| | | | | | ALMANLRIN ERMEN? OLAYLARINA BAKI?IYrd.Doç. Dr. Ramazan ÇALIK*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | |
| | le="text-align: juğÿ " ALMANLRIN ERMEN? OLAYLARINA BAKI?I213)x >ALMANLARIN ERMEN? OLAYLARINA BAKI?I
Yrd.Doç.Dr.Ramazan ÇALIK*
Almanya’n?n Ermeni olaylar?na bak???,Ermeni sorununun ayd?nlat?lmas?na ve gerçeklerin ortaya konulmas?na katk? sa?layacakt?r. Bundan dolay?,konu hakk?nda Alman belge ve bas?n? ara?t?r?ld?.Almanlar?n Ermeni olaylar? üzerine dü?ünceleri ?öyle tasnif edilebilir:Tehcir öncesi,Tehcir dönemi ve Tehcir sonras?.
Ayr?ca Alman kamuoyunu etkileyen faktörlere de k?saca göz at?lacakt?r.
A-Tehcir Öncesi Alman Belge ve Bas?n?nda Ermeni Meselesi
Ermeni olaylar?n?n gerçekle?meye ba?lad??? y?llarda Alman Birli?i’nin mimar? olan Ottovon Bismark,yeni kurulan Prusya’n?n güçlendirilmesine özel bir önem veriyordu.Bunun için Bat?l? devletlerin do?u politikas?n?n nirengi noktas? olan “?ark Meselesi”üzerine gitmedi”.[1]Zira ?ark Meselesinden dolay?,kurulu? devrindeki Alman ?mparatorlu?unun mevcudiyeti tehlikeye girebilirdi.[2]Bu sebeple Almanya,bar???n uzun süreli korunmas?nda kendisi aç?s?ndan fayda görmekte[3]ve bunun için Avrupa bar???n? koruma çabas? da göstermektedir.[4]Almanya’n?n do?u politikas?n? Bismark dönemi için “pusuya yatma” tarz?nda ifade etmek mümkündür.Do?uda göze batmadan Alman ç?karlar?n? korumal?,ancak ihtiyaç oldu?unda Alman etkisi harekete geçirilmeliydi.[5]Bundan dolay? Almanya,?ngiltere’nin Anadolu’da bar??? bozacak Ermeni politikas?ndan rahats?zd?r.Onun için Bismark,Osmanl? Devleti’ni,?ngiltere kar??s?nda Ermeni politikas? konusunda destekler.[6]Ayn? konudaki Alman politikas? bir devaml?l?k ve ?srar ortaya koymaktad?r.Almanya,?ngiltere’nin reform çal??malar?n? tehlikeli bulmaktad?r.Bunun için Marschall, Almanya’n?n ?ngiltere’deki Büyükelçisi Bülow’dan,?ngiltere’nin reform çal??malar?n? geri çekmesini ister.Çünkü,Türkiye’de reform,sars?nt? demektir.[7]Hatta Marschall,Türkiye’de Ermenilerin bulundu?u yerlerle ilgili reform istekleri hakk?ndaki
görü?ünü daha net ortaya koyar.O da ?udur:‘Kim reformlarla me?gul oluyorsa,o imparatorlu?u düzlü?e ç?karmak istemiyor, bilakis y?kmak istiyor.”[8]Marschall’?n bu tespiti asl?nda do?ru bir yakla??m? ortaya koymaktad?r.Gerçekten reform isteyenlerin maksad?,Osmanl? Devleti’nin idari-sosyal yap?s?n? düzenleyip,güçlendirmek de?ildir.Ermenileri alet ederek peyk devletler meydana getirip nüfuz alan?n? geni?letmek,Osmanl? ülkesini parçalamakt?r.Almanya,bunun fark?ndad?r.Onun için reform konusunda Türkiye’nin yan?nda yer al?r.[9]
Almanya,Türklerin hakl?l???na inanmas?na ra?men Ermeni meselesinden dolay? di?er güçlü devletleri kar??s?na almak istemez. Hatta Bismarck,Do?u Sorununu,bir Pommeryal?n?n kemi?ine de?mez”der ve “Türkiye’yi küçük bir figür olarak”[10]görür.Ayr?ca Almanya,Ermenilerin ba??ms?zl?k çabalar?na kar??,sultan?n güç kullanmas?n? art?k ?arts?z desteklemeyece?ini aç?klam??t?r.[11]
Bu arada Osmanl? Devleti bünyesinde özellikle Ermenilerin yo?un oldu?u bölgelerde olaylar vuku bulmaktad?r.Bu olaylar,Alman kamuoyuna çe?itli vas?talarla yans?maktad?r.Almanya ?mparatoru II.Wilhelm’in de,Ermeniler konusundaki yay?n ve haberlerden etkilendi?i görülmektedir.1895’te Ermenilere katliam yap?ld???n? içeren bir rapor,Wilhelm’e verilmi?tir.Wilhelm,bunun üzerine öfkelenerek,?öyle der:“Bu art?k fazla oluyor.Zira onlar da Hristiyan.”[12]Buradan da anla??laca?? gibi Türkiye’de ç?kart?lan Ermeni olaylar?,Avrupa’ya Müslüman-Hristiyan ?ablonu içinde sunulmakta veya kasten olaylar Hilal-Haç kavgas? olarak verilmektedir.O zaman,elbette Ermeni komitelerinin ve onlar? öne sürenlerin tuza??na dü?mek mümkündür.Çünkü Ermeniler Hristiyand?r.?mparator ve Alman halk? da mezhebi farkl? olmas?na ra?men Hristiyand?r.
Daha sonra Türk-Alman ili?kileri dostluk çizgisinde seyreder.Kayzerin sözlerinden bir y?l sonra Mart 1897’de Alman elçisi, Almanlar?n Ermeni olaylar?na kar??mas?n?n Ermenilerin lehine olmayaca??n?[13]söylemesi,farkl? fikirlerin varl???n? ortaya koymaktad?r.Alman SPD(Sosyal Demokratlar?)’n?n görü?ü daha ileridir.Sosyal Demokratlar,Ermenilerin Rus propaganda ve k??k?rtmalar?n?n kurban? oldu?unu söylemektedir.Onlara göre Türkiye’nin uluslara bölünmesi sadece Rusya’n?n i?ine gelecekti. SPD’nin teklif etti?i çözüm ise ?udur:Türk-Ermeni çat??mas?n?n önlenebilmesi için,Rus ve di?er baz? elçilerle birlikte tahrikçilerin cezaland?r?lmas?.”[14]Osmanl? Devleti,elbette iç i?lerini kar??t?ran binlerce insan?n kan?n?n dökülmesi,sosyal hayat?n bozulmas? gibi affedilmez sonuçlara sebep olanlar hakk?nda,Alman SPD’sinin de?il teklifini uygulamak,bunlar? dü?ünememi?tir bile.
Bu dönem olaylar? üzerine Alman elçi,konsolos ve di?er görevlilerin yazd??? rapor ve haberlerden,Ermeni olaylar?n?n müsebbiblerinin bizzat Ermenilerin ve di?er Bat?l? devletlerin oldu?u anla??lmaktad?r.?ngiliz ve Ruslar?n yard?m ve te?vikleriyle Anadolu’da birçok yerde hatta Ba?kent ?stanbul’da dahi olaylar[15]meydana gelmi?tir.Olaylar?n hedefi ve amac? bellidir:Anadolu’ya müdahale ettirmek.
B-Tehcir Dönemi
a-a-Tehcirin Nedenleri
Türkiye Birinci Dünya Sava??’na girer girmez,Ermeni meselesinde büyük bir kriz meydana geldi.?ngilizler,Türk Devleti’ni, Ermenilerin yard?m?yla k?sa sürede yok etmeyi dü?ünüyorlard?.Bu dü?üncenin tabii neticesinde Ermeniler,daha sonra vuku bulacak korkunç olaylara vesile olmak için ortaya ç?kt?lar.
Hatta baz? gazeteler,Türklere kar?? yap?lacak Haçl? seferi üzerine,insanl?k,Hr?stiyanl?k ve Avrupa medeniyeti ad?na sevinçlerini dile getirdiler.Lord Cromer,Lordlar Kamaras?’nda,bu sava??n hedeflerinden birinin Türk boyunduru?undan Ermenileri kurtarmak oldu?unu aç?klad? ve ?ngiliz Hükümeti de bunu onaylad?.[16]
Rus ve ?ngiliz tahri?i sonucu Ermenilerin ayaklanmas? üzerine R?fat Mansur,“Die Wahrheit über den armenischen Aufstand” (Berlin 1916)(Ermeni Ayaklanmas? Üzerine Gerçekler),adl? dergiden iktibas etti?i ?u cümleleri de kendi yaz?s?nda yer vermektedir:“Ermeniler,?tilaf devletlerinin zaferi için çal??acaklar,Türkiye’nin yenilmesini ve müttefiklerin yan?nda olmay? isteyecekler”.[17]
Art?k Ermeniler,?ngiliz ve Rus oyununa gelmi?tir.Alçakça katliamlar yapmaya ba?lad?lar.Amaç;olaylar ç?kart?p ?tilaf Devlerinin müdahalesini kolayla?t?rmakt?.Bu sebeple “Manast?r Teki’de gizlenmi? olan Ermeni teröristler,24 Mart 1915’te Zeytun jandarma kumandan?n? ?ehit ettiler.Ayn? zamanda Van vilayetinde ihtilal ba?lad? ve hemen Geva? ve Çitak bölgelerine yay?ld?.Van’da deh?et verici katliamlar yapt?lar.Türkler öldürülüyor ve evleri yak?l?yordu.8 Ekim 1915 tarihli Times,bu katliam ve yang?n? Ermeniler taraf?ndan Van’?n tekrar al?nmas? olarak duyurdu.Rus ve ?ran s?n?r?nda Rus subaylar?n yönetiminde ortaya ç?kan Ermeni e?kiyalar? ?u pankartlar? ta??yorlard?:“Art?k Ermeniler ba??ms?z” ve “Ermeniler özgür”. Ayr?ca Diyarbak?r,Sivas,Su ?ehri,Merzifon ve Amasya’da bomba,silah,dinamit ve askeri üniformalarla birlikte binlerce Ermeni teröristi yakaland?”.[18]
Ermeni terörünün gittikçe artmas?ndan dolay? Türkiye zor durumda bulunuyordu.Bu küçük bir bölgesel ayaklanma de?ildi,bilakis bütün ülkenin varl???n? tehdit eden ve ?stanbul’u ?tilaf devletlerinin eline b?rakmak isteyen bir ayaklanma idi.?u anda Ermenistan’da olan olaylar üzerine ?ngiltere’de duyulan ac? c??l?klar?,sadece siyasi sebeplerdendir ve dökülen Ermeni kan?, ?ngiliz hanesine yaz?lmal?d?r.Türk hükümeti,tarafs?z kamuoyuna her zaman ?ngiltere’nin suçlulu?unu ispat edebilecek belgeleri ortaya koyabilecektir.[19]
Emir ?ekib Arslan Bey,Neuer Orient dergisinde Ermenilerin hakl?l???n? savunan Lepsius’a aç?k bir mektup yazar:
“Kitab?n?zda,olaylar?n asl?na temas etmemektesiniz.Onlar?n Türkler'i nas?l ve ne kadar tahrik ettiklerini yazmamaktas?n?z. Onlar?n Van ve Erzurum vilayetlerinde Rus generallerinin önderli?inde neler yapt?klar?n? inkar ediyorsunuz.Çal??man?z?n bütününde Birinci Dünya Sava?? esnas?nda Ermenilerin,Türkler'e kar?? tarafs?z ve do?ru davrand???n?,bu Ermeni“Meleklerinin” sakin ve bar??c?l oldu?unu,onlar?n Türkler taraf?ndan sürüldü?ünü ve katledildi?ini yaymaya çal???yorsunuz.Bu sizin söylemek istedi?inizin özüdür.?imdi,sevgili bay?m Lepsius,Ermeniler sava??n hemen ba?lar?nda Türklere kar?? gruplar halinde ayakland?lar ve güçlü ?tilaf devletlerine ba?land?lar.Bundan sadece kendi gazeteleri bahsetmiyor.Bu sadece onlar?n sözcülerinden de?il,ayn? zamanda Ermeni çevrelerindeki aç?klamalardan da anla??labilir.Ermeni heyetinin ba?kan? Nubar Pa?a, 150 000 Ermeni askerinin,sava??n ilk günlerinde itilaf devletleri taraf?na geçti?ini Yüksek Komiteye yazm??t?r”.[20]
Türkiye’de yakla??k be? y?l görev yapan ve bu görevin bir y?l?n? Erzurum ve çevresinde geçirmi? olan von Staszewski de, sava??n ba?lar?nda Van’da bulunan bir Ermeninin evinde oturdu?unu,Van’da Ermenilerin Türk halk?na ve memurlar?na kar?? ?iddetli sald?r?lar yapt???n? ve binlerce Türk'ün evlerini terk etmek zorunda kald???n? yazmaktad?r.Daha sonra “Türkler, isyanc?lar? bu tehlikeli bölgeden uzakla?t?rd?lar.Bu onlar?n hakk? ve görevi idi.Uygulan?? olarak sert ve a??r idi.Biz, Ermenistan’daki üç Alman subay? için durum çok kolay de?ildi.?nsan ve Hristiyan olarak beklenece?i gibi Ermenilerin taraf?nda,asker olarak da haklar?n? arayan Türkler'in yan?nda bulunmam?z gerekirdi”[21]diyor.
Tehcirden sorumlu tutulan Talat Pa?a,Berliner Tageblatt’?n ?stanbul’daki muhabiri Dr.Feldmann ile konu?mas?nda Ermenilere kar?? tutumu ve onlara kar?? al?nan tedbirler üzerine 3 May?s 1916’da ?unlar? söyler:
“Do?u vilayetlerinden Ermenilerin tehciri askeri bir ihtiyaç idi.Evlerin aranmas?;Ermenilerin silah,mermi ve bombalarla planl? bir ayaklanmaya haz?r olduklar?n? ortaya koydu.Biz vah?i de?iliz.Suçlu ile suçsuz Ermeniler aras?nda ay?r?m yapmad???m?z konusunda bizler suçland?k.Bugün suçlu olmayan?n yar?n suçlu oldu?u ortamda bunu yapmak mümkün de?ildi. Türkiye’nin güvenli?i dü?üncesi,bütün di?er ikazlar? bir tarafa b?rakt?rd?.Bizim tutumumuzu,milli ve tarihi gereklilik belirlemi?ti”.[22]
Ermenilerin tehcir edilmesinin sebebi ve arka plan? hakk?nda 10 Ekim 1915 tarihli Kölnische Zeitung’ta yay?mlanan “Ermeni Katliam? m?” adl? kö?e yaz?s? olaylar hakk?nda kamuoyunu bilgilendirecek bir yaz?d?r:
“Ermeniler,her yerde taarruz halinde bulunan Türkler'i s?rt?ndan vurdular.Bu alçak,sinsi Ermeni ayaklanmas?n?n arkas?nda Rus ve ?ngiliz paras?n?n oldu?u hakk?nda söz söylemeye gerek yok.Sava?? kesin kazanaca?? beklentisi ile ?ngilizler ve Ruslar,çok say?da ajanlar? vas?tas?yla Ermenilerin,Türkler'in sözde olan boyunduru?undan kurtulabilmeleri için silaha sar?lmalar?n? te?vik ettiler.Ama gerçek,Türkler'e kar?? devam eden kinlerini tekrar ortaya koymakt?.Türklerin kendilerini savunmalar? ve k?l?çlar?n? çekmeleri mucize mi?Ba?ka ne yapabilirlerdi?Bizim gibi Türkiye’nin de ölüm kal?m mücadelesi verdi?i bir sava?ta Ermenilerin haince ayaklanmas?,Türkler'in sava? düzenine a??r bir darbe vurdu ve büyük zarar verdi.Türkler,rahats?z edilmeden di?er taraflarda taarruz edebilselerdi,belki Anadolu’da her ?ey farkl? olabilirdi.Fakat bu olaylarda suçlu kim??üphesiz ilk Ermeni ayaklanmalar?na da sebep olan ?ngiliz ve Rus alt?n?.”[23]
Kendisi bir Ermeni olan Artem Ohandjanian da,Türkiye’nin bu tehciri yapmaktaki tek hedefinin Do?u illerinin güvenli?ini sa?lamak,ayr?ca Ermenilerin örgütlenmemesi için birbiriyle olan diyalo?unu kesmek oldu?unu yazmaktad?r.[24]
Ermeni olaylar? ile ilgili görü?lerini bir rapor halinde haz?rlayan Alman,Reichzkanzler(Alman ?mparatoru)Bethmann Hollweg’e bunu 15 A?ustos 1915 tarihinde,?am’dan gönderir.Raporunda,Anadolu’ya seyahat etti?ini,bu s?rada birçok Ermeni ile konu?tu?unu yazmakta ve ?öyle devam etmektedir:
“Bana göre Ermeni olaylar?n?n ortaya ç?kmas?na,ilk etapta 19.Yüzy?l?n ortas?nda ba?layan ?ngiliz ve Amerikal? misyonerlerin faaliyetleri,Rus,?ngiliz ve Frans?z konsoloslar?n fesatç?l??? sebep olmu?tur.Bunlar,Ermenileri kendi amaçlar? do?rultusunda kulland?lar.Daha sonra birçok olaylar meydana geldi.Birinci Dünya Sava??n?n ba?lamas?ndan sonra Ermeniler,her yerde Türkler'in dü?manlar?n?n yan?nda yer ald?lar.Van ve çevresinde birçok Türk'ü katlettiler.Türkler de bunlara kar?? mücadele etmeye ba?lad?lar.Diyarbak?r,di?er birçok ?ehir ve kasabalarda komplo tesbit edildi.Önde gelen Ermeniler liderlik yap?yordu. Bizzat Bi?öflerin ve Ermeni e?raf?n?n bodrumlar?nda Rus ve ?ngiliz silahlar? ile üniformalar? bulundu.Mara?,Zeytun ve di?er birçok yerlerde Ermeni sald?r?lar? oldu.Bu olaylar Türkler'e büyük bir korku verdi ve gerekli tedbirleri almaya sevk etti. Tehciri gerçekle?tirmeye ba?lad?lar.Bütün olaylar? sivil ve askeri makamlar kotrol ediyordu.Ama buna ra?men baz? trajik olaylar vuku buldu.Adana’da konu?tu?um Almanlar,özellikle yüksek mühendis ve daha sonra Halep’te ?ef mühendis olmu? olan Winckler,Türkler'in kendi mevcudiyetini korumak için tehciri yapmak zorunda oldu?u görü?ündeydiler.Türkler,?imdi sadece varl?klar? için mücadele ediyor.Türkler'in dü?manlar?yla ayn? ?eyi yapmak için Ermenileri yönlendirenler,bu felakette birinci derecede sorumludurlar”.[25]
Türkiye’de resmi olarak görevli bulunan Alman subay? Mühlmann da,Ermenilerin sava? ba?lad?ktan sonra Ruslar?n yan?nda yer ald?klar?n? ve masum bir çok Türk’ü katlettiklerini yazmaktad?r.Bu sebeple Türkler'in tehcir olay?n? gerçekle?tirdi?ini, ölümlere Anadolu’nun a??r ?artlar?n?n sebep odu?unu,bunun politik ve askeri olarak gerekli oldu?unu da belirtmektedir.[26] Ayn? ?ekilde Sosyal politikac? papaz Friedrich Naumann da “Asia” adl? kitab?nda ?öyle yaz?yor:“Türklerin bu tutumunu bir ölüm-kal?m mücadelesi olarak görmeliyiz.”[27]
Sava? esnas?nda Osmanl? ordusunda görevli bulunurken Ermeni olaylar?na tan?k olan D.V.Feldmann da,?öyle yazmaktad?r:Türk ordusunun ba??ms?zl???n? koruma çabas?,tehciri zorlad?.Ermeniler,Türkler'in gerisinde oturdu?u sürece,Türkler'in sa?l?kl? taarruz yapmas? mümkün de?ildi.Ermeniler,sava? öncesi ve esnas?nda Türk tebaas? olarak de?il,Rus tebas?ym?? gibi belirtiler göstermi?lerdi.Türk askerlerine ve köylerine sald?rd?lar.Bugün Ermeniler için s?cak kalbi olanlara,Türkler'in tamam?n?n öldürüldü?ü ve her?eyin yok edildi?i Do?u'daki s?n?r bölgelerine yani Türk köylerine seyahat etmelerini tavsiye ediyorum”.[28]
Türkiye’deki olaylar?n vuku buldu?u bölgelerde görev yapan bir ba?ka Alman subay? von Schellendorf,“Ermeniler sava? esnas?nda Türkiye’nin Do?usunda tehlikeli bir ayaklanma gösterdi.Bunun için özel bir sebep aramaya gerek yok.Çünkü büyük güçler taraf?ndan Türkiye’den istenen reformlar etkisini göstermeye ba?lam??t?.Ayaklanmalar,uzun bir el taraf?ndan haz?rlanm??t?. Bunu,Ermenilerin oturdu?u bölgelerde da??t?lan el ilanlar?,tahrik edici bro?ürler,silahlar,mermiler,patlay?c? maddeler vs. ispat etmektedir.ihtilal,Ruslar taraf?ndan ate?lendi,korundu ve masraflar? kar??land?.Eli silah tutan Türkler,askerde olduklar? için,savunmas?z halk aras?nda deh?et verici katliam yapmak Ermenilere kolay idi;çünkü onlar,Ruslara kar?? cephede olan Türk ordusunu olumsuz etkilemekle kalmad?,bilakis bölgedeki Türk halk?n? imha etti.Daha sonra Türkler'e ithaf edilen Ermeni katliam?ndan daha kötü oldu?una ?ahit oldu?um gaddarl?klara ba?lad?lar” der.[29]
Alman Büyükelçisi Wangenheim,Türkler'in alm?? oldu?u bu tedbirler dolay?s?yla Bat?dan gelebilecek tedbirleri sanki önceden hissetmi? ve bu konuda,“Tabii ki bize dü?man bütün dünyada,Türk tedbirlerine kar?? büyük bir infial olacak ve bize kar?? kullan?lacak.Özellikle Amerika’da tedbirler,Ermeni halk? için büyük bir sertlik anlam?na geliyor.Bana göre tedbirler yumu?at?lmal? ama tamamen kald?r?lmamal?.Ruslar taraf?ndan desteklenen Ermenilerin ihanetleri,Türkler'i tehdit edecek büyük bir mesafeye ula?t?.Professor Lepsius ve di?er Ermeni sempatizanlar?,Türkiye’nin siyasi ve askeri durumundan dolay? ald??? tedbirlerinden vazgeçmesinin mümkün olmayaca??n? lütfen anlay??la kar??lay?n”[30]demi?tir.
Ermenilerin tehcir ettirilmesinde,genel olarak Ermenilerin sorumlu ve sebep oldu?u,dönemin Alman bas?n? ve belgelerinde yazmaktad?r.Ayr?ca Ermenilerin ayaklanmas?n?n,perde arkas?nda ?ngilizler'in ve Ruslar'?n oldu?u belirtilmektedir.Buna kar??l?k Türkler'in tek amac?n?n vatanlar?n? savunmak,insanlar?n?n can güvenli?ini ve huzuru sa?lamak oldu?u,bunun için Ermeni tehcirinin vatan?n gelece?i ac?s?ndan önemli oldu?u belirtilmektedir.
b-Baz? Olaylar
1 Temmuz 1915 tarihli Taegliche Rundschau gazetesinde(Berlin)“Rus-Ermeni Vah?ili?i”adl? yaz?da ?öyle bahsedilmektedir: “Kafkas Cephesinde mücadele eden Türkler'in ilerleyi?i devam etmektedir.Van çevresinde Rus ve Ermeniler geri püskürtülmektedir.Bu bölgede Rus ve Ermeniler,dü?ünülemiyecek alçakl??? yapmaktad?r.Genç-ya?l? ayr?m? yapmaks?z?n kad?nlar?n ?rz?na geçmektedirler.K?sa zaman önce Rus askerleri ve Ermeni teröristleri Asulat Köyünde ve Nevroz kasabas?nda kaçmaya çal??an büyük bir kalabal??a sald?rd?lar,bütün erkekleri öldürerek kad?n ve çocuklar? büyük bir evde toplad?lar.Rus subaylar? bunlardan ho?lar?na gidenleri ay?rarak,geri kalanlar? Ermenilerin öldürmelerine terk ettiler.Van vilayetinin 180 000 nüfusundan ancak 30 000’ni kurtulabildi.Di?erleri Ermeni ve Ruslar?n cinayetlerine kurban gittiler ve bugüne kadar da kaderleri üzerine hiçbir ?ey ö?renilemedi”.[31]
Bu sald?r?lar Birinci Dünya Sava?? esnas?nda devam etmi?tir.Bunu do?rulayan bir çok Alman belgesi bulunmaktad?r.Van ve çevresinde bulunan 2800 Türk,Ermenilerin yapabilece?i bir katliamdan kurtulmak için,Van Gölü’nün kuzeyindeki Adilcevaz’a 7 gemiyle kaçarken,gemilerin Ermeniler taraf?nda bat?r?lmas? üzerine tamam? ölmü?tür.[32]
Wangenheim’?n Pera’dan 15 Nisan 1915’te yazd??? raporda,“Ermenilerin sava? esnas?nda yapt??? katliamlar üzerine ?ikayetler gittikçe art?yor.Onlar?n,imparatorlu?un dü?man?yla birlikte isyan ettikleri ve baz? yerlerde Türk görevlilere sald?rd?klar? suçlamas? yap?lmaktad?r.Yabanc? ülkelerdeki Ermenilerin tav?rlar? üzerine haberler de gittikçe ço?al?yor;sadece Kafkaslardan de?il,Amerika,Bulgaristan ve di?er ülkelerden binlerce gönüllünün Rus ordusuna kat?ld???n?,Türk halk?n? yok etmek için silahlar?n? Türkler'e yönelttikleri gerçe?ini Alman subay? da do?rulamaktad?r.“[33]
Havas ajans?,24 May?s 1915’de Fransa,Büyük Britanya ve Rusya hükümetlerine kar?? ?u aç?klamay? yay?nlad?:“Yakla??k bir aydan beri Türkler ve Kürtler,Ermeni halk?n? katletmektedirler.Türk ?mparatorlu?u,bu iddialar? sert biçimde yalanlad? ve Türkiye’de Ermenilere katliam yap?ld???n?n tamamen yanl?? oldu?unu aç?klad?”.[34]
Deutsche Zeitung da,R?fat Mansur,“Ermeni ve Türkler aras?ndaki mücadelenin sorumlulu?unun tek tarafl? Türklere yüklenildi?ini,ama bunun böyle olmad???n? ?ngiliz ve Ruslar?n Ermeni katliam?n? ço?u zaman belli sebeplerden dolay? Türkler'e kar?? kulland?klar?n? birçok belge ile ispat etmektedir”der.Buna kar?? Türkler,kendi haklar?n? savunamamaktad?r.Sava? esnas?nda ?ngiliz ve Rus tahrikiyle Türk ordusunun arkas?nda Ermenilerin kanl? ayaklanmalar yapt?klar?n? herkes biliyor.Türk hükümetinin kat? tedbirleri gerekliydi.Bu tedbirlerin uygulanmas? esnas?nda gaddarl?k ve kan akm?? olmas? hiçbir zaman inkar edilmedi.[35]
C-Tehcir Sonras?
a-De?i?meye Ba?layan Alman Politikas?
Birinci Cihan Harbi’nden sonra,Alman resmi tavr? da Türkler aleyhine dönü?ür.Çünkü sava? s?ras?nda ve sonras?nda di?er Avrupa Devletleri bas?n?,Ermeni tehcirini ön planda Alman Genelkurmay?’n?n tavsiye etti?i ve yönetti?ini aç?klam??t?r.Ayr?ca askeri güvenlik nedeniyle ç?kar?lan bu tehcir karar?n?n uygulanmas?na,birçok yerde Alman konsoloslar? ve subaylar?n?n yönetici ve te?vikçi olarak kat?ld??? ileri sürülmü?tür.[36]Yani sözde Ermeni katliam?nda,Almanlar?n da rolünün oldu?u yaz?lm??t?r.Bunun sonucu,Almanlar bu suçlamalardan kurtulabilmek için savunmaya geçerler.[37]Bugüne kadar süre gelen objektif tav?rlar?n aksine,Ermeni politikas?nda yanl? davranmaya ba?larlar.Ermeni tehcirinde rollerinin olmad???n? göstermek ve di?er devletlere ho? görünmek amac?yla,Ermeni yanl?s? politika izlerler.Art?k do?rular? yazabilen Alman say?s? parmakla gösterebilecek say?ya bile ula?mamaktad?r.Hatta tarafs?z olmaya çal??anlar dahi,yaz?lar?n?n bir k?sm?nda Türkler'in Ermeniler'e kar?? kötü muamelede bulundu?unu iddia etmektedirler.
De?i?en bu Alman politikas?n?,Papaz Lepsius’a Alman D??i?leri Bakanl???’n?n müsaade ve deste?iyle[38]haz?rlat?lan,hala Almanya’da temel kaynak olarak kabul edilen,Deutschland und Armenien 1914-1918,adl? sözde belge yay?n? kitap aç?kça ortaya koymaktad?r.Böyle önemli meselede Türk dü?man? oldu?u aç?kça bilinen ve bir Ermeni ile evli olan ve olaylar? sadece Müslüman-Hristiyan çat??mas? olarak de?erlendiren bir ?ahs?n devlet müsaadeli ve destekli yay?n yapmas? dü?ündürücüdür. Eserde sadece Türk dü?manl??? yap?lmaktad?r.[39]Bu konuda Major V.Staszewski,Lepsius’un eserinin tarihi bir de?erinin olmad???n? ve onlar?n sadece propaganda yaz?s? oldu?unu ve tan?mlamalar?n?n tamamen abart?l? oldu?unu yazmaktad?r.[40]
Saupp’un eserle ilgili 12 Aral?k 1921 tarihli Thimme’den nakletti?i baz? cümleler enteresand?r:“Lepsius,gerçe?i gerçek olmayandan ay?rt edemeyecek durumdad?r.O,belgeleri mant?kl? bir biçimde derleyememi? ve ayn? zamanda bütünlük içerisinde yanl?? kullanm??t?r.Aç?klamalar ve notlar tarihi hatalarla doludur ve i?e yaramaz biçimdedir.”[41]
Buna ra?men maalesef bugün Lepsius’un eserleri Ermeni meselesi hakk?nda Almanya’da müracaat edilen temel kaynak olarak ba?ta gelmektedir.Tabiidir ki böyle bir eserden faydalan?larak ortaya konulan eser de orijinalini aratmamaktad?r.
Almanlar?n de?i?en ve tarafl? tutumunu gösteren bir hadise de;Talat Pa?a’n?n bir Ermeni taraf?ndan Berlin’de vurulmas?ndan sonra ba?layan mahkemenin yanl? tutumu ve karar? ile katilin serbest b?rak?lmas?d?r.Bu karara,Birinci Cihan Harbi s?ras?nda Türkiye’de görev yapm?? Schellendorf gibi baz? Alman subaylar itiraz ederler.Onlar ilk önce mahkemeye tan?k olarak ça??r?lmalar?na ra?men daha sonra ça??r?lmamalar?na anlam veremezler.Kendilerinin bizzat olaylar? ya?amalar?na ra?men, olaylar? hiç görmeyen,sadece ba?kalar?ndan i?iten kimselerin tan?k olarak dinlenmesini yad?rgarlar.[42]
4 Haziran 1921 tarihli Deutsche Allgemeine Zeitung,“Talat Pa?a’n?n katili Ermeni Teilirian’n?n serbest b?rak?lmas? ile kamuoyunda olu?an yank?,olaylar? tekrar ele almaya zorlad?” ?eklinde yazmaktad?r.Sa? bas?n,bu karardan dolay? hem Almanya’daki hukuk güvenli?i aç?s?ndan hem de Almanya’n?n gelecek politikas? aç?s?ndan ciddi bir tehlikeyi i?aret ederken, sol bas?n ve “Lokal-Anzeiger” de jürinin karar?yla çok memnun oldular.Ayr?ca eski rejimin sad?k dostlar? olan Türkler d??lan?rken,Ermeniler Alman dostu?unu kazanm?? görünmektedir.Minnettars?zl???n adi delaleti olan böyle bir politika oldukça basiretsizliktir.Müslümanlar?n ve özellikle Türkler'in,dü?manl?klar?n?n kazan?lmas?na asla gerek yok.?ngiliz ?mparatorlu?u'nun dü?manlar? olan Türkler,dostlu?umuza matuf olmal?d?rlar.[43]
Der Reichsvvart,11 Haziran 1921 tarihli“Katil serbest”yaz?s?nda olay? ?öyle vermektedir:mahkemenin verdi?i karar, anla??lamamaktad?r ve çok üzücüdür.Özellikle davan?n seyri esnas?ndaki genel hava utanç vericidir.Alman isminin kirlendi?i ve Alman ?erefinin azald??? fark edilmelidir.Dü?manlar?m?z,?imdi yeniden Müslümanlar? Almanlar'a kar?? yönlendirebilir ve ?öyle diyebilir:“Bu,bir Alman müttefikine kar?? Alman dostlu?udur,bu Alman do?rulu?u ve ?erefidir.Art?k Alman topra?? üzerinde ?iddete u?rayan halklara sadece ?öyle aç?klanabilir:Milli dü?ünen bütün Almanlar,Berlin karar?na çok üzülüyor ve utan?yorlar!”[44]
Mahkemenin yanl? tavr? dolay?s?yla Türkiye’de,özellikle olaylar?n vuku buldu?u bölgede görev yapan Von Schellendorf bildiklerini “Ein Zeugnis für Talaat Pascha von Bronsart Von Schellendorf” adl? yaz?da dile getirilmektedir:“Teleirian davas?nda olaylar?,ya hiç görmeyen veya sadece i?iten insanlar ?ahit olarak dinlendi.Gerçekleri görmü? ?ahitler,davet edilmedi.Ermeni olaylar? vuku buldu?u dönemde görevli olarak bu bölgede bulunan Alman subaylar? niçin dinlenmedi?Mahkemeden davetiye ald?lar ama mahkemeye ç?kar?lmad?lar.[45]
Türkler'in eski Sadrazam? Talat Pa?a’n?n öldürülmesinden bu yana,Alman gazetelerine birçok yaz? gelmektedir.Bunun üzerine uzun süre Türkiye’de ya?am?? ve Talat Pa?a’y? tan?yan bir Alman ?öyle yazar:“Türk Devleti’nin Ermeni halk?n?n sava? esnas?nda oldukça ac? çekti?i do?rudur.Fakat Ermenilere,Türk Hükümeti taraf?ndan sadece Hristiyanl?k inançlar?ndan dolay? zulmedildi?i do?ru de?ildir.Türk Devleti,son yüzy?lda inançlar?ndan dolay? hiçbir halk? sürmedi ve zulmetmedi.Türkler,dini görevlerini yaparken rahats?z edilmedikten sonra,di?er inançlara kar?? ba?ka örne?i olmayacak ?ekilde toleransl?d?rlar”.[46]
Liwa-el-?slam (Berlin) gazetesi de,“Talat Pa?a ve Katili” adl? yaz? ile Ermeni meselesi hak?nda ?öyle yazmaktad?r:
“Ermeniler,Amerikan okullar?nda can güvenli?i arayan bütün Türkleri,kad?n ve çocuk demeden hepsini canl? olarak yakt?. Kaçamayan onbinlerce Türk,Ermeniler taraf?ndan tamamen imha edildi.Di?er taraftan Ermeniler,?ebinkarahisar’da ordu etab?nda silahl? ayaklanma yapt?lar.Büyük kitleler halinde hareket eden ordu kafilesine sald?rd?lar,silah ve ia?e sevkiyat?n? engellediler.Rus üstün kuvvetleri önünde geri çekilmek zorunda kalan Osmanl?,ordusunun imha edilmesini,Ermenilerin silahl? teröristlere güvenlik ve mesken sa?lamalar?n? önlemek ve tehlikeli olmalar?n? engellemek için güney bölgelerine göç ettirmeye zorland?.Bu zorlay?c? ve hayati önem ta??yan karardan sonra Dahiliye Naz?r? bu tehciri kabul etti.Hükümetin bütün u?ra?lar?na ra?men tehcir,ula??m yollar? ve ta??t araçlar?n?n yetersizli?inden dolay? çok zor oldu.Bir di?er zorluk da;Ermenilerin vah?ili?inden Do?udan Bat?ya kaçan Türkler,Kuzeyden Güneye göç ettirilen Ermeni gruplarla farkl? bölgelerde kar??la?t?lar. Baba ve Anneleri,karde? ve çocuklar? Ermeniler taraf?ndan öldürülen,köyleri yak?lan ve bütün mal varl?klar? yok edilen Türkler,Ermenilerle kar??la?t???nda çat??malar meydana geldi.Bu arada çat??malar? engellemek isteyen jandarmalar büyük güçlüklerle kar??la?t?.Ermeni ve Türklerdeki kay?plar?n as?l sebepleri,mevsimin uygunsuzlu?u ve hastal?klard?.Ermeniler,ayn? kayb? 1920 y?l?nda Frans?zlarla birlikte ya?ad?lar.O zaman silahl? Ermeniler,Frans?z askerlerle birlikte Mara?’a sald?rd?lar ve yenildiler.Ermeniler geri çekilirken kötü yol,beslenme ve hastal?klar dolay?s?yla ayn? kay?plar? ya?ad?lar.Bu gerçekler, Frans?z bas?n? taraf?ndan kabul edilmi?ti.Dahiliye Naz?rl???,Ermenileri daha iyi bakmak ve korumak için her?eyi yapm??t?. Askerlerimiz açl?k s?n?r?nda iken,Türk ordusunun deposundan Ermenilere erzak da??t?ld?.
Bu adaletsizli?i Alman yarg?çlar?n?n yapmas? ?anss?zl?kt?r.Alman halk?n?n dü?üncesini temsil etti?i san?lan,Alman bas?n?n?n büyük bir k?sm? görevini yerine getirmeseydi ve haks?zl??? ele?tirmeseydi,Türkler mutsuz olacakt? ve bu karardan sonra Almanlara nefret,?ngilizlere sempati duyacaklard?.
Almanya’da Türklerle ili?kilerin bozulmas?ndan ve ?ngilizlerin bu karar? kendi lehlerine kullanmas?ndan korkuluyor.[47]
Birinci Dünya Sava?? sonras? Almanya’da Ermeni olaylar? hakk?nda do?rular? konu?mak gerçekten çok zordu.Bundan dolay?, do?rular? bilen hatta ya?ayan insanlar bile maalesef bir ?ey söyleyemiyordu.Hatta“zum Talaat=Prozess”adl? yaz?n?n sahibinin kim oldu?u aç?klanam?yordu.Bunun gibi ba?ka örnekler bulunmaktad?r.Yaz?n?n bir nüshas? Alman ar?ivinde bulunurken,bir nüshas? da bas?nda yay?nlanm??t?r.Bu bölgede ya?amayan Avrupal?lar için oradaki durumu anlamak çok zordur.Bu sebeple Ermeniler hep kahraman olarak görülüyor.Bunun düzeltilmeye ihtiyac? var.Üçbucuk y?l boyunca Kafkas cephesinde Türklerle birlikte mücadele ettim.Olaylar? ya?ad?m ve olaylar? do?ru olarak anlatmak istiyorum.?ki halk aras?ndaki dü?manl???n dini sebeplere dayand?rmak çok geni?,fakat tamamen yanl?? bir takdimdir.Bu dü?manl?k,tamamen siyasi sebeplere sahiptir;Türk devletinin iç i?lerine müdahale etmeye sürekli sebep bulmak isteyen ?ngilizler ve Ruslar taraf?ndan ortaya ç?kar?ld?.
Türkler,Ermenilerin ayaklanmas? için vesile olmad?.Her türlü suç,Ermenilerin hanesine yaz?lmal?d?r.Türk ordusunun durumu vahim idi.Ermenilerin tutumu,cesaretli özgürlük sava?c?lar?n?n davran??? gibi de?il,bilakis hilekar ve haince idi.Türk hükümeti,ordunun gerisinde sürekli mevcut olan bu tehlikeyi bertaraf etmek için,bir karar almak zorundayd?.Bu zorunlu tedbir, Ermenilere zor geldi”.[48]
Alman hükümetinin resmi tutumu,Türkleri tan?yan ?ah?slar?n samimiyetini yakalamak istememektedir.Uluslar aras? ili?kelerde menfaatlerin günlük de?i?ebildi?ini bu olaylar göstermektedir.
b- Sava? Sonras?
Ermeniler,sava?tan sonra da dü?manl?klar?n? devam ettirmektedirler.Milli Ajans,bu konuda ?öyle bildiriliyor:Mütarekeden sonra Rus askerlerinin geri çekilmesiyle bo?alan yerlerde,Ermeniler Türk halk?na planl? olarak katliam yapmaya devam ederken,Rus askerinin ald??? tedbirlerle bu katliamlara bir süre son verilir ve düzen tekrar sa?lan?r.[49]
Ama son y?llarda terör,Ermenilerin günlük ya?amlar? haline gelmi?ti.Bu sebeple olays?z ya?amak onlara zor geliyordu.Ama haks?zl?k kar??s?nda pes etmeyen Türkler,Ermenilerin rüyalar?n?n gerçekle?mesine engel oluyordu.Bu konuda Germenia gazetesi ?öyle yazar:Küçük Asya’da genç Türklerin mevcudiyeti söz konusu oldu?u sürece,planlanan Ermeni ?mparatorlu?undan söz etmek mümkün olamaz.Genç Türkler,sava? esnas?nda Yunanl?lara ve Ermenilere kar?? yürüttü?ü yok etme politikas?na devam ederse,o zaman Ermenilerden geriye çok kalmayaca?? söylenebilir.Bu gerçekten üzücüdür.Buna kar?? Ermenilerin istekleri keza haks?zl?k derecesinde ölçüsüz.Onlar,imparatorluk için tamamen Türk olan bölgeleri de istiyorlar.[50]Yaln?z burada Germenia gazetesi Türklere haks?zl?k yapmaktad?r.Türklerin,son y?llardaki bütün sava?larda ölüm-kal?m mücadelesi verdi?ini unutuyor.
Niewe Rotterdamische Courat gazetesinin ?ngiltere’den bildirdi?ine göre,Ermenistan sorumlusu ?ngiliz komiserinin, Ba?bakanl??a,D??i?leri Sekreterli?i ve Frans?z Elçili?ine gönderdi?i bir yaz?yla,Ermenistan’da olan katliamlara vesile olan Büyük güçlerin ihmalini protesto etti.Ermenilerden sorumlu ?ngiliz komisyonu,Ermeni halk?n?n silahla donat?lmalar?n? ve korunmalar? için yeterli asker göndermelerini rica ediyor.Ayr?ca Birle?mi? Milletler gözetiminde Türkiye’nin kar??mayaca?? Kilikya’da Ermeni devleti kurulmal?d?r ve s?n?rlar? Ermenistan Cumhuriyetine kadar ula?mal?d?r.[51]Ermeniler,sakin olmak istese de,onlar? sevenler rahat b?rakmak istemiyor.
Bat?dan destek alan Ermeniler,Mustafa Kemal’e 16 Haziran 1920’de a?a??daki ültimatomu verdi:“24 saat içerisinde askerlerini ya bütün Klikya’dan geri çekeceksin ya da 7’den 70’e bütün Türkler öldürülecektir.”[52]Bu da,Ermenilerin f?rsat bulduklar?nda canl? Türk b?rakmayacaklar?n? göstermektedir.
Türk dü?manl???na ara verilmek istenmemektedir.Bu konuda kamuoyu sürekli bilinçlendirilmelidir.Böyle bir konu üzerine Berlin’deki Türkiye Büyük Elçili?i, Im Lande des Blutes und der Traenen”(Kan ve Göz Ya?lar?n?n Ülkesinde),adl? yay?ndan dolay? Alman D??i?lerini uyar?r ve Almanya’da yabanc?lar?n Türk dü?manl??? olu?turmalar?n?n engellenmesini ister.Elçilik, baz? Ermenilerin dini istismar ederek Türkiye’ye kar?? Almanya’da propaganda yapmak için organizasyonlar kurmakta oldu?unu haber alm??t?.Elçilik,Almanya’daki bas?n ve kiliselerin böyle bir propagandaya alet olabilece?inden korkmaktad?r ve Alman D??i?leri Bakanl???ndan gerekli tedbirlerin al?nmas?n? istemektedir.[53]
Art?k baz? Almanlar,kendilerinin de Ermenilerin hizmetinde oldu?unu ifade etmeye çal??maktad?r.Bu konu üzerine bir belgede ?unlar yaz?l?d?r:“Ermeni ilticac?lar,s???nma aramak,dil ö?renmek ve çocuklar?n? e?itmek için akraba ve i? arkada?lar?n?n bulundu?u,tabii ki Almanya’ya da gelecek.Ermeni halk?n?n ac?lar?na ortak olan Alman halk?n?n samimi duygular?,Alman hükümetine Ermeni ilticac?lar?n s?k?nt?lar?n? hafifletmek için Ermenilerin diplomatik temsilcilerine yard?m etmelerini, onlar?n seyahatlerini ve oturumlar?n? kolayla?t?rmalarln? istemektedir”.[54]
Mustafa Kemal ise bar?? ve huzurdan yanad?r:O,“Ermeniler devlete ne kadar sad?k olduklar?n? gösterirlerse o kadar h?zl? di?er vatanda?larla birlikte ayn? haklara sahip olurlar”der ve bas?nda Ermeni dü?manl??? yaz?lar?n?n engellenmesi için çaba sarfedece?i sözünü verir.[55]
Almanya’da Türkiye ve Türklere Ermeni faaliyetlerinin devam etti?ini belgeler göstermektedir:Türkiye’nin Berlin Büyükelçili?i,çok gizli olarak Almanlara ?unu iletir:“Mustafa Kemal’i,Savunma Bakan?n? ve Berlin Büyükelçisini öldürmek için yeni bir organizasyonun olu?turuldu?u haberini Ankara’dan ald?k.[56]
Daha sonra Saarbrücker Zeitung’ta yay?nlanan Dr.Artasches Abeghian’?n 1 ?ubat 1927’deki yaz?s?nda,Abdülhamit ve Birinci Dünya Sava?? esnas?nda Ermenilerin katledildi?ini ve geri kalan?n bütün dünyaya yay?ld???n? ve Ermenisiz Ermenistan projesinin gerçekle?ti?ini”bahsetmektedir.[57]Ermenilerin hakl? olmayan dü?üncelerine yer verilmesi art?k Alman gazetelerinde s?kça görülmektedir.
Vorwaerts gazetesi de,21 Aral?k 1929 tarihli nüshas?nda geçmi?teki Ermeni katliam ve olaylar?ndan söz ederken Harput civar?ndan yeniden Ermenilerin zorla göçe tabi tutuldu?undan bahseder.[58]Bunun üzerine Ankara Alman Büyükelçisi Nadolny,4 Ocak’ta Ankara’dan yazd??? raporda bu tip haberlerin iki devlet ili?kilerine zarar verdi?ini,haberlerin men?einin Suriye oldu?unu ve bu sebeple gazetenin redaksiyonuyla görü?ülmesinin uygun olaca??n? yazar.[59]Vorwaerts haberi gibi Paris’de yay?nlanan bir gazete haberinde 5000 Ermeninin zorla Suriye’ye sürüldü?ü haberinin yay?nlanmas? üzerine Nadolny,y?llardan beri hiçbir Ermeninin zorla göçe tabi tutulmad???n? fakat kendi istekleriyle gidenlerin oldu?unu yazar.Bunlar?n buralardaki hayat ?artlar?ndan dolay?,d?? ülkelerde bulunan akraba ve tan?d?klar?n?n davetiyle gittiklerini belirtmektedir.Türk devleti de buna zorluk ç?karmamaktad?r.
Yurt d??? bas?n?nda ne yay?nlan?yorsa,ço?u propaganda amaçl?d?r.Amerika’da ya?ayan Ermeniler,Ermeni meselesine ilgi çekmek için Türklerin aleyhine her f?rsat? kullanmaktad?rlar.[60]
Türkiye’de bulunan üst sevideki Almanlar?n,her dönem gerçekleri farkettikleri görülmektedir.
c-ASALA
20 yüzy?l?n son ceyre?inde Ermenilerin,Türk diplomat ve mekanlar?na yönelik terör olaylar? artm??t?r.Ermeni terör örgütü ASALA’n?n Avrupa ve Türkiye’deki terör aksiyonlar?n?n Alman Bas?n?nda yans?mas? ?öyledir:“ASALA’n?n i?lemi? oldu?u cinayet faaliyetlerinin Alman bas?n?nda s?radan bir olay gibi verilmi?.Terörün lanetlenmesi yerine,Asalan?n hedeflerinden bahsedilmi? ve baz? haberlerde “Sözde Ermeni Katliam?n?n” intikam?n? ald??? yaz?larak 1915 tehcirinden Ve Ermeni ölümlerinden bahsedilmi?tir.Yani genel anlamda ASALA’n?n amac?na uygun yay?nlar yer alm??t?r denebilir.Bu,dönemin gazete haberleri incelenerek ortaya konulabilir.[61]
C-Alman Kamuoyunu Etkileyen Faktörler
Almanlar?n Ermeni olaylar?na bak???n? de?erlendirirken,Alman kamuoyunu etkileyen faktörlere de k?saca de?inmek faydal? olacakt?r.Bu faktörleri,üç gruba ay?rmak mümkündür.
a-Dini Duygular
Elbette durup dururken “Ermeni Katliam?” modas?n?n yay?lmas? mümkün de?ildir.?lgi çekici,bas?n? harekete geçirici noktalar?n bulunmas? gereklidir ki,bas?n onlara dayanarak kamuoyunda puan getirici yay?nlar yapabilsin.Bunun için en ideal tema,“Türk ve ?slam Dü?manl???” ile masum “Ermeni Hristiyanlar?n Katliam?” olmu?tur.Hristiyan Avrupa’n?n,sadece Hristiyanl???ndan dolay? katledilen Ermeni dinda?lar? kar??s?nda hareketsiz kalmas? elbette beklenemezdi.Onun için ilk katliam haberlerinde bu tema bolca kullan?l?r.Bunlardan bir tanesi ?udur:“Suçsuz Ermeniler,dindar olduklar? için fanatik,kana susam?? Türkler taraf?ndan katledildiler.”[62]
Bu müthi? bir hadisedir.Sadece“dindar oldu?u”için suçu olmayan Hristiyanlar?n katledilmesi,üstelik bu feci i?i“fanatik,kana susam?? Türklerin”yapmas?,Bat? insan?n?n duygular?n? sömürüp harekete geçirmeye yetecektir.Tabiidir ki bu insanlar içinde “kana susam?? Türkler”,masum Hristiyan katliam?n?,niçin en güçlü devirlerinde yapmad? da çözülme devrine b?rakt?;diye dü?ünenler de ç?km?? m?d?r bilmiyoruz.
b-Din Adamlar?
Ermenilere yard?m ad?na Alman din adamlar?n?n faaliyetleri de,Ermeni olaylar?n?n vuku bulmaya ba?lad??? günlere kadar geri gider.Lepsius,Berlin’de kurmu? oldu?u“Deutscher Hilfsbund für Armenien”(Ermenistan için Alman Yard?m Derne?i) dernek vas?tas?yla yo?un faaliyetler yapar.Frankfurtlu Pastor Ernst Lohmann ve Lepsius’un Ermenilere yard?m ça?r?lar? büyük ilgi görür.2 ?ubat 1896 günü herkese “Der Notschrei Armeniens”(Ermenistan’?n ?mdat Ça?r?s?) adl? el ilanlar? da??t?l?r.Bu el ilanlar?nda:“?u anda evleri yanm??,ya?malanm??,ü?üyerek bekleyen Ermeni karde?lerimiz,dü?manlar?(Türkler)taraf?ndan öldürülecekler”ifadesi bulunmaktayd?.[63]Lepsius’un bu ça?r?lar? do?al olarak ilk önce Hristiyan çevrelerce desteklenmeye ba?land?.Bu faaliyetlere bas?n?n da destek vermesiyle Alman kamuoyunda belirli bir Türk aleyhtarl??? olu?turulur.Olaylar?n gerçek yüzünü bilmeyen vatanda?lar,Lepsius’un yazd?klar?na ve anlatt?klar?na ilgi gösterirler.Lepsius’un en büyük yard?mc?lar? din adamlar?,Ermenilerle akraba olan Almanlar ve Almanya’da ya?ayan Ermenilerdir.
Yine Lepsius’un gayretleriyle Almanya’da ikinci bir yard?m organizasyonu olu?turulmu?tur.1895 y?l?nda faaliyete geçen kurulu?un ismi “Deutsche Orientmission”(Almanya’n?n Do?u Misyonu) ve amac? Müslümanlara Protestanl??? kabul ettirmekti.
Türkiye’de vuku bulan Ermeni olaylar?yla birlikte bu kurulu?un ad?“Armenische Hilfswerk”(Ermeni Yard?m Vakf?),olarak de?i?tirildi.Bu vakf?n faaliyet merkezi Urfa idi.[64]
Ermeniler Ve Ermenistan hakk?nda propaganda yapmak,onlar?n durumlar? hakk?nda bilgi vermek ve nefret etti?i Türkler aleyhinde kamuoyu olu?turmak için yap?lan mitingler,konferanslar ve toplant?lara genellikle “din adamlar?” i?tirak etmi?tir.10 Eylül 1896 tarihli“Neue Preussische Zeitung”daki haber,buna bir örnektir.Burada yap?lan konferansa kat?lanlardan baz?lar? ?unlard?r:Pastor Soda,Pastor Blech,Teoloji Profesörü Schatyer ve kolluklar?ndaki bant üzerinde alt?n haç bulunan organizatörlerdi.[65]
Lepsius,Anadolu’da Hristiyanlar?n öldürüldü?ünü yaz?yor.?u ana kadar yapt???m?z ara?t?rmalardan da anlad???m?z ve Alman Büyükelçisi Saurma’n?n da ifade etti?i gibi,Anadolu’da hiçbir Hristiyan?n k?l?na dokunulmam??t?r.Lepsius’un gayesi,kas?tl? ifadelerle Hristiyan Bat? toplumunu,Osmanl? aleyhinde tahrik edip,Osmanl? Devleti’ne müdahaleyi sa?lamakt?.[66]
Bir bat?l? ara?t?rmac? yazar olan Alman Barth’?n Türke,Wehre Dich adl? kitab?nda,Lepsius için kulland??? sözleri,Lepsius’un dü?ünce ve karakterini en iyi ?ekilde ifade eder:“Bütün Türk olana kar??,vah?i,körü körüne ac?mas?z bir kin;katliam?n politik,ahlaki ve sosyal sebeplerinin tamamen örtbas edilmesi ve keyfi sahte vah?et olaylar?n?n sunulmas?”.[67]
Barth’?n hakl? olarak“Türkenfresser”(Türk Yiyicisi)[68]dedi?i Lepsius,Almanya’da uzun bir mücadele ve çal??madan sonra Türkler aleyhinde bir kamuoyu da olu?turmay? ba?arm??t?r.Hatta bugün bile birçok genç ara?t?rmac?,onun roman özelli?i ta??yan yay?nlar?ndan faydalanmaktad?r.Bir defa Lepsius,birinci as?rlardan kalma kopkoyu “haçl?” dü?üncesine sahip bir papazd?r.Bu “haçl?l?k” ruhu ve dü?üncesini her f?rsatta hem de aç?kça ortaya ç?kar?p i?lemektedir.Bir taraftan da bugünkü Avrupa Toplulu?u’na öncü olacak ?ekilde “H?ristiyan ?mparatorlu?u”[69]kurmay? dü?ünmektedir.
Halbuki temelde Almanya’n?n da Türkiye’ye bak???,di?er Bat?l?lardan farks?zd?r.Erich LindoW,bunu ?öyle ortaya koyar:“Uzaktan bak?nca birçok Avrupal? politikac?lar gibi Marschall da Türkiye’yi kana susam?? fanatikler ve Hristiyanlar? kurban gören caniler zannetmi?tir.Fakat yak?ndan bak?nca bunun böyle olmad???n? anlad?.Sa? duyusuyla süper devletlerin adil davranmad???n? kavr?yordu.Ermenistan ve Girit’te Hristiyanlar ihtilalci hareket yapt?lar ve Türkler de hakl? olarak ayaklanmalar? bast?rd?lar.Türkiye’nin uluslararas? haklar?na ra?men süper devletler ayaklanmay? destekliyordu.H?ristiyanlar korunur ve onlara haklar tan?n?rken,Müslümanlara tecavüz edilip insafs?zca davran?l?yordu.”[70]
c-Bas?n
Alman bas?n?n haber kayna?? ile ilgili 1 Nisan 1899 tarihli belgede söylenenler önemlidir.“Ermenistan ve Ermeniler üzerine Alman bas?n?na ne geliyorsa,bunlar do?ru bir co?rafya bilgisi olmayan,olaylar?n muhtevas? hakk?nda çok az bilgisi olan insanlar?n niteliksiz dedikodulard?r.Kim ?stanbul’da bulunduysa,o Alman okuyucusu ve redaksiyonu için Türk meselesinde bir otoritedir.Olaylar?n do?ru olup olmad???n? ve gerçek sebebinin ne oldu?unu ?stanbul’da görmenin ne kadar zor oldu?unu dü?ünemez.Do?uya ula??m zor oldu?u için buradaki halk,uzun zamand?r yabanc? yani Avrupal? görmemi?tir.Bu sebeple bas?ndaki Ermeni meselesi ile ilgili ifadelerin ne kadar de?eri oldu?u aç?kt?r.?stanbul’daki çevrelerce verilen söylentiler,görü?ler tamamen soyuttur.”[71]
Olay yerlerini görmeden haber üreten ?stanbul’daki temsilciliklerin d???ndaki en önemli haber kayna?? Ermenilerdir.Yüzba?? Norman’?n ?u ifadesi önemli,hatta itiraf hükmündedir:“?imdiye kadar olaylar?,sadece Ermenilerin anlatt??? ve ?ngiliz dostlar?n?n heyecan ç??l?klar? ile süsledi?i ?ekilleri ile duyduk.Henüz Osmanl?lar?n savunmas?n? dinlemedik.Katliam?,ya?ma ve kad?nlara tecavüz hikayelerini b?k?ncaya kadar i?ittik.Fakat bunlar?n hiçbiri bir tek Avrupal? görgü tan??? taraf?ndan do?rulanmad?.”[72]
Alman belgelerinde haberlerin,Ermeni komitesi taraf?ndan çarp?t?ld??? ifade edilmektedir:“Y?llardan beri bu olaylar? anlatan, ?ngilizce ve Almanca dergiler ve gazeteler yay?nland?.Londra’daki Ermeni Komitesi taraf?ndan olaylar?n abart?l?p çarp?t?ld??? bilinmektedir.”[73]
Avrupa’ya yay?lan haberlerle ilgili Alman bas?n?nda ç?kan ?üpheler,adeta haberleri istihzaya al?r mahiyettedir.Kölnische Zeitung’un yorumu ?öyledir:“Seyyahlar?n yüzlercesi her y?l Osmanl? ?mparatorlu?u’na,?stanbul’a ve Levantenlere(Do?u Akdeniz Limanlar?)geliyor.Ve yüzy?llar önce büyüyen ve ?imdi gerçekli?ini kaybeden Bat?’daki dü?ünce büyüsünden kurtulam?yorlar. Gerçi ziyaretçiler,duyduklar?na inan?yorlar ve bunlar?,olay?n kendi mekan?nda kazand?klar? özel malumatm?? havas? ile, “?erefle”ta??yorlar.Bu malumatlar maalesef çok eksik.Do?u üzerine çok büyük ilgi var ve olaylar üzüntü ile kabul ediliyor. Türkiye’deki vaziyetlerin ön yarg?s?z ve aç?klay?c? k?s?mlar?nda büyük bir eksiklik var.Hiçbir zaman yeni yay?nlanan yaz?larla k?yaslanm?yor.Olaylar?n ç?k?? sebebi;dini ve milli sebeplerden uzak ve Avrupa’n?n teorik olarak çok güzel,gerçekte ise uygulanmas? mümkün olmayan reform ad?mlar?d?r.”[74]
Bu tür geli?meler,Ermeni ve Amerikan misyonerlerin kaynaklar?n?n güvensizli?ine sebep oluyor.[75]Güvenli,kullan?labilecek kaynak ise elçiler,tarafs?z misyonerler,din adamlar?d?r.Ayn? yerde,ABD misyonerlerinin güvensiz,ama“tarafs?z misyonerlerin” güvenli bulunmas? da dikkat çekicidir.Bir insan,hem misyoner hem de“tarafs?z”nas?l olacakt?r,ayr?ca dü?ünmeye de?erdir. Yaln?z bütün bunlar,haber kaynaklar? ile ilgili ?üphelerin yayg?nla?t???n?n i?aretleridir.Onun için Almanlar,Avrupa bas?n?nda ç?kan haberleri ara?t?rmak için ajan görevlendirirler.“Görevlendirilen ajan,Erzurum’a kadar gidip yöreyi görerek döner ve hükümeti ayd?nlat?r.Sözü edilen katliamlar?n gerçek d??? oldu?unu anlat?r.”[76]
Alman bas?n?nda,Osmanl? ülkesinde Hristiyan dü?manl??? yap?l?yorsa e?er;“niçin sadece Ermenilere”,sorusunun sorulmas? da bir dü?ünce a?amas? gibidir.Bu konudaki haber-yorum özetleri ?öyledir:“Avrupa bas?n? bir çe?it bildi?ini okumaya devam etmi?tir. Bas?n,anar?inin bitmesi için Türkiye’nin reformlar yapmaya zorlanmas?n? istemektedir.”[77]Halbuki bu istek,do?rudan do?ruya anar?inin azmas?na yöneliktir.Fremdenblatt’in ?u ifadesi bu konuda itiraf hükmündedir:“Y?llardan beri ?ngiliz ve Alman gazete yaz?lar?nda ve bro?ürlerinde Ermeni olaylar? hakk?nda do?ruluklar? ara?t?r?lmam?? yaz?lar ç?k?yor.Bunlar?n birço?u kesinlikle mübala?aya dayan?yor.”[78]
Yaln?z ?uras? göz önünde tutulmal?d?r ki,Bat? bas?n? ile birlikte Ermeni komiteleri ve Ermeni patriklerinin yan?lt?c? haberlerine aç?kt?r.Hatta bu türden haberlerin puan ve para getirdi?i bilinmektedir.Onun için ?ngiliz kamuoyu,Türk dü?manl??? yapt??? sürece,?ngiliz hükümetinin yan?nda yer almaktad?r.Bas?n da,elbirli?i içinde yanl?? haberler üretmektedir.[79]Bu, Ermenilere aç?ktan destek ç?kmak ve Ermeni hat?r? için yap?lan bir harekettir.?ngiltere’nin Ermeni sempatisi ise,“politik menfaatlerden” kaynaklanmaktad?r.Hatzfeld,kanaatini ?öyle aç?klar:“Türkler,Ermenilerin anlatt??? gibi öyle gaddar bir millet de?ildir.Ben Türklerin hukuk devleti oldu?una inan?yorum”.[80]
Avrupa’daki Ermeni taraftarl???,k??k?rt?lan Türk dü?manl??? Ortaça? Avrupa’s?ndaki Haçl? seferlerine dönü?türülemez. Corier’den ç?kan ?u ifade dikkat çekicidir:“Bas?n?n bir bölümünde ve kamuoyunda Ermeniler hakk?nda duygusall??? oynamak moda oldu.Politik amaçla Ermenilerin Türk bask?s?ndan kurtulabilmesi için,Haçl? seferinin düzenlenmesinin bir daha gündeme gelmemesi dikkat çekici.”[81]
Sonuç
Almanlar?n Ermeni politikas?,zaman zaman farkl?l?k göstermi?tir.Bunda objektif tav?rlar?n?n ve kendi menfaatlerinin etkili olmas?n?n yan?nda,di?er Bat?l? devletlerinin de rolü söz konusudur.Almanlar,özellikle Ermeni olaylar?n?n ortaya ç?k???nda di?er devletlerin etkili oldu?u hususunda hemfikirdirler.Hatta bu konu üzerine Ermeni dostu Lepsius’un sözü,her?eyi aç?kça ortaya koymaktad?r:“Niemand anders hat die furchtbare Vernichtung des armenischen Volkes herbeigeführt,als die Politik der christlichen grossmaechte selbst.”[82]
Buradan da anla??ld??? gibi,Ermeni olaylar?n?n vuku bulmas?nda Türklerin masum oldu?u a?ikard?r.Olaylar?n yo?unla??p Türk milleti aç?s?ndan tehlikeli noktaya ula?mas?,tehciri gerekli k?lm??t?r.Tehcir üzerine çok farkl? spekülasyonlar yap?lm??t?r,ama Almanlar,Türklerin tehciri yapmakta hakl? oldu?unu ancak tehcir esnas?nda Türk ve Ermenilerden ölenler oldu?unu yazmaktad?r.Tehcirin,Türklerin nefs-i müdafaas? olarak yorumland??? görülmektedir.
Daha sonraki y?llarda Almanlar?n Ermeni olaylar?na bak??? ve de?erlendirmesi,genel olarak di?er Bat?l? devletlerden çok fazla farkl?l?k göstermedi?i a?ikard?r.
*Celal Bayar Üniversitesi,Manisa
[1]wilhelm Van Kampen,Studien zur deutschen Türkeipolitik in der Zeit Wilhe?ms II,Kiel 1968,s.117.
[2]Freiherr von Karl Ottmar;Bismarks Aussenpolitik,Berliner Kongress,Wiesbaden,s.16.
[3]Gregor Schöllgen,Imperialismus und Gleichgewicht,Deutschland,England und die orientalische Frage 1871-1914,Oldenburg 1984, s.151.
[4]Haja Holborn,Deutschland und die Türkei 1878-1890,Berlin 1926,s.44;Erich Lindow,Freiherr Marschall von Biberstein als Botschafter in Konstantinopel 1897-1912,Danzig 1934,s.24.
[5]Holborn,s.5;Kampen S.19.
[6]Norbert Saupp,Das deutsche Reich und Armenische Frage 1878-1914,Köln 1990,S.30.
[7]Saupp,S.161.
[8]Ernst Schütte,Freiherr Marschall von BiberStein.Ein Beitrag zur Chrakterisierung seiner Politik,Leipzig 1936,S.63;
Lindow,,S.37.
[9]Schütte,S.52.
[10]Kampen,S.19.
[11]Saupp,S.16.
[12]Die Grosse Politik der Europaeischen Kaninette 1871-1914.Sammlung der diplomatischen Akten des Auswaertigenn
Amtes,D??i?leri Bakanl??? Ad?na Yay?nlayan:Berhard Schwertfeger,Berlin 1923.Bd.10,Nr.2444,Saurma an Hohenho?e 26 Oktober 1895.
[13]Saupp,s.116
[14]Saupp,S.77
[15]Olaylar hakk?nda geni? bi?gi için bkz.Ramazan Çal?k,Alman Kaynaklar?na Göre II.Abdülhamid Döneminde Ermeni Olaylar?,T.C. Kültür Bakanl??? Yay?nlar? 2464,Ankara 2000.
[16]Rifat Mansur,Das Geheimnis der Ermordung Talaat Paschas.Ein Schlüssel für das englische Propagandasystem,Berlin 1921,S. 66-67.
[17]Mansur,Das Geheimnis,S.67-68.
[18]Mansur,Das Geheimnis,s.71.
[19]Mansur,Das Geheimnis,s.73;Bir ba?ka gazetede,Ermenilerin d??ar?dan müdahale sonucu ç?kar?lan huzursuzluklarla ay?r?lmaya u?ra??ld??? yaz?l?d?r.Ruslar,hedeflerine u?a?mak için Hristiyan unsuru ayaklanmaya te?vik etti.Bundan dolay? on dokuzuncu yüzy?l?n ortalar?ndan itibaren Ruslar,Ermeniler aras?nda tahri?e ba?lad?.Ayaklanma ve huzursuzluk için fantezi yönü yetenekli insanlar? ma?a olarak kulland?.Sava??n üçüncü ay?nda ?stanbul Hükümeti,do?u illerinin baz? valilerine bir memarandumla durumu izah etti.Bu arada Ermeniler,baz? yörelerde Müslüman halka ve jandarmalara sald?rd?.Bunun üzerine hükümet,tekrar Patri?e ve komitenin önde gelenlerine yine gerekli uyar?y? yapt? ve alt? ay daha sabretti.Ermeniler,ordunun önünde Van’da ve arkas?nda zeytun’da ayaklan?rken,Türkler,Ermenilerin evlerini aramaya ba?lad?.Bu arama esnas?nda Diyarbak?r,Urfa,Kayseri,?zmit, Adapazar?,Amasya,Sivas,Merzifon,Trabzon,Samsun,Arabkir,Malatya,Dörtyol,Haçin,Bursa,Erzurum,Erzincan ?ehirleri ve ba?ka yerlerde çok say?da silah,bomba ve patlay?c? maddeler ele geçirildi.Bu silahlar?n ço?u kilise ve manast?rda bulunmaktayd?. Ordunun cephe ve gerisinde tehdit alt?nda oldu?u anla??ld???nda,orduyu korumak için Ermenilerin sava? alan?ndan uzakla?t?rmas?na karar verildi.Bu sebeple her hükümetin,silahl? ki?ilere kar?? mücadele etme hakk? vard?r.Bundesarchiv Berlin,R.8034 III Nr.458,von Nr.98 bis 127 Talaat PaScha,S.117;Adolf Grabowsky de,,,Die armenische Frage” adl? bir makale yazar.Burada Ermeni olaylar?n?n arkas?nda özellikle Rusya’n?n bulundu?unu ve Rusya bu olaylar? kendi ç?kar ve amaçlar? do?rultusunda kullanmak istedi?ini belirtir.Bu makale Alman D??i?leri Bakanl??? Siyasi Ar?iv Belgeleri aras?nda bulunmaktad?r.Yay?nland??? yer,bas?m tarihi ve y?l? bulunmamakt?r.Türkei 183,Armenien Bd.36,Nr.7117;Ruslarla diyalog kuran Ermeni halk?,Türk hükümetinin emri üzerine Ermenistan’? tamamen bo?altmak zorunda kald?.Türkler,Ermenilerin bir Ermeni imparatorlu?u kurmak için Kafkaslardaki ve ?ran’daki Rus memurlarla ili?kisinin oldu?undan haberdar oldular.Bunun üzerine Türkler,Ermenileri Halep ve Musul aras?ndaki silahs?z ovaya Zor’a gönderdiler.Kölnische volkszeitung,,8 April 1916.
[20]Emir ?ekib Arslan Bey,,,Offener Brief an Herrn Lepsius”,Neuer Orient,Bd.y?l,Heft 4,Berlin 1920;Ahmed Rüstem Bey de, Cenevre’de yay?nlanan Der Weltkrieg und die armenische Frage,adl? eserinde Ermeni olaylar?ndan Türk insan?n?n çok ac? çekti?ini yazmaktad?r.
[21]Von Stasewski,Orient,Bd.VIII,Heft 1-2,1.Dezember 1920.
[22]Mansur,Das Geheimnis.s.89.
[23]KölniSche Zeitung,10 Ekim 1915;4 Haziran 1921 tarihli Deutsche Allgemeine Zeitung da ?öyle yazar:,,Gerçek nerede? Ermenlerin ya?ad??? bölge sadece Türk devleti s?n?rlar? içerisinde bulunmamaktad?r.Ermeniler yo?un olarak Rus topraklar? olan Erivan ve çevresinde ya?amaktad?rlar.Türkiye bünyesinde Ermeniler,di?er halklarla birlikte her yerde bulunuyor.Ermenilerin ço?unlu?u,farkl? ?ehirlerde oturmakta ve ticaretle u?ra?maktayd?.Ermenilere devlet kurma için yard?m,Türkiye’yi parçalamaya yönelik bir araçt?.Ruslar,Do?u Anadolu üzerinde emellerini gerçekle?tirmek için Ortodoks Ermenilerine yard?m etti.Rusya, F?rat ve Dicle’nin kaynaklar?ndan,?ran üzerinden Körfeze ula?man?n daha kolay olaca??n? ümit ediyordu.G?adstone için di?er Hr?stiyan halklar gibi,Ermeniler de Türk devletinin zay?flat?lmas?nda bir vas?ta idi.Türkler sava?a kat?ld???nda,Ruslar derhal Ermenileri tahrik etmi?ti.
[24]Östereich-Ungarn und Armenien 1914-1918,Wien 1986,S.208.
[25]1 A Türkei 183,Armenien Bd.38,Nr.7127,R.14087,Damaskus 29 Agust 1915.(Raporda imzas? bulunmas?na ra?men ad? okunamam??t?r.)
[26]Carl Mühlmann,Das deutsch-türkische Waffenbündnis im Weltkriege,Leipzig 1940,S.276-277.
[27]Friedrich Naumann,Asia,Eine Orientreise über Athen,Konstantinopel,Baalbek,Nazereth,Jerusalem,Kairo,Neapel,Berlin 1909,S. 67.
[28]Bundesarchiv,s.101.
[29]Bundesarchiv s.102;Bronsart von Schellemdorf,,,Ein Zeugnis für Talaat Pascha”,Deutsche Allgemeine Zeitung,24 Juli 1921.
[30]Armenien,R.14086,Türkei 183,Bd.37 Pera 31 Mal 1915,N.1268 Wangenheim.
[31]Tagliche Rundschau(Berlin),1 Temmuz 1915.
[32]Türkei 183,R.14088,Bd.39,f.Bd.40,Constantinopel 28 September 1915.
[33]Armenien,R.14085,Bd.36 Pera 15 April 1915,N.228;Wangenheim,Reichskanzlere 17 Haziranda yazd??? raporunda da ayn? konuya temas ediyor:Bir ajan?n ifadesine göre,Romanya’daki Ermeni örgütleri Ta?nak ve H?nçak,birkaç ay önce yakla??k iki bin Ermeni gönüllüyü,(bunlar aras?nda Türk vatanda?? olanlar da var),Bulgaristan ve Romanya’dan Rusya’ya götürdüler.1 A Türkei 183 Armenien Bd.37,Nr.7122,R.14086,Nr.371.
[34]Wollf's Telegraphisches Büro,erste Nachts-Ausgabe,Berlin,7 Juni 1915.Nichtamtlich.
[35]Deutsche Zeitung,4 Juni 1921.
[36]?lber Ortayl?,II.Abdülhamid Döneminde Osmanl? ?mparatorlu?u’nda Alman Nüfusu,Ankara 1981 s.110;Yves Temon,Armenien, Geschichte eines völkersmords,Frankfurt 1981,adl? eserinde Reno Pinon’un,Ermeni katliam? için Almanlar? sorumlu tuttu?unu yazar.
[37]Almanya’n?n Stockolm Konsolosu Lucius,21 A?ustos 1919’da D??i?leri Bakanl???’ na ?öyle yazar Buradaki bas?n,yani sol liberal ve sosyalist gazeteler,sava? esnas?ndaki sözde Ermeni katliam? dolay?s?yla Almanya’ya kar?? sald?rd?.Bu sebeple, Almanya’n?n tavr?n? belgelerle ortaya koyan Lepsius’un eserinden burada da??t?lmas?n? tavsiye ediyor ve bunun için 30 nüsha göndermenizi rica ediyorum.Bundesarchiv Berlin,R.901/zfA,Nr.562.
[38]Almanya D??i?leri Bakanl??? Haber Dairesi taraf?ndan 30 May?s 1919 tarihli Meyer’e gönderilen yaz?da;Alman-Ermeni cemiyeti’nin tan?nm?? ara?t?rmac?s? ve ba?kan? Johannes Lepsius,D??i?leri Bakanl???’n?n Ermeni Meselesi üzerine diplomasi belgelerini toplad? ve Alman Hükümeti’nin Ermeni Katliam?ndaki tavr?n? ortaya koydu.Bu eserle,gerçekler ve sorumluluk ortaya konulmak istenmektedir.Ayr?ca tarafs?z memleketlere kitab?n ula?t?r??mas?yla,onlar?n lehte karar verebilmelerinin sa?lanmas? istenmektedir.Yine D??i?leri Bakanl??? Haber Dairesi’nin 11 Haziran 1919 tarihli yaz?s?nda Alman-Ermeni cemiyeti Ba?kan? Johannes Lepsius’a eserin Frans?zca ve ?ngilizce 1000 adet bas?m? için Deutsche Bank’taki hesab?na 20 000 DM.’? havale etti?ini bildirmektedir.Ayr?ca D??i?leri Bakanl??? Haber Dairesinden Alman Gazete Matbuas? Sava? Ekonomi Bürosuna gönderilen 21 Ocak 1919 tarihli yaz?da Dan??man Hahn ?öyle yazmaktad?r:‘Ermeni Meselesi üzerine dü?ünülen yay?n?,ilgili makamla mutabakat içerisinde üzerine alan Postdam’daki Tempel verlag(Yay?nevi),ka??t ihtiyac?ndan dolay? oradaki ilgili makama istisnai olarak ka??t alma hakk? için dilekçe gönderecek.Dü?ünülen yay?nda resmi bilgi oldu?u için,bahsedilen dilekçenin nazar? dikkate al?nmas? rica ediliyor.Bundesarchiv Berlin,R.901/zfA,Nr.562.
[39]Geni? bilgi için bkz.:Hans Barth,Türke,wehre dich,Leipzig,1898.çev.Selçuk Ünlü,Türk,kendini Savun,Konya.
[40]M.H.H.“Betrogenes Volk”,Mitteilungen des Bundes der Asienkömpfer 1928,10.Jhrg.,s.123;Almanlar'?n de?i?en tavr? ve Lepsius’un eseri hakk?nda ?lber Ortayl?’n?n de?erlendirmesi ?öyledir:sava?tan sonra Alman D??i?leri’nin resmi ara?t?r?c?s? Lepsius,Ermeni sorununda Almanlar? temize ç?kartmak için kitap yazd?.Burada,s.LV-LVIII aras?nda Rössler,Eckart v.b.gibi Almanlar hakk?ndaki temize ç?karma çabalar? ikna edici de?il.Von der Goltz,Liman von Sanders ve Elçilik yetkilileri hakk?nda yeterli ikna edici kan?tlar ileri sürülmedi?i gibi,belgelerin seçilmi? ve tek yanl? oldu?u aç?k.Kald? ki bu belgelerde kesin ifadeler yoktur,s.110.
[41]H.Dirig’in Stockolm Konsoloslu?undan 5 Eylül 1919 tarihli yaz?s? ilginçtir:Maalesef kitap,tarafs?z ve dü?man ülkelerin bas?n?nda beklenen kabulu bulmad?.‘Times’,bunu Almanlar'?n suç ortakl???n?n belgesi olarak görüyor ve bunu Oberschlesie’ndeki mevcut politikam?za kar?? sald?r? olarak kullan?yor.Bundesarchiv Berlin,R.901/ZfA,Nr.562.
[42]Deutsche Allgemeine Zeitung,24 Temmuz 1921.
[43]Deutsche Zeitung,4 Juni 1921.
[44]Der Reichswart,11 Haziran 1921.
[45]Bundesarchiv,S.102;Bronsart von Schellendorf,,,Ein Zeugnis für Talaat Pascha”,Deutsche Allgemeine Zeitung,24 Temmuz 1921.
[46]Bundesarchiv,S.105;Ermeni meselesinin geli?iminde,?ngiltere’nin etkisi belirtilmektedir.?ngiliz politikas?,Osmanl?n?n ?ttifak devletlerine ba?lanmas?ndan sonra Ermenileri Türk hükümdarl???ndan kurtarmak için ay?rmak istedi.Bu amac?na ula?mak için Rus ve Frans?z yard?m?yla ?tilaf devletlerinin Çanakkale’ye girmek istedikleri bir anda Ermenistan’da ayaklanmay? sa?lad?.Türkiye,bu tebaas?n?n ihaneti olan ayaklanmaya kar?? zorunlu tedbirler ald???nda,bu onun en tabii hakk?yd?, ?ngiltere’nin ?rlandal?lar,M?s?rl?lar ve Hintlilere kar?? ald??? gibi.?ngiltere’nin do?u politikas?,Türklerin Ermenilere kar?? tedbirleri almaya gerekli k?ld?.?ngiltere,ahlaki olarak kendisi sorumludur.Bundesarchiv,s.105.
[47]Liwa-el-Islam,15 Haziran 1921,1.Jahrgang,Nr.1,Berlin;30 Juni 1921;Berlin.
[48]Bundesarchiv,s.104;Türkei-Armenien,Po.6,R.78536,Bd.I.
[49]Der Weltkrieg R.20145,Bd.279;Norddeutsche Allgmeine Zeitung,14 ?ubat 1918;Askeri sebeplerden dolay? bölge,Ermenilerden temizlenmelidir.?u anda yeni gelen Türk haberlerine göre,Ermenilerin hemen hemen hergün yeni katliamlar yapt?klar?n? bildiriyor.Ruslar?n bo?alt??? ve Türklerin yeniden ele geçirdi?i yerlerde bu teröristlerin çal??malar? engellenebiliyor. Germania,3 Nisan 1918
[50]Germenia,31 A?ustos 1919.
[51]Germania,23.?ubat 1920.
[52]Neue Freie Presse,10 Temmuz 1920.
[53]Armenien,Abschrift III 03271,Berlin 7.Temmuz 1927;Bir Alman belgesinde;O karanl?k günlerde Almanya’da Ermenileri savunan makaleler yazmak,Türkleri rahats?z edece?i için yaz?lmad?.Mütarekeden sonra Lepsius’un faaliyetleri söz konusudur demesine ra?men,hemen alt k?s?mda Duetsche Orientmission’un el ilanlar?n?n küçük Hristiyan çevreleri hariç pek ilgi görmedi?ini yazar. Armenien,Ankara 497,Berlin 4 Nisan 1927,Nr.III.0.1270
[54]Bundesarchiv-Berlin,Armenien,R.901,Nr.25815 Berlin,den 24.Oktober 1922.
[55]Politische Beziehungen zwischen Armenien und der Türkei,R.78002,Politik 3,1920-26,Konstantinopel 23 Nisan 1926.
[56]Politische Beziehungen zu Deutschland,R 30648 k,Türkei Pol.2,Berlin’den 3.Februar 1926.
[57]Saarbrücker Zeitung,1 ?ubat 1927;Ayn? ?ekilde daha sonra General Anzeiger(Dortmund)26 Kas?m 1929 tarihli nüshas?nda ?öyle yazar:Birinci Dünya Sava??n?n utanç kapitali olarak gördü?ü Ermeni meselesini ele al?r.1985/1986 y?llar?ndaki sözde Ermeni olaylar? ve Cihan Harbinde iki milyon Ermeninin katledildi?inden bahsetmektedir.Sava? esnas?nda Alman vatanda?lar?n? tam olarak bilgilenemedi?i ve tarafs?z ve Ermeniler aras?nda bu olaylar?n Almanlar?n iste?i ve Emri üzerine yap?ld???n? yay?ld???n? ve bunun Almanlara büyük zarar verdi?ini yazmaktad?r.
[58]Vorwaerts,21 Aral?k 1929.
[59]Armenien,Ankara 497,Deutsche Botschaft,A.20/30,Nadolny,4 Ocak 1930;Alman Konsolosu Schwörbel,raporunda da haberin Suriye’den gelmedi?ini onlar?n ?sviçreli yard?m komisyonlar?ndan gelmi? olabilece?ini yazarak,göç ile ilgili bilgilerini anlat?r.Armenien,Ankara 497,Beirut,J.N.280,7 ?ubat 1930.Onun da söledikleri Nadolny ile parelelik arz etmektedir,.
[60]Armenien,Ankara 497,Deutsche Botschaft A.442/30,Nadolny,15 Mart 1930.
[61]Süddeutsche Zeitung,23 Ekim 1975;Frankfurter Allgemeine Zeitung,23 Ekim 1975-25 Ekim 1975;Frankfurter Allgemeine Zeitung, 6 A?ustos 1980;Süddeutsche Zeitung,9 A?ustos 1982-26/27 Eylül 1981;Frankfurter Allgemeine Zeitung,20 Kas?m 1984.
[62]Körte,s.51
[63]Kampen,s.116.
[64]Ennau Meyer—A.J.Berkian,Zwischen Rhein und Arax,900 Jahre Deutsche-Armenische Beziehungen,Oldenburg 1988,s.59.
[65]Neue Preussische Zeitung,10 September 1896.
[66]Kampen,s.120.
[679Barth,s.14-15.
[689Barth,s.13.
[69]Johannes Lepsius,Das Reich Christi,Berlin.
[70]Lindow S.36;Marschall’?n tecrübesini ba?kalar? da desteklemektedir.Uzaktan aleyhte yo?unla?an propaganda etkisinde kalan Almanlar,yak?ndan tan?y?nca do?ruyu anlamaktad?r.Rohrbach ?öyle der:“Türkiye’ye gelen Almanlar ?slam’?n ve Türklerin dostu oluyor ve Türklerle birlikte Ermenilere kar?? dü?manl?kta yar???yorlard?.Bu da çok u?ursuz bir olayd?.”Rohrbach da, Türkiye’yi ve do?uyu gördükten sonra meydana gelen tav?r de?i?ikli?ine kar??,aç?k bir tahammülsüzlük vard?r.Fakat bu arada baz? do?rular? itiraf etmekten geri kalmam??t?r.Rohrbach,s.50.
[71]PA-AA,Orientalia Generalia 5,Bd.47-48,R.14454,1 Nisan 1889.
[72]Norman,s.4.
[73]PA-AA Türkei 183,Bd.15-16,N:174,R.14064.
[74]Kölnische Zeitung,11 Kas?m 1900.
[75]Die GPEK.,Bd.15,Kapitel LXXIII,Saurma an den Reichskanzler Fürsten von Hohenlohe,Pera,28 Januar 1896.
[76]PA-AA Türkei 175 c,Bd 2,R.14003,1894.
[77]Die Post,2 April 1894.
[78]Wiener Fremdenbbatt,26 Haziran 1895.
[799Wiener Tagesblatt,17 Eylül 1896.
[80]Hatzfeldt,s.1029;Arada bir vicdan?n?n sesini dinleyenlerden birisinin de ifadesi ?udur:“Ben tamamen Türklere
sempati duyuyorum ve Ermeniler sert davran?lmaktan ba?ka bir ?ey hak etmiyorlar.?ngilizleri,“yanl?? arkada?” diye tan?ml?yorlar.Dünyan?n en iyi Kalbine sahip yüce insanlardan özür diledim.?ngiliz bas?n? Katliam? abart?yor ve olaylar?, tan?klardan de?il de bu konular? abartmak isteyen insanlar?n görü?lerinden veriyor.”Hatzfeldt,s.1027
[81]Hannoverscher Courier,10 Eylül 1891.
[82]Artem Ohandjanian,Österreich-Ungarn und Armenien 1914-1918,Wien 1986,?ç ba?l???n üzerinde,(Ermeni halk?n?n ortadan kald?r?lmas?nda,Hristiyan Büyük Güçlerin politikas?ndan ba?ka,hiç kimse bir ?ey yapmad?). | | | | ----------------------
* Celal Bayar Üniversitesi,Manisa -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | | | | | « Geri | | | |
|
|
| | |
Anasayfa
İletişim
