| | | | | | ERMEN? SORUNU:SUÇLANAN ALMANYA VE ALMANYA'NIN KEND?N? AKLAMA POL?T?KASIDoç. Dr. Selami KILIÇ*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | |
| | le="text-align: juğÿ H ERMEN? SORUNU:SUÇLANAN ALMANYA VE ALMANYA'NIN KEND?N? AKLAMA POL?T?KASI69Ü ">ERMEN? SORUNU:SUÇLANAN ALMANYA VE ALMANYA’NIN KEND?N? AKLAMA POL?T?KASI
Doç.Dr.Selami KILIÇ*
SORUMLU TUTULAN,SUÇLANAN VE SORGULANAN ALMANYA:
Bugün Alman D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi’nde bulunan birçok belgede[1]Osmanl? ?mparatorlu?u’nun alm?? oldu?u “zorunlu göç” karar?ndan,bu karar?n uygulanmas?ndan,Brest-Litovsk ayr? bar???n?n[2]yap?lmas?ndan,Osmanl? ?mparatorlu?u’nun müttefiki Almanya’n?n sorumlu oldu?u vurgulanmakta ve Birinci Dünya Sava?? s?ras?nda,Osmanl? ?mparatorlu?u’nda istenmeden ya?anan birtak?m olaylardan,çekilen ac?lardan,kar??l?kl? çat??ma ve bo?azla?malardan,bütün bu olumsuz geli?melerden dolay? Almanya aç?kça suçlanmaktad?r.[3]
Birinci Dünya Sava??’nda Osmanl? ?mparatorlu?u,Almanya’n?n uydusu varsay?l?nca 1915 Ermeni zorunlu göçü ve sözüm ona k?r?m? da daha çok Alman sorumlulu?u çerçevesinde de?erlendirilmi?tir.Bu konuda ilk ?iddetli tepki,?ngiliz siyaset adam? ve tarihçisi James Bryce’dan gelmi?tir.Bryce,1915 olaylar?nda Almanlar?n rolü hakk?nda sa?lam bir bilgiye sahip olmad???n?, fakat Almanlar?n isyanc?lar?n cezaland?r?lmas?ndan söz ederek,müttefiklerini mazur gösterdiklerini vurgulamaktad?r.Bu konuda A.J.Toynbee daha kesindir.Toynbee,baz? Ermeni mültecilerinin,birçok Alman konsolosunun “Ermeni k?r?m?n? te?vik etti?i ve yönetti?i”yönündeki tan?kl?klar?n? tam güvenilir bulmamakla beraber,Almanlar?n k?r?m? çok kolay önleyebilecek durumdayken bunu yapmad?klar?n? ve özellikle Alman bas?n?n?n k?r?m? mazur gösterdi?ini ifade etmektedir.[4]
Ermeni tehcir ve k?r?m?ndaki Alman sorumlulu?u,1916 ba?lar?nda Frans?z resmi görü?lerini yans?tan bir dergide çok daha aç?k bir biçimde i?lenmi?tir.“Alman Metodu,Türk ??çili?i” ba?l???n? ta??yan bir makalede,“Ermenilerin yok edilmesi” Pangermanizm ve Alman ç?karlar? ba?lam?nda de?erlendirilmektedir.Yazara göre,Ba?dat demiryolunu bir kolonizasyon ve nüfuz alan? yapan Almanlar?n Ermeni k?r?m?nda siyasal ç?karlar? vard?.
Güvenilirli?i ve tarafs?z oldu?u tart???lan ve k??k?rt?c? propagandalar yapmakta büyük rol sahibi olan Amerikan Büyükelçisi Henry Morgenthau’ya göre,Türkler modern tehcir yöntemlerini Almanlardan ö?renmi?lerdi ve yine modern ça?larda halklar?n kitle olarak sürülmeleri fikri de tamamen bir Alman bulu?uydu.[5]
Bu aç?klamalar gösteriyor ki Amerikan elçisi,?ttihatç? yönetimi suçlamakla beraber,Ermeni tehcir ve k?r?m?n?n ba? mimar? olarak Alman ordusunu görüyordu.Benzer görü?ler Morgenthau’dan çok daha ciddi bir entelektüel olan Amerikal? tarihçi ve misyoner H.A.Gibbons taraf?ndan da savunulmaktad?r.
Gibbons,Alman Hükümeti’nin tehcir olgusunu“e?er te?vik etmediyse en az?ndan iyi kar??lad???”kan?s?ndayd?.Gibbons’a göre, Ermenilerin yok edilmesinden” Almanlar,sadece Almanlar karl? ç?k?yordu.
K?saca 1915 olaylar?nda Almanlar?n rolü,çe?itli derecelerde de?erlendirilmekle beraber,sava? y?llar?nda genellikle kabul edilen bir tezdi ve bu konuda geni? bir literatür vard?r.Hatta Türkler aras?nda da bu kan?da olan ve yap?lanlar? “Talim-i Alaman” olarak isimlendirenler az de?ildi.Sava?tan sonra da,Alman sorumlulu?u üzerinde ciddi yay?nlar devam etti ve bunlar aras?nda Ermeni imzas? ta??yanlar da vard?.[6]
Artem Ohandjanian bunlardan sadece biridir.“Armenien:Der verschwiegene Völkermord-Ermenistan:Gizlenen Soyk?r?m”adl? kitab?nda,Osmanl? ?mparatorlu?u’nda 1915’te ya?anan olaylardan dolay? Almanya’y? hatta Avusturya-Macaristan’? aç?ktan aç??a suçlamakta,söz konusu kitab?n?n “Mitschuld-Suç Ortakl???” ba?l???n? ta??yan k?sm?n? tamamen bu konuya ay?rmaktad?r.
Ohandjanian’a göre,Ermenistan’?n her kö?esinde Almanlardan nefret edilmekteydi.Çünkü,Almanlar 1915’te ya?anan ac? ve tats?z olaylar? kolayl?kla önleyebilecekleri halde,buna sadece seyirci kalmakla yetinmi?lerdi.[7]
Osmanl? ?mparatorlu?u’nda 1915 olaylar? ya?and??? s?ralarda,Almanya ve Avusturya-Macaristan,?tilaf Devletleri taraf?ndan suç ortakl??? ile suçlan?yorlard?.?tilaf Devletleri,Almanya ve Avusturya-Macaristan’?,müttefikleri Osmanl? ?mparatorlu?u’nu, Ermenilere yönelik sert tutumlar?ndan uzakla?t?rmak için herhangi bir giri?imde bulunmad?klar?ndan dolay? suçluyorlard?. ?tilaf Devletlerinin görü?üne göre,Osmanl? Hükümeti tamamen ?ttifak Devletlerinin kontrolü alt?ndayd? ve Osmanl? ?mparatorlu?u’nun Ermenilere yönelik bütün giri?imleri,Ermenilerin kitle halinde sürgün edilmesi ve ard?ndan ya?anan tats?z olaylar bu hükümetlerin ya?ananlar? suskunlukla kar??lay?p,uygun bulmalar? sonucunda gerçekle?ti.??in asl?na bak?l?rsa,Bat? literatüründe “Armenische Hochland-Da?l?k Ermeni Arazisi” ad?yla geçen Do?u Anadolu’nun stratejik aç?dan Almanya ve Avusturya-Macaristan’?n do?u politikalar?nda vazgeçilmez öneme sahip bölgelerden biri olmas?yd?.[8]
Söz konusu da?l?k bölgeye sahip olan,hem Do?u Anadolu’ya hem de do?al olarak Yukar? Mezopotamya’ya hakim olacakt?.?üphesiz bu da?l?k bölge,bir geçi? bölgesiydi ve iki büyük do?al yol do?udan bat?ya do?ru uzan?yordu.Dolay?s?yla bölgenin Türk kalmas?, bir ba?ka ifadeyle Osmanl? ?mparatorlu?u’nun elinde bulunmas? ve yine bölgenin Rusya’n?n eline geçmemesi için de müttefiki Osmanl? ?mparatorlu?u’nun,Almanya taraf?ndan desteklenmesi gerekiyordu.[9]
Bu ba?lamda Osmanl? ?mparatorlu?u,Almanya için sad?k ve çok de?erli bir müttefikti.Bu nedenle de ulusal emellerinin dikkate al?nmas? kaç?n?lmazd?.Yani Osmanl? ?mparatorlu?u,?ttifak Devletleri aç?s?ndan Ermenilerden ve Gürcülerden daha önemli idi.[10]
Almanlar?n 1915 olaylar?ndaki rolü,çe?itli ?ekillerde de?erlendirilirken,Ermenilerin tehcir edilmesini Almanlar?n Türklere önerdikleri ve hatta Alman Genelkurmay?’n?n bu konudaki ?srarl? tutumunun tehcir karar?n?n al?nmas?nda etkili oldu?u belirtiliyordu.
Önce Abdülhamid’in bir bakan?na,daha sonra Talat Pa?a’ya atfedilen ancak,i?in gerçe?i Alman Co?rafyac? Ewald Banse’ye ait olan,“Ermeni sorununu ortadan kald?rmak için Ermenileri ortadan kald?rmak gerekir” sözü[11]ya?anan ac? olaylardan Almanya’y? sorumlu tutan ve suçlayanlara referans olu?turuyordu.
Öte yandan Osmanl? ?mparatorlu?u’nda‘Golç Pa?a”olarak tan?nan Alman Generallerinden Mare?al Colmar Von Der Goltz’un güya, ?ubat 1914’te,“Alman-Asya Cemiyeti”ndeki bir oturumda;“Ermenilerin,Anadolu’dan Mezopotamya’ya göçürülmelerini önerdi?i ve böylece Osmanl? ?mparatorlu?u’nun yeni birtak?m pürüzlerden ve güçlüklerden korunmu? olabilece?ini savundu?u”da,Alman sorumlulu?u üzerinde duran birtak?m yay?nlarda devaml? olarak dile getirilmekteydi.[12]
Osmanl? ?mparatorlu?u’nda,1915’te istenmeden ya?anan tats?z olaylardan Almanlar? sorumlu tutanlar;Ermeni tehcir ve k?r?m?n?n Almanya’n?n bilgisi ve oluruyla gerçekle?ti?ini savunuyorlard?.Onlara göre,?ttifak Devletlerinin sorumlulu?u ve suç ortakl???,?ttifak Devletlerinin,özellikle Almanya’n?n müttefiki Osmanl? ?mparatorlu?u’nu tamamen kontrolü alt?nda tuttu?u veya tutmas? gerekti?i gerçe?inden kaynaklan?yordu.[13]
1915 olaylar?,yukar?da da de?inildi?i üzere daha çok Alman sorumlulu?u çerçevesinde de?erlendiriliyordu.“Deutsch-Armenische Korrespondenz(Berlin)”Dergisi’nin 25 Kas?m 1918 tarihli say?s?nda;Mare?al Goltz’un Ermenilerin sürgün edilmeleri plan?n? uygun görmü? oldu?una dair bir haber yer almaktayd?.[14]Yine ?ttihat ve Terakki Komitesi de bu dü?üncenin faili olarak Almanlar? gösteriyordu.Talat Pa?a ise,Ermeni sorunu hakk?nda görü?melerde bulunmak üzere ?stanbul’a gelmi? olan Alman misyoneri Dr.Johannes Lepsius’a -sözüm ona-”Sizin plan?n?z? uyguluyoruz”cevab?n? vermi?ti.[15]?stanbul’daki Amerikan Büyükelçisi Morgenthau’da hat?ralar?nda;“Ermenilerin tehcir edilmesini,Türklere Almanlar?n önerdi?ini Alman Amirali Usedom’un kendisine söyledi?ini yazmaktayd?.[16]
22 Ekim 1915’te,Avusturya-Macaristan’?n Trabzon Konsolosu Kwiatkowski’nin Viyana’ya gönderdi?i bir yaz?da:“Güvenilir Alman kaynaklar?ndan edindi?im bilgilere göre,Ermenilerin zarars?z bir hale getirilmesi dü?üncesi Almanya taraf?ndan ortaya at?lm??t?”denilmekteydi.[17]
Yorumlar?nda tutars?z ve gerçekleri çarp?tmakta gerçekten usta bir kalem olan Ohandjanian,sava? s?ras?nda Osmanl? ?mparatorlu?u’nda ya?anan olaylarla ilgili her türlü yay?n?n yasakland???n? yazmaktayd?.Yine ilk bask?s? 1930’da yap?lan, bask?s? günümüzde sürekli yenilenen ve soyk?r?m lobisinin referans olarak kulland???,Heinrich Vierbücher’in hiçbir belge içermeyen,Türk halk?na küfürlerle dolu,?rkç? zihniyetinin ürünü kitab?n?“Küfürname-si”ni[18]kaynak göstererek,Alman politikas?n? ele?tiriyor ve Almanya’n?n suskunlu?unu protesto ediyordu.[19]
Di?er taraftan,sad?k müttefik Osmanl? ?mparatorlu?u’nun ?ttifak Devletleri için her zaman Ermenistan’dan çok daha önemli oldu?unu vurgulayan Ohandjanian,Almanya’n?n Kafkas politikas?n? ve bölgedeki ç?karlar?n? bilmezlikten gelerek,yanl?? bir de?erlendirme yapmaktayd?:“?htilalle birlikte Rusya’n?n sava?tan çekilmesi ve Transkafkasya’n?n ba??ms?zl???n? ilan etmesiyle birlikte ?ttifak Devletleri Kafkasya içlerinde ilerlemeye ba?lad? ve bu arada bölgedeki Ermeniler mezalime u?rad?. Kafkasya’daki arazi kazan?m? ile Bulgaristan’la olan s?n?r anla?mazl???n? sona erdirebilmesi ve Bakü’yü ele geçirmesi için Osmanl? ?mparatorlu?u tamam?yla serbest b?rak?lm??t?.Çünkü,?ttifak Devletlerinin sava?? sürdürebilmeleri için acilen hammaddeye ihtiyaçlar? vard?."[20]
Olaylardan ve ya?ananlardan Almanya’y? sorumlu gören,tutum ve davran??lar?n? sorgulayarak,Almanya’y? suçlayan Ohandjanian; “Belgeler aç?k bir ?ekilde gösteriyor ki Ermenilerin sürgün edilmesi ?ttifak Devletleri,özellikle Almanya taraf?ndan Osmanl? ?mparatorlu?u’na az veya çok önerilmi?ti.Avusturya-Macaristan Almanya’y? izlemekte ve hemen hemen tüm kararlar Almanya’dan gelmekteydi”diyordu.[21]
Tüm bu suçlamalar?n yan? s?ra Alman-Ermeni Cemiyeti ad?na Dr.Paul Rohrbach’?n Alman Ba?bakan? Graf Hertling’e gönderdi?i yaz?da;Alman Hükümeti’nin H?ristiyan Ermeni halk?na yard?m etmesi istenmekte ve suçlanan Almanya’n?n “Ermeni Politikas?n?” gözden geçirerek,suçlamalara kar?? durabilmek için birtak?m acil önlemler almas? gerekti?i belirtilmekteydi:
“Sava? s?ras?nda Ermeniler,Osmanl? Hükümeti taraf?ndan tehcir edilmi?tir.Ermeni halk?n?n bir k?sm? Rus Ermenistan?’na kaçarak tehcirden kurtulmu?lard?r.Daha sonra,Ruslar?n ilerleyi?i kar??s?nda bu defa Müslümanlar bat?ya ve güneye do?ru göç etmek zorunda kalm??lard?r.Göçürülen Ermenilerin ço?u geri dönmü?lerdir.E?er gerçekten Do?u Anadolu Ruslar taraf?ndan bo?alt?l?r ve Ermeni halk? koruma alt?na al?nmaz,kaderiyle ba? ba?a b?rak?l?rsa,daha önce istenmeden ya?anan tats?z olaylar yeniden ya?anabilir.Bu da tüm dünyada büyük tepkilere yol açabilir ve bu tepkiler Alman Hükümeti’ne de yönelebilir.Dolay?s?yla Almanya’n?n bu konuda gecikmeksizin önlemler almas? ve giri?imlerde bulunmas? gereklidir.
“?tilaf Devletleri,Ermenilere baz? vaatlerde bulunmu?lar,özellikle ?ngiltere ve Fransa ba??ms?z bir Ermeni Devleti sözü vermi?lerdir.Amerika,Ermeni halk?na para yard?m?nda bulunmakta ve Amerikan misyonerleri bölgedeki çal??malar?n? sürdürmektedirler.Alman Hükümeti’nin tüm bu geli?meler kar??s?nda kay?ts?z kalmas?,etkisiz bir politika izleyerek,bölgedeki nüfuzunu kaybetmesi beklenemez.Alman Hükümeti’nin Ermeni sorununun çözüme kavu?turulmas?nda aktif bir politika izleyerek, olumlu giri?imlerde bulunmas? Almanya’ya yönelik suçlamalar?n ve tepkilerin sona erdirilmesinde etkili olacakt?r.
“Bugün tehcirden geri kalan Ermeniler,oldukça güç ko?ullar alt?nda bulunmaktad?rlar.?tilaf Devletleri tüm bu olumsuz geli?meleri,propaganda malzemesi yapmakta ve Almanya’y? suçlamak için canla ba?la çal??maktad?rlar.Nitekim,Ermeni halk?n?n k?r?ma u?rat?lmas?nda Alman Hükümeti’nin de rolü bulundu?u belirtilerek,Almanya do?rudan do?ruya suçlanmaktad?r.Bu nedenle, Alman Hükümeti’nin Ermenileri koruyup gözetmesi,Ermeni sorununun çözüme kavu?turulmas?nda aktif ve olumlu bir siyaset izlemesi,Almanya’ya yöneltilen tüm suçlamalar?n yersiz ve gereksiz oldu?unu ortaya koyacakt?r.”[22]
Öte yandan,Almanya’y? ve do?u politikas?n? ele?tiren Sovyet Rusya,Türklerin ?ubat 1918’deki askeri harekat?n? ?iddetle protesto ediyor.Bu ve buna benzer bütün olaylara Almanya’n?n sebep oldu?u vurgulanarak,Almanya aç?ktan aç??a suçlan?yordu.[23]
Bu arada,Ermeniler ve onlar? masum bir halk olarak gösterip,sözüm ona haks?zl??a u?rad?klar?n? iddia eden Ruslar,bar??a -Brest-Litovsk Bar???- kar?? tepkilerini sürdürüyorlard?.Hatta bu bar???n yap?lmas?na sebep olduklar? için Almanlar? suçluyor,Ermenilere yap?lan haks?zl???n giderilmesi için,hiç olmazsa Osmanl? ?mparatorlu?u kat?nda giri?imlerde bulunmalar?n? ve Ermeni halk?na yard?m etmelerini istiyorlard?.Nitekim Moskova’dan Alman D??i?leri Bakanl???’na gönderilen bir yaz?da ?öyle deniliyordu:
“Ermeni Milli Meclisi,Ermeni halk?n?n içinde bulundu?u güç durum kar??s?nda size yöneliyor.Uzun y?llar bask? alt?nda ya?ayan Ermeniler,yeniden haks?zl??a u?rad?lar.Rus askerlerinin çekilmesinden yararlanan Türk kuvvetleri korumas?z ve savunmas?z Ermenilere kar?? taarruza ba?lad?lar.Üç sancak halk?na“Self-Determination” hakk? tan?yan bar?? ?artlar?na ra?men,Türk ordusu Kars ve Ardahan’a do?ru ilerlemektedir.Bunun sorumlulu?u Almanlara aittir.Çünkü,Almanya’n?n istekleri do?rultusunda Rus kuvvetleri,Ermeni topraklar?ndan çekilmi?lerdir.Fakat,bugün bu haks?zl??? giderecek ve Türkleri durdurabilecek yegane Avrupa ülkesi Almanya’d?r.Bu yüzden“Milli Meclis”Almanya’n?n Türk makamlar? kat?nda giri?imlerde bulunarak,gereken önlemleri alabilece?ine inanmaktad?r.”[24]
Bu defa,alt?nda Georgi Vasilieviç Çiçerin ve L.M.Karahan’?n imzalar? bulunan ve yine Moskova’dan Alman D??i?leri Bakanl???na gönderilen bir ba?ka yaz?da da,“Kars,Ardahan ve Batum Almanya’n?n Ruslara yapt??? bask?lar sonucunda,baz? ?artlar?n yerine getirilmesi kayd?yla Türklere b?rak?ld?.Ancak,bugün Brest-Litovsk’ta Ruslara zorla imzalatt?r?lan bar?? antla?mas?n?n ?artlar? ihlal olunmaktad?r.Sovyet Rusya,bar?? ?artlar?n?n ihlal olunmas?na kar?? ?iddetle protestoda bulunmaktad?r.Türkler taraf?ndan i?gal edilen bölgede,yap?lan ve yap?lacak olan tüm olumsuz davran??lardan Almanya sorumludur.E?er ileride daha endi?e verici olaylar?n ç?kmas?na meydan verilmek istenmiyorsa,Almanya’n?n derhal duruma el koymas? gerekmektedir” deniliyordu.[25]
Avusturya-Macaristan ?mparatorlu?u’nun ?stanbul’daki askeri ata?esi Joseph Pomiankowiski;“Der Zusammenbruch Des Ottomanischen Reiches (Osmanl? ?mpratorlu?u’nun Çökü?ü)” adl? eserinde,konu ile ilgili olarak dikkat çekici ve çarp?c? bilgiler vermektedir:
“Osmanl? Hükümeti,Çanakkale zaferinden sonra,bütün Anadolu Ermenilerinin Kuzey Arabistan’a veya Irak’a ve F?rat k?y?s?ndaki ?ss?z yerlere sevk edilerek oralarda yerle?tirilmesi için emir vermi?ti.
“Bu emrin uygulanmas? ile Ermeni halk?n?n Anadolu’daki nüfusunun azalt?lmas?na çal???l?yordu.Ermenilerin tehciri öyle gizli sürdürülüyordu ki,Avusturya-Macaristan Büyükelçisi Markgraf Pallawicini ile ?stanbul’daki di?er yabanc? ülkelerin temsilcilerinin bu olaydan ancak 1915 y?l? yaz sonuna do?ru haberi olabildi.Ermenilerin yeni yerlerine yerle?tirilmesi ile ilgili söylentiler o zaman kula??m?za gelmi?ti.Ancak ayr?nt?lar? ve gerçe?i daha sonra ö?renebildik.
“A?ustos ay? ortalar?nda,Markgraf Pallawicini ile Alman Maslahatgüzar? Prens Hohenlohe,sadrazama ba?vurarak,Ermenilerin hayatlar?n?n tehlikeye at?lmas?n? her iki hükümetinde onaylamad???n? söyleyerek,bu hareketin derhal durdurulmas?n? istediler. Said Halim Pa?a,Ermenilerin hayatlar?ndan kayg? duyulmas?n?n söz konusu olmayaca??n? ifadeyle,sözlerine ?öyle devam etmi?ti: “Ermeniler sadece bir ba?ka yere yerle?tirilmi?tir.Böyle bir uygulamaya da sava? durumunda olundu?u için gerek görülmü?tür.
Öte yandan Amerika Büyükelçisi Henry Morgenthau ise,hat?ralar?nda 1914 sonbahar?nda Ermeniler hakk?nda Osmanl? Hükümeti’nin endi?e verici dü?üncelerine yer veriyordu.Kendisi 1915 y?l?nda,sözüm ona Amerika misyonlar? ve konsolosluklar?ndan Ermenilerin katledileceklerine dair bilgiler alm??t?.Talat,Enver ve Sadrazama yap?lan rica ve tekliflerin de sonuçsuz kald???n? belirtiyordu.
Morgenthau,buna bir çare bulabilecek tek ki?inin Alman Büyükelçisi Baron Wangenheim oldu?unu söyleyerek anlatmas?na devam ediyordu:Wangenheim,Ermenilerin lehine her türlü arabuluculukta bulunmay? reddetmeyecekti,ama Osmanl? Hükümeti’nin ald??? kar?? önlemleri de adeta onaylayarak imparatorlu?un kendini savunmas? olarak görebilecekti.Wangenheim’e göre,Osmanl? ?mparatorlu?u’nun bir tek büyük problemi vard?:O da,sava??n kazan?lmas? için her vas?tan?n ba?ar? ile kullan?lmas?yd?.
Morgenthau,çe?itli Alman memurlar?yla yapt??? görü?melere dayanarak Türklere,Ermenilerin Mezopotamya’ya yerle?tirilmesi fikrini veren Almanlar? suçluyordu.Çünkü onlar,bu insanl?k d??? hareketi,Osmanl? ?mparatorlu?u’ndaki siyasi emellerine eri?mek için uygun görmü?lerdi.Her ?eyden önce Ermeniler ?tilaf Devletleri yanl?s? Türk dü?man? olarak biliniyordu.Böylece Almanlar?n rakibi olmalar?,Osmanl? ?mparatorlu?u’ndaki Alman planlar?n?n gerçekle?mesine engel olu?turuyordu.Di?er taraftan Irak’?n ?ss?z steplerinden geçen Ba?dat demiryolunun Almanlar?n mali deste?i ile yap?lm?? olmas? ayr?ca dikkat çekiciydi.
Yakla??k 10 y?l kald???m ?stanbul’da bu olay? do?rulayan herhangi bir kayda rastlamad?m.”[26]
1915 y?l? olaylar?nda,Almanya’n?n rolü,tüm olumsuz geli?melerden sorumlu tutulmas? ve suçlanmas? Almanya’n?n Osmanl? ?mparatorlu?u’ndaki ekonomik ç?karlar? ?????nda de?erlendirildi?inde,Taner Timur’un “Almanya,Ermeniler ve Mezopotamya” ba?l?kl? incelemesi oldukça ilginç,bir o kadar da dikkat çekicidir.
Almanlar,bütünüyle Osmanl? ?mparatorlu?u’nu nüfuz alanlar? sayd?klar? için yönetici zümreyi korumak zorundayd?lar.Bununla beraber,H?ristiyan az?nl?klara da duyars?z kalamazlard?.
Gerçekten Alman diplomasisinde Ermenilere kar?? iki e?ilim olu?mu?tur.Bunlardan birincisi din ve kültür seviyesi bak?m?ndan kendilerine yak?n gördükleri Ermenileri korumak ve nüfuz politikalar?nda onlardan yararlanmakt?.Bu e?ilimi en hararetli biçimde misyonerler temsil etmi? ve bunlar yönetici zümre aras?nda da taraftar bulmu?lard?r.Zaten sava?tan önce Pangermanist teorisyenler Ermenileri,Ba?dat demiryolu boyunca yerle?tirme teorileri geli?tirmi?lerdi.Bu görü?,bir ölçüde Ermeni yanda?lar? ile Jön Türk yanda?lar?n? uzla?t?r?yordu.
Sava? ba?lad?ktan ve Osmanl?lar Almanya’n?n yan?nda sava?a kat?ld?ktan sonra durum de?i?ti.Bununla beraber,Ermeni sempatizan? misyonerler çal??malar?n? durdurmad?lar.Bunlardan ilahiyat doktoru Johannes Lepsius,tehcir ve k?r?m haberleri yay?l?nca Osmanl? ?mparatorlu?u’na gitmi? ve bir rapor haz?rlam??t?.Dönü?ünde Protestan ileri gelenlerinden on ki?ilik bir komisyon kuruldu ve heyet ?mparator II.Wilhelm’i ziyaret etti.R.Pinon’a göre,ziyaretten sonra ?mparator,kendi eliyle bir mektup yazarak,?ttihatç? yönetimi müdahale etmekle tehdit etmi?,fakat Alman Hükümeti ‘sorun tamamen Türklerin iç sorunudur’ diye bunu önlemi?ti.
Do?u cephelerinde olup bitenleri,Ermenilere sempati duyarak izleyen siyasal bilimler profesörü R.Pinon’un gözlemleri de ilginçtir.Günümüzde Ermeni tarihçileri,sözde soyk?r?m konusunda J.Lepsius’u ba?l?ca tan?klardan biri olarak görmektedirler.Fakat R.Pinon’un anlatt?klar? Ermeni tehcir ve k?r?m?nda Almanlar?n sorumlulu?unu da ortaya koymaktad?r. Ayr?ca R.Pinon,Alman misyonerlerinin çabalar?n? Alman diplomasisinin ikinci cephesi olarak de?erlendirmi?tir.Bizzat J. Lepsius,hakk?nda yazd?klar? da ?unlard?r:“Kendisi ayn? zamanda bir Alman yurtseveridir.Ermenilerle ilgilenirken,Almanya’n?n siyasi ve iktisadi etkisini de gözden uzak tutmuyordu ve bir gün Ermenilerin,Asya Türkiyesi’nde Alman nüfuzunun yay?l?p, yerle?mesinde en iyi ajanlar olaca?? umudunu besliyordu.”[27]
Dünya sava??n?n ba?lamas? ve büyük umutlarla ç?k?lan Sar?kam?? seferinin büyük bir felaketle sonuçlanmas?,Osmanl? ordusunun ve sava??n denetiminin,gittikçe artan düzeyde Alman subaylar?na terk edilmesine neden oldu.Osmanl? ?mparatorlu?u ise art?k büyük Avrupa sava??n?n bir yan cephesi olarak görülmekteydi.Osmanl? ordusu,Alman Yüksek Komutanl???’na ba?l? bir ordu, Osmanl? Genelkurmay? ise Alman Genel Kurmay?’na ba?l? bir ordu karargah? olarak muamele görüyordu.Alman denetimindeki Osmanl? Genelkurmay? bütün önemli kararlar?,sefer planlar?n? ve her tür y???na?? zaten Alman Genelkurmay?’n?n emir ve denetimi alt?nda yapmaktayd?.Bütün bu önemli yaz??malar ve haz?rl?k çal??malar?n?n Alman subaylar denetiminde ayr? bir ?ekilde ar?ivlenmesi i?lemine de devam ediliyordu.En üst düzey komutanlar dahil,hiçbir Türk subay? plan ve yaz??malara ula?am?yordu ve bu uygulama sava??n son dönemine kadar devam ettirildi.[28]
Yukar?daki bu al?nt?;büyük sava? s?ras?nda Osmanl? ?mparatorlu?u’nun tamam?yla Almanya’n?n kontrolü alt?nda oldu?unu,bütün önemli kararlar?n,Alman Genelkurmay?’n?n emir ve denetimi alt?nda al?nd???n? göstermektedir.Bu gerçeklerden hareketle ?lber Ortayl?’da hakl? olarak;“Birinci Dünya Sava??’ndaki ilk yenilginin ard?ndan,istilac? ordulara gösterilen silahl? Ermeni deste?i,Alman Genelkurmay?’n?n da ?srarl? önerileriyle tehcir (zorunlu göç) karar?n?n al?nmas?na sebep oldu” demektedir.[29]
Kendini Aklamaya Çal??an Almanya:
Görüldü?ü gibi,Osmanl? ?mparatorlu?u’nda Birinci Dünya Sava?? s?ras?nda istenmeden ya?anan birtak?m olaylardan,çekilen ac?lardan,kar??l?kl? çat??ma ve bo?azla?malardan,bütün bu olumsuz geli?melerden dolay? Almanya sorumlu tutuluyor ve aç?kça suçlan?yordu.
Bu suçlamalara kar?? durabilmek için Almanya’n?n bir ilki gerçekle?tirmesi,henüz daha yeni ya?anm?? birtak?m tarihi olaylarla,özellikle Ermeni sorunu ile ilgili Alman D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi’ndeki “baz?!” diplomatik belgelerin yay?nlat?larak,Bat? kamuoyunun bilgilendirilmesi gerekiyordu.Ermeni dostu,Ermeni yard?mseveri olarak tan?nan Alman misyoneri ve din adam? Dr.Johannes Lepsius bu i? için adeta biçilmi? kaftand?.Ve beklenildi?i gibi,bu görev Lepsius’a verildi.[30]
Türkiye’yi özellikle Modern Türkiye’yi ve Türkleri en iyi tan?yanlardan,Alman oryantalist;Gotthard Jaschke,“Johannes Lepsius’un 100.Y?l Dönümü” münasebetiyle kaleme ald??? makalesinde ?unlar? yazmaktayd?:
“Lepsius,iki buçuk y?ldan beri bulundu?u Hollanda’n?n Den Haag (Lahey) ?ehri’nden,1918 Kas?m’?n?n sonunda Almanya’ya geri döndü.Döner dönmez,Alman D??i?leri Bakan? Dr.Solf ile bir görü?me yapt?(Aral?k 1918).Bu görü?me sonras?,Dr.Solf’un izniyle Alman D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi’ndeki Ermeni sorunu ile ilgili belgeleri gözden geçirdi ve May?s 1919’da bu belgeleri yay?nlad?.[31]Lepsius bu çal??mas?yla;Alman Hükümeti’nin Osmanl? ?mparatorlu?u’ndaki konsoloslar? arac?l??? ile Ermenilerin durumunu iyile?tirmek ve kolayla?t?rmak için hemen hemen her ?eyi yapt???n? ve dolay?s?yla Almanya’n?n bu konuda tamamen suçsuz oldu?unu kan?tlamak u?ra?? içerisindeydi.”[32]
Lepsius,çal??malar? s?ras?nda belgeleri özenle seçmi? ve hatta baz? belgelere kitab?nda özellikle yer vermemi?ti.Öte yandan i?in daha da ilginç olan?,“Germany and the Ottoman Empire 1914-1918”adl? kitab?n yazar? ?ngiliz tarihçi Ulrich Trumpener’in yapm?? oldu?u tespittir.Trumpener,Lepsius’un yay?nlad??? orijinal belgelerdeki baz? önemli pasajlar?n “birisi!” taraf?ndan de?i?tirildi?ini ya da silindi?ini önemle kaydetmektedir.[33]
Uirich Trumpener’in söz konusu kitab?n? ele?tiren Fritz T.Epstein,Lepsius’un “Deutschland und Armenien” adl? kitab?nda yer alan birçok belgede metin de?i?ikli?i bulundu?unu tespit eden Trumpener’i do?rulamaktad?r.Ancak,belgelerdeki baz? önemli pasajlar?n Lepsius taraf?ndan de?il,daha sonralar? bir ba?kas? taraf?ndan de?i?tirilmi? (silinmi?) olabilece?ini belirtmektedir.[34]
Lepsius’un“Almanya ve Ermenistan 1914-1918” adl? kitab?n?n,Alman D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi’ndeki 1914-1918 y?llar?na ait Ermenilerle ilgili diplomatik yaz??malar?n bir derlemesi oldu?unu,bu derlemeyi Alman D??i?leri Bakanl???’n?n sipari?i üzerine haz?rlad???n? ve kitaba al?nacak belgelerin seçiminin tamamen Lepsius’a b?rak?ld???n? belirten Andrea Bac?no?lu’nun konuyla ilgili de?erlendirmesi oldukça dikkat çekicidir:“Lepsius’un di?er kitaplar? gibi bu son kitab? da Alman ç?karlar?n? korumak amac?yla sundu?u bir hizmettir.Sava?? kaybeden Almanya,galip güçlerin Osmanl? ?mparatorlu?u’nda Ermenilere kar?? Alman zulmü propagandas?n? kar?? atakla Türklere çevirmek amac?yla kurnaz bir metoda ba?vurmu?tur.Papaz Lepsius’un seçti?i diplomatik belgelerden beklenen Ermeni katliamlar?n vuku buldu?unu,fakat bunun sadece Türkler taraf?ndan i?lendi?ini;Alman subaylar?n?n ise biçare Ermenileri kurtarmak için ellerinden geleni yapt?klar?n? ispatlamakt?r.”[35]
Birinci Dünya Sava??’nda,Osmanl? ?mparatorlu?u’nda ya?anan olaylardan,çekilen ac?lardan,kar??l?kl? çat??ma,bo?azla?malardan ve bütün bu olumsuz geli?melerden dolay? sorumlu tutulan ve de baz? çevrelerce aç?kça suçlanan Almanya’y? aklama u?ra??s? verenlerden biri de Osmanl? ?mparatorlu?u’nda bulunan Alman subaylar?ndan Osmanl? Üçüncü Ordusu Kurmay Ba?kan?,Felix Guse’dir.
Guse’nin,Türkçe’ye de çevrilen an?lar?n?n d???nda“1915 Ermeni Ayaklanmas? ve Sonuçlar?”ba?l???n? ta??yan bir de makalesi bulunmaktad?r.Bu makalede;ya?ad?klar?n?,gözlemlerini ve duyumlar?n? baz? kaynaklardan yapt??? al?nt?larla da peki?tirerek, “Ermeni Sorununu”gerçekçi bir yakla??mla ele alan Guse,suçlanan ülkesini aklamaya çal???rken,çarp?c? ifadeler kullanmakta ve dikkate de?er aç?klamalarda bulunmaktad?r:
“Zorunlu göç esnas?nda,do?ru olmayan birtak?m olumsuzluklar görülmekteydi ve zaten Türkler de bunu inkar etmemekteydiler. Hatta bu yüzden baz? cezalar da verilmi?ti.Kötü niyet sahibi bir iki hükümet görevlisinin yan? s?ra birçok Alman konsolosluk raporunda;baz? valilerin-Erzurum ve Halep Valileri gibi-güçleri yetti?i kadar?yla,aç?ktan aç??a Ermenilere yard?m ettikleri de vurgulanmaktayd?.Di?er taraftan Goltz,Liman,Cemal,ayr?ca ?zmir Valisi gibi yetki sahibi ki?iler,Ermeni tehcirinden vazgeçilmesi yönünde görü? belirtmi?,hatta bununla da yetinmeyerek birtak?m aktif giri?imlerde bulunmu?lard?.
“?tilaf Devletleri,Dünya Sava?? süresince son derece kapsaml? ve as?ls?z bir mezalim propagandas? üzerinde yo?unla?t?lar, Ermeni sorununu kendi hedefleri do?rultusunda kullanmaya,Alman entelektüellerini Ermeni mezaliminin failleri olarak göstermeye çal??t?lar.Asl?nda bu as?ls?z iddiay? çürütmek için bir ?eyler söylemek ak?ls?zl?k olur.Yine Almanlar?n,nüfusu azalt?lan ülkeyi -Osmanl? ?mparatorlu?u’nu- kolonile?tirmek için Ermenilerin Mezopotamya’ya göç ettirilmelerini arzulad?klar? iddia edi?mektedir.Bu iddia da kayda de?er görülmemi?tir.Çünkü,bunun bir dü?man propagandas? oldu?u aç?kt?r.
“Son olarak,Alman Hükümeti’nin birkaç defa,Osmanl? ?mparatorlu?u’nun alm?? oldu?u önlemleri yumu?atmaya yönelik etkin giri?imlerinin bulundu?unu ve birçok Alman’?n,mümkün oldu?u kadar?yla çekilen s?k?ntIlar? hafifletmek için ellerinden geleni yapt?klar?n? bir kere daha vurgulamak gerekir.Ancak,Alman Hükümeti daha fazlas?n? yapabilecek konumunda de?ildi.Çünkü, Osmanl? ?mparatorlu?u,?çi?lerine kar???lmas?n? istemedi?i için hakl? olarak bu gibi yak???ks?z giri?imleri de reddetmekteydi.”[36]
Bu konuda Almanlar? temize ç?karan bizzat ?ttihatç? Liderler olmu?tur.Tehcir karar?n?n al?nmas?nda ve uygulanmas?nda ba?l?ca sorumlu olarak gösterilen Talat Pa?a’n?n bu konuda yazd?klar? ?unlard?r:“Baz? fena fikirli dü?man propagandac?lar? Almanlar?n Türkleri,Ermenileri ezmek hususunda te?ci ettiklerini söylemek suretiyle Ermeni hadiseleri dolay?s?yla Almanya’n?n ?erefine de tecavüz etmi?lerdir.Hadiseler ise,tamam?yla aksini ispat etmektedir.Zira her yeni vaka duyulur duyulmaz,Alman Hükümeti bu gibi hadiselere son verilmesini tavsiye eden notlar göndermi?ti.Bu husustaki bütün vesikalar da Bab?ali’de bulunmaktad?r.”
Görüldü?ü gibi Talat Pa?a,s???nd??? Almanya’da yazd??? an?lar?nda “Almanya’n?n ?erefini” savunmaya çal??maktad?r.Buna kar??l?k Almanlar,k?sa bir süre sonra Berlin sokaklar?nda vurulan Talat Pa?a’n?n katilini,alk??lar aras?nda beraat ettirerek,katili de?il maktulü yarg?lam??,eski sadrazam?n ?erefine ne derece önem verdiklerini dünyaya ilan etmi?lerdir.
??in ilginç yönü,bu görü?,Kemalist dönemin gözde tarihçisi Yusuf Hikmet Bayur’un imzas?yla ça?da? Türkiye’ye de mal edilmi?tir.Bayur,Türk ?nk?lab? Tarihi adl? temel eserinde,Almanya’y? korumu?,“Üçlü anla?man?n as?l dü?man? Almanya oldu?u için,Ermeni tehciri ona kar?? da bir silah gibi kullan?lm??t?r”demi?tir.
Gerçek böyle midir?Üçlü anla?man?n taraflar? ?ttihatç?lar? adam saymad?klar?,onlar? Almanlar?n kuklalar? olarak gördükleri için oklar?n? Almanlara kar?? m? çevirmi?lerdir?Asl?nda durum san?ld??? kadar basit de?ildir ve çok sonra yaz?lan eserlerde de Alman sorumlulu?u tart??ma konusu yap?lm??t?r.San?yorum çeli?kili yorumlar bizzat Alman politikas?n?n çeli?kilerinden kaynaklanmaktad?r.[37]
Bugün baz? Alman çevreleri,Tessa Hofmann,Wolfgang Gust benzeri Alman ?rkç?lar?,Dünya Sava?? s?ras?nda Osmanl? ?mparatorlu?u’nda istenmeden ya?anan olaylar?,kar??l?kl? çekilen ac?lar?,bo?azla?malar? soyk?r?m olarak de?erlendirmekte ve Türkleri,Ermenilere soyk?r?m yapmakla suçlamaktad?rlar.Hatta bunun 20.Yüzy?l?n ilk soyk?r?m? oldu?u yalan?n? ispatlamak için,akla hayale gelmeyecek efsaneler üretmektedirler.??in asl?na bak?l?rsa,bu ?rkç? zihniyet,Yahudi soyk?r?m?n?n a??r suçlulu?u alt?nda ezilmekte ve özgün suçlar?n? yay?p payla?acak tarihi ortaklar aramaktad?rlar.Gerçek ise 1915 olaylar?ndan sorumlu tutulan,sorgulanan ve suçlanan Almanya’n?n,bu konularda deneyimsiz olmad???d?r.
*Atatürk Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Ö?retim Üyesi
[1]Konu ile ilgili olarak bkz.Politisches Archly des Auswartigen Amtes-Berlin-(PA-AA),Akten betreffend:Armenien,vom 1.Marz 1918 bis 14.April 1918,R.14098-14099,Bd.49-50,Türkei Nr.183.
[2]Brest-Litovsk bar??? ve görü?meleri hakk?nda geni? bilgi için bkz.Selami K?l?ç,Türk-Sovyet ?li?kilerinin Do?u?u (Brest-Litovsk Bar??? ve Müzakereleri),?stanbul,1998.
[3]Selami K?l?ç,“Baz? Alman Çevrelerindeki‘Soyk?r?m’?ddialar?na Ele?tirisel Bir Yakla??m”,Yeni Türkiye (Ermeni Sorunu Özel Say?s?)I,Say?:37,Ankara,2001,s.332.
[4]Taner Timur,1915 ve Sonras?.Türkler ve Ermeniler,Ankara,2001,s.48-50.
[5]Timur,Türkler ve Ermeniler,s.51,54-55.
[6]Timur,Türkler ve Ermeniler,s.55-56.
[7]Wien,Haus-,Hof-und Staatsarchiv (HHStA),PA X 156 Konstantinopel,27.Juli 1918,Beilage zu Nr.65/P.B.den aktaran Artem Ohandjanian,Armenien:Der verschwiegene Völkermord,Wien-Köln-Graz,1989,s.156.
[8]Ohandjanian,Armenien...,s.208.
[9]Paul Rohrbach,Der Krieg und die Deutsche Politik,Dresden,1914,s.56 dan aktaran Ohandjanian, Armenien...,s.208.
[10]Wien,Kriegsarchiv Armeeoberkommando Nachrichten Abteilung (KA AOK NA) 1918,Fasz.5798,Konstantinopel,20 August 1918,Na 21084 den naklen Ohandjanian,Armenien...,s.137.
[11]Tamer-Andrea Bac?no?lu,Modern Alman Oryantalizmi,Ankara,2001,S.200-201.
[12]Ohandjanian,Armenien...,S.208-209.
[13]Ohandjanian,Armenien...,S.210-211.
[14]1915 olaylar?ndan Almanya’y? sorumlu tutan ve suçlayanlar bu görü?lerini kan?tlamaya u?ra??rlarken bazen çeli?kiye dü?mekteydiler.Nitekim Ohandjanian’?n Alman Generali von Der Goltz ile ilgili yazd?k?ar? bu çeli?kiye güzel bir örnekolu?turmaktad?r.Ohandjanian’a göre,Ermenilerin Anadolu’dan Mezopotamya’ya göçürülmelerini öneren ve Savunan Mare?al Colmar von der Goltz,bu görü?ün aksine bir di?er Alman Generali Liman von Sanders ile birlikte tehcir karar?na kar?? gelen,bu karardan vazgeçilmesi veya hiç olmazsa s?n?rl? tutulmas? yönünde giri?imlerde bulunmu?tu.Hatta Goltz,Aral?k 1915’te Musul’da, Sanders’te Kas?m 1916’da ?zmir’de buradaki Ermenilerin Sürgün edilmemesi için birçok defa giri?imde bulunmu?lard?.(Uwe Feigel,Das evangelische Deutschland und Armenien,Göttingen,1989,S.191-192;Felix Guse,“Die Armenieraufstand 1915 und seine Folgen”,Wissen und Wehr 6,Heft.10,Berlin,1925,S.617).Ohandjanian,sadece baz? Türk valilerinin ve Türk halk?n?n bir k?sm?n?n de?il,aksine Ahmet R?za Bey ve ?eyhülislam gibi baz? komite üyelerinin de Ermenilerin tehcir edilmesine kar?? ç?kt?klar?n?, böyle bir uygulaman?n Osmanl? Hükümeti’ni zora sokaca??n? savunduklar?n?(Ohandjanian,Armenien...,S.102.yazmakta,fakat her nedense ba?ta Colmar von der Goltz olmak üzere bir k?s?m Alman subaylar?n?n da ayn? görü?ü payla?t?klar?n? göz ard? etmektedir.
[15]Ohandjanian,Armenien...,S.213.
Gerçek olup olmad???n?n sorgulanmas? gereken ve Talat Pa?a’n?n Dr.Lepsius’a söyledi?i iddia edilen “Sizin plan?n?z? uyguluyoruz”?eklindeki söylentinin baz? kitaplarda,Enver Pa?a taraf?ndan ifade edildi?i belirtilmektedir.Güya,Enver Pa?a, Lepsius’la yapt??? görü?mede;“Almanlar?n Polonya’da yapt?klar?n? yap?yorum” demi? ve LepsiuS’u huzurundan kovmu?tu.(Rent Pinon’dan nakleden Timur,Türkler ve Ermeniler,S.82).
[169Henry Morgenthau,Ambassador Morgenthaus Story,New York,1915,s.365 den nakleden Ohandjanian,Armenien...,S.213.Ayr?ca bkz. Timur,Türkler ve Ermeniler,S.55.
[17]Wien,HHStA PA XII 463 Trapezunt,22.Oktober 1915,Nr.70/P den aktaran Ohandjanian,Armenien...,S.213.
[189Heinrich Vierbücher,Armenien 1915.Die Abschlachtung eines Kulturvolkes durch die Türken,Bremen,1987.
[19]Ohandjanian,Armenien...,S.219.
[20]Ohandjanian,Armenien...,S.219.
[21]Ohandjaniam.Armenien...,S.221.
[22]DeutSch-Armenische Gesellschaft an den Herrn Reichkanzler,Berlin,den 6.Januar 1918,PA-M,Armenien,R.14098,Bd.49,Türkei Nr. 183.
[23]Wien,HHStA PA XII 463 KönigswuSt,12.April 1915.Nakleden Ohandjanian,Armenien...,S.219,
[24]Admiralstab Kz.an Ausvartiges Amt,Libau,den 12.April 1918,PA-M,Armenien,R.14099,Bd.50,Türkei Nr.183.
[25]Russisches Volkskommissariat für Auswartige Angelegenheiten an Auswartiges Amt,Moskau,den 13.April 1918,PA-M,Armenien,R. 14099,Bd.50,Türkei Nr.183.
[26]Joseph Pomiankowiski,Osmanl? ?mparatolu?u'nun Çökü?üiçev:Dr.Kemal Turan,?stanbul,1990,s.143-144.
[27]Timur,Türkler ve Ermeniler,S.60-62.
[28]Hayrullah Gök-Mesut Uyar,“Bir Ar?iv Ya?mas?n?n Hikayesi”,Toplumsal Tarih,Say?:83,Kas?m 2000,S.6-7.
[29]?lber Ortayl?,“1915 Olaylar?:Soyk?r?m iddialar?n?n Arkas?ndaki Gerçekler”,Popüler Tarih,Say?:8,Ocak 2001,S.44.
[30]JohanneS Lepsius,Alman D??i?leri Bakan? Dr.Solf’un D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi’ndeki Ermeni sorunu ile ilgili diplomatik belgelerin yay?nlanmas? görevini kendisine verdi?ini ve hatta Alman D??i?leri Bakanl???’n?n Ermeni sorunu hakk?nda bir “beyaz kitap” yay?nlamak niyetinde oldu?unu da yine kendisine söyledi?ini yazmaktad?r.(Dr.Johannes Lepsius,Deutschland und Armenien 1914-1918:Sammlung DiplomatischerAktenstücke,Potsdam,1919,S.V-önsöz).
[31]Almanya’n?n sava? s?ras?nda kar??l?kl? olarak ya?anan birtak?m olumsuz geli?melerden dolay? suçlu görülemeyece?ini
kan?tlama u?ra??s? içinde bulunan Dr.Lepsius’un “Almanya ve Ermenistan 1914-1918” adl? bu kitab?;iki bölümden olu?maktad?r. I.Bölümde “giri?” II.Bölümde 1913-1918 y?llar?na ait 444 belge bulunmaktad?r.Kitab?n Sonunda ise Urfa’daki bir misyoner hastanesinin ba? hekimi olan Jakop Künzler’in misyon raporu ve 1914-1918 y?llar?nda Alman D??i?leri Bakanl??? görevlilerini gösteren bir liste yer almaktad?r.Bu listede,Alman Ba?bakanlar?,D??i?leri Bakanlar?,D??i?leri Müste?arlar?,?stanbul Büyükelçileri ile Adana,Halep,iskenderun,Ba?dat,Beyrut,?am,Erzurum,Hayfa,Yafa,Kudüs,Musul,Samsun,Sivas,?zmir,Trabzon Konsoloslar?n?n isim ve görev süreleri bulunmaktad?r.(Bkz.Lepsius,Deutschland und Armenien,541 S.)
[32]Gotthard Jaschke,“Johannes Lepsius:Zum Hundertsten Geburtstag am 15 Dezember”,Die Zeichen der Zeit (evangelische Monatsschrift tür Mitarbeiter der Kirche),12(1958),S.448.
[33]Ulrich Trumpener,Germany and the Ottoman Empire 1914-1918,New Jersey,1968,S.206 n15.
[34]Fritz T.Epstein,“Neue Literatur zur Geschichte der Ostpolitik im Ersten Weltkrieg”,Jahrbücher tür Geschichte Osteuropas, 19/1971,Wiesbaden.S.407.
[35]Bac?no?lu,Modern Alman Oryantalizmi,S.205.
[36]Guse,“Die Armenieraufstand,S.617-620.
[37]Timur,Türkler ve Ermeniler,S.56-57. | | | | ----------------------
* Atatürk Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü Öğretim Üyesi -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | | | | | « Geri | | | |
|
|
| | |
Anasayfa
İletişim
