IV. Bölüm Talat Bey Nas?l Ele Al?n?yor?

TALAT BEY NASIL ELE ALINIYOR?

“Büyükelçi Morgenthau’nun Öyküsü”nün “kötü adam?” ve herkesten çok sald?r?lan ki?isi Dahiliye Naz?r? Talat Beytdir.[47] Onun “Öykü”de ele al?nma tarz?n? incelememiz, Morgenthau‘nun ?stanbul’da bulundu?u süre (Kas?m 1913-Ocak 1916) içinde cereyan eden olaylar?n günlü?üne ve mektuplar?na kaydedilme ?ekilleriyle 1918’deki kitab?nda yaz?l? biçimleri aras?ndaki aç?klanamaz büyük tutars?zl?klar? ortaya ç?karmaya yarayacakt?r. “Büyükelçi Morgenthau’nun Öyküsü”ndeki yer al?? s?ras?na uygun olarak a?a??da verilenler, örneklerin hepsi de?ilse de, bu noktay? aç?klamaya yeterli olacakt?r:

Talat Bey
Büyükelçi Morgenthau’ya verilmi? olan bu foto?raf Hyde Park N.Y.‘ta Franklin Delano Roosevelt Kütüphanesinde bulunmaktad?r.
(FDR:PHM-Foto?raf Kolleksiyonu)

1) Talat Bey’den “?u gas?p çetenin eleba??s?” diye bahseden Morgenthau, ?öyle devam etmekte:

Ben onun Müslümanl??a ald?rmad???na bizzat tan?kl?k edebilirim, zira partisinin ileri gelenlerinin ço?u gibi o da bütün dinleri alaya al?rd?. Hatta bir seferinde bana, “Bütün papaz, haham ve hocalardan nefret ediyorum” demi?ti.[48]

Asl?nda Morgenthau’nun ?stanbul dönemi belgeleri aras?nda Talat’?n bu sözü etti?ini do?rulayan hiç bir kay?t yok. Aksine Talat’?n dini görü?lerine de?inilen yegane yer olan, Morgenthau’nun Talat, Hahamba?? Naum, e?i ve Schmavonian için bir önceki gece ufak bir yemek daveti düzenledi?ine ili?kin, 10 Temmuz 1914 tarihli günlük kayd?nda ?öyle denmekte:

“Dün gece Talat bana Kabinenin en dindar üyesinin kendisi oldu?unu söyledi, Cavit dine inanm?yormu? Cemal ise az dindarm??.”[49]
 
Talat Bey’in gerçekten de ?ttihatç? liderlerin en dindar? oldu?u bilinmese dahi, Büyükelçinin bizzat kendi Günlük ve Mektuplar’?nda yer alan, Talat ile Osmanl? Musevi Cemaatleri’nin ba?? Hahamba?? Naum aras?ndaki yak?n ili?kiye ait çok say?da at?f, Dahiliye Naz?r?’n?n Morgenthau’ya “bütün papaz, haham ve hocalardan nefret ediyorum” demi? olabilece?i iddias?n?n fazlas?yla ihtimal d??? b?rakmakta.[50]

Öyleyse Morgenthau, kendi günlü?ünün yalanlamas?na ra?men, neden Talat Bey’i bir ateist olarak tan?tmaya kalk??m??? Bunun apaç?k nedeni, kitab?n?n kötü ki?isini, dini farkl? da olsa, inançl? bir insan de?il de, tanr?tan?maz biri olarak göstermekle, okurlar?nda ona kar?? daha fazla nefret ve i?renme duygusu uyand?raca??n? dü?ünmü? olmas?d?r.

2) Kitab?nda, Anadolu’nun Ege sahillerine yerle?mi? Rumlar?n geldikleri adalara dönmeye zorlanmalar?ndan (1914 y?l?n?n ilkbahar sonu-yaz ba??) bahsetti?i bölümde Morgenthau ?öyle yaz?yor:

“Talat’? art?k iyi tan?yordum. Onu hemen hergün görüyordum ve uluslararas? ili?kilerdeki her geli?meyi benimle tart???yordu. Rumlara yap?lan muameleye kar?? ç?kt?m ve bunun d??ar?da çok kötü kar??lanaca??n?, Amerikan ç?karlar?n? da etkiledi?ini söyledim.”[51]

Talat Bey’le neredeyse hergün görü?ecek derece yak?n olduklar?n? iddia etmesine ra?men Morgenthau’nun 1 Ocak - 2 Temmuz 1914 tarihleri aras?ndaki Günlük kay?tlar? dikkatle incelenirse, bu zaman içinde sadece 8’i ba?ba?a, di?erleri misafir olarak kat?ld?klar? yemek davetleri gibi toplant?larda olmak üzere, toplam 20 kere görü?tükleri ortaya ç?kmakta.[52] Bahsi geçen süre boyunca Morgenthau Talat’?, görevi gere?i, ortalama, üç haftada bir görmü?. Rumlar?n geri gönderilmelerinin en yo?un oldu?u dönemde ise (May?s ortas? - Haziran 1914) Talat ve Morgenthau hiç görü?memi?ler. Günlük’e 4 May?s 1914’ten sonra tekrar 2 Temmuz 1914’te görü?tüklerine dair kay?t dü?ülmü?.[53]

Ayr?ca Günlük’te de, iddias?n?n aksine, Morgenthau’nun Talat Bey’e Rumlar konusunda bir defa olsun kar?? ç?kt???n? gösteren bir kay?t yoktur. Günlük’te bu konunun, ikisi aras?ndaki görü?melerin sadece birinde, 2 Temmuz 1914 tarihinde konu?uldu?u kaydedilmi? bulunmakta. O sefer de, Morgenthau yaln?zca Rumlar?n yerlerinin de?i?tirilmesi konusunda Talat’?n gerekçelerini naklediyor ve bu kay?tta Büyükelçinin herhangi bir biçimde olaya kar?? ç?kt???n? gösterir bir ize rastlanm?yor:

“Schmavonian ile birlikte Talat’? ziyaret ettik... Çok aç?ksözlü davrand?. ?ehirlerdeki de?il k?rsal kesimdeki Rumlar?n ülkeyi terketmeleri konusunda kararl? görünüyor. Buradaki Rumlar?n Ba?piskoposlar? arac?l???yla Yunan Hükümeti’ne vergi ödediklerinden bahsetti; adalar?n? geri istediklerini söylüyor; e?itim ve ticaret alanlar?nda Rumlar?n üstünlü?ünü kabul ediyor... “[54]

Ailesine yazd??? 15 Temmuz 1914 tarihini ta??yan haftal?k mektubunda ayn? konu?madan ?öyle bahsetmekte:
 
“Ö?leden sonra Talat’? ziyaret ettim. Çok aç?ksözlü davrand?... ?ehirler d???nda ya?ayan Rumlar?n ülkeyi mümkün oldu?unca olays?z ve vakit geçirmeden terketmeleri hususunda kesin kararl?lar. Onu en çok rahats?z eden konu da Osmanl? Rumlar?n?n Yunan Hükümetine vergi ödüyor olmalar? ve Türk topraklar?nda kazan?lm?? olan bu paran?n bir k?sm?n?n, Yunanistan taraf?ndan bizden yeni gemiler sat?n al?nmas?nda kullan?laca??. Katibim [Agop S. Andonian] 12 y?l önce Robert Kolej’e giderken, Rum ö?rencilerin her hafta cep harçl?klar?ndan bir miktar ay?r?p Yunan Deniz Kuvvetleri’ne katk?da bulunduklar?n? söyledi. Talat ya adalar?n kendilerine geri verilmesi, ya da Rumlar?n Ege k?y?lar?ndan uzakla?t?r?lmalar? arzusunda olduklar?n? kabul etti.” [55]

Rumlar konusunda, ?iddetle kar?? ç?k?p olay? protesto etmesi bir yana, Morgenthau’nun bu siyaseti uygunsuz buldu?u hususunda, kay?tlar aras?nda, bir ize bile rastlanmamakta. Öyleyse Morgenthau 1918’de acaba neden “Rumlara yap?lan muameleye kar?? ç?kt?m”, veya “onu [Talat’?] hemen hergün görüyordum”, ve “Uluslararas? ili?kilerdeki her geli?meyi benimle tart???yordu” gibi iddialarda bulunuyor?[56] Bunun da gene tek bir aç?klamas? olabilir, hem Talat ile çok samimi oldu?una ili?kin iddias? için zemin haz?rlamak, hem de Müslüman Türklerin elinde ezilen tüm az?nl?klar?n savunucusu olarak güvenilirlik kazanmak iste?i...

3) Morgenthau, Talat’?n az?nl?klara kar?? tutumuna neden olan dürtüleri anlat?rken ?öyle yazar:

“...Talat milli politikas?n? aç?klad?; ?mparatorlu?un içindeki bu de?i?ik unsurlar her zaman Türkiye’ye kar?? tertiplere giri?tiler, dedi. Bu dü?manl?klar? yüzünden sürekli toprak yitirdik. Yunanistan, S?rbistan, Romanya, Bulgaristan, Bosna, Hersek, M?s?r ve Trablusgarp gitti.
 
Böylece ?mparatorluk hemen hemen yokolma noktas?na gelecek kadar ufald?. Elimizde kalanla ya?am?m?z? sürdürmek istiyorsak, bu yabanc? halklardan kurtulunmal?d?r, diye ekledi. "Türkiye Türklerindir ?imdi Talat’?n kafas?ndaki egemen dü?ünce.”[57]

?çinde “Türkiye Türklerindir” sözünün de geçti?i iddia edilen bu konu?ma “Büyükelçi Morgenthau’nun Öyküsü”nde yukar?da sözü edilen ve Talat’?n Rum halk?n? Ege k?y?lar?ndan geldikleri adalara dönmeye zorlamak istedi?inden bahsetti?i bölümün içinde verilmektedir. Gördü?ümüz gibi, Morgenthau’nun ne Günlük ne de Mektuplar?nda bu görü?meyle ilgili olarak Talat’?n “Türkiye Türklerindir” görü?ünü yans?tan bir kayda rastlanmam??t?r. O halde Morgenthau neden Talat’a bu sözleri söyletmi?? Cevap gene çok basit: “Büyükelçi Morgenthau’nun Öyküsü”nde sürekli tekrarlanan görü?lerden birini, a??r? milliyetçili?in Türkleri Ermenileri yok etmeye sevketti?ini, ?ttihatçi lider üçlüsünün en güçlü ki?isi olan Talat Bey’in a?z?yla ikrar etti?ini göstermek için... Morgenthau’nun Günlük ve Mektuplar? içinde tek bir kay?tla dahi do?rulanmayan bu tema, kitapta sürekli i?lenmektedir. Üstüste, “Türkiye Türklerindir,”[58] “Ona göre Türkiye sadece Türklere ait olan bir ülkeydi, di?er unsurlar? hakir görmekteydi”,[59] “Bütün ?mparatorlu?u Türkle?tirmeye kararl?yd? “[60], “Sadece Türklerin ya?ayaca?? bir ülke yaratmaya kararl?yd?lar”[61], “Ulusu Türkle?tirme tutkular?n?n mant?ki sonucu tüm H?ristiyanlar?n yokedilmesiydi”[62], ve “Türkiye’yi yaln?zca Türklerin ya?ayaca?? bir ülke durumuna getirmek zaman? en sonunda gelmi?ti”[63] gibi beyanlar? okumaktay?z. Sanki sürekli tekrarlarla bilinçalt?m?za nüfuz ederek bizi ?ttihatç?lar?n ?rkç? ideologlar oldu?una inand?rmaya çal???yor... Morgenthau 1918’de Türkler hakk?nda böyle dü?ünmeye ba?lam??sa bile, ku?kusuz bu kanaate, ?stanbul’da kald??? süreye ili?kin kay?tlarla desteklenmedi?ine göre, 1916’da Türkiye’den ayr?ld?ktan sonra varm?? olmas? gerekir.

4) Talat ile 29 Ekim 1914’te Türk-Alman ittifak? hakk?nda görü?tüklerinden bahsederken Morgenthau ?öyle diyor:

“Bu görü?mede Talat bana aç?kyüreklilikle Türkiye’nin Almanlar saf?nda yer almaya karar verdi?ini ve onlarla birlikte ya bat?p ya ç?kaca??n? söyledi. Malüm teranelerden sonra, Almanya kazan?rsa — ki Talat kazanaca??na kaniydi — Kayzer’in, zaferine yard?mc? olmamas? durumunda Türkiye’den bunun intikam?n? alaca??n? ekledi.”[64]

Ba?ka bir deyi?le, Talat burada tam bir gerçekçilikle tercihini “kuvvetliden yana” kullan?p, sava?a, kazanaca??n? dü?ündü?ü, Almanya’n?n saf?nda kat?lmaya karar veren biri olarak tan?t?l?yor. Elimizde bu görü?meden bahseden bir mektup yoktur ama, Morgenthau 29 Ekim 1914 toplant?s? hakk?ndaki gözlemlerini, muhtemelen olaydan bir kaç saat sonra Günlü?üne kaydederek ?öyle yazm??:

“Talat’? ziyaret ettim... Aram?zda çok ilginç bir konu?ma geçti. Bana aç?kyüreklillkle Almanlar?n saf?nda yer almaya karar verdiklerini belirtti. Dayanabilecekleri güçlü bir ülkeye ihtiyaçlar? oldu?unu ve e?er Almanlara bel ba?lamazlarsa, ma?lup olundu?unda Türkiye’yi parçalama fikrinin ilk onlardan gelece?ini, onlarla batmaya da ç?kmaya da haz?r olduklar?n? söyledi.”[65]
 
Morgenthau kitab?nda, Günlükteki çok gönülsüz, sava??n olas? neticesi hakk?nda bir fikri bulunmayan; sadece “ehven-i ?er”e sar?larak ayakta kalmaya çal??an Talat Bey görüntüsünü, Alman yanl?s?, seçenekleri de?erlendirdikten sonra Alman yenilmezli?ine inanarak onlar?n saf?nda yer alan i?ini bilir bir Talat Bey’e dönü?türmü?tür. Neden? Çünkü ba?rolü verdi?i “kötü adam”?n?n kendini tümüyle Alman sava? gücüne adamam?? olmas?n?n, tezine hiç uymayaca??n? dü?ünüyordu. Morgenthau bir kez daha tarihi gerçe?i, k?sa vadeli bir propaganda u?runa feda ediyordu.

5) 3 Kas?m 1914 gecesi geç vakit sivil ?ngiliz ve Frans?z uyruklular?na kar?? tutumunu protesto etmek üzere Talat’?n evine yapt??? ziyaretle ilgili olarak Morgenthau ?öyle yaz?yor:

“Bak?n Talat”, dedim, aç?k konu?ma zaman?n?n geldi?ini dü?ünerek “Ne kadar ak?ls?zca davrand???n?z?n fark?nda m?s?n?z? Birkaç saat önce bana Frans?zlara ve ?ngilizlere iyi muamele edilece?ini söylemi?, bu haberi Amerika’n?n ve di?er ülkelerin bas?n?na duyurmam? istemi?tiniz...”

Talat’?n tam o s?rada telgrafla ald??? bir haber az kals?n her?eyi berbat ediyordu...Talat’?n güleçli?ini yitiren yüzünü neredeyse vah?i bir ifade kaplad?. Bana dönerek:

“?ngilizler bu sabah Çanakkale’yi bombalam?? ve 2 Türkü öldürmü?ler” diyerek ilave etti:

“Öldürülen her Müslümana kar??l?k 3 H?ristiyan öldürmeye kararl?y?z!”

... Sonunda tren sorunu çözümlendi. Bu görü?me boyunca Talat’?n ruh hali de?i?ti durdu kah as?k suratl?, kah keyifli, kah vah?i kah da uyumlu idi.. “[66]
 
Kitapta alt? sahife tutan bu anlat?m, Talat Bey’i, Morgenthau’nun tatl?l?kla kand?r?p her iste?ini kabul ettirdi?i bir cins garip huylu çocuk gibi gösteriyor. Anlat?m?n büyük bir k?sm?, söylendi?i iddia edilen ve t?rnak içinde verilen konu?malardan meydana gelmi?. Hayata telgraf memuru olarak ba?lam?? olan Talat Bey için “orada gri pijamalar? ve k?rm?z? fesiyle oturmu?, gayretle manüplesini t?klatmaktayd?”[67] gibi sözler kullan?lm??. Morgenthau ile Talat aras?nda alt? sahife boyunca kesintisiz süren dialo?un kayna?? asl?nda 3 Kas?m 1914 tarihli Günlük kayd?d?r:

“Schrnavonian ile birlikte Bab?ali’ye, oradan da Talat’?n evine gittik. Kendisi pijamaylayd?, kar?s? kap? aral???ndan bakmaktayd?. Bedri göründü telefon çal???yordu. Haberi tüm dünyaya duyurdu?umu ve vazgeçerlerse k?nanacaklar?n? sert bir biçimde söyledim. Kurmay Ba?kan? olan Alman generalinin, döner dönmez, kendilerini çok yumu?ak bularak olaya müdahale etti?ini itiraf etti. ?imdiden, siviller ve askerler, Türkler ve Almanlar aras?nda anla?mazl?k var; ufukta sorunlar görünüyor. Yabanc?lar?n ülkenin iç k?s?mlar?nda kalabilmelerini sa?lamak için gayret sarfedece?ine söz verdi, ancak Beyrut, ?zmir ve di?er savunmas?z limanlar bombalan?rsa rehine say?lacaklar. Bu takdirde Suriye Valisi, Konsolosumuza, öldürülen her Müslümana kar??l?k 3 H?ristiyan’?n öldürülece?ini bildirecek. Çanakkale 8.30-8.40 aras? bombalanm?? ve 2 Türk ölmü?. Saat 7.45’te Talat bize trenin hareket edebilece?ini söyledi. Saat 8.10 civar?nda istasyona döndük, trenin hareket edebilece?i bildirildi. Ne büyük mutluluk”.[68]

??te, “Büyükelçi Morgenthau’nun Öyküsü”nün, kendisine dayan?lmas? gereken Günlük kayd?yla neredeyse hiç ilgisi olmayan adeta tipik örneklerinden biri... Talat’?n, telgraf aleti üzerine e?ilmi? ve “anahtara gittikçe artan bir sinirle basan iri yar? Türk”[69] (oysa telefonda konu?maktayd?) diye tasvir edilmesinden, onun, iki sivilin ölümüne neden olan Çanakkale bombard?man?na tepki olarak “öldürülen her Müslümana kar??l?k üç H?ristiyan?n öldürülece?i”[70] sözünü etti?i iddias?na kadar (birbiriyle ba?lant?s? olmayan iki olay? yersizce birle?tirmi?) bütün bölüm ba?tan sona, a??r? bir hayal gücünün karmakar???k ürününden ba?ka bir ?ey de?ilmi? izlenimini veriyor. Soru gene, neden? Burada da Morgenthau’nun amac? vah?i, kaba ve kötü ruhlu bir Türk prototipi olarak Talat Bey’i göstermek. Amerikan Büyükelçisi Henry Morgenthau da, ne yapaca?? önceden kestirilemeyen bu tehlikeli Türkü suyuna giderek yola getirebilen tek ki?i... Olay ?u: Morgenthau’nun Büyükelçi olarak atand??? bir devletin ?çi?leri Bakan? ve fiili Hükümet ‘Ba?kan? olan ?ah?s, onu bir bunal?m döneminde evinde kabul ediyor ve ülkeyi ç?k?? vizeleri olmadan terketmek isteyen dü?man ülkelere mensup yabanc?lar?n sorunlar?n? halletmek için zaman ay?r?yor, bir dizi telefon konu?mas? yap?yor. Bu lütufkar davran?? sonradan çarp?t?larak bir parodiye dönü?türülüyor ve Talat yaln?zca Henry Morgenthau’nun kararl? konu?mas?yla söz geçirebildi?i dengesiz ve huysuz bir okul çocu?u gibi gösteriliyor. Belki Burton ‘J. Hendrick Günlük’teki k?sa kay?tlar? yanl?? anlad??? için affedilebilir, ama kitab?n bu bölümündeki kurgusal ayr?nt?lar 1918’de bizzat Morgenthau taraf?ndan eklenmi? gibi görünüyor.

6) Ço?u kere, Günlükteki kay?tlarla, bu kay?tlardan al?nm?? olmas? gereken kitaptaki bölümler aras?nda ba? kurmak güç oluyor. Örne?in Morgenthau ve di?erleri ?öyle yaz?yor:

“Tekrar Talat’? görmeye gittim. ?lk yapt??? ?ey çekmecesini aç?p, bir deste sar? telgraf ka??d? ç?karmak oldu.
 
“Neden bu paray? bize vermiyorsunuz?” diye b?y?k alt?ndan gülerek sordu.

“Ne paras??” dedim.

“Burada size Ermeniler için Amerika’dan bir hayli para havale eden bir telgraf var. Onu böyle kullanmamal?s?n?z, biz Türklere verin, ihtiyac?m?z onlardan az de?il.”

“Henüz böyle bir telgraf almad?m” diye cevap verdim.

“Almad?n?z ama alacaks?n?z” dedi. “Bilirsiniz her zaman sizin telgraflar?n?z önce bana gelir, okur size gönderirim.”[71]

Talat Bey yaln?z ba?kalar?n?n mektuplar?n? okumakla kalm?yor bir de bununla övünüyor... Sadece Ermenileri yok etmekle kalm?yor, ayn? zamanda da o kadar vicdans?z ki cömert Amerikal?lar?n bu ac? çeken insanlara gönderdi?i yard?m paras?n? istemeye bile cüret ediyor. Bu beyana kaynak olan kayd? bulabilmek için Günlü?ü çok dikkatli okumam?z gerekli. Kay?t ?öyle geçiyor:

“Bana bugün Amerika’dan telgrafla gönderilen ek paray? alacak m?y?m diye sordu [Talat]. Böylece bana gelen telgraf? okudu?unu, ya da içindekileri bildi?ini kabul etmi? oldu.”[72]

“Büyükelçi Morgenthau’nun Öyküsü”ndeki bu bölümün yorumunun ortaya ç?kard??? sorunlar ?unlar:

a) Kayna?? olan Günlük kayd?n?n tarihi 14 Ekim 1914, yani Ermeni sürgünlerinin ba?lamas?ndan tam 6 ay ve Ermeniler için herhangi bir Amerikan yard?m?n?n geli?inden de hiç de?ilse bir 10 ay önce.
 
b) Günlük kayd? Morgenthau’nun söz konusu telgraf? önceden alm?? oldu?unu aç?kca gösteriyor, yani, Morgenthau önceden görmemi? oldu?u bir ?ifreye Talat’?n at?fta bulundu?unu ima etmiyor.

c) Morgenthau Talat’?n sorusundan, yaln?zca, onun fonlar hakk?nda bir telgraf? gördü?ü ya da bu konuda ona bilgi verilmi? oldu?u kan?s?na var?yor, yoksa haberi, kitaptaki gibi, bütün telgraflar? ondan önce görmekle övünen Talat’tan alm?? de?ildir.

Görülüyor ki Hendrick, Morgenthau’nun göz yummas?yla bir kez daha Talat ile Büyükelçi aras?nda, Talat’? tam anlam?yla i?renç ve insanl?ktan nasibini almam?? bir ki?i olarak tan?tma amac? güden hayali bir konu?ma yaratm??.

7) Morgenthau f?rsat buldukça, edebi tasarrufun tan?d??? serbestli?i de a??p, hiçbir biçimde Günlük ve Mektuplardaki kay?tlara dayanmayan bir tak?m konu?malar? da, sözde geçmi? gibi, yazm??t?r. Bu tür iddialar?n belki de Talat’? en çok töhmet alt?nda b?rakan? ?imdi verece?im bölüm. ?öyle yazmakta:

“Talat bir gün bana belki de hayatta duydu?um en ?a??rt?c? teklifi yapt?. ‘New York Life Insurance Company’ ve ‘Equitable Life of New York’ sigorta ?irketlerinin y?llard?r Ermeniler aras?nda çok say?da mü?terileri bulunmaktayd?. Bu ki?ilerin kendilerini sigorta ettirmeleri tutumluluklar?n?n göstergelerinden biriydi sadece.

Talat, “Ermeni poliçe sahiplerinin tam bir listesini Amerikan hayat sigortas? ?irketlerinden bizim için sa?laman?z? bekliyorum. Art?k hemen hepsi öldü ve geride paray? alacak varisleri de kalmad?. Tabii mal varl?klar? böylece devlete intikal ediyor ve yararlan?c? hükümet oluyor” dedi, ve sordu, “Bunu yapar m?s?n?z?"
 
Bu kadar? fazlayd? art?k, öfkeme hakim olamad?m. “Benden böyle bir liste alamayacaks?n?z” diyerek kalkt?m ve kendisini b?rak?p ç?kt?m.”[73]

“Büyükelçi Morgenthau’nun Öyküsü”nde olaylar?n hiçbiri, insan hayat?n? ve ahlak kurallar?n? bu pervas?zca hiçe say?? kadar okuyucunun belle?inde iz b?rakamaz. Böyle bir konu?ma uydurulabilir mi? Morgenthau’nun anlatt??? do?ru olmal?. Ama acaba gerçekten öyle mi? Morgenthau’nun, Ermeni sürgünlerinin ba?lad??? 1915 y?l?n?n Nisan ay?ndan, ülkeden ayr?ld??? 1 ?ubat 1916 tarihine kadar bütün yazd?klar? dikkatlice incelendi?inde sözü edilen konu?maya ait tek bir at?fa dahi rastlanmamakta. Bu dönemi kapsayan Günlük’te, Talat ve Ermenilerle ilgili yüzlerce at?f bulundu?u gerçe?ini göz önüne al?rsak, bu bo?lu?un aç?klanmas? zor. Ayr?ca Morgenthau’nun D??i?leri Bakanl???’na göndermi? oldu?u Ermenilerle ilgili say?s?z raporun hiçbirinde bu konu?man?n bahsi geçmemekte. Son olarak, ayn? dönemde yaz?lm?? yüzlerce sahife tutan Mektuplar’?n?n tümü elimizde. Bunlar Morgenthau’nun görevdeki son 12 ay?n?n her gününü tek tek gözümüzün önüne seriyor ve içlerinde Ermenilere kar?? tutuma ve Talat’la görü?melerine ili?kin bol bol at?f varken, hiçbir yerde, Talat’?n, hayatlar?n? kaybetmi? olan Ermenilerin sigorta poliçe bedellerinin yararlan?c?s? olarak Türk Hükümeti’nin kabul edilmesi yolundaki pervas?z talebine ili?kin bir at?f bulunmamakta. Bu “yer almay??” kan?t?ndan daha anlaml? olan, Morgenthau ve Talat aras?nda geçti?i iddia edilen bu konu?man?n “Büyükelçi Morgenthau’nun Öyküsü” kitab?nda yaz?l? olup, Günlük veya Mektuplar’da izine hiç rastlanmayan yegane beyan olu?udur. K?sacas?, görülen, Morgenthau’nun zaten lekeledi?i Talat Bey görüntüsünü daha da karalamak için gayret sarfedip durdu?u.

Morgenthau Belgeleri daha yak?ndan incelendi?inde Büyükelçi’nin kitab?na bu uydurmay? ekleme nedeniyle ilgili daha da rahats?z edici bir aç?klama akla geliyor. ?öyle ki, Günlük kay?tlar?nda Ermeni sürgünlerinin ba?lad??? zamandan önceye, yani 24 Nisan 1915 öncesine bak?ld???nda, Morgenthau’nun kitapta ad? geçen sigorta ?irketlerinden birisi hakk?nda Talat Bey’le gerçekten görü?mü? oldu?unu görüyoruz. 3 Nisan 1915’te (sürgünlerin ba?lamas?ndan tam 3 hafta önce) a?a??daki kayda rastl?yoruz:

“Ticaret Naz?r?’n?n makam?nda Talat’? ziyaret ettim. Ona ‘New York Life Insurance Company’nin fonlar?ndan bahsettim”.[74]

Hendrick, Morgenthau’nun günlü?ündeki iki sat?rl?k bu kay?ttan yola ç?karak yukar?da söz edilen konu?may? kaleme alm?? olabilir mi? T?pk?, Morgenthau’nun telgraflar?n? Talat Bey’in okudu?unu ve Ermeniler için tahsis edilmi? paran?n Hükümetine verilmesini istedi?ini söylemi? oldu?u gibi, bütün bu bölümü (büyük bir olas?l?kla Morgenthau’nun göz yummas?yla) tümüyle uydurmu? olabilir mi? Cevap bir kez daha “evet”. Ortada New York Life Insurance Company’nin Türkiye’de dondurulan paralar?yla ilgili bir sorun vard? ama bunun Osmanl? Ermenileriyle bir ilgisi yoktu. Aksine, Morgenthau‘nun günlü?ünde Mart ve Nisan 1915 aylar? boyunca yer alan bir dizi kay?t, bize, konunun kitapta anlat?lan?n kesinlikle tam tersi oldu?unu söyleme hakk?n? tan?yor.

‘New York Life Insurance Company’ konusuyla ilgili Günlük kay?tlar?n? ?öyle özetleyebiliriz:

1) 24 Mart tarihinde, sigorta ?irketinin ?stanbul temsilcisi olan Mr. Feri ad?nda bir ?ah?s, Morgenthau’yu ziyaret ederek, Osmanl? Hükümetinin, merkezi, ?mparatorlukla sava?ta olan Fransa’n?n ba?kenti Paris’te bulundu?u gerekçesiyle, ?irketin banka hesaplar?n? serbest b?rakmay? reddetti?ini bildiriyor;[75]

2) 29 Mart tarihinde Morgenthau bir görü?mesinde ?irketin bu sorunundan Talat Bey’e bahsediyor ve o da kendisine: “New York Life Insurance Company fonlar?na gelince, bu ?irket Türkiye’de tescil edilmi? de?il, paralar?n? çekmelerini istemiyoruz çünkü buradaki zararlar? ödemeyeceklerinden korkuyoruz”[76] ?eklinde konuyla ilgili bilgi veriyor;

3) Daha önce belirtti?imiz gibi, 3 Nisan tarihli Günlük kayd?nda, Morgenthau‘nun “Ticaret Naz?r?’n?n makam?nda Talat’? ziyaret etti?i ve ona New York Life Insurance Company fonlar?ndan bahsetti?i”[77] yaz?l?.

Morgenthau Belgelerinde New York Life Insurance Company’yle ilgili at?flar bu kadar. 29 Mart 1915 tarihli kay?ttan aç?kça anla??laca?? gibi, Talat’?n ve Türk Hükümeti’nin istekleri, ölen poliçe sahiplerinin yararlan?c?s? olmak de?il, tam tersine, ilerde gelebilecek ödeme taleplerini kar??layabilmesi için ?irketin Türkiye‘de yeterli sermayesinin kalmas?n? sa?lamakt?r.

Günlükten de görüldü?ü üzere New York Life Insurance Company’nin Osmanl? ba?kentinde kendi temsilcisinin bulunuyor olmas?, Morgenthau’nun sözlerini mant?ken as?ls?z k?l?yor, çünkü Talat Bey ?irketin mü?terilerinin bir listesini istiyor olsayd? ondan talep etmesi yeterdi.[78]
 
Tekrar ?u soruyu sormal?y?z: “Büyükelçi Morgenthau’nun Öyküsü” kitab?nda bu bölüm neden yer al?yor? Art?k aç?kça ortaya ç?kan, Morgenthau’nun her vesile ile ve akla gelebilecek her ?ekilde Talat Bey’i karalama amac?n?n yan?s?ra, bu bölümü kitaba kendi ç?kar? nedeniyle sokmas? da mümkün.

Morgenthau Belgeleri dikkatle okundu?unda, kitab?n yaz?ld??? dönemde Büyükelçinin Equitable Life Assurance Society of New York’un yönetim kurulu üyesi oldu?u ortaya ç?k?yor.[79] Gerçekten de 1918 y?l?n?n günlü?ünde, 21 Mart tarihli kay?tta, Morgenthau’nun o gün saat 12.00 de Equitable Life Assurance Society’de bir toplant?ya kat?ld???, sonra da 2.30’da Burton J. Hendrick ile bulu?tu?u (muhtemelen kitab?n metni üzerinde çal??mak üzere) yaz?l?.[80] Morgenthau ?irketin 1 Aral?k 1915'teki toplant?s?nda Yönetim Kurulu‘na seçilince[81] kendisine böyle de?er verilmesinden çok gururlanm?? ve hatta o?lu Henry’ye, “Equitable Life Assurance Society”nin Yönetim Kurulu üyeli?ine seçilmem, mali çevrelerin daha ?imdiden ad?m?n ve tavsiyelerimin de?erini anlamaya ba?lad?klar?n? gösteriyor”[82] diye yazm??t?.
 
Belki de üzerinde durdu?umuz bu bölüm, sadece hayat sigortas? i?inin bir “reklam?ndan” ibaretti. Equitable Life Assurance Society’nin ad?ndan ve Ermenilerin hayatlar?n? sigorta ettirmedeki ileri görü?lülüklerinden övgüyle bahsederek, belki de sadece, 1915 y?l?nda, kendi tabiriyle “ad?n?n ve tavsiyelerinin de?erini” anlama ak?ll???n? gösteren yönetim kurulunun di?er üyeleri için paras?z reklam yapmay? dü?ünmü? olabilir. Her nekadar bu fikir bir varsay?mdan öteye gitmiyorsa da ortada apaç?k olan ?ey Morgenthau Belgeleri’nde Talat Bey’le Büyükelçi aras?nda böyle bir konu?man?n geçti?ine dair hiçbir bilgi bulunmamas?.

8) Talat ile aras?nda bir tak?m hayal ürünü konu?malar nakletmekle yetinmeyen Morgenthau bazen de ayr? zamanlarda geçen olaylar? birle?tirerek tümüyle yanl?? bir izlenim yarat?r. Bu yönteme örnek olarak, Morgenthau’nun Ermeniler hakk?nda Talat ile yapt??? görü?melerin en önemlisini gösterebiliriz. Bu görü?me 8 A?ustos 1915 tarihinde Talat’?n iste?i üzerine vuku bulmu?; Talat, mü?terek dostlar? Hahamba?? Haim Naum vas?tas?yla, “Ermeni konusunu” konu?mak üzere kendisini, refakatinde tercüman? Arshag K. Schmavonian olmadan, yaln?z görmek istedi?ini bildirmi?tir.[83]
 
Bu bulu?man?n Morgenthau taraf?ndan “Öykü”deki anlat?m? ?öyle ba?l?yor:

“A?ustos ba?lar?nda benimle yaln?z görü?mek istedi?ine dair haber gönderdi. Tercüman? kendisi sa?layacakt?. Talat ilk kez Ermenilere kar?? tutumunun beni ilgilendiren bir konu oldu?unu kabul ediyordu. 2 gün sonra görü?tük. Bir evvelki görü?memizden sonra sakal?m? kesmi?tim. ?çeri girer girmez heybetli Bakan her zamanki ?akac? havas?yla konu?maya ba?lad?.

“Gençle?mi?siniz. O kadar genç görünüyorsunuz ki art?k sizden tavsiye isteyemem”.

“Sakal?m? kestim” diye cevap verdim, “çünkü çok a?arm??t?, sebebi de sizin Ermenilere yapt?klar?n?z.”[84]

Bu “sakal olay?” asl?nda 8 A?ustos 1915’teki “Ermeni konusu”nun görü?üldü?ü bulu?mada de?il, bir ay önce 3 Temmuz da geçmi? ve Morgenthau’nun Günlü?üne ?öyle kaydedilmi?ti:

“Talat sakal?m? kesti?im için bana tak?ld?: gençle?mi? oldu?umu ve art?k benden tavsiye isteyemeyece?ini söyledi... Ona sakal?m? Ermenilerin ba??na gelenler yüzünden a?ard??? için kesti?imi söyledim.”[85]

3 Temmuz tarihli konu?madaki ?akayla Ermeni konusu üzerine yap?lan çok önemli bir konu?may? birle?tirerek Morgenthau, Talat’?n kendisini 8 A?ustos’ta bu konuyu görü?mek üzere ça??rmas?nda fazla ciddi olmad??? izlenimini yarat?yor. ?nsan, ölüm kal?m meseleleri üzerine bir konu?maya Morgenthau’nun sakal? hakk?nda ?aka yaparak ba?larsa, onun ciddi oldu?u nas?l dü?ünülebilir?
 
Ancak Günlük’teki 8 A?ustos 1915 tarihli esas kayd? okudu?umuzda bu görü?menin gerçekte ne derece ciddi geçti?ini anl?yoruz:

“Talat’? ziyarete gittim. Tercümanl?k yapacak adam? da oradayd?. Önce ?ngilizce konu?tu ama Talat’?n kendisi de onun çok tutuk oldu?unu farkedince Almancaya dönmesini istedi. Böylesi daha iyi oldu. Ermeni konusu hakk?nda kendisiyle görü?mek istedi?im zamanlar yaln?z gelmemi tercih edece?ini söyledi. Bunu söylemekle Ermeniler hususunda benimle konu?maya niyetli oldu?unu belirtmi? oldu. Ermenilere kar?? davran??lar?n?n üç belirgin nedeni bulundu?unu ifade etti:

1) Türkleri sömürerek zengin olmu?lard?;

2) Onlar? boyundurluk alt?na almak ve ayr? bir devlet kurmak istiyorlard?;

3) Dü?manlar? aç?kça destekliyorlard?, böylece, kendileri de sava? sona ermeden onlar? etkisiz hale getirmeye kesin karar vermi?lerdi.

Her yolu deneyerek onunla bu konuyu tart??mama ra?men, u?ra?mam?n bo?una oldu?unu, zaten dörtte üçünün hakk?ndan geldiklerini, Bitlis, Van ve Erzurum yörelerinde onlardan kimse kalmad???n?, nefretin art?k çok yo?unla?t???n? ve ba?lad?klar? i?i bitirmeleri gerekti?ini söyledi. Kendisine ticari kay?plardan söz ettimse de umurlar?nda olmad??? cevab?n? verdi, hesab?n? yapt?klar?n? ve bankalar için bunun be? milyon liray? a?mayaca??n? bildiklerini ifade etti. Ermenilere bizim Zencilere davrand???m?z gibi davranmak istediklerinden bahsetti, san?r?m K?z?lderililer demek istemi?ti. Ondan baz? durumlarda istisnai davranmas?n? rica ettim, kabul etti. Ayr?ca, ?stanbul’da ya?ayan ki?ilerin ?ehirden ayr?lmakta serbest olaca?? hususunda da kesin söz verdi. Sürülmü? olan yakla??k 60 ki?iden söz edince, onlar?n buraya asl?nda ?zmit’ten gelmi? olduklar?n? söyledi. Onu etkilemek gerçekten imkans?zd?. Zor’daki ve di?er yerlerdeki Ermenilerle ilgileneceklerini ama Anadolu’da Ermeni istemediklerini belirtti. Kendisine çok ciddi bir hata yapt?klar?n? ve bundan pi?man olacaklar?n? tam üç kere tekrarlad?m.

“Hatalar yapm?? oldu?umuzu biliyoruz ama asla pi?man de?iliz” dedi.[86]

Bu konu?ma, tarz ve içeri?i aç?s?ndan “Büyükelçi Morgenthau’nun Öyküsü”ndeki anlat?mdan çok daha ciddi. Günlük kayd?nda ?akala?madan hiç bahis yok, bilakis Talat’?n çok içten konu?tu?u görülüyor. Morgenthau‘nun Günlü?üne aktar?lm?? fikirleri dikkatle okununca, Talat’?n Ermenilerle ilgili planlar?n? Zencilere kar?? Amerikal?lar?n davran??lar?yla k?yaslamas?n?n belki de çok yerinde oldu?u akla geliyor, çünkü Talat asl?nda bir ?rk ay?r?m?ndan söz etmekte. Bu konu hakk?nda “Zor’daki ve di?er yerlerdeki Errenilerle ilgilenecekleri ama Anadolu’da Ermeni istemedikleri”[87] yolunda son sözleri de bunu aç?kça ortaya koymakta.

Peki, Morgenthau niçin Talat’a itiraza kalk??m?yor? Çünkü bu sözler, o s?ralarda aralar?nda Osmanl? ?mparatorlu?u’ndaki Ermeni protestanlar?n vekili olan Zenop Bezciyan’?n da bulundu?u bir çok ki?iden duyduklar?na uyuyor da ondan. Yukar?daki konu?madan bir ay sonra Bezciyan Morgenthau’yu ziyarete geliyor. Büyükelçi Günlü?üne bu görü?meyle ilgili ?öyle kay?t dü?mü?:

“Ermeni Protestanlar?n?n Vekili Zenop Bezciyan u?rad?. Schmavonian kendisini benimle tan??t?rd?. Okul arkada??ym??lar. [?çerilerdeki] ?artlar hakk?nda bana çok ?ey anlatt?. Zor’daki Ermenilerin hallerinden oldukça memnun olduklar?n? söylemesine ?a??rd?m; i?lerini kurup, hayatlar?n? kazanmaya ba?lam??lar bile; bunlar ilk gönderilenler olup katledilmeden oraya varm??a benziyorlar. Bana çe?itli kamplar?n nerelerde oldu?unu gösteren bir liste verdi ve yar?m milyon ki?inin buralara nakledildi?ini sand???n? söyledi. K?? bast?rmadan onlara yard?m edilmesi gerekti?i hususunda ?srarl?yd?.”[88]
 
Her nekadar “Büyükelçi Morgenthau’nun Öyküsü”nde aksini ileri sürse de, Eylül 1915 tarihinde bile Morgenthau, ?ttihatç?lar?n Ermenileri kitle halinde yok etmeye giri?tikleri kanaatini henüz ta??m?yordu.

9) Konu?malar uydurman?n yan?s?ra, zaman zaman da Morgenthau ve Hendrick as?ls?z söylentileri al?p, t?rnak i?aretleri aras?na yerle?tirerek Talat’?n a?z?ndan veriyorlar. A?a??daki bölüm buna bir örnek:

“Talat’?n Ermenilere kar?? tutumunun ne oldu?u, onun arkada?lar?na gururla ?u ?ekilde övünmesinden anla??l?yor: “Ermeni sorununu çözme konusunda üç ayda, Abdülhamit’in otuz y?lda yapt?klar?ndan daha fazlas?n? yapt?m.”[89]

Sultan II. Abdülhamit’in 1895-1896 Ermeni isyan?n? bast?rmak için ald??? sert önlemler gözönünde bulundurulursa, Talat’a atfedilen bu övünme okuyucunun tüylerini diken diken etmeye yetecektir. Çünkü Talat, üç ayda, Abdülhamit’in otuz y?lda öldürdü?ünden fazla Ermeni öldürmü? oldu?unu ima etmektedir. Bir kez daha Morgenthau cinayetiyle aç?kca övünen bir suçlü tipi çiziyor. Akla gelen soru, Talat’?n bu s?rr?n? hangi arkada?lar?na açt??? ve onlar aras?ndan hangisinin bunu Morgenthau’ya iletti?idir.

18 Temmuz 1915 tarihli Günlük kayd? bu sorular?m?z? da cevapland?rmakta.

“Gates bana, Talat’?n, Ermenileri ezme konusunda Abdülhamit’in otuzüç y?lda yapabildi?inden fazlas?n? üç ay içinde yapt???n? söyledi?inden bahsetti.”[90]
 
Talat Bey’in arkada?lar? aras?nda yer alabilecek en son ki?i olan Caleb Gates, Morgenthau’nun ?stanbul’da bulundu?u dönemde Robert Kolej’in ba?kanl???n? yapmakta olan eski bir Amerikan misyoneridir. “Arkada?” olmalar?n? bir yana b?rakal?m, Gates’in yazd??? Not To Me Only adl? kitab?ndan da anla??ld??? üzere, çok az bir tan???kl?klar? vard?. Gates, beklenece?i gibi, Morgenthau’ya nakletti?i söylentiye kendi kitab?nda ne yer veriyor ne de onu gerçekmi? gibi yazmak yoluna gidiyor.[91] Ama Morgenthau’nun bu konuda böyle bir çekingenli?i yok. Talat’? kötülemek olan genel amac?na uyan her?ey kitab?na eklenebilirdi. Söylentiler bile t?rnak i?aretleri içine al?n?p, Talat Bey’in a?z?ndan verilerek onun kitab?nda yerlerini ald?lar. Morgenthau’nun 1915 y?l?nda Talat hakk?nda dü?ünceleri, kitab? yazd??? 1918 y?l?ndakilerden çok farkl? oldu?u için, bu Gates kökenli söylenti tahmin edilece?i gibi, Morgenthau’nun 22 Temmuz 1915 tarihli haftal?k mektubunda yer alm?yor.

10) Morgenthau Alman Büyükelçisi Wangenheim ile bir rastlant? eseri kar??la?mas?n? (15 Ekim 1915’te) ?öyle anlat?yor:

“[Wangenheim’a] dönü?ünden birkaç gün sonra Hasköy yolunda rastlad?m. Amerikan Elçili?i’ne gitti?ini söyleyince, birlikte yürüyerek oraya döndük. Talat, k?sa bir süre önce bana Türkiye’de kalm?? olan bütün Ermenileri sürmek niyetinde oldu?undan söz etmi?ti ve onun bu sözleri, benim, korkunç olaylar? sona erdirme gücüne sahip ?stanbul’daki yegane ki?iden son bir ricada daha bulunmaya karar vermeme sebep oldu”.[92]

Morgenthau’nun günlük ve mektuplar? dikkatle incelenirse, bu bölümdeki iddian?n aksine, Morgenthau’nun Talat Bey’i Ekim ay?n?n ilk yar?s?nda hiç görmedi?i ve ayr?ca 6, 13, 20 ve 30 Eylül 1915 tarihlerindeki dört görü?mesinde de kendisine Talat Bey taraf?ndan buna benzer hiçbir ?ey söylenmemi? oldu?u ortaya ç?kmakta.[93] Kula??na gelen sadece bir dedikodu olup, onu da iddia etti?i gibi Talat Bey’den de?il, asl?nda yan?nda çal??an iki Ermeni memurundan, yani Schmavonian ve Andonian’dan duymu?tu. 7 Ekim 1915 tarihli günlük kayd?nda ?u sözler yer almakta:

“Schmavonian bugün ak?l almaz derecede birbirine z?t iki haber ald?. Biri, Ermeni bir mebusun, Talat Bey’in kendisine art?k Ermenilerle daha fazla u?ra?mayacaklar?n?, ve ?imdi Rum konusunu ele alacaklar?n? söyledi?i yolunda bir haber, di?eri de ba?ka birinden, olay? kökünden halletmeyi dü?ündükleri ?eklinde gelen bir haber. Andonian bana Ermeni Patri?l’nin dün Talat ile yapt??? görü?meyi anlatt?. Patri?e söyledikleri hiç de kayg? giderici de?ildi. Talat Ermenilere kar?? ald?klar? bütün önlemlerin çok hakl? nedenleri oldu?unu, Ermenilerin Anadolu’da düzenli bir hükümet kurulmas? ve ?slahat yap?lmas? için Avrupal?lar?n müdahalesini sa?lamak hususunda sarfettikleri çabaya duydu?u büyük hiddeti dile getirerek, kendilerinin de onlar? cezaland?rmak için esas?nda böyle bir f?rsat beklediklerini söylemi?... Patrik kad?nlar? ve çocuklar? de?il, as?l sorumlular? cezaland?rmalar? gerekti?ini söyleyince de, Talat, böyle ?eylerin kaç?n?lmaz oldu?u cevab?n? vermi?.”[94]

Ba?ka bir deyi?le, Morgenthau’nun 15 Ekim 1915 tarihinde Wangenheim görü?mesiyle ilgili ifadesini kitab?nda ?u ?ekilde kaleme almas? gerekirdi: “Schmavonian bana, k?sa bir süre önce, ad? belirsiz birinin kendisine, Türklerin kalan Ermenileri sürerek dosyay? kapatmay? dü?ündüklerini söyledi?ini bildirdi”. Oysa iddias? ?u: “Talat k?sa bir süre önce bana Türkiye’de kalm?? olan bütün Ermenileri sürmek niyetinde oldu?undan söz etmi?ti”. Bir kez daha Morgenthau’nun, bu defa, kendi Ermeni dan??man/tercüman? taraf?ndan aktar?lan, kayna?? belirsiz bir söylentiyi al?p Talat’a mal etti?ini görüyoruz.

11) Morgenthau’nun Talat Bey’in a?z?ndan verdi?i sözlerin büyük bir k?sm?n? yanl?? nakletti?i, tahrif etti?i veya ba?tan a?a?? uydurdu?u ve bu konuda da çok tutarl? davrand??? gözönünde bulundurulacak olursa, onun ?stanbul’dan ayr?lmadan önce Türk liderleriyle yapt??? son görü?mesini anlat??? da, beklenece?i gibi, özellikle do?ruluk pay?n?n azl???yla dikkati çeker. Morgenthau ?öyle ba?l?yor:

“13 Ocak’ta Enver ve Talat ile veda görü?memi yapt?m” ,[95]

ve bu k?sac?k cümle içine bile iki do?ru olmayan hususu s?k??t?rmay? beceriyor: a) Talat ve Enver’le birarada veda görü?mesi yapmam??t?r, onlar? ayr? ayr? ziyaret etmi?tir; b) Talat ve Enver ile ayr? ayr? yapt??? bu görü?meler 29 Ocak 1916 tarihinde olmu?tur.[96]

Bu pek hay?rl? say?lmayacak ba?lang?çtan sonra insan Morgenthau’nun Günlük ve Mektuplar?nda görüldü?ü gibi aralar?nda dostane ki?isel ve resmi ili?kilerin bulundu?u Talat Bey ve Enver Pa?a’yla vedala?mas?n? nas?l anlataca??n? baya?? merak ediyor. Büyükelçi ?u cümleyle ba?l?yor:

“Ama k?sa sürede geri dönece?inizi umuyoruz” diye Do?ululara özgü (yapmac?k) bir nezaketle ilave etti [Talat].”[97]
 
?lk bak??ta, bu sözler okuyucuya Talat’?n Büyükelçi ayr?l?rken bile ona kar?? samimi davranmad???n? vurgulamak için ba?vurulmu? tipik bir Morgenthau-Hendrick uyarlamas? gibi geliyorsa da, kitapla ilgili di?er belgeleri inceledi?imizde iftiran?n yarat?c?s?n?n bu kez Amerika D??i?leri Bakan? Robert Lansing’den ba?kas? olmad??? anla??l?yor. Daha önce de belirtildi?i gibi, Morgenthau, “Öykü”sünün bölüm bölüm müsveddelerini, ki?isel görü?lerini almak üzere Lansing’e göndermekteydi. Gerçekten de kitab?n bas?lmas?ndan önce Morgenthau bir yaz?s?yla, Lansing’den “metni okuyarak, birçok de?erli ve yerinde fikir verme zahmetine katland??? için kitab?n?n Önsöz’ünde kendisine te?ekkürlerini sunmas?na izin vermesini” istemi?ti.[98] Lansing bu ?erefi, “Kitapla ilgili olarak ad?m?n geçmemesinin, sizin de hak verece?iniz gibi, daha uygun olaca??n? dü?ünüyorum”[99] gerekçesiyle reddetmi?ti. Morgenthau bunu kabul etmekle çok önemli bir noktan?n bugüne kadar atlanmas?na sebep oldu. Zira Morgenthau Lansing’in düzeltme ve eklerini (kendi el yaz?s?yla) çok önemsiyordu ve örne?imiz Lansing’in katk?lar?n?n gerçek niteli?ini ortaya koymaktad?r. “Büyükelçi Morgenthau’nun Öyküsü”nün son bölümlerinin Hendrick ile birlikte haz?rlanan müsveddesinde bu bölüm asl?nda ?öyle geçiyordu:

“Ama k?sa sürede geri dönece?inizi umuyoruz” diye ilave etti [Talat]. “Sizi adeta bizlerden biri gibi görüyoruz.”[100]

Lansing bu k?sma kur?un kalemle “Do?ululara özgü yapmac?k bir nezaketle,”[101] diye bir ç?kma yapm?? ve Morgenthau da derhal Hendrick’e bunu metne eklemesini söylemi?ti. [102] Lansing’in katk?s? tümüyle yersizdi, zira konuyla ilgili Günlük kayd?n? okudu?umuzda, iki adam aras?ndaki ili?kinin gerçek niteli?ini görmemiz mümkün oluyor. ?öyle ki:

“Talat’? da ziyarete gittim ve kendisinden Amerikan ve bana emanet edilmi? olan di?er ulus ve Musevilerin ç?karlar?na zarar gelmeyece?ini vaad etmesini istedim. Yaln?zca ?ngiliz ve Frans?zlarla biraz e?lenmek hakk?n? elinde tutman?n d???nda, her?ey için söz verdi. Ancak sözünün, geri dönmem ?art?yla geçerli olaca??n? da ekledi... Talat’a, Padi?ah’? da ziyaret ederek vedala?mam?n gerekip gerekmedi?ini sordum. Gerekti?ini ve kendisinin bunu ayarlayaca??n? söyledi.”[103]

Bu bölümü okuyan herkes, Lansing’in imalar?n?n aksine, Amerikan Büyükelçisi ile Osmanl? Dahiliye Naz?r? aras?nda aç?k ve dürüst bir dostluk oldu?unu görmekte. Durum böyleyken, acaba Morgenthau neden iki sene sonra Talat Bey’e iftira atan böyle bir malzemenin kitaba girmesine izin vermi?? Cevap basit ve Morgenthau’nun aç?kça Ba?kan Wilson’un sava? çabalar?na destek sa?lamak amac?yla bir sava? dönemi propaganda kitab? yaz?yor olmas?yla ilgili. ?stanbul’da bulundu?u süre içinde ?ttihatç? liderlerle aras?nda kurulan yak?n dostluklar?, bilinçli bir ?ekilde önemsiz göstermeye çal??arak Morgenthau daha önemli bir amaç olan Türk aleyhtar? duygular?n yay?l?p sonuçta sava? yanl?s? bir kamuoyunun olu?mas? hedefi u?runa gerçe?i harcamaktad?r.

Morgenthau Talat’a veda ziyaretiyle ilgili sözlerinin son k?sm?nda bize gerçe?i ne derece sapt?rmak niyetinde oldu?unu göstermekte:

“Aylard?r kafam? çok rahats?z eden konu hakk?nda i?te ?imdi son defa konu?acakt?m. Ricam?n bu defa da i?e yaramayaca??ndan korkuyordum ama gene de söylemeye karar verdim.

“Ya Ermeniler?”

Talat’?n yüzündeki canayak?nl?k an?nda silindi, ifadesi sertle?ti ve gözlerinde gene o vah?i par?lt? belirdi.

“Onlardan bahsetmenin ne yarar? var?” dedi elini sallayarak. “Onlarla i?imiz bitti. O konu kapand?.”

Talat ile vedala?mam?z böyle oldu. Bana söyledi?i son söz “O konu kapand?”.oldu.[104]

Morgenthau’nun Günlü?ünde, gördü?ümüz gibi, bu kapan?? söylevini uzaktan da olsa and?ran hiçbir kay?t yok. Morgenthau ve Hendrick’in Talat’? bize tasvir edi?leri hakk?nda asl?nda söylenebilecek tek ?ey, çok tutarl? oldu?udur. Sürekli, bir iftiradan di?erine hiç aksatmadan geçmekteler ve sona do?ru yarat?c?l?klar? azalmaya yüz tutunca bu sefer de haz?r bekleyen D??i?leri Bakan? Robert Lansing ortaya at?larak a?a??lama çizgisini eski düzeyine getirmeye yard?mc? olmaktad?r.

*****************************************************

[47] ”Büyükelçi Morgenthau’nun Öyküsü”nde kitap boyunca Talat Bey akla gelebilecek her ?ekilde kötülenmektedir. Bak: AMS- s. 20-24; 34-40, 50-51, 58, 78, 99-100, 123-127, 137-145, 154, 172, 194-95, 198-99, 253-55, 286, 326-342 ve 390-392. Daha ac?mas?z ve Talat’?n genelde bilinen karakter yap?s?na bundan az uyan bir portre çizilmesi dü?ünülemez.
[48] AMS s. 20.
[49] I.C:PHM-Bobin No. 5: Günlük kayd?, 10 Temmuz 1914. Ayr?ca bak: FDR:HMS-Kutu No. 5: 15 Temmuz 1914 tarihli Aile Mektubu, s. 10-11.
[50] LC:PHM-Bobin No. 5: Morgenthau’nun Türkiye’de bulundu?u süreyi kapsayan bütün Günlük kay?tlar?, Talat Bey ve Hahamba?? Haim Naum ile aras?ndaki yak?n toplumsal ili?kiden bahseden notlarla dolu. Sadece iki örnek bu ili?kiyi sergilemeye yeterli olacakt?r. 1) Morgenthau’nun Günlü?ünde 16 ?ubat 1914 tarihi alt?nda ?öyle bir not Var: “Hahamba?? Naum‘da May, Helen, Ruth, Schmavonian, TahU ve ben ak?am yeme?i yedik ve saat 12‘ye kadar oturup konu?tuk”; ve 2) Bundan üç gün sonra 19 ?ubat 1914 tarihli Günlük kayd?nda ?öyle yaz?yor: “Talat, Naum ve Schmavonian buraya yeme?e geldiler; Türkiye’deki durum hakk?nda etrafl?ca görü?tük”.
[51] AMS:s.50.
[52] LC:PHM-Bobin No. 5: 1 Ocak 1914 ile 2 Temmuz 1914 tarihleri aras?ndaki döneme ait kay?tlar.
[53] LC:PHM-Bobin No. 5: Bak: 4 May?s - 2 Temmuz 1914 aras?ndaki döneme ait kay?tlar.
[54] LC:PHM-Bobin No. 5: 2 Temmuz 1914 tarihli kay?t.
[55] FDR:HMS-Kutu No. 5: 15 Temmuz 1914 tarihli aile mektubu, s. 3-4.
[56] AMS:s.50.
[57] AMS: s. 51.
[58] AMS: s. 116. “Türk politikas?n?n ana ilkesi” diye tan?mlanm??.
[59] AMS: s. 133. Ba?kentin Polis Müdürü Bedri Bey’e atfedilen görü?ler.
[60] AMS, s. 174. Cemal Pa?a’n?n gayesi oldu?u belirtilmekte.
[61] AMS. s. 283-84. ?ttihatç?lar?n amac? oldu?u ileri sürülmekte.
[62] AMS: s. 290. Türk olmayanlar? öldürmek istemenin mant?ki izah? olarak gösterilmekte.
[63] AMS: s. 292. Türkiye’nin sava? amac? olarak ileri sürülmekte.
[64] AMS: s. 124.
[65] LC:PHM-Bobin No. 5: Günlük kayd?, 29 Ekim 1914.
[66] AMS:s. 141-146
[67] AMS: s. 144.
[68] LC:LHM-Bobin No.5:Günlük kayd?, 3 Kas?m 1914.
[69] AMS: s. 144.
[70] AMS: s. 144.
[71] AMS: S. 332.
[72] LC:PHM-Bobin No. 5: Günlük kayd?, 10 Ekim 1914.
[73] AMS: s. 339.
[74] LC:PHM-Bobin No. 5: Günlük kayd?, 3 Nisan 1915.
[75] LC:PHM-Bobin No. 5: Günlük kayd?, 24 Mart 1915.
[76] LC:PHM-Bobin No. 5: Günlük kayd?, 29 Mart 1915.
[77] LC:PHM-Bobin No. 5: Günlük kayd?, 3 Nisan 1915.
[78] LC:PHM-Bobin No. 5: Günlük kayd?, 5 Ekim 1915, New York Life Insurance Company’nin ?stanbul’daki statüsü hakk?nda ?unlar? yaz?yor: “New York Life Insurance Company temsilcileri ve avukatlar? ?irketin kanuna uygun olarak tescil edilebilmesi için gerekli formaliteler konusunda bilgi almak üzere geldiler.” ?stanbul’da temsilcileri oldu?una göre, ?irketin i?leri hakk?nda almak istedi?i her türlü bilgiyi hükümetin kolayl?kla sa?layabilece?i aç?kça görülüyor. Talat Bey’in bu ?irketle ilgili herhangi bir konuda bilgi elde etmek için bunu Morgentbau’dan istemi? olmas? ihtimali az.
[79] Gerçekten de Morgenthau’nun bu ?irketle uzun bir geçmi?e dayanan, hatta “Poliçe Sahipleri Komitesi”nin bir üyesi olarak Edward H. Harriman’a kar?? ?irketi ba?ar?yla savundu?u 1905 y?l?na kadar geri giden bir ba?? bulunmaktayd?. ?irkette oynad??? rol konusunda daha ayr?nt?l? bilgi için bak: Burton J. Hendrick, “Büyükelçi Morgenthau’nun Öyküsü-Giri? Yaz?s?”. The World ‘s Work, Nisan 1918 S. 620-637. Bak: LC:PHM-Bobin No. 7, 2 Aral?k 1915 tarihli (Morgenthau’nun hala Türkiye’de Büyükelçi oldu?u dönem) mektup Morgenthau’nun “Equitable Life Assurance Society of the United Statcs’e murahhas aza” olarak atand???n? yazmakta.
[80] LC:PHM-Bobin No. 6: Günlük kayd?, 21 Mart 1918.
[81] LC:PHM-Bobin No. 7: ‘Equitable Life’ ?irketinden S. S. McCurdy’nin 2 Aral?k 1915 de Morgenthau’ya yazd??? mektup.
[82] FDR:HMJ/Gaer-Kutu No 1-2, “Sevgili çocuklar?m” diye ba?lad??? 29 Haziran 1915 tarihli mektubunda Büyükelçi, Equitable Life Assurance Society Mütevelli Heyeti’ne seçildi?inden bahsediyor; bundan da, daha önce (29 Haziran 1915 ten önce) bu göreve seçilmi? olabilece?i ve sonuçta da, Aral?k 1915 tarihinde yükseltilerek ?irketin “Murahhas Aza”l???na getirildi?i dü?ünülebilir.
[83] Her ne kadar Morgenthau kitab?nda bu haberi getiren ki?inin ad?n? vermiyorsa da, 5 A?ustos 1915 tarihli Günlük kayd? Talat’?n ço?unlukla yapt??? gibi, Morgenthau’ya haber iletmek üzere mü?terek dostlar? Musevi Cemaatinin ba?? olan Haim Naum’u kulland???n? ortaya koymakta. “Döndü?ümde Bayan Naum‘u bizde buldum. Kocas?n?n Talat’tan bana bir mesaj getirece?ini söyledi. Naum’u ça??rtt?m ve birlikte yeme?e kald?lar. Naum Talat’?n benimle Ermeni konusu üzerinde konu?mak istedi?i için yan?mda Schmavonian olmadan ziyaretine gitmemi istedi?ini söyledi.” (LC:PHM-Bobin No. 5) Belki de Morgenthau’nun Naum’un ad?ndan söz etmeme nedeni, Talat Bey’i sürekli olumsuz bir ki?i olarak tan?tmas?n?n arkas?ndan Osmanl? ?mparatorlu?u’nun Musevi Cemaatinin ba?? olan bir ki?iyle Talat gibi ?eytan?n ta kendisi bir adam aras?nda neden böyle yak?nl?k oldu?u yolunda dinda?lar? Amerikan Musevilerinden gelebilecek Sorulara muhatap olmak istememesindendir.
[84] AMS: s. 336.
[85] LC:PHM-Bobin No. 5: Günlük kayd?, 3 Temmuz 1915.
[86] LC:PHM-Bobin No. 5: Günlük kayd?, 8 A?ustos 1915.
[87] LC:PHM-Bobin No. 5: Günlük kayd?, 8 A?ustos 1915.
[88] LC:PHM-Bobin No. 5: Günlük kayd?, 26 Eylül 1915. Ayr?ca bak: FDR:HMS-Kutu No. 8: 16 Ekim 1915 Mektup’da (S. 5-6) Morgenthau, Bezciyan’?n kendisine “?artlar hakk?nda çok ?eyler...” anlatt???na ili?kin sözlerine “içerilerdeki” kelimesini ekleyerek konu?ulan konunun aç?kl?k kazanmas?n? sa?lamakta.
[89] AMS: S. 342.
[90] LC:PHM-Bobin No. 5: Günlük kayd?, 18 Temmuz 1915.
[91] Caieb Gates, “Not To Me Only” Princeton (Princeton University Press), 1940. Bak: S. 188. Gates Talat’tan hiç te övgüyle söz etmiyor ama öte yandan sava? s?ras?nda Talat ile aralar?ndaki ili?ki hakk?nda çok say?da anekdot zikretmesine ra?men, Morgenthau’ya nakletti?i “dedikodu”dan kitab?nda hiç bahsetmemi?, Büyükelçi ise bunu bir gerçekmi?cesine dünyaya duyurma yolunu seçmi?.
[93] LC:PHM-Bobin No. 5: Günlük kay?tlar?, Eylül 1915. Ayr?ca bak: FDR:HMS-Kutu No. 8: Aile Mektuplar?, 13 Eylül 1915 ve 1, 10, 16 ve 25 Ekim 1915.
[94] LC:PHM-Bobin No. 5: Günlük kayd?, 7 Ekim 1915.
[95] AMS: S. 390.
[96] LC:PHM-Bobin No. 5: Günlük kayd?, 29 Ocak 1916.
[97] AMS: S. 391.
[98] FDR:HMS-Kutu No. 12: Morgenthau’dan Lansing’e mektup, 22 Eylül 1918.
[99] FDR:HMS-Kutu No. 12: Lansing’den Morgenthau’ya mektup, 2 Ekim 1918.
[100] FDR:HMS-Kutu No. 12: Lansing’den Morgenthau’ya yaz?lm?? 2 Ekim 1918 tarihli mektuba ilave edilmi? olan “Dokuzuncu Makalenin 6. Sahifesi”.
[102] FDR:HMS-Kutu 12: Morgenthau’dan Hendrick’e yaz?lm?? 3 Ekim 1918 tarihli mektupta ?u bölümler bulunuyor: “?li?ikte D??i?leri Bakan?‘n?n önerilerini bulacaks?n. Kendisine göndermi? oldu?umuz daktilo edilmi? yaz?da i?lenecekleri yerleri not ettim. Bence önerilerin ço?u iyi. 3 numaral? önerisine gelince, san?r?m 13. sat?rda “ilave etti” sözünden önce “Do?ululara özgü yapmac?k bir nezaketle!” diye eklememiz iyi olacak.”
[103] LC:PHM-Bobin No. 5: Günlük kayd?, 29 Ocak 1916.