VI. Bölüm Neden Günümüzde Hala Ayn?

NEDEN GÜNÜMÜZDE HALA AYNI “ÖYKÜ” YÜ D?NL?YORUZ?

E?er bu kitap, sadece ba?ar?l? bir emlak komisyoncusu iken seçim kampanyalar? için ba??? toplamaya ba?layan ve sonunda da bu gayretleri kar??l??? kabinede gözünü dikti?i Maliye Bakanl??? yerine daha mütevazi bir lokma olan Osmanl? ?mparatorlu?u’nda büyükelçilik göreviyle yetinen birinin an?lar? olarak kalsayd?, Henry Morgenthau’yu biz de tüm dünyayla birlikte, yar?m as?r önce unutmu? olurduk. Ancak, durum bu de?il. ?lk bask?s? üzerinden yetmi?iki y?l geçmesine ra?men “Büyükelçi Morgenthau‘nun Öyküsü” 1990 y?l?nda hala piyasada mevcut, ve gene ayn? y?l, Amerikan Senatosu’ndaki görü?melerde çok say?da iyiniyetli senatör, ?ttihat ve Terakki Hükümeti’nin Ermeni az?nl???na kar?? bir “soyk?r?m” tasarlay?p uygulad??? tezinin ispat? olarak Morgenthau’nun kitab?ndan al?nt?lar okuyabiliyor.[123] ?u anda Amerikan orta ö?retim kurumlar?nda kullan?lmakta olan
“Soyk?r?m ve Topluk?y?m ?ncelemeleri Ders Kitaplar?”n?n baz?lar? sa?l?ks?z beyinlerin nas?l bir soyk?r?m planlay?p uygulad???na örnek olarak ö?rencilere “Öykü”den al?nm?? bölümleri göstermekte.[124] K?sacas? “Büyükelçi Morgenthau’un Öyküsü” art?k çoktan haketti?i üzere rafa kald?r?laca?? yerde, Türkleri hala, geçmi?in pi?manl?k duymayan soyk?r?m suçlular? aras?nda gösteren yay?nlar?n önde geleni olmaya devam ediyor.

Her nekadar bu incelemenin amac? Osmanl? Ermenilerinin ba?lar?na gelenlerinin “soyk?r?m” olarak tan?mlan?p tan?mlanamayaca?? sorusunun cevab?n? bulmaktan çok, “Büyükelçi Morgenthau’nun Öyküsü”ndeki gerçeklerle hayal unsurlar?n? birbirinden ay?rmak ise de, bununla birlikte, olay?n daha geni? boyutlar?n? da gözönünde bulundurmam?z gerek.

Morgenthau’nun, ?stanbul’daki Amerika Birle?ik Devletleri Büyükelçisi olmas?n?n yan?s?ra, Osmanl? Ermenilerinin sava?ta çektiklerinin tüm dünyaya duyurulmas?nda çok önemli rol oynam?? bir ki?i oldu?unu görmek gerekir. Gerçekten de sava? boyunca Ermeni söylencesinin yay?lmas?yla ba?lant?l? genellikle üç ada rastlan?r. Bunlar, 1916 y?l?nda The Treatment of Armenians in the Ottoman Empire,[125] adl? belge derlemesiyle dikkatleri ilk çeken Lord Bryce, 1917-18’de Le Rapport Secret du Dr. 
Johannes Lepsius sur les Massacres d’Armenie[126] adl? kitab?yla konuyu Avrupa’n?n geri kalan k?sm?na duyuran Alman protestan papaz? Johannes Lepsius ve bir de 1918 y?l?nda Avrupa ve Amerika’da ayn? anda bas?lan “Büyükelçi Morgenthau’nun Öyküsü” ile Henry Morgenthau. Daha az bilinen husus, bu üç eserin aras?ndaki ba?lant? ve özellikle de Henry Morgenthau’nun herbirinde oynad??? roldür.

Morgenthau 31 Temmuz 1915 tarihli Günlük kayd?nda Alman papaz Lepsius ile ilk görü?mesinden bahsederken ?öyle yazmakta:

“Saat 3’te Potsdaml? Dr. Johannes Lepsius geldi. Ermenilerle ilgili konularda birçok ?ey anlatt?, bizim neler bildi?imizi ö?renmeyi çok istiyordu. Lepsius bir?eyler yapma konusunda gerçekten ciddi görünüyor. Buradan Cenevre’ye gidip Uluslararas? K?z?lhaç Örgütü, tarafs?z devletlerin ba?kanlar? ve Papa’dan yard?m isteyerek dünya çap?nda bir protesto hareketi ba?latmay? önerdi.”[127]

Morgenthau bu görü?meyle ilgili Aile Mektubu’nda bu sözleri tekrarla ?öyle ilave etmi?: “Rumlara nas?l davran?ld???n? ö?renmek isteyen Profesör ile Yunan Maslahatgüzar? Tsamados aras?nda bir görü?me sa?lad?m.”[128] Morgenthau bu bulu?madan öylesine etkilenmi?ti ki ayn? gün D??i?leri Bakanl???’na ?ifreli bir telgraf göndererek: Elçilik dosyalar?nda bulunan tüm bilgilerin Lepsius’a verilebilmesi hususunda izinlerini istedi. Telgraf ?öyle diyordu:

Doktor [Lepsius], bu vah?ete bir son verilmesini ?srarla istemesi hususunda Almanya’y? iknaya çal??mak üzere ortak bir giri?imde bulunulmas? için konuyu Uluslararas? K?z?lhaç Örgütü’ne götürmeyi öneriyor. Elçilik dosyalar?nda bulunan bilgilerden yararlanmay? cidden istiyor. Bakanl???n itiraz? yoksa bunu kendisine sa?layaca??m.

Her nekadar belgeleri inceleme iste?i Lepsius‘dan geliyorsa da, telgraf?n genel havas?ndan Morgenthau’nun da böyle bir iste?i onaylad??? aç?kça anla??l?yor.

31 Temmuz görü?mesinin hemen ard?ndan Morgenthau Lepsius’u 3 A?ustos 1915 tarihinde ak?am yeme?ine davet etmi?. Günlük’te bu tarihli kay?t, konu?malar?nda a?a??daki hususlardan bahsedildi?ini göstermekte:

“Ermeni olaylar? hakk?nda uzun ve ayr?nt?l? bir konu?ma yapt?k. Lepsius bize bu konuda daha önceki faaliyetlerini anlatt?. Sürgünleri durdurmak için ?u anda yap?labilecek fazla bir ?ey olmad???n? dü?ünüyor ama Uluslararas? K?z?lhaç? harekete geçirmek üzere ?sviçre’ye, Cenevre’ye gidecek. Helferich’le görü?mesini ve ona bunun ekonomik aç?dan Türkiye’nin yok olmas? demek olup en sonunda Almanlar?n ellerine geçenin sadece bo? bir kabuk olaca??n? anlatmas?n? söyledim. Schmavonian’? ça??rtt?m, yemekten sonra gelip o da konu?maya kat?ld?.”[130]

6 A?ustos 1915 günü Morgenthau D??i?leri Bakan? Robert Lansing’den ?öyle bir ?ifre ald?: “Lepsius’a dosyalar? gösterme hususunda karar? size b?rak?yorum.”[131]

Daha sonra 11 A?ustos 1915’te Lepsius bir kez daha Morgenthau’ya gelerek ona ö?leden sonra “Enver ile görü?ebilece?ini tahmin etti?ini ama bunun fazla bir yarar sa?layaca??n? ummad???n? söyleyip yetkililerin planlar?n? sonuna kadar uygulamaya kararl? göründüklerini” bildirmi?tir.[132]

14 A?ustos’ta Lepsius Morgenthau’yu tekrar ziyaret etti. Günlük kayd?nda bu görü?meyle ilgili ?u notlar? görüyoruz:

“Lepsius geldi, ona okumas? için baz? raporlar ve Arapça bir bro?ürün çevirisini verdim. Bana Enver ile konu?tuklar?n?n hepsini anlatt?. Onun kendisine Ermenilerden kurtulma niyetlerinden bu kadar aç?kça bahsetmesine ?a??rm??. Enver bunun kendileri için bir f?rsat oldu?unu ve bunu de?erlendireceklerini söylemi?. Bana söyledi?inin hemen ayn?n? ona da söylemi?.” [133]

23 A?ustos 1915 tarihli Aile Mektubu’ndaki bir bölüm Günlük kayd?n?n ilk cümlesinin aç?kl?k kazanmas?n? sa?l?yor. Günlükte, Morgenthau’nun “ona okumas? için baz? raporlar verdim” sözleri, Lepsius’un sadece baz? raporlara bakmas?na m? müsaade etti?i, yoksa ona bizzat Elçilik dosyalar?ndaki raporlar?n suretlerini mi teslim etti?i hususuna tam anlam?yla aç?kl?k getirmiyor. Mektup Lepsius’a asl?nda belgelerin suretlerinin verildi?ini kan?tlamakta.

“Dr. Lepsius geldi ve ona konsoloslar?m?z taraf?ndan gönderilen raporlar?n baz?lar?n? ve Arapça bir bro?ürün çevirisini verdim.”[134]

Yukar?daki sözler olmasa da, kitaplar?nda anlat?lanlarla, Morgenthau’ya konsoloslar? ve Amerikan misyonerleri taraf?ndan gönderilen raporlardaki verilerin basitçe kar??la?t?r?lmas?ndan Lepsius’un kitab? için ana kayna??n Morgenthau oldu?u ortaya ç?kmaktad?r. Kendisinin sava? s?ras?nda Osmanl? ba?kentinde sadece bir ay kald??? ve Anadolu’da nisbeten az say?da Alman misyoneri bulundu?u gözönüne al?n?nca, elindeki sürgünlerle ilgili malzemenin ço?unun Amerikal? Protestan misyoner kaynaklardan sa?lanm?? olmas? ?a??rt?c? de?il. Morgenthau’nun Lepsius‘a Elçilik dosyalar? içindekilerin suretlerini vererek “uygulad??? ki?isel karar”, Lansing’in ona verdi?i yetkinin azamisini kulland???n? belli ediyor.

Daha da ilginci, Lansing’in Lepsius konusunda kendisine verdi?i k?s?tl? yetkiyi, Morgenthau’nun, benzer durumlarda da kullanabilece?i ?eklinde yorumlamay? tercih etmi? olmas?d?r. Böyle bir durum da belirmekte gecikmedi. Lansing’in ?ifresinin gelmesi üzerinden daha bir ay bile geçmemi?ti ki, Morgenthau, 1914 y?l?nda Filistin’e yapt??? seyahat esnas?nda tan??t??? Lord James Bryce’dan bir mektup ald?.

Report of the Committee on Alleged German Outrages ya da k?saca “Bryce Raporu” ad?yla bilinen çal??mas?yla Wellington House’un bu tür k?y?m olaylar?na dayand?rd??? sava? propaganda faaliyetlerine ad?n? vermi? olan Bryce, önce Ermenilerin u?rad??? “ak?l almaz k?y?mdan” bahisle mektubunun esas gayesine gelmekte. ?stedi?i ?u:

“E?er Elçili?inize, Türkiye’nin Do?u vilayetlerinde bulunan Amerikan misyonerlerinden bu durumu ayd?nlat?c? raporlar gelirse, bunlar? zaman zaman görmeme umar?m müsaade edersiniz. Konsoloslar?n?z?n raporlar?na gelince, elbette taraf?n?zdan yaln?z hükümetinize gönderildi?ini biliyorum.”[135]

Morgenthau bu sefer izin alma zahmetine katlanm??sa bile, belgelerinin ve telgraflar?n?n suretlerinin bulunmas? gereken Amerika D??i?leri Bakanl??? Ar?ivleri’nin dikkatle ara?t?r?lmas? sonucunda böyle bir belge ortaya ç?kar?lamam??t?r. Ne var ki, Morgenthau, Lord Bryce’in iste?ini hiç zaman kaybetmeden yerine getirmi?tir. Bryce’in 1916’da ç?kard??? The Treatment of Armenians in the Ottoman Empire adl? derlemesindeki belgelerle, elimizde bulunan Morgenthau’ya sunulmu? raporlar?n suretlerinin üstünkörü bir kar??la?t?r?lmas? bile, Büyükelçi’nin Bryce’a ne ölçüde kaynak sa?lam?? oldu?unu ortaya koymakta.[136] Ayr?ca, Bryce’in, “Konsoloslar?n?z?n raporlar?”n?n sadece D??i?leri Bakanl???’na gönderilmesi gerekti?ini bildi?i yolundaki hat?rlatmas?n? da (acaba aksini yapmas?n? m? ima etmek istiyordu?) Morgenthau’nun pek dikkate almad??? ortada, çünkü kendisine gönderilmelerinden birkaç ay sonra, Amerikan Konsolosu J. B. Jackson’un Halep’ten gelen raporlar?, Bryce’in kitab? içinde kaynak gösterilmeden yay?mlanm??t?.[137]

Bunun bir rastlant? olmad???, yani ?ngilizlerin bu bilgileri ba?ka kaynaklardan elde etmedikleri, bizzat, Morgenthau gibi yetkili bir a??z taraf?ndan do?rulanmakta ve Büyükelçi Red Cross Magazine’in Mart 1919 say?s?na yazd??? bir makalede Bryce’a belge sa?lama konusundaki rolü hakk?nda ?öyle demekte:

Olaylar?n oldu?u gibi kayda geçmesi için k?y?m?n görgü tan?klar?n?n bana verdikleri ifadelerin zab?tlar?n?n itinayla tutulmas?n? sa?lad?m. Bu ifadeler, her çe?it mültecinin, H?ristiyan misyonerlerin ve di?er ?ahitlerin beyanlar?n? içermekteydi. Toplad???m malzemenin Ço?u Vikont Bryce’in haz?rlad??? mükemmel belge derlemesi içinde bas?lm?? bulunuyor.”[138]

Sava? döneminde Türkler aleyhinde yap?lan propagandan?n en etkili örneklerinden birinin esas?n? te?kil eden bu belgelerin ?ngiliz haberalma örgütüne tarafs?z Amerika Birle?ik Devletleri’nin bir Büyükelçisi taraf?ndan sa?land??? ve bunlar?n Amerikan kamuoyunu Türkler ve Almanlar aleyhine k??k?rtarak ülkeyi sava?a sokma amac?n? güden ?ngiliz çabalar?n?n bir parças? olarak yay?mland??? anla??l?nca, Morgenthau’nun kulland??? “yetki” konusunda insan meraka dü?üyor.[139] Morgenthau’nun malzemelerinden yararlanm?? olan tek propaganda eseri, Bryce’?nki de?ildi. I. Dünya Sava?? esnas?nda ?ngiliz propagandas? hakk?nda yap?lm?? çal??malar?n birinde “seçkin tarihçi ve k?y?m propagandas?n?n adeta uzman? diye tan?t?lan Wellington House üyesi” Arnold Toynbee, Armenian Atrocities: Murder of a Nation (Londra, 1915) ve The Murderous Tyranny of the Turk (Londra, 1917) adl? eserlerinde[140] Türkleri ele al?p mahkum etmi?tir. Hiç sözü edilmeyen gerçek, Toynbee’nin 1915’te yay?mlad??? k?y?mlar hakk?ndaki bilgilerinin ço?unu ona sa?layan?n Henry Morgenthau’dan ba?kas? olmad???d?r.[141]

Morgenthau’nun sa?lad??? bilgilerin ne ölçüde de?er ta??d???na ili?kin çok önemli sorumuzu bir kenara b?rakacak olsak dahi, geride gene tart??ma götürmeyen bir gerçek kal?yor ki, o da Türklerin Ermenilere yapt?klar?n? konu alan sava? dönemi kitaplar?n?n hepsinin ortaya ç?k???nda Morgenthau’nun çok önemli bir rol oynad???d?r. Henry Morgenthau; Alman Lepsius, ?ngiliz Lord Bryce ve Arnold Toynbee gibi yazarlara kaynak sa?lamada arac? olarak, Ba?kan Wilson’a 1917 y?l? sonlar?nda, daha sonra, “Büyükelçi Morgenthau‘nun Öyküsü” ad?yla ç?kacak olan kitab?n?n projesiyle ilgili ba? vuru?undan çok önce, Türkler ve Almanlar aleyhinde bir kamoyu yarat?lmas?nda oldukça etkili olmu?tur.

Tarafs?z bilimselli?in ilkel duygusall??a, tarihi gerçekçili?in de propaganda amaçlar?na yerini b?rakt???, Türk-Ermeni Tarihi diye bilinen dar kapsaml? bir konuya de?il de ba?ka herhangi bir tarihi döneme ait olsayd?, böyle önemli bir kitap hakk?nda, elinizdeki monografiye gelinceye kadar yap?lm?? hiçbir inceleme bulunmamas? dü?ünülemezdi.

Peki, ya, Ermeni soyk?r?m? üzerine çal??m??, eserlerinin bibliyografyalar?ndan, Kongre Kütüphanesi koleksiyonlar?ndaki Morgenthau Belgeleri’nden ve dolay?s?yla onlar?n aras?nda bulunan Günlük’ten yararland?klar? anla??lan bilim adamlar?n?n, son y?llarda ardarda bas?lan eserlerinde, Morgenthau’nun “Öykü”sünü olu?turan tümüyle yalan ve yar? gerçek verileri nakletmelerine ve bunu yaparken de en çarp?c? tutars?zl?klar?[142] bile görmezlikten gelerek sorgulamamalar?na ne demeli?[143]
 
?nsan ister istemez, 1970’lerde ve 1980’lerin ba??nda resmi Türk görevlilerine (ve çevrelerinde bulunanlara) kar?? terörist eylemlere ba? vurarak suikast düzenleyen Ermeni gençlerinin kaç?n?n “Büyükelçi Morgenthau’nun Öyküsü”nü okuyarak etkisi alt?nda kald???n? merak ediyor. Acaba bunlar?n ne kadar? I. Dünya Sava?? s?ras?nda henüz dünyaya bile gelmemi? olan bu masum insanlar?n Morgenthau’nun iddias?na göre “Ermeni sorununu çözme konusunda üç ayda Abdülhamit’in otuz y?lda yapt?klar?ndan daha fazlas?n? yapt?m” sözleriyle övünen Talat Bey ile s?rf ayn? etnik soydan geldikleri için, terörist sald?r?lar?na hedef olmay? hak ettiklerini dü?ünmeye ba?lam??t??

Bilim adamlar?n?n görevi gerçe?i bulmak, desteklemek ve korumakt?r, yoksa bir tak?m hayal ürünlerini sahiymi?, ya da yalanlar? gerçekmi? gibi yayarak nefret üretmeye yard?mc? olmak de?il! Henry Morgenthau öleli k?rkdört y?l oldu. Kitab?n?n art?k bir kenara b?rak?lma vakti ise çoktan geldi ve geçmekte. Bize b?rakt??? miras hakl? olarak Türkiye’de geçirdi?i yirmialt? ay boyunca tuttu?u Günlü?ü, Mektuplar? ve Amerika D??i?leri Bakanl???’na gönderdi?i telgraf ve raporlar?d?r. As?l “Büyükelçi Morgenthau’nun Öyküsü” i?te bunlard?r.

***********************************************

[123] ?ubat 20-22 ve 27 1990 tarihli “Kongre Tutanaklar? - Senato” içinde Osmanl? Ermenilerinin I. Dünya Sava?? esnas?nda Türkler taraf?ndan uygulanan bir “soyk?r?m”a kurban gittikleri tezinin kan?t? olarak Morgenthau’nun “Öykü”süne yap?lm?? at?flar say?s?zd?r.
[124] Bir ço?u aras?nda bunlara en iyi örnek Margot Stern Strom ve William S. Parsons’un Facing History and Ourselves: Holocaust and Human Behavior. (Watertown, Massachussets 1982) ad?n? ta??yan ve ülkede bir çok eyaletlerde ders kitab? olarak kullan?lmakta olan çal??mad?r. Bu el kitab?n?n 316-382. sahifelerinde “Ermeniler— Unutulmu? Bir Soyk?r?m Olay?—Geçmi?teki Deneyimlerden Ders Al?yor muyuz?” ba?l?kl? bölüm, “Büyükelçi Morgenthau’nun Öyküsü”nden çok yararlanmakta ve sahife 322-323, 367-68 ve 372 de kitaptan uzun al?nt?lar yer almaktad?r.
[125] The Treatment of Armenians in the Ottoman Empire: Documents Presented to Viscount Grey of Fallodon, Secretary of State for Foreign Affairs. Londra (Hodder & Stoughton), 1916. Bu 700 den fazla sahifelik büyük kitap asl?nda tarihçi Arnold Toynbe taraf?ndan derlenmi?tir (Bundan sonra: Toynbee,Treatment).
[126] Lepsius, Johannes, Le Rapport Secret du Dr. Johannes Lepsius sur les Massacres d ‘Armenie. (Payot & Cie.). Paris 1918.
[127] LC:PHM-Bobin No. 5: Günlük kayd?, 31 Temmuz 1915.
[128] FDR:HMS-Kutu No. 8: Aile Mektubu;9 A?ustos 1915, s. 9.
[129] NA: Kay?t Grup No 59: 867.4016/83 Morgenthau’nun D??i?leri Bakan?na çekti?i telgraf?n metni, 31 Temmuz 1915. Ayr?ca bak: LC:PHM-Bobin No. 7: Morgenthau Belgelerindeki D??i?lerine çekilen ?ifreli telgraf?n (31 Temmuz 1915) özeti.
[130] LC:PHM-Bobin No. 5: Günlük kayd?, 3 A?ustos 1915.
[131] NA: Kay?t Grup No 59: 867.4016/83 Lansing’den Morgenthau’ya telgraf, 4 A?ustos 1915. Ayr?ca bak: LC:PHM-Bobin No. 7. Lansing’in Washington’dan 4 A?ustos’ta çekti?i ve 6 A?ustos 1915’te al?nan ?ifreli telgraf?n Morgenthau Belgeleri aras?ndaki özeti.
[132] LC:PHM-Bobin No. 5: Günlük kayd?, 11 A?ustos 1915.
[133] LC:PHM-Bobin No. 5: Günlük kayd?, 14 A?ustos 1915.
[134] FDR:HMS-Kutu No. 8: Aile Mektubu 23 A?ustos 1915, s. 5.
[135] LC:PHM-Bobin No. 7: Bryce’dan Morgenthau’ya mektup, 7 A?ustos 1915. Lord Bryce’in kendi ad?n?n sayg?nl???ndan yararlanarak Amerika’y? sava?a sokma amac?yla Wellington House taraf?ndan yürütülen propaganda gayretlerine ne tarzda destek verdi?i konusunda bilgi edinmek için bak: Michael Sanders & Philip M. Taylor, British Propaganda During the First World War, 1914-1918. London (Macmillan), 1982, s. 143-144. Bundan sonra: Sanders/Taylor, Propaganda.
[136] Morgenthau Belgeleri, özellikle: LC:PHM-Bobin No. 7 ve 22’de Morgenthau’ya May?s 1915 ba?? ile ayn? y?l?n sonu aras?nda verilen misyonerlerin, konsoloslar?n ve seyyahlar?n raporlar?n?n kopyeleri bulunmakta.
[137] Örne?in, bak: Toynbee, Treatment: s. 547: ‘Halep: Halep’te Yerle?ik Bir Yabanc? Uyrukludan Al?nan Rapor Serisi; Ermeni ve Suriyeliler için Amerikan Yard?m Komitesi Taraf?ndan Bildirilmi?tir: 12 May?s 1915 tarihli Rapor. Burada bahsi geçen Halep’teki “yerle?ik yabanc? uyruklu” Amerikan Konsolosu J. B. Jackson’dan ba?kas? de?ildir, Bryce’in kitab?ndaki bölüm de do?rudan Jackson’un Morgenthau’ya verdi?i bir rapordan al?nm??t?r. (Bak: LC:PHM-Bobin No. 7).
[138] Henry Morgenthau, “The Greatest Horror in History”, Red Cross Magazine (Mart 1919), s. 8.
[139] Sanders/Taylor, Propaganda: s. 144-46.
[140] Sanders/Taylor, Propaganda: s. 145-46.
[141] Arnold J. Toynbee’nin Armenian Atrocities: The Murder of a Nation, Londra (Hodder & Stoughton), 1915 ve The Murderous Tyranny of the Turks, Londra (Hodder & Stoughton), 1917 adl? eserleriyle, Morgenthau Belgeleri aras?nda bulunan, seyyahlar?n, misyonerlerin ve konsoloslar?n raporlar? (Bak: LC:PHM-Bobin No. 7 ve 22) kar??la?t?r?ld???nda bunun gerçek oldu?u ortaya ç?k?yor. Elimizdeki kay?tlar çerçevesinde malzemeyi Bryce/Toynbee’e do?rudan Morgenthau’nun verdi?ini kesinlikle söylememiz imkans?z. Bunu baz? arac?lar vas?tas?yla yapm?? olabilir.
[142] Richard C. Hovannisian, The Armenian Holocaust: a Bibliography Relating to the Deportations, Massacres and Dispersion of the Armenian People, 1915-1923. Cambridge, Massachusetts, (Armenian Heritage Press) 1980. Hovannisian burada 13. sahifede Amerikan Kongre Kütüphanesi, Yazmalar Bölümünde bulunan belge koleksiyonlar?n? verirken Morgenthau Belgelerinden ?öyle bahsetmekte “Henry Morgenthau Sr. Belgeleri (katliam ve Büyükelçi’nin sonuçsuz kalan müdahele giri?imleri hakk?nda yüzlerce rapor içermektedir”). Her ne kadar “raporlar” yüzlerle de?il sadece düzinelerle say?labilecek kadarsa da, gene Hovannisian’in bu beyan? kendisini (1980'lerde bu belgeler üzerine yay?nlanm?? çal??ma olmad??? gözönüne al?narak) gerçekten Kongre Kütüphanesi’ndeki Morgenthau Belgelerini incelemi? gibi göstermekte.
[143] Buna bir örnek olarak Ermeni as?ll? Amerikan bilim adam? Richard C. Hovannisian’?n a?a??da adlar? verilen eserlerinde s?k s?k Morgenthau’dan yapt??? al?nt?lar? gösterebiliriz: — ?lk eserleri aras?nda Armenia on the Road to Independence 1918,” Berkeley, 1967, s. 52 — Son eserleri aras?nda Armenian Genocide in Perspective New Brunswick, 1986, içinde sahife 29-30 da yer alan makalesi “Historical Dimensions 1878-1923” ve sahife 112 de yer alan makalesi “Armenian Genocide and Patterns of Denial”. Aç?kça görülüyor ki güncel çabalar?n? Ermeni “soyk?r?m?”n?n tarihi bir gerçek oldu?unu kabul etmek istemeyen taraflar konusunda konferans verip, kitap yazmada yo?unla?t?rm?? olan Hovannisian’?n (en son makalesi Armenian International Magazine (Cilt 1 No 1. (Temmuz 1990), s. 16-17 Osmanl? Ermenilerinin kaderi konusunda çal??malar?n? dayand?rd??? kaynaklar? daha dikkatli bir incelemeye tabi tutmu? olmas? daha yararl? olacakt?r.