?maya ba?lad??? s?ralarda yaz?lm?? baz? mektuplar, bu rolün hiç de önemsiz olmad???n? göstermektedir.

a) Morgenthau’ya yollad??? 2 Nisan 1918 tarihli mektupta Lansing ?öyle yaz?yor: “Özel bir ilgiyle okudu?um kitab?n?z?n I. bölümünün provalar?n? ili?ikte gönderiyorum. Metinde yap?lmas?n? önerdi?im de?i?iklikleri ya da ç?kar?lacak k?s?mlar? sayfa kenarlar?nda belirttim. Eminim bunlar? siz de uygun bulursunuz;”

b) Lansing”in Morgenthau’ya 27 Nisan 1918 tarihinde yazd??? mektupta, ili?ikte gönderdi?i di?er bir bölüm tasla?? hakk?nda “dikkatli incelemelerden sonra önermek istedi?imiz baz? de?i?iklikler” kayd? geçmekte;

c) Lansing'den Morgenthau'ya yaz?lm?? 29 A?ustos 1918 tarihli mektup ili?ikte provalar? ve yeni öneriler içermekte;

d) Lansing’den Morgenthau’ya yaz?lm?? 17 Eylül 1918 tarihli mektup ve beraberinde “öneriler ve görü?ler”;

e) Morgenthau’nun Lansing'e yazd??? 22 Eylül 1918 tarihli mektup: Morgenthau müsveddeleri okuyup birçok de?erli ve yerinde öneride bulundu?u için zahmetlerine te?ekkürlerini kitab?n?n önsözünde belirtmek hususunda bakandan izin istiyor;

f) Lansing'den Morgenthau'ya yaz?lm?? 2 Ekim 1918 tarihli mektup: D??i?leri Bakan?, Morgenthau'nun te?ekkürlerini önsözde ifade etme iste?ini “bu kitapla ilgili olarak ad?m?n geçmemesinin daha uygun olaca??” gerekçesiyle reddediyor.[40]

Morgenthau'nun, kitaba ba?lamadan önce ABD Ba?kan? Woodrow Wilson’un yaz?l? onay?n? ald???n? ve çal??malar ilerledikçe de kitab?n her bölümünün Amerika D??i?leri Bakan? Robert Lansing taraf?ndan bizzat tasdik edildi?ini gözönüne alacak olursak, Morgenthau'nun kitab? için, Amerika Birle?ik Devletleri Hükümetinin resmi izniyle bas?lm??t?r demek do?ru olacakt?r.

Yine de, tüm ele?tirmenlerinin be?enisini kazanm?? olan bu kitap, edebi bir de?eri varsa, bunu yaln?zca Hendrick’e borçludur. Her nekadar Hendrick ba?kas? ad?na kaleme ald??? bu öyküden dolay? ününe ün katamad?ysa da, Morgenthau'nun kendisine yazd??? 5 Temmuz 1918 tarihini ta??yan mektupla do?ruland??? gibi, çal??mas?na kar??l?k iyi bir para elde etmi?ti. Aralar?nda usulüne uygun bir yaz?l? anla?ma yok gibi görünüyorsa da, Morgenthau Hendrick’e ?unlar? yazm??t?:

“Doubleday, Page & Co. yay?nevi taraf?ndan, yay?mlanmak üzere olan “Büyükelçi Morgenthau'nun Öyküsü” adl? kitab?n gelirinden sana pay vermek niyetinde oldu?umu yaz?l? olarak bildirmek istedim.

Kitap üzerindeki çal??man? bitirdi?in vakit bu konuda kesin bir düzenleme yapaca??z fakat, arada bana bir ?ey olmas? halinde, avukatlar?ma, 10.000 dolar tamamlan?ncaya kadar yay?nevinden pay?ma dü?en gelirin be?te ikisini, ayr?ca, mahsuben, ilk alaca??m 5.000 dolar?n tümünü sana ödemeleri için talimat verdim.”[41]

Kendi ba??na ciddi bir ara?t?rmaya konu olabilecek nitelikleri bulunan Hendrick, kitap tamamland???nda “kesin düzenlemeyi” tümüyle tatminkar bulmu? olmal?. Morgenthau Belgeleri aras?nda bulunan bir makbuzdan, nihai anla?ma ne olursa olsun, kitap sat??ta bulundu?u sürece Hendrick’e %40 l?k bir pay garantilendi?ini ve 2 Ocak 1932 - 1 Temmuz 1932 tarihleri aras?nda, yani ilk bask?s?ndan 14 y?l sonra bile, “Büyükelçi Morgenthau’nun Öyküsü”nün hala piyasada mevcut oldu?unu anl?yoruz. Bu 6 ayl?k sürede kitab?n sat???ndan toplam 2,00 dolar elde edilmi?ti. Bunun, yazara dü?en 1,00 dolarl?k yar? hissesi ?öyle payla?t?r?l?yordu:

Bay Burton J. Hendrick % 40 hisse...................40c
Bay Henry Morgenthau % 60 hisse.....................60c[42]
 
Böylece kitap ilk bask?s?ndan 14 y?l sonra bile, Hendrick ve Morgenthau'ya gelir sa?lamaya devam ediyordu. Hendrick'in duygular? ise, ölümünden bir kaç ay evvel, 1949'da Columbia Üniversitesi’nde tarihçi Alan Nevins ile Sözlü Tarih Semineri'nde yapt??? bir söyle?ide kaydedilmi?tir. Hendrick ?öyle diyor:

“Bir kez ba?kas?n?n ad?na bir kitap yazm??t?m. Bu Morgenthau’nun an?lar?yd?. Kitap oldukça ilgi çekti. Sürekli Henry ile birlikte çal??m??t?m.

?lginç bir ki?iydi Henry Morgenthau. Çok becerikli, arkada? canl?s? ve iyi huylu bir insand?, çok da ba?ar?l?yd?. Burada, New York’ta emlakç?l?ktan çok büyük bir servet yapt?. Sims ve Morgenthau hakk?nda yazmak bana çok ilginç gelmi?ti ... adeta ba?l?ba?ma bir i?ti.[43]

Hendrick,[44] Morgenthau”nun kitab?n?n yay?mlanmas?n? izleyen 10 y?l içinde, biri tarih, ikisi de biyografi dal?nda, 3 Pulitzer ödülü kazand?. Amiral William S. Sims ile birlikte yazd?klar? The Victory at Sea, adl? kitap için 1920 Pulitzer tarih ödülünü, Life and Letters of Walter H. Page ve ayn? kitab?n ikinci cildi, The Training of an American ile 1922 ve 1928’de Pulitzer biyografi ödüllerini ald?. 1918 de Hendrick The New York Evening Post, McClure’s Magazine ve The World’s Work' a yaz?lar yazan tan?nm?? bir gazeteciydi. New York Times'da ölümünden sonra yay?mlanan makalede belirtildi?i gibi, Hendrick “a??r? dikkatli, dürüst fikirli, mizah yönü kuvvetli ve önemli tarihi konularda azimli bir ara?t?rmac? olarak isim yapm??t?”. Makalede ayr?ca, onun biyografi ve tarih yaz?lar?n? inceleyen ele?tirmenlerin hemen hepsinin Hendrick'deki canl?l???n ve her?eyi derinlemesine ara?t?rma özelli?inin daha önceki gazetecilik e?itiminden kaynakland???n? söyledikleri yaz?l?.[45]

Bak?n?z ki, “Büyükelçi Morgenthau'n?n Öyküsü” kitab?n?n ele?tirmenlerinden hiç de?ilse W.K.K. diye imza atan biri Detroit Michigan News’un 5 Aral?k 1918 tarihli nüshas?ndaki yaz?s?nda, sanki içgüdüyle Morgenthau ‘ya bir gazetecinin yard?mc? oldu?unu hissederek ?öyle yaz?yordu:

“Sava??n ilk y?l?nda Türkiye Büyükelçimiz olan Henry Morgenthau'ya do?u?tan gazeteci ya da eserini haz?rlarken bir gazeteciden yard?m gördü, çünkü ‘Büyükelçi Morgenthau’nun Öyküsü’ gerçek bir gazeteci üslübu örne?i’.. [46]

Bu kitapta, bir ki?inin, yani Büyükelçi Morgenthau'nun an?lar? ile de?il, sanki bir kurulun haz?rlam?? oldu?u bir muht?rayla kar?? kar??ya gibiyiz. Morgenthau'nun Günlü?ünden ve ailesine gönderdi?i Mektuplardan meydana gelen ?stanbul notlar? üzerinde önce Morgenthau-Andonian ve Hendrick üçlüsü bir çal??ma yapm??, sonra bunun içeri?ini D??i?leri Bakanl??? ad?na Schmavonian gözden geçirmi?, Ba?kan ad?na D??i?leri Bakan? Lansing'in son rötu?lar?n? takiben de Burton J. Hendrick kaleme alm??t?r...

Bunun asl?nda kimin öyküsü oldu?u sorusuna verilecek yan?t, ileride görece?imiz gibi, Henry Morgenthau‘nun Türkiye‘de bulundu?u sürece gerçekten ya?ad?klar?yla ilgisi çok yüzeysel olan, ortak bir öykü oldu?udur.

*************************************************************************

[12] Bak. dipnot 1.
[13] Bak. dipnot 3.
[14] Bak. dipnot 5.
[15] FDR:HMS-KUtU No. 9. Burton J. Hendrick Henry Morgenthau'ya 7 Nisan 1916 tarihinde yazd??? mektubunda, Doubleday Page and Co. yay?nevinin bu sava?ta yeri olan bütün büyük adamlar?n ki?isel öykülerinin bölümler halinde yay?nlanaca?? bir kitab? basma ihtimali üzerinde Morgenthau ile yapt?klar? görü?melere de?inmekte. Görünü?e göre, elimizdeki bu mektup özellikle kitap projesiyle ilgili ilk belge.
[16] LC:PHM- Bobin No. 5 (3 ve 4 No.lu kutular) içinde Morgenthau’nun Türkiye’deki ya?ant?s?n?n Günlük kay?tlar?n?n bilinen tek nüshas? bulunmaktad?r. Bu kitapta Günlük'ten yap?lan al?nt?lar LC:PHM (Kongre Kütüphanesi: Henry Morgenthau Belgeleri) Bobin No. 5 Günlük ve tarih ?eklinde belirtilecektir. Metinde Günlük diye geçen bütün at?flar, Morgenthau'nun faaliyetleri hakk?nda gün gün bilgi veren bu ana kayna?a aittir.
[17] Bu tür at?flar aras?nda ?unlar da vard?r: LC:PHM-Bobin No. 5 Günlük- 25 Eylül 1914 ve 19 ?ubat 1915 tarihli kay?tlar. 8 Temmuz 1915 gününün kayd?nda ?unlar yaz?l?: “Saat 19.15’ten 20.00’ye kadar kitap üzerinde çal??t?k. Daha sonra Schmavonian ve Wirth yeme?e kald?lar.” Bu bölüm iki olas?l??? akla getiriyor: a) Andonian’un d???nda ba?kalar? da günlü?ün derlenmesine yard?mc? oluyordu; b) Morgenthau'nun günlü?ü, ta ba??ndan beri Büyükelçinin yay?mlamay? amaçlad??? bir kitab?n ana hatlar? olarak dü?ünülmü?tü. Morgenthau'nun hayat?n?n ba?ka hiç bir döneminde böylesine ayr?nt?l? bir günlük tutmad??? göz önüne al?n?rsa, bu yorum pekala do?ru olabilir.
[18] Morgenthau'nun mektuplar?n?n suretleri, FDR Kütüphanesindeki Morgenthau Belgelerinin iki ayr? bölümünde bulunuyor. Bunlardan biri FDR:HMS 5, 7, 8 ve 10 No.lu kutular, di?eri de FDR:HMJ/Gaer-Kutu No. 1 ve 2. Aç?k bir biçimde, anlatt?klar? döneme ait günlük kay?tlar?n? esas almas?na ra?men, mektuplarda, s?k s?k, ek verilere rastlan?yor. Bunlar Günlük’te zaman zaman yer alan çok k?sa kay?tlar? zenginle?tirmede yararl? oluyor.
[19] FDR:HMS-Kutu 7: Henry Morgenthau'nun çocuklar?na yazd??? 11 May?s 1915 tarihli mektup. Bu sözlerine yaln?zca bu mektupta rastlanmad???n? FDR:HMJ/Gaer-Kutu 1-2, Morgenthau'nun o?luna yazd??? 1 Eylül 1915 tarihli mektup kan?tl?yor. Mektup ?öyle: “Sana, bir süre önce Andonian taraf?ndan yaz?lan genel mektuptan bir nüsha gönderiyorum, e?er çok ruhsuz ve kuru bulursan, beni suçlama.” Bir ba?ka mektupta da ?una rastl?yoruz: “Sizler bu mektupla öncekiler aras?nda üslup aç?s?ndan bir fark gördünüz mü bilmiyorum ama bunu kendim dikte ettim ve Andonian’a daha evvelki mektuplar için verdi?im k?sa notlar? geni?leterek yazd?rd?m.” (FDR:HMS-Kutu No. 8. 13/7/1915 tarihli mektup sahife 15).
[20] Bunlar?n suretleri ve özetleri ve Morgenthau'nun telgraflar? LC:PHM içine da??lm?? vaziyettedir (Bak: [özellikle] Bobin No.5,7,8,17). Bu malzeme Morgenthau’nun, Washington D.C.'de Ulusal Ar?ivlerde [National Archives] muhafaza edilen resmi raporlar?n?n örnekleriyle kar??la?t?r?lm??t?r. Ozellikle de kay?t grubu 59-D??i?leri Bakanl??? Genel Kay?tlar Bölümü; (ondal?k) Dosya No. 867.4106-Az?nl?klar Sorunlar? (Mikrofilm Yay?nlar? 353: Bobin No. 43-48).
[21] Henry Morgenthau, Ambassador Morgenthau ‘s Story [Büyükelçi Morgenthau’nun Öyküsü], New York (Doubleday, Page & Co.), 1918, (Bundan sonra: AMS olarak geçecek).
[22] AMS:s.v??
[23] LC:HMS-Bobin No. 5, Mart 15-16 1915 Andonian’?n Morgenthau'ya Çanakkale’de çevirmen olarak refakat etmesiyle ilgili.
[24] FDR:HMS-Kutu No. 5.
[25] LC:PHM-Bobin No. 5.
[26] LC:PHM-Bobin No. 8.
[27] LC:PHM-Bobin No. 6.
[28] FDR:HMS-Kutu No. 13.
[29] LC:PHM-Bobin No. 37-tarih okunam?yor.
[30] LC:PHM-Bobin No. 5.
[31] National Archives: Kay?t Bölüm No. 84-Arshag K. Schmavonian'?n ?ahsi mektuplar?-4 kutu.
[32] FDR:HMS- Kutu No. 5 (1914 y?l?ndan 17 mektup), No. 9 (1916'dan 4 mektup), No. 10 (1916'dan 2 mektup), No. 14 (1921'den 5 mektup).
[33] LC:PHM-Bobin No. 22
[34] LC:PHM-Bobin No. 40.
[35] LC:PHM-Bobin No. 8.
[36] FDR:HMS-Kufu No. 12.
[37] FDR:HMS-KUtU No. 12.
[38] FDR:HMS-Kutu No. 12.
[39] Henry Morgenthau, .(French Strother i?birli?iyle), All In A Life Time, New York (Doubleday Page & Co.), 1922. Bak: Sahife 178, 187, 215, 216, 224, 227, 259 ve 266.
[40] FDR:HMS-KUtU No. 12.
[41] Hendrick/Rusnak: Morgenthau'dan Hendrick'e yaz?lm?? 5 Temmuz 1918 tarihli mektup.
[42] LC:PHM-Bobin No. 17.
[43] Columbia Üniversitesi Butler Kütüphanesi'ndeki Sözlü Tarih Ara?t?rma Bölümü müdürü Mr. Ronald J. Grele’ye bana sa?lad??? The Reminiscences of Burton J. Hendrick” ba?l?kl? 62 sahifelik Nevins mülakat?n?n kopyesi için müte?ekkirim. Yukar?da verilen bölüm bu mülakat?n 31. ve 32. sahifelerinden al?nmad?r ve Hendrick'in görü?lerinin bir özetidir. Ayr?ca daha önce bahsi geçen Hendrick/Rusnak koleksiyonu olarak adland?rd???m belgelere ve Nevins mülakat?na ilaveten, New York City’de American Academy of Arts and Letters ar?ivlerinde de 75 adet Hendrick mektubu bulunmaktad?r. Akademinin Kütüphanecisi Bayan Nancy Johnson'un söyledi?ine göre, bu evraklar Hendrick'in Akademi üyeli?iyle ilgili. Hendrick'in 1923 y?l?nda seçildi?i Akademi üyeli?i 1949 y?l?ndaki ölümüne kadar sürmü?tü.
[44] Hendrick'in meslek hayat?yla ilgili en ayr?nt?l? çal??ma, Robert Rusnak'?n yay?mlanmam?? ara?t?rmas? “To Cast Them in The Heroic Mold’: Court Biographers - The Case of Burton J. Hendrick.” d?r. Bana bu çal??man?n bir örne?ini verdi?i için Rusnak'a te?ekkürü borç bilirim. Ek biyografik bilgi için a?a??daki ba?vuru kaynaklar?na bak?labilir: a) Olüm haberi New York Times, Cuma, 25 Mart 1949, s. 23 (Bundan sonra Hendrick, Times s. 23); b) Burton Jesse Hendrick maddesi, The National Cyclopaedia of American Biography, cilt XXXVIII sahife 476, Ann Arbor, MI (Üniversite Mikrofilmleri) 1967; c) Louis Filler “Burton Jesse Hendrick maddesi, Encyclopedia Americana, (International Edition) cilt 14, sahife 91, Danbury, CT (Grolier Inc.)t.y.; d) 1922-23 Who’s Who in America Burton Jesse Hendrick maddesi, cilt 12, sahife 1482, Chicago (A.N. Marquis & Co.), 1923.
[45] Hendrick, Times, sahife 23.
[46] LC:PHM-Bobin No. 40.