| | | | | | ERMEN? SORUNUNA I?IK TUTACAK BAZI BELGELERProf. Dr. Seçil KARAL AKGÜN*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | |
| | le="text-align: juğÿ * ERMEN? SORUNUNA I?IK TUTACAK BAZI BELGELER71-n style="font-family: Verdana;">ERMEN? SORUNUNA I?IK TUTACAK BAZI BELGELER
Prof. Dr. Seçil KARAL AKGÜN*
Ermeni sorunu,19.yüzy?l?n son çeyre?inde ortaya ç?km?? bir yapay sorundur.YAPAY sözcü?ünü kullanmam?n nedeni,bu sorunun do?rudan ilgilileri olan Türkler’le Ermeniler taraf?ndan de?il,dönemin Avrupa büyük devletleri taraf?ndan yarat?lm?? olmas?d?r.Bu gerçe?in en büyük kan?t?ysa,Türkler’in Anadolu’ya geli?lerinden ba?layarak,çok eski ça?lardan beri,Anadolu topraklar?nda ya?ayan Ermeniler’le yüzy?llarca,türlü yönetimler alt?nda bar?? içinde ya?am?? olmalar?d?r.Nitekim,bu birliktelik,Birinci Dünya Sava?? sonundaki bar?? görü?melerinde Amerika’ya getirilen mandaterlik önerisi için karar belirleyici olacak bir rapor haz?rlamak üzere,Amerika Birle?ik Devletleri taraf?ndan ?stanbul,Batum,Ermenistan,Kafkaslar ve Suriye’de ayr?nt?l? incelemeler yapmakla görevlendirilen,General Harbord’un Amerikan Senatosu’nda okunmak üzere Amerikan D??i?leri Bakanl???’na sundu?u (Secretary of State) raporunda ?u sözlerle yans?m??t?r:
“There is much to show that,left to themselves,the Turk and the Armenian when leifi without official instigation have hitherto been able to live together in peace.Their existence side by side on the same soil for five centuries unmistakably indicates their interdependence and mutual interests”.[1] (K??k?rt?lmay?p kendi hallerine b?rak?ld?klar?nda ?imdiye kadar Ermeniler ve Türkler’in bir arada ve bar?? içinde ya?ad?klar?n? gösteren pek çok veri bulunmaktad?r.Bu iki ulusun,be? as?r boyunca ayn? topraklarda yan yana ya?ayabilmeleri,ku?kusuz birbirlerine olan gereksinimlerinin ve ortak ç?karlar?n?n bir göstergesidir.)
19.yüzy?l’da emperyalist devletlerin,Ortado?u ve Akdeniz’den beklentileri artt?kça,her biri Ermenileri kendi emelleri do?rultusunda kullanarak bu ili?kinin bozulmas?na yol açm??lard?r.Ç?karlar yüzünden ba?lat?lan bu geçimsizlik,?ngiltere, Rusya,Fransa ve daha sonra da bu kervana kat?lan Amerika Birle?ik Devletleri taraf?ndan beslenmi? ve çok büyük boyutlara ula?arak günümüze kadar getirilmi?tir.Biz burada ne iki toplumun birbiri ile belirtti?imiz noktadan sonra gitgide bozulan ili?kilerine de?inece?iz,ne de bu durumla geli?en kar??l?kl? suçlamalar? ele al?p yorumlayaca??z.Sadece,Türk topraklar?nda Ermenilerin Birinci Dünya Sava??’nda bat? ülkeleri taraf?ndan nas?l kullan?ld?klar?na gösterge say?labilecek,dolay?s?yla,bu iki toplumun ili?kilerinde özlenen bar??a ula?abilmeleri için,tarihsel gerçekleri daha iyi incelemeleri gere?ini hat?rlatan birkaç nokta ve belge sunaca??z.
Bilindi?i gibi,Birinci Dünya Sava?? s?ras?nda,Osmanl? Devleti ile Ermeniler aras?ndaki gerginlikler,çok üst boyuta ula?m??t?. K?saca anlatmak gerekirse,özellikle Ermeni ?htilal Komiteleri’nin kurulu?undan sonra,Ermeniler,y?llard?r çok yak?n ili?kiler sürdürdükleri Amerikan misyonerlerden de ald?klar? destekle,ba??ms?zl?k isteyerek devlete kar?? ayaklanm??lar,hükümet bu ayaklanmalara kar?? ?iddet kullanm??,birbirini izleyen silahl? çat??malarda her iki taraf da kay?plar vermi?ti.Ancak,Birinci Dünya Sava?? s?ras?nda Osmanl? Ermenileri’nin özellikle güney cephesinde dü?manla birle?meleri,hükümeti,14 May?s 1331 (27 May?s 1915) tarihinde yay?nlad??? Muvakkat Kanun’unün “2.Ordu ve müstakil kolordu ve f?rka kumandanlar? icabat? askeriyeye mebni veya casusluk ve h?yanetlerini hissettikleri kura ve kasavat ahalisini münferiden veya müctemian di?er mahallere sevk ve iskan ettirebilirler”[2]hükmü çerçevesinde bulunduklar? yerden geçici olarak göç ettirmek zorunda b?rakm??t?r.Ermeni tehciri olarak an?lan bu olay,Osmanl?’larla sava?makta olan ve onlar? her bak?mdan y?pratabilmek için hiçbir olana?? kaç?rmayan ülkelerde büyük yank?lar yapm??t?r.Bu yank?lar günümüze kadar tazeli?ini korurken,bu konuda kalem oynatmay? çok seven nice ara?t?rmac?,yay?nlar?nda büyük devletlerin,sonsuz destek vermek istedikleri Ermeniler u?runa yapt?klar?n? s?ralarken,onlar için YAPMADIKLARINA de?inmeye hiç itibar etmemi?lerdir.Örne?in,silah deposu haline getirilen misyoner okullar?nda Amerikal? misyonerler taraf?ndan e?itilen,Kilikya bölgesinde Frans?z üniformas? giyerek Türklere kar?? sava?an Ermenilere sava? y?llar?nda ?ngiltere,Fransa,Rusya ve ?talya’n?n Osmanl? topraklar?n? kar?? kar?? payla?t?klar? gizli andla?malarda,niçin ba??ms?z ya?ayabilecekleri bir alan ayr?tmad??? üzerinde hiç durulmam??t?r.Veya,a?a??daki ilk belgede görülece?i gibi,Ermeniler,ba??ms?z Ermeni ordusu kurabilmek için yard?m istediklerinde,ayn? Amerika’n?n en yetkili makam?n?n bu i?e para ayr?lamayaca??n? söylemesi,ya da onu izleyen belgelerde görüldü?ü gibi,Paris Bar?? Konferans?’nda Ermeni Heyetine,Fransa’n?n bile pek de yard?mc? olmad???,göz ard? edilmi?tir.
Amerika Birle?ik Devletleri,Birinci Dünya Sava??’na 1917 y?l? Nisan’?nda girmi?se de,Osmanl? ?mparatorlu?u’na kar?? sava? duyurusunda bulunmam??t?r.Amerika’n?n bu tutumu,Osmanl? topraklar? üzerinde,büyük yat?r?mlarla kurulmu? okullar ve sa?l?k merkezlerinin meyvelerini toplamay? sürdürebilmek içindir.Ermeniler’den de vazgeçmi? de?ildir.Zaten bu kurumlarda çal??makta olan,hatta Amerikan vatanda?? olmu? çok say?da Ermeni de Amerika’y? en büyük koruyucu görmektedirler.Nitekim,Amerika’n?n sava?a girmesiyle sava??n sonunun görünmesi üzerine,Amerika D??i?leri Bakan? Lansing,Fransa’daki Büyükelçisi Sharp’tan, Paris’te Ermeni Milli Delegasyonu Ba?kan? olarak bulunan,Fransa taraf?ndan resmi bir s?fatla tan?nmasa da Büyükelçi’nin iyi tan?d??? Boghos Nubar hakk?nda bilgi istemi?ti.Sharp,Lansing’e Boghos Nubar hakk?nda olumlu görü?leri ile birlikte,Nubar’?n D??i?leri Bakan?’na hitapl?,“Bar?? Konferans?nda Ermeni Sorunu” ba?l??? alt?nda sundu?u bilgileri içeren 24 May?s 1917 ve Amerika’daki Ermeni Cemaatinin Amerika Ermeni Milli Birli?i Ba?kan? olarak seçti?i Miran Sevasly’n?n,temsilcili?ini onaylamas? rica eden 12 Eylül 1917 tarihli mektuplar?n? iletmi?ti.(Belge 1,2,3)[3]
Bar?? Konferans?na haz?rl?klar olarak sayabilece?imiz bu geli?meler s?ras?nda,sava? süregeldi?inden,Ermeniler,Frans?zlar’dan ba??ms?z olarak silahlanabilmek için de Amerika’dan yard?m istemi?lerdi.
Çevirisi a?a??da verilen belge,17 Temmuz 1917’de,Amerikan Sava? Bakanl???’ndan D??i?leri Bakanl???na,Ermeniler’in müttefikler için çarp??mak üzere silahl? bir güç olu?turmak iste?ine yan?t olarak yaz?lm??t?r.Fotokopisi ili?ikte sunulan belge ?öyledir:
Gönderen:Amerikan Sava? Bakan?
Alan:D??i?leri Bakan?
Konu:Ermenilerin Müttefik emellerine hizmet etmek üzere çarp??mak için örgütlenmeleri
Roma’daki Amerika Büyükelçi’nin Ermeni Ba??ms?zl??? Komitesi’nin “Ba??ms?z Ermenistan” bayra?? alt?nda,silahl? güç kurmak istedi?ini bildiren ve bunun için yard?m isteyen mektubunun bir kopyas?n? ileten 2 Temmuz 1917 tarihli memorandumunuza yan?t olarak,Hükümetin yürürlü?e koymak üzere büyük mali yat?r?m gerektiren silahl? operasyon planlar? yapmakta oldu?u ve ?u s?ralar,böyle bir projeye destek verilemeyece?i bildirilir.
Böyle bir proje olumlu görüldü?ü takdirde,yürürlü?e geçirilmesi,Müttefik Sava? Konseyinin onay?n? gerektirmektedir.
Ermenilerin,bu silahlanma iste?inin,güvendikleri Amerika taraf?ndan destek görmemesi kadar,a?a??da özetleyece?imiz ve fotokopilerini de ili?ik olarak verece?imiz Amerika Birle?ik Devletleri’nde California Eyaleti’nin Stanford Universitesi’nin Hoover Enstitüsü’nden ald???m?z belgeler de,Ermeniler’in canla ba?la hizmetine ko?tuklar? Fransa taraf?ndan,san?ld??? kadar da desteklenmediklerinin ilginç göstergeleridir.Bir ba?ka deyimle,her biri,10 A?ustos’ta imzalanan Sevr’de Paris Bar?? Konferans?’ndan bekledikleri sonuçlar? alamad?klar? kesinle?en Ermenilerin,son bir umutla durumlar?n? Fransa’ya yans?tmalar?d?r.
Bu belgelerin ilki,1 Aral?k 1920’de Frans?z Hükümeti’ne Ermeni Ulusal Delegasyonu taraf?ndan Ba?kan Boghos Nubar’?n imzas?yla gönderilen,Kilikya Sorunu’na ili?kin bilgilerdir.3,5 sayfal?k bu belgede,Müttefiklerin Frans?z nüfuz alan? olmas?n? kararla?t?rd?klar? Kilikya bölgesinde (Gizli Andla?malardan 26 Nisan 1916’da kesinle?en Sykes Picot Anla?mas? olmal?[4]) Frans?zlar?n,sava?tan sonra kendi himayeleri alt?nda çok geni? muhtariyet sözü vererek Ermenileri sava?a ça??rd?klar?, Ermeniler’inse sava??n ba??ndan beri,Türkler’in kendilerine ba??ms?zl?k sözü vererek,Kafkasya’da çarp??t?rmak önerilerini reddederek,gönüllü birliklerle müttefikleri zafere götürdüklerini,bu hizmetlerine kar??n,Sevr’de Kilikya’n?n büyük bir k?sm?n?n,Müslüman olmayanlar? yönetemeyecekleri kan?tlanm?? olan Türklere b?rak?lmas?n?n do?urdu?u hayal k?r?kl??? anlat?lmaktad?r.Geleneksel ve resmi hami olarak tan?d?klar? Fransa’n?n deste?i ile bu yöreye dönmü? olan 250,000 H?ristiyan dahil olmak üzere,bu bölgenin ancak Frans?z kumandas?nda karma jandarma gücü ile,yine onlar?n himayesinde yönetilebilece?ini, bunun Fransa’ya mali yük getirmeyece?ini,hatta s?ralad??? ç?karlar? sa?layabilece?ini içeren ba?vuru,belge üzerinde de özel olarak belirtildi?i gibi,Fransa Hükümeti taraf?ndan yan?tlanmam??t?r.
9 Aral?k 1920 tarihli ikinci belge de yine Ermeni Ulusal Delegasyonu taraf?ndan haz?rlan?p Delegasyon ba?kan? Boghos Nubar taraf?ndan imzalanm??,Frans?z Hükümeti’ne “Do?u Lejyonu” (Legion d’Orient)’in 1916 y?l?nda hangi ko?ullar alt?nda yarat?ld???n? anlatan notlard?r.Alt? sayfal?k bu içerikte,Boghos Nubar,1916 y?l?nda ça??r?larak gitti?i Londra’da,Mark Sykes ve George Picot ile görü?tükten sonra,Ermeni Ulusal Delegasyonu’nun Kilikya’da Ermeni gönüllü birlikleri olu?turuldu?unu anlatmaktad?r.Asl?nda Ermeniler’in,sava??n ba??ndan beri zaten müttefiklerin yan?nda sava?t?klar?n?n alt?n? çizen Boghos Nubar,bat? cephesi için çok kritik olan 1916 y?l?nda bu deste?in tam olarak sa?lanabilmesi için,Ermeniler’e sava? sonunda, Kilikya bölgesinde Fransa’n?n himayesinde muhtariyetlerinin sa?lanaca??n? bildirmek için istedi?i yetkinin verilmesi üzerine, Kahire’deki o?luyla temas kurarak M?s?r’daki Ermenilerin gönüllü olarak Kilikya’n?n kurtar?lmas?na ko?malar?n? istedi?ini, Fransa Hükümeti’nin de Kumandan Romieu’nün ba?kanl???nda kurdu?u bir komisyonu,K?br?s’ta e?itilmek üzere M?s?r’dan gönüllü birlikleri toplamakla görevlendirdi?ini,Romieu’nün de ?ngiliz Ba?bakan? Briand’?n bu i?leve tam destek veren mesaj?n? oradaki Ermeni ileri gelenlerine okuyarak,onlar?n da kat?l?m?n?n sa?lamas? üzerine,daha sonra “La Legion Armenienne” ad?n? alan “La Legoin d’Orient”in kuruldu?unu anlatmaktad?r.Filistin harekat?nda da çarp??an bu güçlerin Frans?z Sevkiyat Kolordular? ve Müttefik Birlikler Ba?komutan? Mare?al Lord Allenby’den de övgüler ald???n? belgeleyen Boghos Nubar,Yüksek Komiser George Picot’un emri üzerine Suriye,Filistin ve M?s?r’dan 208,000 Ermeni’nin Kilikya’ya geri döndü?ünü,bu kimselerin de Frans?zlara özenle hizmet verdi?ini,bununla birlikte,Fransa’n?n da imzalad??? Sevr Anla?mas?’nda,Kilikya bölgesinin büyük k?sm?n?n Türklere ve onlarla birlikte çarp??arak Ermenileri katleden Kürtlere (62 madde) b?rak?ld???n? hat?rlatmaktad?r.Bundan sonraki k?s?mda da Ermeniler’in,Frans?z kontrolünde Türk yönetimi alt?nda muhtar idareye bile raz? olacaklar?n?,bunun sadece bir padi?ah idaresi ile sa?lanabilece?ini,aksi halde,Fransa’n?n kendisinin geri getirdi?i,kendisiyle birlikte sava?m?? karde?lerini terk etmi? olaca??n? vurgulamaktad?r.
Bu dosya içinde bir ba?ka belge de,Anadolu’dan Amerika’ya göçmü?,Amerikan vatanda?? olmu? Adana’l? Ermeni bir ailenin, Adana’ya dönüp Frans?z üniformas? giyerek,Türklere kar?? sava?an o?lu Shismanian’?n Frans?z Senatörü Victor Berard’a yazd??? ve bir kopyas?n? da Boghos Nubar’a gönderdi?i mektubudur.(Senatör,bu mektubu senatoda okumu?tur).
Frans?zlar’dan yak?nan bu mektup da,10 Aral?k 1920 tarihini ta??makla birlikte,içeri?i,Kilikya’da Frans?zlarla Türklerin çat??malar?n?n durulmas?n? izleyen günlere ili?kindir.Kilikya’da dört y?l Frans?z bayra?? alt?nda çarp??an Shismanian, askerlik hizmetinin sona erip California’yaya dönmek üzere iken,komutan? Albay Bremond’un Adana’daki silahl? Ermenileri “düzenlemesi” iste?ini hemen yerine getirip gerçekle?tirdiklerini 13 Eylül’de bir rapor halinde General Dufieux’e sunduktan sonra,Adana Sanca?? yetkili (Shishmanian,Governor sözünü kullanmaktad?r) Kumandan? Tomy Martin taraf?ndan tutuklanm??t?r. Tutuklanma nedeni olarak da,bölgede Türkler’le dostane ili?kiler geli?tirmeye çal???ld???ndan gerginlik yaratacak hiçbir ?eye meydan verilemeyece?i gösterilmi?tir.Shismanian Ermeni Ulusal Birli?i’nin kendisi gibi,Frans?z üniformas? giymekte olan onbir üyesi ile birlikte,e?yalar?n? alma olana?? bile verilmeden,durumu izlemeye gelen Türklerin gözleri önünde kamyonlara bindirilerek(Karatache)Karata?a’a gönderilmi?lerdir.Shismanian,yola ç?k??lar?n? gözlemekle görevli olan Türk subay?n?n kendilerine son derece nazik davrand???n?,buna kar??l?k,General Dufieux’nun,kendisi ile görü?meyi kabul etmedi?ini,üstelik, yolda Hacin’de çarp??mak üzere büyük özverilerle haz?rlanan Ermenilerden,yakla??k 450 ki?ilik bir gönüllü birli?inin de kendilerine kat?ld???n?,General’in derhal teslim olmalar?n? emretti?i bütün Ermenilerin toplanarak,2000’e yak?n Frans?z askerinin namlular? kendilerine do?rultulmu? silah ve toplar?n?n ortas?nda yola devam ettiklerini yazmaktad?r.Frans?zlar’a büyük hizmet vermi? bu Ermeni Lejiyonunun liderinin,bütün eylemlerini Frans?zlar’?n istedi?i biçimde,onlar?n emri üzerine gerçekle?tirdiklerini söyleyerek Komutan’a ula?mak iste?i de sonuçsuz kalm??,ve grup,sava? tutuklular? olarak ilkin yolda baz?lar? batan küçük deniz araçlar?yla,daha sonra,Frans?z hastane gemisiyle Beyrut’a do?ru yola ç?kar?lm??lard?r.Yolda, Frans?z subaylardan hakaret görmü?lerdir.Üzerinde hiçbir evrak? bulunmayan Shishmanian,kendisinden bir y?la yak?n haber alamayan ailesinin Washington’a ba?vurular? üzerine,Adana’dan 22 Eylül’de yola ç?kar?lm?? olmas?na kar??n,General Gouroud’un 13 Kas?m tarihli bir mesaj?yla,“Yüzba?? Shismanian Adana’da gönüllü birliklere komuta etmektedir ve sa?l??? çok iyidir” ?eklinde bilgilendirildi?ini,kendisinin de notunu,Paris üzerinden California’ya dönü?ü s?ras?nda bu kentteki Amerikan Büyükelçili?i’nde gördü?ünü yazmaktad?r.
Bu belgeleri vermekte maksad?m?z,ba?lang?çta da de?indi?imiz gibi,Ermeni Sorunu’nun özellikle Ermeniler taraf?ndan daha iyi irdelenmesine gerekti?ine i?aret etmektir.Ermenilerin Osmanl? ?mparatorlU?u’ndaki varl?klar?n? bir sorun haline getiren büyük devletlerin,onlara yald?zl? vaatlerde bulunmalar?na kar??n,kendi ç?karlar?(bu durumda Türkler’le bar?? sa?lamalar?)söz konusu oldu?unda,onlar? yüz üstü b?rak?verdiklerini,bu Ermeni belgeleriyle hat?rlatmakt?r.Nitekim,Ermeniler Kurtulu? Sava?? s?ras?nda Kilikya’da bir kez daha Frans?zlar için Türklerle çarp??malar?na kar??n,Birinci Dünya Sava??’n?n Türkiye boyutunun sonu demek olan Lozan Bar???’na kadar da bu ülkelerden bekledikleri deste?i görememi?lerdir.Hatta,General Harbord,Orta Do?u’da Ermenilerin durumunu de?erlendirip,“Even before the war,the Armenians were far from being in the majority in the region claimed as Turkish Armenia,excepting in a few places”[5](Türk Ermenistan? olarak an?lan bölgede Ermeniler,birkaç nokta d???nda sava?tan önce bile ço?unlukta de?illerdi)diyerek nüfus sorununa aç?klama getirdi?i raporunda,Ermeniler için yayg?n bir söylem oldu?una i?aret etti?i “The Armenian is never legally in the wrong,never morally in the right”(Ermeniler yasal aç?dan asla haks?z de?illerdir,ahlaki aç?dan asla hakl? de?illerdir)sözünü hat?rlatarak ?öyle demektedir:“Even the American missionary,who is in so many instances,has risked his life for his Armenian charges,does not as a rule personally like the Armenian as well as he does the more genial but indolent and pleasure loving Turk.The Armenian is not guilty of blood himself,his memory is long and reprisals are due,and will dubtlessly be made if opportunity offers”(Amerikal? misyonerler bile,bir çok kez u?uruna kendi ya?amlar?n? risk ettikleri Ermenileri,tembel,zevk dü?künü,ama güler yüzlü Türkleri sevdikleri kadar sevmemektedirler.Ermenilerse,dökülen kanlar için suçsuz olmamalar?na kar??n,uzun ve ac? an?lar?n? yoklayarak f?rsat bulduklar?nda,ku?kusuz misilleme yapacaklard?r).[6]Böylece,bir yandan Ermenilere destek veren bat?l? dostlar?n?n bir yandan da gerekti?inde onlar? harcay?verdikleri,üst üste ortaya konmu? olmaktad?r.
Asl?nda,Ermeniler,güvendikleri da?lara karlar ya?d???n? Lozan’da daha iyi anlam??lard?.Nitekim,bunun için Ermeni Cumhuriyeti Heyeti Reisi A.Aharonyan,Ermeni milleti ad?na Lozan’a kar?? ç?karken,Ermeni tarihçisi Kaçaznuni,“Ta?naksutyun’un,Art?k Yapaca?? ?? Yoktur”[7]kitab?nda Ermeni Yurdu say?n?n Lozan’daki geli?imini ?u sitemkar sözlerle anlatmaktad?r:
“... (Yurt),dostça bir teklif ve istek ?eklinde Türklerin lütfuna sunuldu.Bir oepret diyalo?u ba?lad?.Türkler,bu dü?ünceyi red etmekten ve önem vermemekten,nazik ve medeni bir ?ekilde çok üzgün göründüler.Müttefik büyük devletler yasl? ve umutsuz jestler yapt?lar:Zavall? Ermeniler için bütün vas?talar?m?z? kulland?k,her çareye ba? vurduk,mümkün olan ve olmayan her ?eye te?ebbüs ettik,art?k bir ?ey yapmaya gücümüz yetmez...dediler ve kuponlar sorununa geçtiler.
“Burada meydana ç?kan Çiçerin,Sovyet Rusya ad?na büyük bir yard?m olarak,Türkiye Ermenilerinin hayatta kalanlar?na,K?r?m’da, Volga k?y?lar?nda ve Sibirya’da yer teklif etti.
“Hükümet yurda,yurt da göçlere,Sibirya’ya döndü.
“Da? fare mi do?urdu?Hay?r.Da?,tarif edilemeyecek,anlat?lamayacak derecede ?st?raplar geçirdi,temelinden sars?ld?,parça parça oldu,içinden kanlar f??k?rd? ve sonra hiçbir ?ey,hatta fare bile do?uramad?”.
Toplant?m?z,Talat Pa?a’n?n an?s?na düzenlenmi? oldu?undan,ben öncelikle,her iki toplum için kanayan bir yara olarak tarih sayfalar?nda kalm??,ancak,s?k s?k dönemin ?çi?leri Bakan? olan Talat Pa?a’ya suçlamalarla gündeme getirilen Tehcir olay?na ili?kin pek de söz edilmeyen bir olaydan söz etmek istiyorum.Göç yasas? ç?kar?ld???nda ?stanbul’daki Amerika Büyükelçisi Henry Morgenthau,kendisine Alman Büyükelçisi Wangenheim taraf?ndan iki kez yap?lan,Ermenilerin Amerika’ya göç ettirilmesi önerisine olumlu yakla?mam??t?.(Ambassador Morgenthau’s Story,New York,1918,s.374,385).Ancak Morgenthau,1915 y?l?n?n Eylül ay?nda Türkiye’de kalm?? 500,000 Ermeni’nin de yer de?i?tirmesi gündeme getirildi?inde,bu kimseleri Amerika’ya götürmek üzere bu kez kendisi Talat Pa?a’n?n onay?n? istemi?,Ermeniler,iyi niyet gösterisi olarak Morgenthau’nun kefaletine b?rak?lm??sa da Amerikan D??i?leri(State Department)taraf?ndan veto edilmi?tir(New York Times,October 2,1915;Decimal File,867.4016/117). Talat Pa?a’n?n katliam dü?üncesinin olmad???na kan?m?zca bu gerçek,iyi bir örnek olu?turmaktad?r.(Ahmet Vefa:Truth About Armenians,Ank.1975,s.25)
*Orta Do?u Teknik Universitesi,Tarih Bö?ümü Ba?kan?,Ankara
[1]Harbord,Maj.Gen.James G.Conditions in the Near East,Report of the American Military Mission to Armenia,Presented by Mr. Lodge,April 13,1920,(On Board U.S.S.Martha Washington,October 16,1919)s.10
[2]Aydemir,?evket Süreyya,Enver Pa?a Cilt II.s.92,?st.1970,
[3]U.S. Departöment of State.Papers Relating to the Foreign Relations of the United States,1917 supp.2,2 vols.Washington, D.C. USPGO,1932,Vol.1 s.791 -96
[4]Kurat,Yulu? Tekin,Osmanl? ?mparatorlu?u'nun Payla??lmas?,Ank.1976,s.12,13
[5]Gen Harbord Report,s.7
[6]Gen.Harbord Report s.18
[7]Kaçaznuni,Hov.Ta?naksutyun’un Art?k Yapaca?? ?? Yoktur kitab?,Ermenice olarak 1973 y?l?nda Viyana’da bas?lm??t?r.Türkçe çevirisi manuskridir Buradaki k?s?m,Esat Uras’?n Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi(?st.1976) ba?l?kl? kitab?ndan al?nm??t?r(s.745) | | | | ----------------------
* Orta Doğu Teknik Üniversitesi Tarih Bölümü Başkanı,Ankara -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | | | | | « Geri | | | |
|
|
| | |
Anasayfa
İletişim
