| | | | | | ?NG?L?Z BELGELER?NDE TÜRKLER VE ERMEN?LERLE ?LG?L? TERM?NOLOJ?Yrd.Doç. Dr. Muammer DEMİREL*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | |
| | le="text-align: juğÿ > ?NG?L?Z BELGELER?NDE TÜRKLER VE ERMEN?LERLE ?LG?L? TERM?NOLOJ?212à Verdana;">?NG?L?Z BELGELER?NDE TÜRKLER VE ERMEN?LERLE ?LG?L? TERM?NOLOJ?
Yrd.Doç.Dr.Muammer DEM?REL*
?ngiltere,XVIII.yüzy?lda Türkiye ticaretinde Fransa ve Hollanda ile rekabete giri?mi? ve bu yüzy?l?n sonunda ise Osmanl? topraklar? üzerinden,sömürgesi Hindistan’a ula?man?n daha avantajl? oldu?unu ke?tederek Osmanl? Devleti ile yak?nla?ma politikalar? geli?tirmi?tir.?ngilizler,Ümit Burnu yolunun pahal? olmas?,dolay?s?yla önce Süvey?-K?z?ldeniz yolundan Hindistan’a ula?may? tasarlad?larsa da bu yolun da daha masrafl? olaca??ndan F?rat ve Dicle nehirleri yoluyla Basra Körfezi’ne inmeyi planlad?lar.Bundan dolay? da Osmanl? Devleti ile anla?ma sa?lad?lar.Bu yolu kullanamad?larsa da ?ngilizler, bundan sonra bölgeyi kendi menfaat bölgeleri içinde de?erlendirdiler.[1]M?s?r Meselesi,dolay?s?yla Osmanl? Devleti,Rusya ile Hünkar ?skelesi Andla?mas?n? yap?p Rusya’ya yana?mas? ?ngiltere’yi harekete geçirmi?ti.Bu anla?may? protesto eden ?ngiltere,[2]Akdeniz ve Türkiye Ticareti ve Hindistan yolununun emniyetinden dolay? Türkiye ile daha yak?ndan ilgilenmeye ba?lam??t?.Osmanl? Devleti ile ?ngiltere aras?nda 1838 y?l?nda imzalanan Ticaret Andla?mas?,?ngiltere’ye ticari imtiyazlar sa?lad?.[3]Bu geli?melerden sonra ?ark Meselesi,Avrupa devletlerinin meselesi haline gelmi? ve Osmanl? Devleti’nin toprak bütünlü?ü ve ba??ms?zl??? onlar?,özellikle ?ngiltere’yi,do?rudan ilgilendirmeye ba?lam??t?r.[4]Bu ticaret andla?mas?ndan sonra ?ngiliz mallar?,Türk pazarlar?n? kaplamaya ba?lad?.Bu geli?meler ?ngiltere’yi Osmanl? Devleti ile daha fazla ilgilenmek durumunda b?rakt?.Di?er taraftan,Osmanl? topraklar? aleyhine geni?leme politikas? güden Rusya’da Türkiye ile yak?ndan ilgilenmekteydi.Ermeni Meselesinin ç?kmas? ile her iki devlet bu nedenlerden dolay? konuya yak?n ilgi gösterdiler,bu ilgiler ise Ermenilere Türkiye’de daha iyi bir pozisyon kazand?rd?.[5]Bu devirden sonra Türkiye’deki Ermenilerle yak?ndan ilgilenen ?ngiltere’nin,Ermeniler konusundaki politikalar?n? üç bölümde toplamak mümkündür:Birincisi Ticaret Antla?mas?’ndan Berlin Kongresi’ne kadar olan devre,ki bu devrede Ermeniler Rus korumas? alt?ndad?r.?ngiliz politikas?,Ermenilerin durumlar?nda her hangi bir de?i?me olmamas?ndan yanad?r.?kinci devre,K?br?s Andla?mas? ve Berlin Kongresi’nden ba?lay?p Birinci Dünya Sava??’na kadar olan devredir.Bu devrede ?ngiltere,Ermenileri kendi korumas? alt?nda saymaktad?r ve Ermeniler için imtiyazlar kopar?lma politikas? takip etmektedir.Üçüncü ve son devre Birinci Dünya Sava?? y?llar?d?r ki ?ngiltere,Ermeniler üzerinden kendini avantajl? bir duruma getirmek istedi?i devredir.Sava??n ba??nda Ermenilerden sava?c? olarak yararlanmak isteyen ?ngiltere,tehcirden sonra ise kendinin sava?ta bulunma gerekçesi ve Amerikay? sava?a sokmak için Ermenilerin katledildi?i propagandalar? ile sava?ta sonuç almaya çal??m??t?r.?ngiliz diplomatik yaz??malar?nda,bu üç devrenin her birinde farkl? dilin ve terminolojinin kulland???n? gözlenmek mümkündür.
A-1838 Ticaret Andla?mas?’ndan Berlin Kongresi’ne ?ngiliz Belgelerindeki Yakla??m
Bu dönemde Hindistan ve ona giden yolun güvenli?i ve Akdeniz’deki ticaretini geli?tirmeyi hedefleyen ?ngiltere,Rusya’n?n Osmanl? Devleti aleyhine geni?leme politikalar?n? kendi menfaatlar? için de bir tehlike olarak gördü?ünden engellemede her türlü çabay? gösteriyordu.[6]Di?er taraftan da Osmanl? H?ristiyanlar? aras?nda kendi nüfuzunu art?rmak için Protestan mezhebini yaymaya çal???yordu.Ermeniler mezhep yaymada hedef kitlenin ba??nda geliyordu.Nüfuzunu geli?tirmede Protestan kilisesinin aç?lmas? ve Osmanl? yönetiminin Protestanlar? ayr? bir mezhep olarak tan?mas? ve di?er mezheplerle ayn? haklardan yararland?rmas? konusuyla da yak?ndan ilgilenen ?ngiliz D??i?leri(Foreign Oifice)resmi giri?imleri sürdürerek ba?ar?ya ula?m??t?r.[7]Protestanl??? Türkiye’ye sokmay? ba?aran ?ngiltere,nüfuzunu yaymada Rusya ve Fransa’n?n yapt?klar? gibi dinda?lar?n?n korunmas?n? üstlenmi?tir.Bu f?rsatla ?ngiltere,Rusya ve Fransa’n?n faaliyetlerini kontrol etmeyi ve i?lerini ona göre ayarlamay? temin etmi?tir.[8]Bu giri?imlerle birlikte,1820’li y?llarda ?ngiliz ve Amerikal? Protestan misyonerleri de Türkiye’ye girerek mezheplerini yaymaya ba?lad?.[9]Misyonerler ?ngiliz diplomatlar?n himayesinde faaliyetlerini sürdürmü?lerdi.Bu faaliyetler sonucunda önemli ölçüde taraftar toplanm?? ve 1896 tarihinde Gregoryen Ermenilerin %15’i Protestan mezhebine geçmi?tir.[10]
Bir taraftan Türkiye’de kendine ba?l? bir dinda? grubu olu?tururken,di?er taraftan ?ngiliz hariciyesi Rusya’n?n Osmanl? Devletine ve reayas?na kar?? davran??lar?n? yak?ndan takip etmektedir.Bu izlemede ?ngilizler,1774 Küçük Kaynarca Andla?mas?’dan sonra Osmanl? Devleti’nin Rusya’n?n bask?s? alt?nda oldu?unu ve Osmanl? reayas? Hristiyanlar?n Ruslar taraf?ndan ayart?ld???n?n ve onlara Rus vatanda?l??? verildi?ini anlam??lard?r.[11]Rusya’n?n Osmanl? Devleti aleyhine yay?lmas? ve bu arada Osmanl? vatanda?? H?ristiyanlar? elde etmesi ba?ta ?ngiltere olmak üzere Bat?l? Büyük Devletleri rahats?z etmi?ti.Nihayet K?r?m Sava??’nda Rus yay?lmac?l???n? durdurmak ve Osmanl? H?ristiyanlar?n?n koruyuculu?unu, Rusya’n?n elinden almak üzere ?ngiltere ve Fransa,Rusya aleyhine sava?a girmi?lerdi.Bu arada sava??n sonunda da Osmanl? H?ristiyanlar?n?n haklar?n?n kendilerinin daha iyi sa?lad??? görüntüsünü vermek için Islahat Ferman?’n?[12]Osmanl? Devleti’ne 18 ?ubat 1856 tarihinde ilan ettirerek H?ristiyan tebaa ile Müslüman tebaa siyasi haklar yönünden de tam ve mutlak bir e?itli?e kavu?turulmu?tur.[13]
?ngiltere ve Fransa bununla da kalmayarak Paris Andla?mas?’na koyduklar? 9.madde ile Osmanl? H?ristiyanlar?n?n korunmas?n? üstlendikleri görüntüsünü de vermi?lerdi.?ngiltere,Ferman ve Andla?ma ile taahhüd edilen imtiyazlar?n uygulanmas? ve H?ristiyanlar?n genel durumlar?n? ?mparatorluk’taki konsoloslar? vas?tas?yla takip etmi?tir.?ngiliz D??i?ileri Bakan? J. Russell,Osmanl? Devleti’ndeki geli?meleri takip etmek için ?stanbul Büyük Elçisi H.Bulwer’e 7 Haziran 1860 tarihinde gönderdi?i direktif ile Gayrimüslümlerin durumunu sormu?tur.Bu yaz?da H?ristiyanlar?n genel durumlar?ndan özel ili?kilere kadar her konunun kendisine bildirilmesini istedi?i gibi Andla?ma ?artlar?na uyulup uyulmad??? ve eskiden Rus vatanda?l??? alm?? olan Osmanl? vatanda?lar?n?n bunu terk edip etmedi?inin de kendisine bildirilmesini istemi?tir.[14]Bu istenilen bilgileri 24 madde de düzenleyen ?ngiltere’nin ?stanbul Büyük Elçisi Bulwer,Türkiye’deki konsoloslar?ndan cevapland?r?lmas?n? istemi?tir.[15]
Buna ayr?nt?l? bir raporla cevap veren ?zmir Konsolosu Charles Blunt,24 maddeyi tek tek cevapland?rm??t?r.
Bölgedeki H?ristiyanlar?n ekonomi,çifiçilik ve yönetim ile ilgili i?lerinde düzelme oldu?u ve Türklere nisbetle durumlar?n?n daha iyi oldu?u vurgulanm??t?r.Tanzimat Ferman?’n?n getirdi?i reformlardaki ilerleme devam etmektedir.H?ristiyan toprak sahipleri ço?almakta ve Türkler üstünlüklerini kaybetmektelerdi.Türk nüfusun ço?unlu?u H?ristiyanlar lehine de?i?mi?tir.
?ehirlerde ticaret yapanlar?n büyük ço?unlu?u H?ristiyand?r.Türk ve H?ristiyanlar aras?ndaki iyi ili?ki devam etmektedir,hiç bir problem yoktur.Güvenlik bak?m?ndan H?ristiyanlar Türklerden çok daha iyi durumda oldu?u bile söylenebilir.?üphesiz Türk köylüler H?ristiyanlardan daha fazla bask? alt?ndad?rlar.E?er bir H?ristiyan küçük bir memur taraf?ndan bask?ya u?rat?l?rsa, daima bir kaç konsolosluk yetkilisi taraf?ndan vezir ve pa?alara olay aktar?l?r ve o memur uyar?l?r.Fakat zavall? Türklerin böyle koruyucular? yoktur.
Protestan Osmanl? vatanda?lar?,di?er H?ristiyan ve Yahudilerin fanatik dü?manl?klar?na kar?? Türk yetkililer taraf?ndan koruma alt?na al?nm??t?r.
Yayg?n bir söylentiye göre H?ristiyan halk Türklerden daha çok kendi papaz ve piskoposlar?ndan ?ikayet etmek için sebebe sahiptirler.Rumeli’de oldu?u gibi Anadolu’da da H?ristiyan halk o kadar çok de?ildir.
S?k s?k Türk gençlerinin HIristiyan k?zlar? ile ili?kisi olur,bu ili?kiyi k?z aileleri reddetme yerine desteklerler.Bu ili?kiler kad?n toplant?lar? ile ilerletilir.Bulgaristan’da oldu?u gibi bu sebepten yap?lan kad?n toplant?lar?na Anadolu’da da s?kca ?ahit olunur.
?zmir’in tüm kasaba ve köylerinde hem Türkler hem H?ristiyanlar için okullar vard?r.E?er projesi sürdürülebilirse tüm din ve s?n?flar için,her iki cinsiyete,okullar açmak,a??rl?kl? bir ?ekilde H?ristiyanlara mümkündür.Yayg?n konu?ulmaz,fakat Türklerde de bu okullara kat?lma istekleri artmaktad?r.
Bu ülkede kendi etkilerinin geli?mesi oran?nda tüm ö?retim faaliyetlerinde bulunmalar? mümkündür.
?üphesiz ki ?stanbul’un vatanda?lar? her ne zaman isterlerse yabanc? pasaportlar? daima alacaklar.
Rusya ve Yunanistan pasaportlar?n? almak her hangi bir di?er ülkeninkini almaktan daha kolayd?r.[16]
Halep Konsolosu Skene’de 4 A?ustos 1860 tarihinde bu sorular? cevapland?rm??t?r.Vilayetin genel durumu iyidir.Haklar ve uygulamalar yönünden farkl?l?k yoktur.
Mara?’daki Ermeni köylüler Müslüman toprak sahiplerinin topraklar?n? i?lerler.Onlar korunurlar ve sonuç olarak onlar?n durumlar? Müslüman köylülerinki kadar iyidir.
Kessab,Mara?,Anteb ve Kilis’te hiç bir muhalefet ve zorluk olmaks?z?n H?ristiyan kilisesi in?a edildi.?ki ay önceye kadar H?ristiyan ibadetlerinin yap?lmas? s?ras?nda hiç bir rahats?zl?k olmad?.?ki ay önce Antioç’de bir olay meydana geldi, Kilise’de ilahi okunurken Müslümanlar içeri girerek“Lailahe ?llallah Muhammedün Resullullah”diye ba??rm??lard?r.Bir daha bu durum tekrar edilmemi? ve suçlular Türk yetkililer taraf?ndan cezaland?r?lm??t?r.
Bu konsolosluk bölgesinde H?ristiyan halk?n ?ikayet etmek için büyük problemleri yoktur.[17]
Görüldü?ü üzere ?ngiliz yetkililer,Türkiye’deki Gayrimüslümlerden bahsederken genel H?ristiyan ifadesi kullanmaktad?rlar. Ermenistan tabiri,henüz Rusya Ermenistani için kullan?lmaktad?r.[18]Erzurum Konsolosu Taylor,19 Mart 1869 tarihinde Erzurum vilayeti,Ardahan,Kars,Beyazit ve Van hakk?nda yazd??? ayr?nt?l? raporunda,Ermeni kelimesini pek fazla kullanmad???n? görmekteyiz.Bu yerlerin nüfuslar?n? verirken Müslüman ve HIristiyan olarak s?n?fland?rmaktad?r.Halbuki Do?u Anadolu H?ristiyanlar?n?n büyük k?sm?n? Ermeniler olu?turmaktad?r.
Taylor,raporunda Ermeniler için ayr?ca bir bölüm yazm??t?r.Bu bölümde de Ermeni ileri gelenlerin ve Rusya’n?n Ermenileri k??k?rtt???ndan bahsetmekdedir.K??k?rtmada Rusya topraklar? içinde bulunan Eçmiyazin Ermeni Katalikoslu?unda e?itilmi? olup bölgede görev yapan Ermeni papazlar Rusya lehine propaganda yapmaktad?rlar.Rusya’n?n elde etmesi sonunda,Türkiye’deki Ermeni ileri gelenleri ve din adamlar? aç?kça Rusya taraftar? olarak Ermeni halk? yersiz Türkiye aleyhine Rusya lehine k??k?rtmaktad?rlar.Konsolos,Ermenileri k??k?rtan Cemaatin ya?l?lar?n? tuhaf ve Meclis Üyelerini bozulmu? olarak nitelendirmektedir.Ayr?ca Erzurum’daki Rus Konsolosu da Ermeni ayr?l?kç?l???n? h?zland?rmak için bizzat faaliyette bulunmaktad?r.Zira Rus Konsolosu,Ermenileri ??martmak için mahalli hükümet yetkililerine nezaket d??? kaba davran?? ve hareket etmekte ve kibirli davran?? ve a??r? isteklerde bulunu?u,Rusya Konsolusu ve Onun Hükümeti’nin sahte k?ymetini cahil Ermeni halk gözünde yükseltmektedir.Ayr?ca Rus Konsolosu k??k?rt?c?l?kta daha da ileri giderek bölgedeki Ermeni cemaat liderleri ve zenginlerine Rus Pasaportu da??tarak sahte Ruslar olu?turmaktad?r.[19]
Berlin Kongresi’ne giderken,1878 y?l?nda ?ngiltere’nin ?stanbul Büyük Elçisi Henry Layard,Türkiye Ermenilerinden bahsederken durumlar?n?n iyi oldu?unu belirtmektedir.Ayastefanos Andla?mas? s?ras?nda Rus karargah?nda bizzat bulunan Ermeni Patri?i Nerses,Do?u Anadolu ve Kilikya’da otonom birer Ermenistan kurdurtmaya çal??m??t?.Layard,bugünlerde otonomi doktirinin revaçta oldu?unu,fakat ?ngiltere’nin di?er toplumlar,H?ristiyan ve Müslümalar,gibi Ermeniler için de iyi yönetim istedi?ini,ancak Türk yönetimi alt?nda diye bildirmektedir.Yar? ba??ms?z vilayet olu?turmaya te?ebbüs etmek ise farkl? bir ?eydir ve eninde sonunda bu Türkiye ?mparatorlu?u’dan ayr?l?r ve Rusya’ya ba??ml? olabilir.
Berlin Kongresi’ne giderken,Ermenilere yakla??m konusunda da Layard;“Ermeniler ?ngiltere’nin yard?m?na,taktirine ve sempatisine de?er” demektedir.Kongre’de,?üphesiz,onlar için,özellikle Anadolu’nun Do?u vilayetlerinde ya??yanlar,iyi yönetim ve Kürt kabilelerinden korunmak gibi,baz? ?eyler yap?labilir.Yaln?z onlar ?imdi kendi yerlerinde sessiz,sakin ve tutumlu insanlard?r ve Kürtlerin kanunsuz ?iddetlerinden çektikleri ac?lar hariç,Müslüman Türk nüfusu ile,kendi aralar?nda ya?ad?klar? gibi dostane ili?kiler içinde ya?amaktad?rlar.
Türk yönetimindeki tüm H?ristiyan toplumlar?n içinde Ermeniler,Müslüman kom?ular? ile bar?? içinde ya?amada en iyi durumdad?rlar ve hatta onlarla iyi bir ?ekilde kayna?m??lard?r.Türkçe konu?an ?stanbul’daki Ermeniler Türklerle içli d??l? ili?kide Rumlardan daha iyidir.Rusya’n?n yard?m? ve korumas?na dönmelerini önlemek ve onlar? memnun etmek için Hükümet, Ermenilere adil ve özgür davran?lmas? için büyük ölçüde ilgilidir.Bir vilayete otonomi vermek,tamamen imkans?zd?r ve muhtemelen bu iyi olmaktan öte zararl?d?r ve sonuçlar? ?ngiltere ç?karlar?na faydadan çok uzakt?r.[20]
B-?ngiliz Korumas? Dönemi
Ermeniler için ayr?cal?kl? olarak at?lan ad?mlar?n Rusya’n?n daha fazla güneye yay?lmas?na yarayaca??n? gören ?ngiltere, 1877-1878 Osmanl?-Rus Sava??’nda Osmanl? ordular?n?n a??r bozgunu üzerine bir taraftan Rusya’n?n ?stanbul’u i?galinin ve Akdeniz’e ula?mas?n?n önünü kesmek üzere büyük çabalar sarfetmi?,di?er taraftanda bu sava?ta ve sava??n sonunda Ermenileri kendi saf?na çekmede önemli geli?meler sa?lam?? olan Rusya’n?n,bu kozunu elinden almaya çal???yordu.[21]
Layard’?n raporunda gördü?ümüz gibi,?ngiltere hiç bir ?ekilde Ermeniler için özel bir vilayet yap?s?n?n menfaatlar?na olmayaca?? görü?ünü,1878 y?l? Mart ay?nda belirtirken çok k?sa zaman sonra Berlin Andla?mas?’nda Ermenilerin ya?ad??? vilayetlerde reform yap?laca?? maddesinin konmas? ile birden ?ngiliz politikas?n?n de?i?ti?ini görmekteyiz.Ermeni vilayetlerinde reform yap?lmas? maddesi önce Ayastefanos Andla?mas?’nda Ruslar taraf?ndan konuldu?u için ?ngilizler de Berlin’de Ermenileri küstürmemek için bu maddeyi aynen koymu?lard?.Ama bu arada gerçekten,Ermenileri Rus sempatisinden döndürmek laz?md? ve ?ngiltere’de art?k Ermeni koruyuculu?u ve kollay?c?l??? kisvesine girmede kendini zorunlu hissetti.Yeni politikada da ?ngiltere,keskin davranmaya gecikmeden ba?lam??t? Berlin Andla?mas?n?n imzalanmas?n?n üzerinden bir ay geçmeden ?ngiltere Hükümeti,8 A?ustos 1878 tarihinde Padi?ah II.Abdülhamid’e ilk reform projesini sunmu?tur.?ngiltere’nin ?stanbul Büyük Elçisi Layard taraf?ndan Padi?ah’a sunulan projede,yap?lmas? gereken reformlar üçba?l?kta toplanmaktad?r.Bunlar güvenli?in sa?lanmas? için Avrupal? bir subay?n komutas?nda Jandarma Kuvveti kurulmas?,merkezi mahkemeler ve vergileri toplamak için yeni bir düzen ve tahsildarlar?n Avrupal? olmas?d?r.?imdiye kadar ayr?cal?kl? bir durum olu?turulmas?n?n zarar?ndan bahseden ?ngiliz yönetimi,?imdi art?k Ermenileri kendi korumalar?nda gördüklerinden ve Ermeni halk? nezdinde sempati toplamak için her türlü reform ve ayr?cal??? normal görmeye ba?lam??t?r.Anadolu vilayetlerinde reform yap?lmas?n? isteyen bu belgede,Anadolu vilayetlerinde Müslümanlar?n büyük bir ço?unlu?u te?kil etti?i de belirtilmektedir.[22]
Bundan sonra ?ngiltere,her f?rsatta Osmanl? Devleti’ne bask? yapman?n arac? olarak reform yapIlmas?n? gündeme getirmi?tir. ?ngiltere’nin reform isteklerini sürekli tekrar etmesinin iki nedeni vard?;birincisi Ermenileri kendi taraf?na çekmek için onlar?n haklar?n? savunuyor görünmek ve ikincisi de Rusya’n?n güneye yay?lmas?n?n önünü kesebilmek için Rusya’n?n istismar etti?i konular? ortadan kald?rmak.
1878 y?l?nda,Rus ordular?n?n Do?u Anadolu’yu bo?altmas? üzerine ?ngiltere,gecikmeden Ermenileri sahiplenmek için Ekim 1878’de Erzurum Konsolosu olarak Captain Trotter’i tayin etmi?tir.[23]?ngiltere,Rusya’n?n i?gal s?ras?nda Ermenileri Müslümanlar aleyhine eylemlere sevk etti?i için iki toplum aras?nda olu?turdu?u dü?manl??? yat??t?rmak ve özellikle Müslümanlar?n intikam alacaklar?ndan korkan Ermenilerin korkular?n? gidermek istiyordu.Ayr?ca Ruslar?n ajite etti?i Ermenileri de sakinle?tirmek gerekiyordu.[24]Sava? s?ras?nda Ermenilerin yapt??? ta?k?nl?klara kar??,Osmanl? Hükümeti’nin de ald??? tedbirlerle Müslüman halk hiç bir kar?? harekette bulunmam??t?r.
Layard,21 Haziran 1879 tarihinde ?stanbul’dan yazd??? raporunda Do?u vilayetlerinde durumun gayet iyi oldu?unu bildirmektedir.Do?u’dan bir ?ngiliz temsilcinin gözlemini aktaran Layard,Padi?ah’?n H?ristiyan ve Müslüman vatanda?lar? aras?nda mutluluk ve refahta bir fark yoktur derken,bu durumun olu?mas?nda daima ?ngiltere’nin etkisi vard? ifadesini de eklemektedir.[25]
1880’l? y?llar boyunca Türkiye’deki ?ngiliz temsilcilerin yaz??malar?nda,reform ile birlikte Ermeniler konusunda her türlü hareket,hatta en ufak s?radan asayi? olaylar?n? bile raporlarda yer almaktad?r.Ancak art?k yaz??malar aras?na Ermenilerin isyana haz?rland?klar? raporlar? da kar??maya ba?lam??t?r.Erzurum ?ngiliz Konsolosu Everett 25 Haziran 1880 tarihli raporunda bölgedeki e?itimli Gregoryen Ermenilerin komite faaliyeti içinde olduklar?n? anlatmakta ve Ermenilerin silahlanmakta olduklar?na i?aret ederek her Ermeninin evinde silah bulunabilece?inin söylenmekte oldu?unu kaydetmektedir.[26]Everett,20 Ocak 1882 tarihinde,Erzurum’da bir Ermeni ayaklanmas? ç?kar?lmas? haz?rl?klar? ile ilgili bilgiler vermektedir.Bir Gizli Örgüt Ermenileri isyana te?vik eden ka??t kopyas? Erzurum’daki Ermeniler aras?nda geni? bir ?ekilde da??t?lm??t?r.Everett’in eline geçen yaz?n?n kopyas? Ermenilere ait yemin metni idi.Bu metinde milletlerinin ba??msIzl??? için elinden geleni yapaca??n?,verilen görevi yerine getiremezse hayat?na son verece?i yaz?lmaktad?r.Bu yaz?lar?n Rusya’dan geldi?ine inand???n? da belirtmektedir.[27]
1890 y?l?na gelindi?inde,Ermeni ?htilalc? Örgütler H?nçak ve Ta?naksutyun kurulmu? ve Türkiye’de isyanlar ç?karmak üzere harekete geçmi?lerdi.Bu y?llar boyunca Ermeni isyanlar? bütün gündemi olu?turmaktad?r.?ngiliz temsilciler de her olayla ilgili Hükümetlerine bilgiler aktarmaktad?rlar.Anadolu’nun birçok yerinde bulunan ?ngiliz konsoloslar olaylar hakk?nda bilgi verirken kendilerinin bulundu?u ?ehirlerde meydana gelmi? olaylar? görmü? olmakla birlikte bir çok yerdeki olay? ise güvendikleri ki?ilerden alarak aktarm??lard?r.Olaylar? görüp do?rular? yans?tan ?ngiliz temsilcilerin zaman zaman olaylar? yorumlarken ön yarg?l? ve tarafl? davranmaktan kendilerini alamad?klar? görülmektedir.1890’da Ermeniler ilk ayaklanmalar?n? Erzurum’da ç?karm??lard?.Bu olay? tertipleyen H?nçak örgütü idi.Olay? rapor eden Erzurum’un ?ngiltere Konsolosu Cliford Lloyd,örgütün bu i?teki parma??ndan bahsetmemektedir.Gördüklerini aktaran Lloyd,Ermeni kilise ve okulunda silah aranmas?n?n al???lmad?k bir tarzda yap?lmas?ndan dolay? heyecan ve korku olu?turdu?unu yazmaktad?r.Bu durumu protesto için Ermeniler, dükkan ve okullar?n? kapatarak ?stanbul’a telgraf çekmek istemi?ler,Vali olay? yat??t?rmak için Ermeni Papaz ile görü?mü?, Vali’nin yan?ndan dönen Papaz,toplanan k?zg?n Ermenilere Vali’nin onlar?n dostu oldu?unu ve toplanmaya gerek olmad???n? söylemesi üzerine Papaz’a sald?rm??lar ve Papaz güvenlik kuvvetleri taraf?ndan kurtar?lm??t?r.Kilisede toplanan Ermeniler ise askerlerin üzerine silahla ate? etmi? üç asker öldürülmü? diye normal bir durum gibi yazan Konsolos,bu duruma öfkelenen Müslüman halk?n kar?? sald?r?ya geçmesini fanatiklik ve eski nefretin bir eseri olarak belirtmi?tir.Ermenilerin ate?li silahlarla sald?r?s?na vurgu yap?lmazken,Müslümanlar?n sald?r?lar?nI sopa ve k?l?ç gibi silahlarla yapt?klar? vurgulanmaktad?r.Ancak Konsolos,güvenlik kuvvetleri ve baz? Müslümanlar?n olaylar? yat??t?rmak ve Ermenileri korumak için tarafs?zca büyük çaba harcad???n? yazmaktad?r.[28]
1890’l? y?llardan ba?layan Ermenilerin,Türkiye’de ç?kard?klar? isyanlarla ilgili tüm olaylar ?ngiliz Milli Ar?ivleri (Public Record Office)D??i?leri(Foreign Office) kataloglar?nda“Ermeni Katliam? (Armenian Massacre)”olarak kaydedilmi?tir.[29]Fakat belgeler olaylar?,ula??lan bilgiler do?rultusunda daha gerçeklere yak?n bir ?ekilde sunmaktad?r.Resmi katalog kay?tlar? bir miktar ön yarg? olu?turabilir.Bu bak?mdan konu üzerinde çal??an tarihcilerin daha dikkatli davranmas? gerekmektedir.
1895 y?l? ilk yar?s?nda,olaylar patlak verinceye de?in ?ngiliz belgelerinde Ermeni ?htilal Komitesi’nin Anadolu’nun çe?itli yerlerinde Ermeniler aras?nda ajitasyon yapmakta oldu?una dair yaz??malar yer almaktad?r.Amasya’da Ermeni ?htilal Komitesi, reformlar? istemedi?i gibi yeni katliam provakasyonu yapm?? ve kendilerine kat?lmayan 16 Ermeni ileri gelenini ölüm cezas?na çarpt?rm?? ve biri Merzifon’da suikastla öldürülmü?tür.[30]A?ustos ay?nda Harput’tan verilen raporda Ermeniler aras?nda politik ajitasyon yap?ld??? bildirilmi?tir.[31]Eylül ay?nda Erzurum Konsolosu Graves Erzurum’da H?nçak ve Ta?naksagan organizasyonlar?na kat?lan Ermeni ihtilalc? ajanlar?n?n daha aktif olarak ço?almakta oldu?u Rusya’dan son olarak çok say?da yeni ajitasyoncunun buraya geldi?ini Hükümeti’ne bildirmektedir.[32]Ermeni ihtilalcilerin ajitasyonlar? hakk?nda raporlar veren ayn? konsoloslar bu ajitasyonlar sonucunda ç?kan Ermeni isyanlar?ndaki olaylar? Türklere mal eden ifadeler kullanmaktan çekinmemektedirler.30 Ekim 1895 tarihinde Erzurum’da Ermeniler taraf?ndan ç?kar?lan isyan? bildirirken Türk kalabal???n (Turkish mob)Ermeni dükkanlar?n? ya?ma ettiklerini ve çok say?da Ermeniyi öldürdükleri ve yaralad?klar? ?eklinde bildirmi?tir.[33]Fakat bu olayda 6 asker öldürülmü? ve 43 asker de ciddi surette yaralanm?? oldu?u bilgisini yine ayn? konsolos vermi?tir.[34]
1894 y?l? ve 1896 y?llar? aras?nda süregelen Zeytun Ermeni ?syan? sürdü?ü s?ralarda 3 ?ubat 1896 tarihinde Mr.Barnham’dan ald??? bilgiyi hükümetine aktaran ?ngiltere’nin ?stanbul Büyük Elçisi Currie,Zeytun nehrinde Zeytunlular taraf?ndan öldürülmü?,Türk askerkerinin cesetleri doludur.Zeytunlulardan biri dün 230 askeri katlettiklerini itiraf etmi? ve olay? nas?l gerçekle?tirdiklerini anlatm??t?r.Ço?unu ellerini ba?layarak baltalarla kafalar?n? yarm??lar veya k?l?ç ile keserek veya silahla vurarak öldürmü?ler,baz?lar?n?n ise ellerini ve ayaklar?n? kesmi?lerdir.Bir Türk subay?n?n gözlerini oyup yuvalar?na barut doldurarak kafas?n? parçalam??lard?.Currie,bu hikayeden ?üphe etmek için hiç bir sebep görmedi?ini de raporunun sonuna eklemi?tir.[35]
?ngiltere Hükümeti’nin,Türkiye’deki Ermenileri koruma ad?na resmi kay?tlar?nda gösterdi?i yanl? ifadelere ra?men Türkiye’de bulunan temsilcilerinin gördükleri bu insanl?k d??? olaylar? oldu?u gibi Verdikleri görülmektedir.1894-1896 y?llar?nda Türkiye’deki Genel Ermeni ayaklanmas? bast?r?ld?ktan sonra al?nan etkili tedbirler sayesinde isyan ç?kar?lamam??,fakat Ermeni komiteleri,Rusya’n?n da deste?i ile devaml? yeni olaylar ç?karmak için çal??m??lard?.Özellikle 1900 y?l?ndan sonra Rusya’dan Osmanl? Devleti’nin do?u Vilayetlerine Ermeni militanlar giriyor ve bol miktarda bölgeye silah ve mühimmat sokmaya çal???yorlard?.Fakat Osmanl? güvenlik kuvvetlerinin bu y?llarda etkili s?n?r ve k?rsal alandaki koruma ve kollamalar? sayesinde girenler,genelde güvenlik kuvvetleri ile kar?? kar??ya gelmekte idiler.Bu çat??malarda güvenlik kuvvetleri kay?plar veriyorsa da,Ermeni komiteciler hareketlerinde ba?ar? sa?layam?yorlard?.Bu s?n?r çat??malar? ?ngiliz bas?n?nda yer almaya ba?lam?? Ve Ermenilere katliam yap?l?yormu? gibi telakki edilerek Osmanl? yönetimi nezdinde giri?imlerde bulunulmu?tur.[38]Bu y?llarda Türkiye’den yap?lan ?ngiliz yaz??malar?nda da genelde bu s?n?r olaylar? yer almaktad?r.?ngiliz belgelerinde bu dönemde daha çok Ermeni ihtilalc?lar terimi çokca kullan?lmaktad?r.
Ermeni ihtilalcileri,1898 y?l? bahar?nda Türkiye’ye kar?? yeni bir hareket ba?latmak üzere yeniden toplanm??lard?r.Osmanl? yetkilileri kadar ?ngiltere’nin Van Konsolos Vekili Elliot da geli?meleri yakinen takip ederek rapor ediyordu.Bu y?l?n bahar?nda Ermeni ihtilalciler Salmas’da(?ran)yeniden toplanacaklard?r.Toplanacaklar?n say?s? 4000 kadard?r.Türk ajanlar? alay? takip ettikleri gibi Elliot’da bizzat ?ran s?n?r?na giderek olay? do?rulam??t?r.[37]?ngiliz belgelerinde,bu ihtilalci Ermenilerin bir müddet sonra harekete geçtikleri görülmektedir.Eylül 1901’de 500 kadar Ermeni Mu?’un Müslüman mahallesine sald?rarak yakm??t?r.Bunlar daha sonra Sason’a çekilmi?lerdir.Harput Konsolos Yard?mc?s? bu olay? ?stanbul Büyük Elçisi O’conor’a bildirirken Ermeni ihtilalciler ile Türk kuvvetleri aras?nda çat??ma ba?lad??? ve bu bir katliam(massacre)?ayias? olarak Harput’ta yay?ld???n? bildirmektedir.[38]
Rusya ve ?ran’da toplanan ve gerekli haz?rl?klar? yapan Ermeni ihtilalciler,sürekli Türk s?n?r?ndan içeri girerek olaylar ç?karmaya çal??m??lard?.Fakat yukar?da da belirtti?imiz gibi Osmanl? güvenlik kuvvetlerinin kuvvetli mukavemeti sayesinde fazla etkili olamam??larsa da y?llarca ç?kard?klar? çat??malarda her iki taraftan da pek çok kay?p verdirmi?lerdir.Ermeni ihtilalciler,bu dönemde olay ç?karmak için özellikle Sason ve Talori’yi seçmi?lerdi.[39]Bu s?n?r çat??malar? yukar?da da belirtti?imiz gibi ?ngiliz bas?n?nda çokca yer alm?? ve Ermeni ihtilalciler ma?dur gösterildi?inden Do?u Anadolu’daki ?ngiliz temsilciler konu ile yak?ndan ilgilenmi?lerdir.Bu arada bölgedeki Ermeniler ve Müslümanlar aras?nda çat??malar ç?km??t?.8 Nisan 1904 tarihinde Sason bölgesinde ?ehik Ermenileri,Latçeken’deki Badiker Kürt a?iretine sald?rm??t?r.Burada ç?kan çat??mada Kürtlerden 22 ki?i öldürülmü? ve 18 ki?i yaralanm??,Ermenilerden ise 5 ki?i öldürülmü?tür.Diyarbak?r’dan bu olay? bildiren Wikie Young,Kürtler için öldürüldü(killed)ifadesini kullan?rken,Ermeniler için kay?plar? vard?(casualties)tabirini kullanmaktad?r.[40]Casualty(kay?p)kelimesi her hangi bir çat??mada resmi kuvvetlerin kay?b? anlam?nda kullan?lmaktad?r ve dolay?s?yla ?ehit anlam?na da gelmektedir.Bu ifade e?er ?ehven kullan?lmam?? ise dini ve etnik ayr?mc?l???n bir ifadesi olsa gerek.Zira sald?r?p zulüm ve ?iddete ba? vuran Ermeniler,burada kan dökücüler olarak an?lmas? gerekirken me?ru müdafada bulunan taraf gibi gösterilmektedir.
C-Birinci Dünya Sava?? Dönemi
1913 y?l?nda Osmanl? Hükümeti’nin,yeniden Ermenilerin ya?ad??? yerlerde ?slahat? gündeme getirmesi üzerine ?ngiliz belgelerinin de reform konusunda odakland???n? görmekteyiz.Ancak 1913 ve 1914 y?lI ?ngiliz belgelerinde sadece reform konusu ele al?nmamaktayd?.Bu y?llarda Ermeniler,art?k ç?kacak sava?ta Osmanl? Devleti’nin kar??s?nda yer alarak nihai isteklerini elde etmek için gerekli haz?rl?klar? yapmaktayd?lar.Bu haz?rl?klar ise,Ermenileri silahland?rmak ve örgütlendirmek idi. ?ngiliz belgelerinde de Ermeni örgütlerinin Ermenileri te?kilatlanmalar? ve silahland?rmalar? s?kca yer almaktad?r.Ermeni komitelerinin bölgede yapt?klar? ihtilalci hareketleri politik ifadesi ile de?erlendiren ?ngiltere’nin Van Konsolos Vekili Dickson,Ermenilerin politikas?n?,gürültülü(noisy),pervas?z(blatant),küstahça(overbearing)ve politikan?n en kötü tipinin kabaca taklidi(insolent imitation of the worst type of politician)olarak tarif etmektedir.[41]1913 y?l?na gelindi?inde bu aç?k ve kaba politikalar?n? sürdüren Van’daki Ermeni örgütleri hareketlerini birle?tirme karar? alm??lard?.Yine Van Konsolos Vekili Smith’in bildirdi?ine göre Ta?nak lider Viremyan Tiflis’e giderek Rus yetkililerle görü?üp döndükten sonra Ta?nak, H?nçak ve Ramgavar komiteleri Ermeni milletini silahland?rmak üzere Ta?naklar?n yönetimi alt?nda birle?mi?lerdi.[42]1914 y?l?nda ise Smith,Ermeni partilerinin geçen y?l boyunca gizlice silah ithal etme ve onlar? taraftarlar?na da??tma ile me?gul olduklar?n?,mavzer pistollar?n onlar?n favori silahlar? oldu?unu bildirmektedir.K?rsal bölgelerde Ermenilerin bu silahlar? aç?ktan ta??d?klar?n? gördü?ünü ve Ermenilerin Kürtlerden daha iyi silahland?klar?n? yazmaktad?r.[43]
Sava? ba?layana kadar Ermenileri silahlanma ve zararl? politik faaliyetlerle anan ?ngiliz belgeleri sava? patlak verdikten sonra ise sava?ta kullan?lacak gönüllüler olarak zikretmeye ba?lam??t?r.Birinci Dünya Sava??’nda gerek Türkiye ve gerekse Türkiye d???nde ya?ayan Ermeniler,e?er ?tilaf devletlerinin saf?nda sava?a girip bedel öderlerse kendileri için bir Ermenistan kurdurulaca??na inanm??lard?.Sava?ta her yolu mübah sayan ?ngiltere,Fransa ve Rusya’da Türkiye'ye kar?? kendilerine gönüllü destek vermek isteyen Ermenilerin yard?mlar?n? severek kabul ettikleri gibi onlar? organize ederek ön cephelere sürmü?lerdi.Bu Ermeni gönüllü hareketi ile ilgili Foreign Office dosyalar?nda çok say?da belge mevcuttur.Ruslar?n Kafkasya’da te?kil etti?i Ermeni gönüllü alaylar?ndan ?ngilizler'in M?s?r ve K?br?s’da te?kil etti?i Ermeni alaylar?na kadar hepsi bu belgelerde yer almaktad?r.Ayr?ca Bulgaristan’da olu?turulan Ermeni gönüllüleri[44]ve Frans?z ordular? saflar?nda yer alan Ermeni gönüllülerden de bahsedilmektedir.[45]
?ngiltere,Fransa ve Rusya sava?ta gerek kendi ordular? saflar?nda yer alarak sava?mak isteyen gerekse Türkiye içinde ayaklanarak onlar?n ilerlemelerini kolayla?t?racak Ermenilerin gönüllü destekleri konusunda istekli davranm??lard?. ?ngiltere’nin ?skenderun üzerinden Türkiye’ye sald?rmay? planlad??? harekette daha çok M?s?r ve K?br?s’ta toplanan Ermeni gönüllüleri ve bu s?rada Zeytun bölgesinde isyan halinde olan Ermenilerden yararlanmay? tasarlam??t?.?skenderun planlar?n?n ö?renilmesi ve Van Ermeni isyanlar?n?n önlenemez ve hem Türk Ordusu hem de bölgede ya?ayan Müslüman ve Ermeni halk için tehlikeli bir boyuta gelmesi üzerine Osmanl? Hükümeti,tehcir karar? alm??t?.[46]?ngiltere Hükümeti,Osmanl? Hükümeti’nin ald??? bu tedbir ile Türkiye’deki Ermeniler üzerinden destek sa?layamayacak bir duruma gelince,i?i sava?ta bulunmas?n?n bir gerekçesi boyutuna ta??yarak propaganda malzemesi olarak kullanmaya ba?lam??t?r.
Tehcirden sonra ?ngiliz belgelerinde Ermenilerle ilgili her konu için Ermeni katliam? tabiri kullan?lm??t?r.?ngiliz istihbarat? konuyu kendileri için bulunmaz bir propaganda malzemesi olarak gördü ve propagandan?n boyutunu o kadar art?rd? ki neredeyse ?ngiltere’nin sava?a giri?ini bile Ermenilere ba?layacakt?.Sava?a giri?lerini Ermenilere ba?lamad?lar ama sava?? devam ettiri?lerinin sebebi olarak konuyu çokca kulland?lar.1915 y?l?ndan sonra Türkiye Ermenileri ile ilgili kataloglarda Ermeni katliami(Armenian Massacre)tabiri kullan?lm??t?r.Propagandaya malzeme toplayarak yay?nlamak üzere tarihçi Toynbee de görevlendirilmi?tir.Foreign Office’de Toynbee ad? ile kay?tl? yedi dosya mevcuttur.Her bir dosyada yakla??k be?yüzer yaz? vard?r ve bunlar?n tamam?nda Ermeni katliami konusu yer almaktad?r.[47]Ancak bu yaz?lar? inceledi?imizde hiç birinin katliam? gösteren bir belge niteli?i ta??mad??? görülmektedir.Zaten ta??m?? olsayd? her halde bugünkü Ermeni propagandac?lardan önce ?ngilizler bunlar? yay?nlam?? olurdu.1916 y?l?ndan Toynbee’ye haz?rlatt?r?p yay?nlatt?r?lan Türkiye Ermenilerle ilgili “Mavi Kitap” denilen “The Treatment of the Armenians in the Ottoman Empire” kitab?n?n ad?nda bilimsel görüntü verilmek için katliam sözü kullan?lmam??t?r.[48]?ngiltere’nin en kapsaml? propaganda malzemesi olan bu kitab?n önsözünden sonsözüne kadar her taraf? Ermeni katliam? ifadesi ile doludur.Ayr?ca ?ngiltere Hükümeti,say?s?z küçük kitap yazd?rarak da??tt?rm??t?r.Bu propaganda kitaplar? özellikle Amerika Birle?ik Devletleri’nde bast?r?larak da??t?lm??t?r.[49]Toynbee’ye ayr?ca propaganda maksatl? üç kitap daha yazd?r?lm??t?r.Bunlar?n iki tanesinin isminde bizzat katliam ve mezalim terimleri kullan?lm??t?r.?lki Ermeni Mezalimi:Bir Milletin Katliam?(The Armenian Atrocities:The Murder of a Nation),[50]ikincisi Türklerin Kanl? Yönetimleri(The Murderous Ryranny of the Turks)[51]ve üçüncüsüne bilimsel bir görünüm verilmeye çal???lm?? Türkiye;Bir Geçmi? ve Bir Gelecek(Turkey;A Past and Future).[52]Bu dönem Foreign Office dosyalar? böyle propagandaya dönük malzeme ile dolu iken bazen gerçek bilgilere ula??p bildiren temsilcilerin raporlar?na da rastlamaktay?z.Sadece görülen bilgileri içeren bu belgeler ise adeta propaganda malzemelerinin tekzip eder niteliktedir.1916 ?ubat’?nda,?ngiltere’nin Batum Konsolosu P.SteVens’?n raporu bu niteliktedir.Rus ordular?n?n Erzurum ve çevresini i?gali s?ras?nda H?n?s’ta bin kadar Ermeni kafilesi bulunmu?tur.Bunu bildiren Konsolos,Erzurum ve Mu? bölgelerinde böyle çok say?da Ermeni toplulu?u bulundu?unu yazmaktad?r.[53] Bu belge,sava? s?ras?nda ?ngiltere Hükümeti’nin Ermenilerin Türk yetkililer taraf?ndan katledildi?i propagandalar?na bir cevap oldu?u kadar bugün Ermeni soyk?r?m? kampanyalar?n?n iddialar?n? da bo?a ç?karmaktad?r.Çünkü bu Ermeni topluluklar?n?n bulundu?u bölgeler sava??n en fazla ac?s?n? çeken yerlerdir.E?er Türkiye’de bir katliam olsayd? buralarda sa? kalan Ermenilerden söz etmek mümkün olmazd?.
?ngiltere’nin Türkiye ile ilgilenmeye ba?lad??? zamandan Birinci Dünya Sava?? sonuna kadar genel hatlar? ve örnek yöntemi ile inceledi?imiz ?ngiliz belgelerinde kullan?lan teminolojinin Hükümet politikalar? do?rultusunda de?i?ti?ini gözlemledik. Belgelerdeki bu de?i?menin yan? s?ra belgelerde kullan?lan dil ile onlar?n kataloglar?nda kullan?lan dil aras?nda da önemli farkl?l?klar vard?r.?lk devir belgeleri,Türkiye’deki Ermenileri ayr? bir ?ekilde de?il genel H?ristiyanlar olarak sunmakta ve hayat ?artlar?n?n Türklerden bile daha iyi oldu?unu belirtirken 1878 tarihinden sonra ?ngiltere’nin Ermeni koruyuculu?unu üstlenmesinden sonra Ermenilerin ya?ad?klar? bölgelerdeki yönetim ve güvenli?in kötülü?ünden dem vurularak reform yap?lmas? gerekti?ini yazmaktad?rlar.Bu arada Ruslar?n Ermenileri kullanarak yay?lmas?n? da engellemek için Rus yanl?s? Ermeni Komitelerinin faaliyetleri belgelerde daima zararl? olarak gösterilmektedir.Birinci Dünya Sava?? s?ras?ndaki belgeleri incelendi?inde Ermenilerin sava?a malzeme yap?ld?klar? görülmektedir.
*Atatürk Universitesi Kaz?m Karabekir E?itim Fakültesi Tarih E?itimi Anabilim Dal? Ö?retim üyesi,Erzurum
[1]Daha fazla bilgi için bkz:cengiz Orhonlu — T.I??ltan,“Osmanl? Devrinde Nehir Nakliyat? Üzerinde Ara?t?rmalar,Dicle-F?rat üzerinde Nakliyet”,Tarih Dergisi,C.XIII,(?stanbul 1963)say? 17-18,s.77 vd;Mübahat S.Kütüko?lu,Osmanl? —?ngiliz ?ktisadi Münasebetleri /(1580-1838),Ankara 1974,s.76-78.
[2]Protesto için bkz:J.C.Hurewitz,Diplomasy in the Near and Middle East,A Documentary Record:1538-1914,Volum I,Princeton 1958,s.106.
[3]Kütüko?lu,Osmanl?...,s.92 vd;Hurewitz,Diplomasy...,V.I,s.110.
[4]Hurewitz,Diplomasy...,VI,s.111-112.
[5]Salahi Ramsdam Sonyel,The Ottoman Armenians,London 1987,s.14
[6]Cevdet Küçük,“?ark Meselesi Hakk?nda Önemli Bir Vesika”,Tarih Degisi(?smail Hakk? Uzun çar??l?Hat?ra Say?s?),Say? XXXII,?tanbul 1979),s.610.
[7]E.Engelhardt,Türkiye ve Tanzimat,(Çeviren Ayda Düz),?stanbul 1976,s.47-48;Y.G.Çark,Türk Devleti Hizmetinde Ermeniler, ?stanbul 1953,s.107.
[8]Çark,Türk Devleti...,s.109;Davut K?l?ç,Osmanl? ?daresinde Ermeniler Aras?ndaki Dini ve Siyasi Mücadeleler,Ankara
2000,s.101.
[9]Jeremy Salt,?mperyalism,Evangelism and Ottoman Armenians 1878-1896,London 1993,s.30.
[10]Çark,Türk Devleti...,s.107.
[11]Public Record Office,Turkey, 17(1877),part ll,No.78,p.88-89;belge yay?nlanm??t?r,Bilal ?im?ir,British Documents on Ottoman Armenians,VI,Ankara 1989,s.34-35.
[12]Islahat Ferman?’n?n metni için bkz.Enver Ziya Karal,Osmanl? Tarihi,C.V,Ankara 1983,s.258-264.
[13]Ekmeleddin ?hasno?lu (Editör),Osmanl? Devleti ve Medeniyeti Tarihi,C.I,?stanbul 1994,s.97.
[14]Turkey,17(1877),part II,No.69,p.84-85.
[15]?im?ir,British...,C.I,s.13-15.
[16]Reports Relating to the Condition of Christians in Turkey,No.8,p.30-34;?im?ir,Bnitish.,C.I,s.16-22.
[17]Turkey 1860,No.13/1,p.48-53;?im?ir,British...,C.I,s.22-31.
[18]ingiliz D??i?leri Bakanl???n?n 13 A?ustos 1863 tarihli yaz?s?nda Diyarbak?r’dan göç edecek 1400 aile için sadece H?ristiyan tabiri kullan?l?rken gidecekleri yer olarak Rusya Ermenistan? tabiri kullan?lmaktad?r.Turkey,17(1877),part II, No.130,p.110.
[19]Turkey 16(1877),No.13/1,p.16-36.
[20]FO,424/69,No.107,p.54-55.
[21]Cevdet Küçük,Osmanl? Diplomasisinde Ermeni Meselesinin Ortaya Ç?k??? 1878-1897,(istanbul Türk Dünyas? Ara?t?rmalar? vakf? Yay?n? 1986),s.17-18.
[22]Turkey,51(1878),No.1,p.1-5.
[23]FO,424/76,No.20,p.28-29.
[24]Turkey,53(1878),No.214,p.201-202.
[25]FO,424/84,No.486,p.387-388.
[26]FO,424/107,No.2,p.2-4.
[27]FO,424/132,No.36/2-3-4,p.47-50.
[28]Turkey,1(1890-91),No.66,p.51-53.
[29]Bunun için FO’nun 424 serisinin 162’den 220’e kadar olan dosyalar? ve 371 nolu katalo?un ilgili tarihlerine bak?labilir.
[30]?im?ir,British...,C.IV s.8.(18 Temmuz 1895)
[31]FO,424/183,No.319,p.435.
[32]FO,424/184,No.90-1,p.51.(25 Eylül 1895)
[33]FO,424/184,No.222,p.146.
[34]FO,424/184,No.249,p.153.
[35]FO,424/186,No.150,p.123-124.
[36]Sonyel,The Ottoman...,s.146-1 54.
[37]FO,424/195,No.57,p.51.(Van,29 Ocak 1898)
[38]FO,424/202,No.54,p.51.(10 Eylül 1901 ve 11 Eylül 1901)
[39]FO,424/206,No.21,p.21.(1 Mart 1904)
[40]FO,424/206,No.62,p.54.(26 Nisan 1904)
[41]FO,371/560,No.37689,(29-30 Eylül 1908)
[42]FO,195/2449,p.21,(8 May?s 1913)
[43]FO,371/2130,p.58,(10 Ocak 1914)
[44]Rusya’n?n Kafkasya’da kurdu?u Ermeni gönüllü alayalar? ve ?ngiltere’nin M?s?r,K?br?s ve Bulgaristan’da silahland?r?p organize etti?i Ermeni gönüllüleri ?skenderun üzerinden Osmanl? topraklar?na kar?? açmay? tasarlad??? cephede kullanma tasar?lar? ile ilgili belgelerden birkaç?.FO,371/2147,No.74733,Batum,24 Kas?m 1914;FO,371/2484,No.25167,Bulgaristan,4 Mart 1915;FO,371/2484,No.25167/15,Foreign Office,5 Mart 1915;FO,371/2484,No.0152/4717.(M.O.1),Wan Office,Mart 1915.
[45]FO,371/2485,No.41444,(Boston 23 Mart 1915)
[46]Muammer Demirel,“Ermeni Tehciri ve Al?nan Tedbirler”,Yeni Türkiye Ermeni Sorunu Özel Say?s? I,Say? 37(2001),s.385.
[47]FO,96/205-212,(Toynbee’s Correspandence 1915-1916.)
[48]Arnold Toynbee,The Treatment of the Armenians in the Ottoman Empire,London 1916.
[49]Justin Mccarty,“I.Dünya Sava??’nda ?ngiliz Propagandas? ve Bnyce Raporu,Yeni Türkiye Ermeni Sorunu Özel Say?s? I,say? 37 (2001),s.475.
[50]Arnold Toynbee,Armenian Atrocities:The Murder of a Nation,London,New York 1915.
[51]Arnold Toynbee,The Murdenous Tyranny of the Turks,London,New York 1917.
[52]Arnold Toynbee,Turkey;A Past and a Future,London 1917.
[53]FO,371/3404,No.52366,(25 ?ubat 1916). | | | | ----------------------
* Atatürk Üniversitesi Kazım Karabekir Eğitim Fakültesi Tarih Eğitimi Ana Bilim Dalı Öğretim Üyesi,Erzurum -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | | | | | « Geri | | | |
|
|
| | |
Anasayfa
İletişim
