V. Bölüm Bir Ça?da??n Gözüyle

B?R ÇA?DA?ININ GÖZÜYLE “BÜYÜKELÇ? MORGENTHAU’NUN ÖYKÜSÜ”

Morgenthau yaln?zca Talat Bey’e kar?? böyle davranm?? de?ildi. Enver Pa?a (ve di?er ?ttihatç? liderler) ve Alman Büyükelçisi Wangenheim’a dair “Öykü”de anlatt?klar?yla, onlar hakk?nda Günlük’te, ailesine yazd??? Mektuplar’da ve nihayet D??i?leri Bakanl???’na yollad??? raporlar?nda belirtti?i asli dü?üncelerini kar??la?t?rd???m?zda, “Büyükelçi Morgenthau‘nun Öyküsü”nde yazd?klar?n?n gene gerçe?e ters dü?tü?ü görülmekte. Morgenthau’nun tarihi yeni ba?tan yazmaya kalkmas?n? mazur gösterecek tek ?ey 1916 y?l?n?n ?ubat ay? ba?lar?nda Türkiye’den ayr?l???yla, iki y?l sonra kitab?n yaz?ld??? 1918 y?l? aras?nda anlatt??? olaylar?n neden ve sonuçlar? hakk?ndaki görü?lerinde köklü bir de?i?iklik meydana geldi?ini öne sürmek olacakt?r. Bir ba?ka ve çok daha olas? bir aç?klama da kamuoyunu Ba?kan Wilson’un sava? politikas? lehinde etkileme amac?na çok içten inand??? için, ?stanbul’da kald??? süre boyunca dostluk ve güvenlerini kazand??? bu 3 ki?iyi (Talat, Enver ve Wangenheim) kötü bir kal?ba dökmesinin çok yüce bir amaca hizmet oldu?una kendini inand?rd???n? ve bu nedenle de sava??n kötülü?ünü ?ah?slarda simgelemek arzusuyla onlar? bize kötülü?ün bizzat kendiymi?cesine tan?tmak istedi?ini dü?ünmek olabilir.

Hiç kimse Morgenthau’nun bu kitapla ne denli büyük bir haks?zl?k etti?ini anlamad? m?? Bu soru, Morgenthau’nun Türkiye’de geçirdi?i 26 ay süresince yazd?klar?yla (ki bunlar kendisinin çok karma??k bir uluslararas? ‘politika oyununun oldukça faal bir kat?l?mc?s? oldu?unu gösteriyor) kitab?n?n ba?tan sona en belirgin özelli?i haline gelmi? olan yar? gerçekleri ve tümüyle gerçekd??? beyanlar? sistemli bir biçimde kar??la?t?ran herkesin akl?na gelmi? olmal?d?r. Roosevelt Kütüphanesi’nde Morgenthau Belgeleri aras?nda nas?lsa muhafaza edilmi? olan George A. Schreiner’den Büyükelçi’ye yaz?lm?? tek bir mektup,’[105] kendi ça?da?lar? aras?nda hiç olmazsa bir ki?inin onun bu çabalar?na kar?? ç?kt???n? göstermekte.

1915 ?ubat?ndan y?l sonuna kadar Türkiye’de görevli bulunan tan?nm?? diplomatik muhabir Schreiner taraf?ndan 11 Aral?k 1918’de yaz?lan mektupta da, böyle bir incelemeden sonra akla gelen sorular?n yer ald???n? görmekteyiz. Schreiner ad? bize “Büyükelçi Morgenthau’nun Öyküsü”,[106] 1915 Günlük kay?tlar?,[107] ve haftal?k Mektuplar’daki’[108] at?flardan a?ina gelmekte. Morgenthau ve Schreiner’in 1915 y?l?nda s?k s?k, 9 ?ubat ile 31 May?s tarihleri aras?nda, Günlük kay?tlar?na göre, en az 30 kez görü?tüklerine hiç ?üphe yok.[109] Morgenthau kitab?nda Schreiner’den ‘Associated Press’in tan?nm?? Amerikal? muhabiri”[110] diye bahsederken, 9 ?ubat 1915 tarihli Günlük kayd?nda ise ondan, “937 günlük gazetede” yaz?lar? yay?mlanmakta olan, “Associated Press of America”n?n özel muhabiri”[111] diye daha geni? bilgiyle söz etmekte.

Mektubunu, “Büyükelçi Morgenthau’nun Öyküsü”nü k?sa bir süre önce okumu? olmas?n?n yan? s?ra, Aral?k 1918’de Morgenthau ile D??i?leri Bakanl???’nda rastla?malar? üzerine yazan Schreiner ?öyle demekte:

“...Bu mektubu, sizin gibi a??r? gayretke?lerin dünya bar???na katk?da bulundu?u görü?ünde olmad???m için yaz?yorum. ?nsanlar aras?nda bir anla?ma zemini sa?lanmadan önce herbirinin olaylar? do?ru bak?? aç?s?ndan de?erlendirmeleri ve bunun için de do?ru ile yanl??? birbirinden ay?rdedebilmeleri gerekmektedir.”

Baron Wangenheim’? muhtemelen sizden daha iyi tan?d???ma göre, umar?m gelece?in tarihçileri, onun hakk?nda söylediklerinizi fazla dikkate almazlar. Ama ölünün arkas?ndan konu?mak herzaman kolay olmu?tur. Benim kadar biliyorsunuz ki Alman Büyükelçisi siz ve yard?mc?n?z?n anlatt???. gibi bir ki?i de?ildi.

Ne de siz kitapta kendinize yak??t?rd???n?z gibi ?stanbul’da her istedi?ini yapabilen ve her?eyi bilen bir ki?iydiniz. Do?ruyu söylemem gerekirse Türklere mal etti?iniz ac?mas?zca davran??lara siz pek tan?k olmad?n?z. Bunun yan?s?ra ayaklanman?n oldu?u yörelerde ya?ayan Ermenilerin say?s?ndan çok Ermeninin öldürüldü?ünü iddia ettiniz. O insanlar?n kaderi sizin yapt???n?z gibi abart?lmadan da yeterince üzücüydü. Ben ise Ermeni olaylar?na belki de Amerikan Elçili?i’nin Ermeni ata?elerinin hepsinden çok görgü tan??? oldum.

Sizinle çok aç?k konu?mam gerekirse Türkleri yeryüzünün en kötü, Almanlar? da e?er böyle bir ?ey mümkünse, onlardan da kötü varl?klar haline getirme çabalar?n?z? alk??lamam imkans?z. Siz de benim kadar iyi biliyorsunuz ki, Baron Wangenheim bir keresinde Ermeniler ad?na giri?imlerinde, zaman?n Dahiliye Naz?r? olan Talat Bey’den ald??? çok sert bir cevap üzerine Türklerle tüm ili?kilerini kesme noktas?na gelmi?ti. Acaba bütün hükümetlerin kendilerine kar?? ayaklanmalar? bast?rma hakk?na sahip olduklar? hiç akl?n?za gelmedi mi? Bana öyle geliyor ki Büyük Britanya bile bu hakk?n? Cumhuriyet[imiz] Kurucular?’na kar?? kullanmaktan geri kalmad?. Türklerin davran??lar?n?n kabul edilir bir çizgiyi a?mas? çok büyük talihsizlik ama hiç dü?ündünüz mü ki Do?u’nun olaylara bak?? aç?s? Bat?’n?nkinden çok farkl??

?stanbul’daki eski dostlar?n?z?n kitab?n?z hakk?nda ne dü?ündüklerini merak ediyorum. Özellikle Enver için yazd?klar?n?za ne demeli? Halbuki kendisini pek be?enirdiniz. Enver Pa?a’n?n bulunabilecek en ayd?n genç lider oldu?u do?ru de?il mi? Tabii çok tecrübesizdi, bildi?iniz gibi fevriydi ve güvenilemeyecek ki?ilerle a??r? yak?nl??? vard? ama bunlar?n d???nda hiçbir bak?mdan sizin anlatt???n?z gibi biri de?ildi. Ancak biz Bat?l?lar kendimizi melek saymam?z halinde Türkleri toptan silebiliriz. Türklerin dünyada nesli tükenmi? son bir kaç centilmen ulustan biri oldu?u hususunda sizin de benimle ayn? fikirde oldu?unuzdan eminim.
 
Mektubumu size kar?? bir sava? ilan? olarak de?erlendirmenizi istemem. Size bu hususlardan bahsetmekteki amac?m, eski bir Amerika Birle?ik Devletleri Büyükelçisi’yle kalem mücadelesine girmekten korkmayan hiç de?ilse bir ki?inin var oldu?unu göstermek. Sonuçta gerçek galip gelecek. Ben de s?n?rl? gücümü onun hizmetine adad?m. ?u anda Avrupa’da bulunan notlar?m ve di?er belgelerim elime geçer geçmez, ?stanbul’da cereyan etmi? olan diplomatik olaylar hakk?nda herkes daha fazla ?eyler ö?renecek. Kitab?mdan da görmü? olabilece?iniz gibi bu tür durumlarda haf?zama güvenmiyorum. Diplomat de?il de bir gazeteci oldu?um için söylediklerime çok dikkat etmem gerekti?ini dü?ünüyorum.”[112]

Schreiner’in iddia etti?i gibi “gerçe?in sonunda galip gelmesi” ve Morgenthau’nun kendine uygun buldu?u “her?eyi yapabilen ve her?eyi bilen” ki?i görüntüsünün biraz olsun kararmaya ba?lay?p, Büyükelçinin “Türkleri yeryüzünün en kötü yarat?klar?” olarak tan?tma çabalar?n?n sorgulanmaya ba?lamas? için yakla??k 72 y?l geçmesi gerekti. Ne gariptir ki, onu yeren Schreiner’in mektubunun bugün elimizde bulunmas?n? Morgenthau’nun eski belgeleri saklama merak?na borçluyuz.[113]

Morgenthau’nun gaye ve hedeflerini Schreiner’in, do?ru çözümledi?i bir gerçek. Onun, kitab?na ba?lamadan önce, Ba?kan Wilson ile yaz??malar?ndan haberi olmamas?na ra?men, Schreiner kitab?n do?ru ve yanl??? ay?rdetme niteli?inden yoksun oldu?unu anlayarak, böyle bir eserin “dünya bar???”na katk?da bulunaca?? görü?ünü reddetmi?tir.

Ayn? ?ekilde, Morgenthau’nun, ölmü? Alman Büyükelçisi Wangenheim ve onun yan?s?ra Talat Bey, Bey, Enver Pa?a ve genel olarak Türklerin ad?n? kötüye ç?karma çabalar?n? da farketmi? ve kar?? ç?km??t?r. Bunu da Morgenthau’nun ?stanbul’da iken gerçekten böyle dü?ünmedi?ini kendi ki?isel gözlemlerinden bildi?i için yapm??t?r. Daha da ileri giderek, Morgenthau’nun, Ermenilerin çektiklerini ele alma biçimine de itiraz etmi? ve onu, “ayaklanman?n oldu?u yörelerde ya?ayan Ermenilerin say?s?ndan çok Ermeninin öldürüldü?ünü” iddia etmekle suçlam??t?r. Schreiner bunu yaparken, “ben ise Ermeni olaylar?na belki de Amerikan Elçili?i’nin Ermeni ata?elerinin hepsinden çok görgü tan??? oldum” dedi?i cümleyle çok ilginç bir noktaya de?inmektedir. Onun gerçekten de Anadolu’daki olaylara tan?k oldu?unu, Türkiye’deki ya?am?n? anlatt???, From Berun to Baghdad: Behind the Scenes in the Near East adl? kitab?nda görebiliriz.[114] Schreiner burada Zeytun’da ayaklanan Ermenilerden olu?an ilk sürgün kafilesiyle 26 Nisan 1915’te Adana yak?nlar?nda yolda kar??la?mas?n? anlatmakta.[116] Schreiner ?stanbul’a döner dönmez bu gördüklerini yazm?? ve Morgenthau’ya vermi?tir ve böylece Büyükelçiye Ermeni sürgünleri konusunda ilk görgü tan??? ifadesini sa?layan o olmu?tur. 24 May?s 1915’te Schreiner taraf?ndan tarihi at?l?p imzalanm?? olan bu belgenin asl? hala Morgenthau Belgeleri aras?nda saklanmaktad?r.[116]
 
Belki de Schreiner mektubunun ortadan kald?r?lmay?p bugün Morgenthau Belgeleri’nin aras?nda bulunuyor olmas?n? sonundaki üstü kapal? tehdide borçluyuz. Schreiner ?öyle yazm??t?: “?u anda Avrupa’da bulunan notlar?m ve belgelerim elime geçer geçmez ?stanbul’da cereyan etmi? olan diplomatik olaylar hakk?nda herkes daha fazla ?eyler ö?renecek”. Morgenthau bu sözleri, gazetecinin mektubundaki suçlamalar? kamuoyuna aç?klama niyetini gösteren bir i?aret sanm?? olabilir. Böyle idiyse, korkular? gerçekle?memi?tir. Schreiner her nekadar Wilson’un sava? döneminde Avrupa ba?kentlerine deneyimsiz ki?ileri büyükelçi olarak atama al??kanl???n? ele?tiren bir kitap yazd?ysa ve içinde, tahmin edilece?i gibi, Ba?kan’?n bu uygulamas?na örnekler aras?nda Morgenthau’nun ad? geçiyorsa da, The Craft Sinister ad?n? ta??yan bu kitab?, —Önsöz’ünde yazd?klar? okuyucuya aksini dü?ündürmesine ra?men— mektubundaki suçlamalara fazla bir?ey eklemiyor.[117] Schreiner Önsöz’de ?öyle demekte:

“Gelece?in tarihçilerinin bu diplomat-yazarlar?n kitaplar?ndaki saçmal?klar? çok fazla önemsemeyecekleri umulur. Ben kendi pay?ma bu tür kitaplar?n yazarlar?n?n olaylardaki ki?isel rollerini yans?tma hususunda son derece güvenilmez olduklar?n? ö?rendim. Öyle görülüyor ki bu eserler hükümetlerin halk? yönlendirmek ve gösterece?im baz? durumlarda oldu?u gibi, kendi keyifleri için ortaya ç?kard?klar? resmi yay?nlarla ayn? düzeyde.[118]
 
Schreiner’in “Türkiye ‘de Diplomasi” ba?l???n? ta??yan bölümde yapmakla yetindi?i ?ey, Morgenthau ile Alman meslekta?? Baron Wangenheim aras?ndaki yak?n ili?ki hakk?nda ayr?nt?l? bilgi vermek ve ayn? ?ekilde, Enver Pa?a ile olan s?cak dostlu?undan bahsetmekten ileri geçmiyor. Wangenheim-Morgenthau yak?nl??? hakk?ndaki sözlerine Schreiner ?öyle ba?l?yor:

“Ama diplomatlar?n yazd??? kitaplar çok ciddiye al?nmamal?. Olaylar?n en ba??ndan beri ?u ya da bu taraf?n yan?nda bulundu?unu söyleyen bir Büyükelçi sadece hafif abart?lm?? tek yanl? bir görü? sunmaktan ba?ka bir?ey yapm?yor olabilir. Bu konuda gerçek olan ?u ki, Bay Morgenthau Beyo?lu’ndaki [Peral Alman diplomatlar taraf?ndan oldukça sevilen bir insand? ve sava? ç?kt?ktan çok sonra bile Baron Wangenheim’in dostu olarak bilinmesine itiraz? olmam??t?”.[119]

Morgenthau’nun Talat Bey ve Enver Pa?a ile olan ili?kileri konusunda da Schreiner ?öyle yaz?yor:

“Yeni Amerikan Büyükelçisi’ne özellikle yak?nl?k gösteren ki?ilerin aras?nda, Türkiye sava?a girdikten çok sonra bile, Bayan Morgenthau’nun çay ve yemeklerine kat?lan Enver Pa?a da bulunuyordu. Ayr?ca Talat Bey’in ve onun yan?s?ra baz? yüksek memur ve subaylar?n da Amerikan Büyükelçisi’yle aralar? pek iyiydi.[120]

Schreiner’in sözlerinin do?rulu?undan ?üphe edenlerin, yaln?zca Morgenthau’nun Günlük ve Mektuplar’?n?n sahifelerini kar??t?rmalar? yeterli. ?stanbul’dan kesin ayr?l???ndan 2 hafta evvel, 12 Ocak 1916’da Morgenthau ile Talat Bey aras?nda a?a??daki ?u konu?ma geçiyor:

“Daha sonra Talat Bey’i arad?m, beni görmeyi kabul etti. Gitti?imizde kendisini çok ne?eli buldum. Görü?emedi?imizden bahsederken, bana gelmelisiniz dedim. Davet edilmeden gelemeyece?ini söyledi. Ben de ona nas?l bir davet arzu etti?ini, bu bir ö?le yeme?i mi yoksa ak?am yeme?i mi olsun diye sordum. Ö?le yeme?ini tercih etti. Kendisini davet ettim ve ba?ka kimleri ça??rmam? istedi?ini sordum. Halil’i [Hariciye Naz?r?] diye cevaplad?. Peki dedim. Onu ayr?ca davet etmeme gerek olmad???n? söyledi ve “Ben getiririm, onu bana b?rak” dedi.[121]

Üç gün sonra 15 Ocak’ta, Morgenthau yemek davetiyle ilgili izlenimlerini ?öyle not etmi?:

‘Talat ve Halil saat 12.30’da geldiler, biraz i? konu?tuk ve sonra Philip ve Schmavonian’?n da kat?lmas?yla yeme?e oturduk. Hükümetin i? görü?mek için bana gelmesi en az?ndan çok de?i?ik bir uygulama olmu?tu.

Yemek pek ho? geçti ve kendilerine de söyledi?im gibi kabinenin bu “iri gövdeli üyelerinin” ikisinin de i?tahlar? oldukça yerindeydi...[122]

Morgenthau’nun Türkiye’den kesin olarak ayr?lmas?na iki haftadan az bir süre kalm??ken bile ikisinin aras?ndaki ili?kide hala görülen bu ?akac? havayla, “Büyükelçi Morgenthau’nun Öyküsü”ndeki, ba?tan sona kitaba hakim olan, ?eytan?n ta kendisi bir Talat Bey görüntüsünü ba?da?t?rmak imkans?z.

Schreiner’in Morgenthau’ya yazd??? mektubunda aç?kça söyledi?i ve Büyükelçinin Günlük ve Mektuplar’?yla kitab?n?n metninde anlat?lanlar?n kar??la?t?r?lmas? sonucunda ortaya ç?kt??? gibi bu kitap, tarihi gerçeklere dayanan bir eser san?ls?n diye gerçek olaylar ve ki?iler etraf?nda kurulmu? uydurma bir anlat?d?r.

***************************************************

[105] FDR:HMS-Kutu No. 12: Schreiner’den Morgenthau’ya mektup, 11 Aral?k 1918.
[106] AMS: s. 225. ?lginç bir nokta da, Morgenthau’nun, Schreiner’in Çanakkale’deki sava? alanlar?n? gezebilmesi için gerekli izni kendisinin ona ald??? yolundaki iddias?n?n, hem aralar?ndaki ili?kiden söz eden Günlük kay?tlar?n?n gösterdikleriyle, hem de Schreiner’in yazd??? mektupla kesin bir tezat te?kil etmesidir. Schreiner Morgenthau’nun iddias?na ili?kin ?öyle yaz?yor: “Do?ru olmamas?na ra?men, benim Çanakkale‘ye sizin sayenizde gidebildi?im gibi önemsiz konular? gözard? edebilirim...” (FDR:HMS-Kutu No. 12)-Schreiner’den Morgenthau’ya mektup, 11 Aral?k 1918.
[107] LC:PHM-Bobin No. 5: 1915 y?l?n?n Morgenthau Günlük kay?tlar? Schreiner’in onu ?u tarihlerde ziyaret etti?ini gösteriyor: ?ubat 9, 10, 11, 14, 15, 16 (iki kez), 18, 20, 22, 23, 25, 26, 27, Mart, 2, 16, Nisan 5, 6, (iki kez) 9, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 22, May?s 23, 24, 31, Haziran, 8, Temmuz 2, 12, A?ustos 9, 27, 29,1915.
[108] FDR:HMS-Kutu No. 7 Aile Mektubu, 15 Mart 1915, s. 9. Morgenthau kendisinin iki günlük ziyareti s?ras?nda, gazeteci olarak Çanakkale muharebelerini izlemek üzere orada bulunan Schreiner hakk?ndaki görü?lerini ?öyle anlat?yor: “Sonra gemiye döndü?ümüzde iki Amerikal? gazeteciyle tan??t?m, biri Amerikan Associated Press‘ten di?eri de Chicago Daily News’dendi. Mülakat isteklerini memnuniyetle kabul ettim. ?kisi de bal??a ç?km?? havas?ndayd?lar. Kendilerine çok iyi davran?ld???n? ve çarp??malar? izleyebilmeleri için her türlü kolayl???n gösterildi?ini söylediler. Her ikisi de a??r? Alman yanl?s?yd?. Associated Press’den Schreiner Güney Afrika’da do?mu? ve orada ?ngilizlere kar?? çarp??m??. Di?eri, Swing ise Holyoke College’i eski ba?kanlar?ndan birinin torunu.” (LC:PHM-Bobin No. 5: Günlük kay?tlar?, ?ubat-Mart 1915)
[109] LC:PHM-Bobin No. 5: Günlük kay?tlar?, 9 ?ubat 1915 ile 31 May?s 1915 aras?.
[110] AMS: s. 225.
[111] LC:PHM-Bobin No. 5: Morgenthau Günlük kayd?, 9 ?ubat 1915.
[112] FDR:HMS-Kutu No. 12: Schreiner’den Morgenthau’ya mektup, 11 Aral?k 1918.
[113] ”Kongre Kütüphanesi: Henry Morgenthau Belgeleri”nin mikrofilm kay?tlar?n?n birçok bobininde Ço?u kitab? kutlamak için yaz?lm?? bir hayli mektuba rastlanmaktad?r. Schreiner’inki bunlar aras?nda, Morgenthau’yu ?stanbul döneminden iyi tan?yan bir ki?i taraf?ndan yaz?lm?? olan ve kitab?ndaki görü?lerine ?iddetle kar?? ç?kan tek mektup örne?idir.
[114] George A. Schreiner’in say?s?z kitaplar? aras?nda Türkiye’deki görevinden en ayr?nt?l? biçimde bahsedeni From Berlin to Baghdad: Behind the Scenes in the Near East, New York (Harper & Brothers), 1918 kitab?d?r. 1915 y?l?nda Schreiner’in Türkiye'de geçirdi?i dokuz ayl?k süreyi kapsayan bu 350 sahifelik günlük tarz? kitab?n Osmanl? ?mparatorlu?u’nun I. Dünya Sava?? dönemini anlatan kitaplar?n bibliografyas?nda ad?na çok seyrek rastlanmas? garip. Çünkü kitap Çanakkale muharebelerinin en önemli safhalar?n? ve di?er bir çok ilginç olay? bizzat görmü? bir ki?inin anlat?m?. (Bundan sonra:
Schreiner, Near East.
[115] Schreiner, Near East: s. 183-213, “Ermenistan’?n Ac? Yüklü K?z?l Kervan?” ba?l?kl? bölümün 1915 Ermeni sürgünlerinin ilk görgü tan??? anlat?mlar?ndan biri oldu?u muhakkak.
[116] LC:PHM-Bobin No. 22: ?ki sahifelik, tek aral?kla daktilo edilmi? to Tarsus” ba?l???n? ta??yor ve George A. Schreiner, ?stanbul, 24 May?s 1915 imzal?.
[117] George A. Schreiner, The Craft Sinister: A Diplomatico-Political History of the Great War and its Causes—Diplomacy and
International Politics and Diplomatists as Seen at Close Range by an American Newspaperman who Served in Central Europe as War and Political Correspondent. New York, 1920. Türkiye’deki Amerikan diplomasisi için bak: özellikle s. 110-135 (Bundan sonra: Schreiner: Craft Sinister).
[118] Schreiner, Craft Sinister: s. xx?.
[119] Schreiner, Craft Sinister: s. 126.
[120] Ayn? yerde.
[121] LC:PHM-Bobin No. 5: Günlük kayd?, 12 Ocak 1916.
[122] LC:PHM-Bobin No. 5: Günlük kayd?, 15 Ocak 1916.