| | | | | | SOVYET AR??VLER? TÜRK?YE'N?N TEZLER?N? DO?RULUYORHukukçu-Araştırmacı Mehmet PERİNÇEK*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | |
| | le="text-align: juğÿ 2 SOVYET AR??VLER? TÜRK?YE'N?N TEZLER?N? DO?RULUYOR214á“ ont-family: Verdana;">SOVYET AR??VLER? TÜRK?YE’N?N TEZLER?N? DO?RULUYOR
Mehmet PER?NÇEK*
1.SOVYET AR??V? ÇALI?MALARIM
Sosyo-Politik Tarihi Rusya Devlet Ar?ivi
Son be? senedir “Sovyet Rusya-Kemalist Türkiye ?li?kileri” ekseninde Sovyet belgeleri üzerinde çal???yorum.Tabii Türk-Sovyet ili?kilerini incelerken bu konunun önemli bir yerini de Kafkas Cephesi (Do?u Cephesi) ve buna ba?l? olarak da “Ermeni Sorunu” tutuyor.Bu bak?mdan Sosyo-Politik Tarihi Rusya Devlet Ar?ivi’nde yapt???m çat??malarda bu konuya ???k tutacak bir çok belge de buldum ve bunlar üzerinde çal??t?m.
Ar?ivin eski ad? SBKP MK (Sovyetler Birli?i Komünist Partisi Merkez Komitesi) dönemi Marksizm-Leninizm Enstitüsü Merkez Parti Ar?ivi.SSCB’nin da??lmas?ndan sonra ar?ivin ismi de?i?tirilmi?.Ar?iv,Rusya Yak?n Tarih Belgeleri Koruma ve Ara?t?rma Merkezi (RTH?DN?) olarak da biliniyor.Ar?iv,Ekim Devrimi’nin hemen ard?ndan Lenin taraf?ndan özellikle gelecek ku?aklara tecrübe aktar?m?n? sa?lamak amac?yla kurulmu?.
Ar?iv,iki bölümden olu?uyor:Parti Ar?ivi ve Komintern(Komünist Enternasyonal)Ar?ivi.Bu bölümlerde 800’e yak?n ki?isel ve konu ba?l?kl? koleksiyon(fond)bulunuyor.
Ar?ivde“Sovyet Rusya-Kemalist Türkiye ?li?kileri”konu ba?l???yla yapt???m ara?t?rma s?ras?nda Ar?ivin Komintern bölümünde, Do?u Halklar? Kurultay?-Do?u Halklar? Propaganda ve Harekat Konseyi(Ocak 1920-Eylül 1922),Komintern Do?u Sekreteryas? (1926-1935),Komintern Yürütme Kurulu ?stihbarat Dairesi(1920-1929),Kominternde TKP Temsilcileri(1922-1941),Do?u Emekçileri Komünist Üniversitesi koleksiyonlar?n? inceledim.
Parti Ar?ivi’nde ise Vladimir iliç Ulyanov(Lenin),Lenin’in Sekreteryas?,Josef Visaryanoviç Cuga?vili(Stalin),Voro?ilov, Kalinin,Kirov,Orconikidze,Mihail Vasilyeviç Frunze,Mihail Grigoryeviç Tshakaya,RKP(b)MK(Rusya Komünist Partisi(bol?evik) Merkez Komitesi)Kafkasya Bürosu(1920-1922),RKP(b)MK Güneydo?u Bürosu(1921-1924),RKP(b)MK dönemi Türk Halklar? Aras?nda Ajitasyon ve Propaganda Merkez Bürosu(1918-1921),VKP(b)(Bütün Sovyetler KP)MK S?n?r Ötesi Temel Örgütler Bürosu ve RKP(b) Politbüro koleksiyonlar?n? tarad?m.Bini a?k?n belgenin fotokopilerini Türkiye’ye getirdim.Ar?iv görevlilerinden,yay?n haklar?n? da kapsayan,belgeleri bilimsel çal??malarda kullanma yetkisini,yaz?l? ve mühürlü olarak ald?m.
Sosyo-Politik Tarih Rusya Devlet Ar?ivinde,Sovyet devletine ve hükümetine ait belgelerin yan?nda TBMM hükümetine ait belgeler de bulunuyor.Belgelerden çok önemli bir bölümü,çok gizli ve gizli damgalar?n? ta??yor.Bir ço?unun üzerinde Lenin,Stalin ve di?er Sovyet yöneticilerine ait notlara ve imzalara rastlan?yor.Bunlar?n yan?nda Mustafa Kemal Atatürk’le yap?lan birçok görü?menin zab?tlar? ve Atatürk’ün ?imdiye kadar yay?nlanmam?? yaz??malar? da mevcut.
Ar?iv çal??mas?n?n yan? s?ra,dünyan?n en büyük kütüphanelerinden biri olan Lenin Kütüphanesi’nde ve ancak referansla girilebilen,Tarihi Yay?nlar Kütüphanesi’nde de çal??ma yürüttüm.Lenin Kütüphanesi’nde,SSCB D?? Politika Belgeleri adl? D??i?leri Bakanl???’n?n yay?mlad??? kitab?n ilk 22 cildinde yer alan 1917-1938 y?llar? aras?ndaki Türk-Sovyet ili?kilerine dair belgelerin fotokopilerini Türkiye’ye getirdim.Yine ayn? konuya dair Sovyet Türkolog-tarihçilerin eserlerini inceledim.
Tarihi Yay?nlar Kütüphanesi’nde ise,1920-1998 y?llar? aras?nda yay?mlanan üniversitelerin,Rusya,Azerbaycan,Özbekistan, Ermenistan SSC Bilimler Akademilerinin yay?n organlar?n?,Do?u ve Asya tarihi üzerine ç?km?? yirmiyi a?k?n dergiyi tarad?m, buradan 1919-1938 y?llar? aras?ndaki Türkiye tarihi ile ilgili makaleleri ve ar?ivlerden yay?mlanm?? belgeleri toparlad?m.
Tarihimizi Yeniden Yazacak De?erde Belgeler
Ar?iv’de,Türkiye’ye ili?kin on binlerce belge bulunuyor.Ola?anüstü zenginlikte bir hazine,Kurtulu? Sava??m?z?,Kemalist Devrim’i,Türkiye-Sovyetler Birli?i ili?kilerini,Kürt ve Ermeni sorunlar?n? inceleyen ara?t?rmac?lar? bekliyor.Atatürk’ün bütün eserleri için yap?lan ara?t?rmada ortaya ç?kar?lan belgeler,Türkiye tarihinin yeniden yaz?lmas?n? gerektirecek önemde.
Bu belgeler,
.Türkiye Devrimi’nin dünya ölçe?indeki önemini,
.Atatürk’ün büyük devrimci ki?ili?ini,
.Türk-Sovyet dostlu?unun dünya tarihini etkileyen rolünü,
.Ermeni sorununda Türkiye’ye yöneltilen emperyalist suçlamalar?n haks?zl???n? ve
.Kürt isyanlar?n?n gerici karakterini yans?tmaktad?r.
Belgeler,Türkiye’nin ulusal kuvvetlerinin,uluslararas? alanda ve iç cephede yürüttü?ü ideolojik ve siyasal mücadele aç?s?ndan e?i bulunmayan kan?tlar? içermektedir.
Ermeni Sorununu Ayd?nlatan Belgeler
Bilindi?i gibi,Avrupa’da sözde“Ermeni Soyk?r?m?”iddialar?n?n en hararetli savunucular? bugün sosyaldemokratlar ve birtak?m “sol” partilerdir.Avrupa Parlamentosu,15 Kas?m 2000 günlü“Ermeni soyk?r?m?”karar?n?,“sol”partilerin a??rl?kl? oyuyla ald?. Frans?z ve ?talyan meclislerinde de sol partiler,gerçekten ve solculuk ad?na çok olumsuz bir s?nav verdiler.Oysa dünya solu, Birinci Dünya Sava?? y?llar?nda ve sonras?nda Türkiye’nin tezlerini do?ruluyordu.Bu nedenle Sovyet Ar?ivi,uluslararas? kamuoyuna,özellikle de bugün Avrupa’da iktidar konumunda bulunan sol partilere gerçekleri hat?rlatma aç?s?ndan en etkili kan?tt?r.Ar?iv’deki Türk-Ermeni sorununa ili?kin belgeler,Sovyet Rusya gibi üçüncü bir gücün saptamalar?n? içermesi nedeniyle de,uluslararas? alanda etkili ve geçerli kan?t de?eri ta??yor.Özellikle raporlar ve iç yaz??malar,Sovyet yöneticilerinin gerçe?i belirlemeye yönelik samimi de?erlendirmelerini içeriyor.
Sovyet Ar?ivi’ndeki belgelerin ortak özelli?i,uluslararas? piyasadaki“Ermeni Soyk?r?m?”iddialar?n? çürütmeleri ve Türkiye’nin tezlerini do?rulamalar?d?r.
Bu belgelere göre,
Bir:Birinci Dünya Sava??’nda ve sonras?nda Do?u Anadolu’da ya?anan olaylar,“Ermeni Soyk?r?m?”olarak nitelenemez.
?ki:Belirtilen dönemde Ermeni çeteleri ile Türk devleti ve Müslüman halk(Türkler ve Kürtler birlikte)aras?nda sava? ve kar??l?kl? k?r?m(bo?azla?ma)ya?anm??t?r.?ki taraf birbirine ?iddet uygulam??t?r.
Üç:Ermeni-Müslüman bo?azla?mas?n?n sorumlusu,Bat?l? emperyalistler ve Çarl?k Rusyas?’d?r.Osmanl? devletini payla?mak isteyen büyük devletler,ba?naz milliyetçi Ermeni örgütlerini k??k?rtm??lar ve sava?a sevk etmi?lerdir.Osmanl? devleti ve Müslüman halk,bu durumda sava? önlemleri alm?? ve ayaklanan Ermeni çetelerini ?iddetle bast?rm??t?r.
2.BÜYÜK SOVYET ANS?KLOPED?S?’NDE TAR?HSEL OLGULAR
Ansiklopedi’de Ermeni Sorunu Maddesi
Sovyet Ar?ivi’nden yararlanarak haz?rlanm?? olan 1926 tarihli Büyük Sovyet Ansiklopedisi,Ermeni sorunu konusunda tarihsel olgular? toparlayan bir çerçeve vermektedir.[1]Ansiklopedi’ye V.Gurko ve Krvajin adl? bilim adamlar?n?n yazd?klar? “Ermeni Sorunu” maddesinden al?nt?larla,tarihsel gerçekler ?öyle özetlenebilir:
Türkiye’nin Zay?flat?lmas? ?çin
.Ermeni sorununa d?? aç?dan bak?ld???nda,büyük devletlerin Türkiye’de merkezkaç kuvvetleri destekleyerek,Türkiye’nin zay?flat?lmas? ve daha kolay sömürgele?tirilmesi görülür.
.Bat? kapitalizminin Ortado?u’ya taarruza geçti?i anda,Bat? ülkeleri kendi güvenlikleri için Türkiye’de köprü mahiyeti ta??yan Ermeni burjuvazisini kullanma yoluna gittiler.
Çarl???n ve ?ngilizlerin Pompalad??? “Denizden Denize Ermenistan” Hayali
.Ermeni sorunu,Rusya,?ngiltere gibi büyük ülkelerin kar??mas?yla iyice büyüdü.Rus ticaret-sanayi sermayesi“H?ristiyanlar?n Müslüman Türkiye’nin egemenli?inden kurtar?lmas?”slogan?yla Karadeniz’i ve Bo?azlar’? ele geçirmek istiyordu.?ngiliz diplomasisi,Ermenilere denizden denize(Karadeniz’den Akdeniz’e kadar)“Büyük Ermenistan”hayalini pompal?yordu.
Ermeni Çetelerinin Faturas?:Tehcir ve K?r?m
.Birinci Dünya Sava??’nda Ermeniler çeteler kurmaya ba?lam??lard?.Bu çeteler,aç?kça Türk hükümetine kar?? eylemlere geçtiler, ancak bir ?ey elde edemediler.Bu sava? nedeniyle Ermeni ulusu Do?u Anadolu’yu terk etmek zorunda kald?.
ABD Ba?kan? Wilson’un Ermenistan Haritas?
.1921 Nisan-May?s aylar?nda,Bat? Avrupa emperyalistleri Ermeni sorununu,ABD emperyalizmine devretti.Milletler Cemiyeti’nin Yüksek Konseyi“Ermenistan yard?ms?z ayakta duramaz”karar? ald?.ABD Ba?kan? Wilson’un karar?na göre,Erzurum ve Trabzon’un büyük bir bölümü,Bitlis ve Van’?n tümü Ermenistan’a verilmi?ti.
Frans?zlar?n Kilikya’daki Ermeni K??k?rtmas?
.Frans?zlar Ermenilere i?gal ettikleri topraklarda devlet kurdurmak vaadinde bulunmu?lard?.Bu vaatle Ermeniler,Kilikya’da ya?ayan Müslüman nüfusa kar?? harekete geçtiler.
?ngiliz Silah?yla Müslüman Katliam?
.Ermeniler ?ngilizlerden silah alarak Kars’ta ve Erivan’da Müslümanlara kar?? soyk?r?m yapt?lar.?orel,?erur,Daralagöz, Ka??zman,Surmanl?,Karakurt ve Sar?kam?? yörelerinde yerle?im birimlerini yok edecek derecede yak?p y?kt?lar.Türkler de kar??I?k verdiler.
.Bat? Avrupa emperyalistleri,Ermeni sorununu Lozan Konferans?’nda yeniden gündeme getirdiler,ancak ba?ar?l? olamad?lar.
Ansiklopedi’de Ta?naksütyun Maddesi
Büyük Sovyet Ansiklopedisi’ndeki Ta?naksütyun maddesine[2]bakt???m?zda da ayn? olgularla kar??la??yoruz.Metinde,Ermeni meselesinin emperyalistler taraf?ndan nas?l kullan?ld???,Ta?naklar’?n s?rt?n? Bat?’ya dayayarak ba?ta Bol?evikler ve Türkiye olmak üzere Do?u halklar?na kar?? nas?l bir rol oynad??? gözler önüne seriliyor:
Hesaplar? Kapitalist Avrupa ‘Kamuoyunu’ Kazanma Üzerineydi
.Ta?naksütyun,Ermeni meselesinin çözümünde,kapitalist Avrupa“kamuoyu”nu kazanman?n,Ermenilerin kendi hareketlerini “yaratmalar?ndan”daha çabuk sonuç verece?i hesab?yla yola ç?kt?.Ta?naksütyun,1894-96 y?llar?nda di?er Milliyetçi Parti H?nçak ile birlikte Türk hükümetine kar?? gerilla sava??na ba?lad?.1896’da ?stanbul’daki Osmanl? Bankas?’n? protesto amac?yla i?gal ettiler.Türk polisi teröristleri tutuklad?,ancak Rus Konsoloslu?u’nun ba??n? çekti?i diplomatik çevrelerin meseleye müdahale etmesiyle,Ta?naklar s?n?rd??? edildi.Gerilla sava??,Avrupa“kamuoyunun”ilgisini etkili bir ?ekilde Ta?naklar?n üstüne çekti.
Avrupa Diplomasisinin Osmanl?’ya Ta?nak ?antaj?
.Ku?kusuz,Avrupa diplomasisi,Türkiye hükümetine bir ?antaj ve bask? yöntemi olarak Ermeni sorunundan yararlanmaya haz?rd?, ancak Ermeni sorununun çözümüyle ve bir Ermeni devletinin kurulmas?yla hiç de ciddi bir biçimde ilgilenmiyorlard?.Ermeni hareketi,Çarl?k aç?s?ndan Türkiye’yi zay?f b?rakmak,?stanbul’u,Bo?azlar’? ve Ermenistan’?n kendisini ondan koparmak ba?lam?nda önemli olabilirdi.
Ta?naklar,Terörist-Komplocu Bir Grup
.Ta?naklar,terörist—komplocu bir grup niteli?indeydi.Terörizm,Ta?naklar? rahats?z etmiyordu.Bütün bu olaylar dizisi ?una yol açt?:“Ta?naklar,gizli anla?malara giriyorlar,hükümet ajanlar?yla Türklere kar?? sava?lar?nda i?birli?i yap?yorlard?.”
2.Nikolay’a U?akl?k Bildirisi
.Ta?naklar,kesin olarak Antant’?n yan?nda yerald?lar.Türkiye sava?a girdi?inde,Ta?naklar taraf?ndan yönetilen Ermeni Milli Bürosu,2.Nikolay’a u?akl?k bildirisiyle ba?vurdu.Bildiride ?unlar yaz?l?yd?:“Yeni ?anl? Rus silah? olmak ve Rusya’n?n Do?u’daki tarihsel görevini yerine getirmek,vatan borcumuz olmaktad?r.Kalbimiz bu istekle yanmaktad?r.Rus bayra??,?stanbul ve Çanakkale bo?azlar?nda özgürce dalgalanacakt?r.Sizin iradeniz,yüce devletiniz Türkiye boyunduru?u alt?ndaki halklara özgürlük verecektir.”Ta?naklar?n olu?turdu?u gönüllü ekipler,Türkiye cephesinde Rus ordusunun koçba?? oldular...
?ngiliz Emperyalizmine ?taat
.1918 Temmuzunda Ta?naklar,Bakü Sovyetinde,Sovyet iktidar?n?n ortadan kald?r?lmas? ve ?ran’dan ?ngiliz birliklerinin komutan? General Dinstervil’in ça?r?lmas? karar?n? ald?.Ta?nak,SR ve Men?evik blo?u Sovyetlerde ço?unlu?u ele geçirdiler.Kafkas ard?’nda Sovyet iktidar? tasfiye edildi.Alman—Türk blo?unun çökmesinden sonra ?ngilizler bütün Kafkas ard?’n? i?gal ettiler. Men?eviklerin,Ta?naklar?n ve Müsavatç?lar?n“ba??ms?z”hükümetleri,?ngiliz emperyatizminin diktatörlü?üne itaat ettiler.
Amerikan Mandas?n? da Denediler
.Ta?naklar,“Büyük Ermenistan”slogan?n? savunmaya devam ettiler ve bu “ba??ms?z”devleti manda alt?na girmesi için Amerika’ya sundular.Ba?kan Wilson,bu teklifi kabul etti,ancak Amerika senatosu,Ta?naklar? oldukça üzerek manday? reddetti.
Antant Deste?iyle Kemalistlere Kar?? Politika
.Kemalist hareket,Ta?nak planlar?na büyük tehdit olu?turuyordu.Ta?nak hükümeti ise somut olarak Antant deste?iyle Kemalistlere kar?? politika yürütüyordu.
1920’de Ermeni-Türk Sava??’n? Ta?nak Ç?kard?
.1920 sonbahar?nda Ta?naklar,Ermeni—Türk sava?? ç?kard?lar.Ta?naklar,sava??n sonunda tamamen bozguna u?rad?lar.Bu andan itibaren Ta?nakizm tamamen bitmi? say?labilirdi.1920 May?s?nda,i?çiler ve askerler,Aleksandropol’de(Gümrü)Ta?naklara kar?? ayakland?lar.Ta?naklar,yüce eme?in kar??s?nda bo?uldular.
3.SOVYET DEVR?M?’N?N KAFKAS POL?T?KASI
Lenin:“Rusya,Ermenilerini Ajan Olarak Ayaklanmaya K??k?rt?yor”
Lenin ve Stalin,Birinci Dünya Sava??’n?n Osmanl? devletini payla?mak için yap?ld???n? sürekli saptad?lar.[3]Lenin,ünlü “Emperyalizm”kitab?n? haz?rlarken yazd??? defterlere,Quadflieg’in 1774’ten 1914’e Rus Yay?lma Politikas? ba?l?kl? kitaptan ?u bölümleri de not alm??t?:
“Bu arada ?ngiltere,Kuveyt Sözle?mesi’yle Rusya ile Türk sorunundaki anla?mazl???n?,Ermenistan ve Küçük Asya konusuna ta??d?; Rusya gizlice Ermenistan’da haz?rl?k yap?yor,Fransa Suriye’nin özlemini çekiyor,ve Almanya F?rat bölgesini i?gal etmeyi arzuluyor;böylece Türk sorunu küçük zaman dilimleri içinde bir yüzy?l daha Avrupa’n?n i?tah?n? kabartacak ve Rus diplomasisi dikkatini Güney Asya sorununa daha çok yöneltmek zorunda.(...)K?sa süre önce Rusya,eski karga?al?k politikas?na geri döndü; yani Ermenilerini Türk bölgelerinde karga?al?k ç?karmak için tekrar ajan olarak kullan?yor.(...)?ngiltere bugünkü Türkiye’nin toprak bütünlü?ü için 40 y?l garanti verdi;bu,Ermenistan’? kar??t?ran Rusya için ?u an önemlidir diye yaz?yor Rohrbach.”[4]
Rohrbach,Rus Çarl???’n?n Osmanl? s?n?rlar? içindeki Ermenistan’? kar??t?rd???n? Birinci Dünya Sava?? öncesinde yaz?yor.[5]Quadflieg ayn? olguyu,“Ermeni soyk?r?m?”denen olaylardan bir y?l önce,1914 y?l?nda yay?mlad??? kitab?na yazm??. Lenin ise,bu saptamalar?“soyk?r?m”denen olaylar ya?an?rken 1915-1916 y?llar?nda deferine kaydediyor.
Lenin,1917 ?ubat Devrimi’nden sonra da,Çarl???n devrilmesiyle kurulan sözde“demokratik sosyalist”hükümetin hedefinin ?stanbul’u ve Ermenistan’? ele geçirmek oldu?unu sürekli vurgulam??t?r.[6]Lenin,Ekim Devrimine bir ay kala,1917 y?l? Eylül ba??nda,hükümetin Osmanl? devleti topraklar?n? ilhak için yürüttü?ü sava?a kar??,“Gerek Ermenistan’dan,gerekse Türk topraklar?ndan çekilmeyi”savunmu?tur.[7]
Türkiye-Rusya ?li?kilerinde Yeni Sayfa
1917 y?l? Ekim ay?ndaki Sovyet Devrimi’yle,yaln?z dünya tarihinde de?il,Türkiye-Rusya ili?kilerinde ve Ermeni sorununun çözümünde de yeni bir sayfa aç?lm??t?r.O güne kadar Osmanl? topraklar?n? payla?mak için anla?an üç büyük devletten biri olan Çarl?k Rusyas? y?k?lm?? ve onun yerine Türkiye’nin toprak bütünlü?ünü destekleyen Devrimci Rusya kurulmu?tu.Böylece Misak? Milli’yi savunan Anadolu’daki devrimci hareket için sa?lam bir cephe gerisi olu?tu.
Sovyet Hükümeti ?lk ?? Olarak”Ermenistan”? Türkiye’den Alan Antla?may? Y?rtt?
Sovyet Hükümeti,kurulur kurulmaz ilk i?lerden biri olarak,20 Kas?m 1917 günü Lenin imzas?yla yay?mlad???“Rusya’n?n ve Do?u ‘nun Bütün Müslüman Emekçilerine”ba?l?kl? bildiriyle,“Türkiye’nin parçalanmas?na ve Ermenistan’?n elinden al?nmas?na dair anla?man?n y?rt?larak yok edildi?ini”bildirdi.[8]
Sovyet Hükümetinin Halklar Komiseri Stalin,31 Aral?k 1917 günü yay?mlad???“Türk Ermenistan? Üzerine”ba?l?kl? bildirisinde, Bat?l? emperyalistlerin“Türk Ermenistan?”nda oynad?klar? oyunlar? ve Ermenileri nas?l kulland?klar?n? sergiliyordu.[9]
Sovyet Hükümeti,Çarl???n 1878’de Ele Geçirdi?i Topraklar? Türkiye’ye Geri Verdi
Sovyetler Birli?i,ilan etti?i ilkeli tutumunu herhangi bir zorluk ç?karmadan uygulamaya yans?tt?.Sovyet Hükümeti,Osmanl? devleti ile 3 Mart 1918 günü imzalad??? Brest-Litovsk Bar?? Antla?mas?’yla,Çarl?k Rusyas?’n?n sava?ta i?gal etti?i Osmanl? topraklar?ndan geri çekilmeyi kabul etti.Bu antla?mayla 1877-1878 s?n?r?na dönülüyor,Kars,Ardahan ve Batum illeri Osmanl? devletine geri veriliyordu.Yüzy?l önce kaybedilen I?d?r bile art?k Türkiye’nindi.[10]
Sovyetler Ermeni Çetelerini Silahs?zland?r?yor
Ayr?ca ayn? gün imzalanan ek antla?ma uyar?nca,Rus ordusu 6-8 hafta içinde i?gal ettikleri bölgelerden geri çekilecek,Türk askeri gelene kadar bölgede güvenli?i sa?layacak ve bu topraklar? Türk ordusuna teslim edecekti.En önemlisi,Ermeni çeteleri
silahs?zland?r?lacak ve da??t?lacakt?.Antla?ma,7.maddesinde,“ba?ka dü?manlarla sava?t??? için Türkiye’nin ordusunu seferber durumda tutmak zorunlulu?unu”dahi güvence alt?na al?yordu.[11]
Bu ek antla?ma,bölgede güvenli?i tehdit eden gücün Ermeni çeteleri oldu?unu aç?kça saptam?? oluyordu.Rus ordusu,bu çeteleri silahs?zland?rma ve bölgeyi Türk ordusuna teslim etme yükümlülü?ünü üstleniyordu.Böylece uluslararas? bir antla?ma,Türk askerinden gelecek bir k?r?m tehlikesi bulunmad???n? kayda geçmi? oluyordu.
Komintern’in Ermeni ??çi ve Köylülerine Bildirisi:“Sizi Osmanl?’ya Kar?? Emperyalistler K??k?rtt?”
Komünist Enternasyonal Yürütme Kurulu,“?ran,Ermenistan ve Türkiye’nin Ezilen Halk Kitlelerine”ba?l???n? ta??yan 29 Haziran 1920 günlü bildirisinde,Ermeni sorununa yap?lan emperyalist müdahaleyi aç?k bir dille saptad? ve mahküm etti.Enternasyonal, “Ermenistan Köylü ve ??çilerine” ?öyle sesleniyordu:
“Y?llar boyunca Kürtlerin Ermenileri kesti?inden dem vurup sizi Sultana kar?? mücadeleye k??k?rtan ve bu mücadeleden her gün yeni karlar elde eden yabanc? sermayenin çevirdi?i dolaplar?n kurban? oldunuz.Sava? s?ras?nda bunlar size ba??ms?zl?k vaat etmekle kalmad?,tüccarlar?n?z?,ö?retmenlerinizi,papazlar?n?z? Türk köylüsünün topraklar?n? istemeleri için k??k?rtt?.Böylece Ermeni ve Türk halk? aras?nda bir mücadeledir sürecek,onlar da bu mücadeleden sürekli kar sa?layacaklard?r;çünkü sizlerle Türkler aras?nda huzursuzluk hüküm sürdükçe,?ngiliz,Frans?z ve Amerikan kapitalistleri,Türkleri bir Ermeni ayaklanmas?yla tehdit ederek gemleyebilir,Ermenileri ise Kürt k?y?m? tehlikesiyle korkutabilirler.”[12]
Bakü Birinci Do?u Halklar? Kurultay? Ermeni ?ddialar?n? Mahkum Etti
Bakü’de 1-8 Eylül 1920 tarihinde Bol?evik Parti önderlerinden Zinovyev ba?kanl???nda toplanan Birinci Do?u Halklar? Kurultay?’na,emperyalistlerin 1915 y?l?ndaki“Ermeni Soyk?r?m?”ndan sorumlu tuttu?u Enver Pa?a,Halil Pa?a ve Bahattin ?akir de kabul edildi.Ermeni milliyetçili?ini seslendiren yay?nlar,bugün hala Bakü Kurultay?’n? Azerbaycan i?çi-köylü s?n?f?n? selamlad??? ve “Kanl? Ermeni Emperyalizmini” mahküm etti?i için ele?tirmektedirler.[13]
Soyk?r?m De?il, Bo?azla?ma
28 Nisan 1920’de Azerbaycan’da Sovyet yönetimi ilan edildikten bir gün sonra Bakü’den Ermenistan Hükümeti’ne bir ültimatom yollan?r.Ültimatomda bir soyk?r?mdan de?il,halklar aras? bir bo?azla?madan bahsedilmektidir.Ayr?ca bu belge,Sovyet hükümetinin Ta?nak Ermenistan?’na bak???n? da yans?tmaktad?r:
“Sovyet Azerbaycan?’ndaki i?çi-köylü hükümetinin,Devrim Komitesi ad?na talepleri ?udur:?lk olarak ordunuz Karaba? ve Zangezur’u b?rakacak,ikinci olarak kendi gerçek s?n?rlar?n?z içine çekileceksiniz,üçüncü olarak ise halklar aras? bo?azla?ma durdurulacak.Yukar?daki nedenlerden dolay? Azerbaycan Sosyalist Cumhuriyeti,Devrim Komitesi Ermenistan‘la sava?may? göze alm??t?r.Cevap vermek için üç gününüz var.Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti D??i?leri Bakan Vekili Huseyinov.”[14]
Bo?azla?may? ?ngiliz Emperyalizmi K??k?rt?yor
1 May?s 1920’de 11.K?z?lordu Komutanl??? yeni bir ültimatom verir:
“Ermenistan s?n?rlar? içinde ve müttefikimiz Sovyet Azerbaycan?’nda sava? devam etmektedir.Rusya i?çi-köylü hükümeti kutsal bir görev olarak bütün gücüyle Azerbaycan’a yard?m edecektir.Sovyet Hükümeti bütün emekçiler ad?na,bizden,Azerbaycan’da kesinlikle tam anlam?yla bir i?çi-köylü iktidar? kurulmas?n? istemektedir.?ngiltere,Ta?nak Partisini ve Müsavat Partisi’ni milletler zemininde birbirlerine kar?? k??k?rt?p çat??t?rarak,ezilen halklar? birbirine dü?man edip,Ermenistan ve Azerbaycan emekçi s?n?flar?n? sömürmektedir.Ermenistan ve Azerbaycan aras?ndaki bütün s?n?r anla?mazl?klar?,ancak ülkelerin emekçilerinin iradesiyle çözülebilir.Sovyet Azerbaycan? hiçbir ?ekilde herhangi bir ?ovenist,milliyetçi ya da i?galci bir hareket içinde olamaz.Azerbaycan’da bundan sonra milletleraras? nefret var olamaz.Rusya Sosyalist Federatif Cumhuriyeti ad?na,Ermenistan Hükümeti’ne,Sovyet Azerbaycan?’ndaki askeri faaliyetlerine hemen son vermesini ve ordular?n? s?n?rlar?n gerisine çekmesini talep ediyorum.Bunun,gerçek program al?nd?ktan sonra 24 saat içinde yap?lmas? gerekmektedir.Taleplerin yerine getirilmemesi,Sovyet Rusya’ya sava? ilan? say?lacakt?r.Bizim taleplerimiz K?z?lordu güçleri taraf?ndan uygulanacakt?r. Fakat olacaklar?n sorumlulu?u Ermenistan Hükümeti’ne aittir.Orconikidze,Kirov,Mehano?in,Levandovski.”[15]
“Türkiye Topraklar?n?n Ermeniler Taraf?ndan ??gali Reddedilmelidir”
Sovyet hükümetinin Transkafkasyada’ki elçilerinden Legran,D??ili?kiler Halk Komiseri Çiçerin’e ve Kafkas Cephesi Devrimci Asker Sovyetleri üyesi Orconikidze’ye Tiflis’ten yollad??? 7 Ekim 1920 tarihli telgrafta Ermeni hükümetinin,Sevr Antla?mas?’na dayanarak Türkiye topraklar?n? silahla i?gal etme isteklerinin tümünün resmen reddedilmesi gerekti?ini bildiriyor.[16]
“Türk Ordusundan Ermenistan’da Dü?manca Hareket Beklenemez”
Kurtulu? Sava??’n?n ba??nda Sovyetler’in Ankara elçili?i görevinde bulunan Mdivani,Stalin ve Orconikidze’ye Gümrü’den yollad??? 3 Aral?k 1920 tarihli telgrafta,“Türk Ordusundan dü?manca bir hareket beklenmeyece?ini”dile getiriyor:
“Türklerin Ermenistan’daki Sovyet ihtilaline yakla??m? olumludur.Ama Ermeni komünistlere kesinlikle güvenmiyorlar;bu güvensizlik onlar?n kendi aç?klamas?na göre daha iki y?l,Ermeniler Ta?nak geleneklerini unuttuklar?n? kan?tlay?ncaya kadar devam edecektir.(...)Türk Ordusu’nun Ermenistan’dan çekilme süresi,askeri malzemelerin ta??nmas?na ba?lant?l? olarak bir süre kadar uzayacakt?r.Onlar taraf?ndan herhangi bir dü?manca hareket beklemek kesinlikle yersizdir.”[17]
Mdivani:“Türk Halk? O Kadar Çok Kurban Verdi ki”
Bu telgraftan iki gün sonra yine Mdivani,Gümrü’den Stalin’e gönderdi?i telgrafta,“Türklerin antla?man?n yeniden gözden geçirilmesi için Ermenilerle görü?melerin ba?lat?lmas?na kesinlikle yana?mad???n?”belirttikten sonra,bu tutumun sebebini ?öyle aç?kl?yor:
“Çünkü Türk halk? öylesine çok kurban vermi? ki,bunu hiçbir zaman kabul etmez ve kendilerine bu kadar zulmetmi? olan Ermenilere niçin ödün verilmesi gerekti?ini anlayamaz.Özellikle ?imdi,Ermeni hükümetinin neyin nesi oldu?unun bilinmedi?i bir ortamda,bu kesinlikle mümkün de?ildir;Ta?naklar henüz imha edilmemi?tir ve Türklerin nefret ettikleri Dro gibi ?ah?slar hala iktidardalar.Halk?n tüm tabakalar?na hakim olan görü?e göre,Ta?naklar Sovyet yönetimine yamanmaya çal??acaklar,Ermeni ayd?nlar?n?n ve zenginlerinin büyük k?sm? yurtd???ndad?r ve çal??malar?n? devam ettirecekler;bu nedenle sovyetle?mi? olsa bile Ermenistan’a en az?ndan bir y?l ihtiyatla ve güvenmeden yakla?mak gerekir.Çünkü Sovyet Rusya güçlerinin hafiften zay?flamas? durumunda çok kötülükler yapabilir.(...)Türklere kar?? daha fazla güvensizlik olu?turulmas?n? uygun bulmuyorum, bu husus onlar? ciddi biçimde rahats?z etmektedir.”[18]
Stalin:“Elbette ki Türkiye’yi,kesin ?ekilde Desteklememiz Laz?md?r”
Bu tarihsel süreç içinde Sovyetler Birli?i,Bat?’n?n tezgahlad??? ve ABD Ba?kan? Wilson’un çizdi?i“Karadeniz’den Akdeniz’e Ermenistan”projesine kar?? ç?kt?.Bu konuda Sovyet liderleri aras?nda kafas? kar???k olanlar,bizzat Lenin ve Stalin taraf?ndan sert bir dille ele?tirilmi?tir.
Stalin,8 Temmuz 1920 tarihinde,Orconikidze’ye gönderdi?i ve“geceyar?s?na kadar ula?t?r?ls?n”kay?tl? acil telgrafta ?unlar? yaz?yordu:
“Bence sonsuza kadar zikzak çizerek iki taraf aras?nda oynamakla bir yere var?lamaz,taraflardan birini,bu durumda elbette ki Azerbaycan ile Türkiye’yi,kesin ?ekilde desteklememiz laz?md?r.Ben Lenin’le görü?tüm,o da itiraz etmedi.Stalin.”[19]
Sovyetler’in Türkiye’ye Tam Destek Politikas?n? Lenin ve Stalin Belirliyor
Ar?iv belgeleri,Sovyet hükümetinin Türkiye’ye kararl? destek politikas?n?n özellikle Lenin ve Stalin’den kaynakland???n? gösteriyor.Çiçerin ve Karahan gibi Ermeni talepleri konusunda daha duyarl? Sovyet yöneticilerinin etkili olamad?klar?,Türk kaynaklar? taraf?ndan da do?rulanmaktad?r.Örne?in TBMM’nin Moskova Heyeti üyelerinden R?za Nur Bey’in Kaz?m Pa?a’ya (Karabekir)gönderdi?i rapor bu yöndedir.[20]Yine Ali Fuat Pa?a da(Cebesoy),Lenin ve Stalin’in Ermeni meselesinde Türkiye’den yana bir tutum ald?klar?n?,Moskova Hat?ralar?’nda anlat?r.21 Kas?m l920’de Moskova Büyükelçili?i’ne tayin edilen Ali Fuat Pa?a,Stalin’in Ermeni sorununun çözümünü,bütünüyle Türkiye’nin giri?imine b?rakan sözlerini aktar?r:
“Siz Ermenistan meselesini kendi kendinize hallettiniz.E?er daha halledece?iniz bir ?ey kalm?? ise onu da hallediniz,fakat zaman?n? kesinlikle bize bildiriniz.”[21]
Yine Ali Fuat Pa?a,Sovyet hükümetinin Ermeni milliyetçi partisi Ta?naklara kar?? kararl? tavr?n? Lenin’in a?z?ndan belirtir:
“Ermeni Ta?naklar? Sovyetler aleyhine hareket etmi?lerdi.Gürcü Men?evikleriyle Ta?naklar? bertaraf edece?iz.”
Cebesoy kitab?nda ?öyle bir yorumda da bulunuyor.
“E?er Stalin’in hariciye komiserli?i üzerindeki müdahalesi bulunmasayd?,Moskova Konferans? ya daha çok uzar,veyahut o günlerde elde etti?imiz neticeye varamazd?k.”[22]
Ayn? tespiti D??i?leri Bakanl??? yapm?? olan Tevfik Rü?tü Aras,[23]Yusuf Kemal Tengir?ek[24]ve Prof.A.?.Esmer[25]de yapmaktad?r.
Stalin Van,Mu? ve Bitlis’in Ermenilere Verilmesini“Emperyalist Talepler”diye Niteliyor
Sovyet Ar?ivi’ndeki belgeler Ali Fuat Pa?a’n?n bu de?erlendirmesinin yerinde oldu?unu gösteriyor.Stalin,Sovyet hükümetine ait 9 ?ubat 1921 tarihli bir iç yaz??man?n üzerine kendi elyaz?s?yla dü?tü?ü notta,D??i?leri Komiseri Çiçerin’in Van,Mu? ve Bitlis’in Ermenilere verilmesi yolundaki tavr?n? “aptalca ve provokatörce” diye nitelemekte ve hatta Çiçerin’e yasak konulmas?n? istemektedir:
“Lenin Yolda?,ben,yaln?z dün ö?rendim ki,Çiçerin,ne hikmetse Türklere aptalca ve provokatörce bir talep ileterek,Türk nüfusun ço?unlukta oldu?u Türkiye vilayetleri Van,Mu? ve Bitlis’i bo?altmalar?n? istemi?tir.Bu emperyalist Ermeni talebi bizim talebimiz olamaz.Çiçerin’in milliyetçi ruhlu Ermeni telkinleri do?rultusunda,Türklere nota göndermesini yasaklamak gerekir.”[26]
RKP Politbüro Raporu:“Sözde Türkiye Ermenistan?’nda Müslümanlar Ço?unluktad?r”
Sovyet yönetimi,emperyalist iddialar?n geçersizli?ini özellikle Ermenistan kurulmak istenen topraklarda ya?ayan nüfusun niteli?ine dayand?rm??t?r.Ar?iv’de bulunan,Rusya Komünist Partisi Merkez Komitesi Politbüro’ya D??i?leri Halk Komiserli?i taraf?ndan verilen 16 Temmuz 1921 tarihli“Ermeni Sorunu”ba?l?kl? raporda,“Sözde Türkiye Ermenistan? denilen yerde, Müslümanlar ço?unluktad?r”saptamas?nda bulunulmaktad?r.[27]
Politbüro’ya verilen raporda,Ta?naklarla görü?me yapan Sovyet Heyeti’nin“Türkiye Ermenistan?’n?n Türkiye’den kopar?lmas?” anlam?na gelebilecek“mu?lak ifadeleri”?iddetli bir dille ele?tirilmekte ve bu yorumlara yol açabilecek öneriler kesin bir dille mahkum edilmektedir.
Rapor devamla izlenecek çizgiyi ?öyle belirlemektedir:
“Bütün politikalar?m?z,Türkleri inand?rmal?d?r ki,Moskova Antla?mas? bizim gözümüzde bir ka??t parças? olmay?p,bizimle Türkiye aras?ndaki meselelerin kesin çözümüdür.Sözde Türkiye Ermenistan?‘n?n Türkiye’den kopar?lmas? konusunu dile getirmemiz durumunda,Moskova Antla?mas?’n?n muazzam önemi altüst edilmi? olacakt?r.”[28]
“Ta?naklarla Koalisyon Koku?ma ve Provokasyondan Ba?ka Bir ?ey Getirmez”
Ayn? raporda,Ta?naklar hakk?nda yap?lan de?erlendirme de dikkat çekicidir:
“Af konusu,Ta?naksütyun’un me?ru hale getirilmesi ve onlarla koalisyon yap?lmas? meselesini Riga görü?melerinden ve tamamen yerel ?artlardan hareketle de?erlendirmek gerekir.(...)Ermeni komünistlerinin görü?lerini de(ki bunlar henüz elimize ula?mam??t?r)alarak,Ta?naklarla koalisyon konusunun sözü bile edilemez.Bu,koku?mu?luk ve provokasyondan ba?ka bir ?ey getirmez.”[29]
Yine Sovyet K?z?l Ordu komutanlar?ndan Frunze,23 Kas?m 1921 günü Batum’dan Lenin’e yollad??? ?ifreli telgrafta,Azerbaycan Türklerinden,“Biz Tatar diye biliyorduk,oysa onlar iyi halkm??” dedikten sonra,“Ermeniler ise tek sözcükle provokatördürler” yarg?s?nda bulunmaktad?r.[30]
Sovyet liderlerinin Ermeni yönetici kadrolar?na güvensizli?i,yer yer Ermeni komünistlerini bile kapsamaktad?r.Bu güvensizlik, Ermenistan‘da Sovyetler’in kuruldu?u günlerde bile geçerliydi.Örne?in Sovyet önderlerinden Orconikidze,4 Aral?k 1920 günü do?rudan yapt??? telefon konu?mas?nda,Lenin,Stalin ve Çiçerin’e ?u bilgilerin iletilmesini istemektedir:
“Ermenistan Devrim Komitesi,bugün Erivan’a gelmek durumundad?r.Erivan halk?,Sovyet egemenli?i ilan edili?ini heyecanla kar??lad?.Bütün Ermenistan ihtilali tan?d?.(...)Türkler,Ermeni komünistlere büyük bir güvensizlikle bakmakta ?srar ediyor. (...)Ermeni komünistlerini Moskova’dan kovmak gerekir.Ter Gabrielyan’? hemen gönderiniz.”[31]
Hatta 16 Mart 1921’de imzalanan Moskova Antla?mas?’n?n heyetinde bulunan D??i?leri Halk Komiser Yard?mc?s? L.M.Karahan, Ermeni kökenli oldu?undan dolay? Türkiye’ye güven vermek aç?s?ndan heyetten ç?kar?l?r.[32]
Stalin de,ayn? gün Pravda gazetesinde yay?mlanan yaz?s?nda,y?k?lan Ta?nak iktidar?n?n‘?tilaf Devletlerinin Ajan?”oldu?unu belirledikten sonra,Türkiye’ye kar?? sava?? onlar?n “ba?latt???n?” ve Ermenistan’?n içine dü?tü?ü zor duruma Ta?naklar?n neden oldu?unu saptam??t?r.Stalin,devamla Ermenistan’da yönetime gelen Devrimci Komite’nin 1 Aral?k 1920 günü Türk Komutanl??? taraf?ndan selamland???n? belirttikten sonra,halklar?n karde?li?inin devrimle gerçekle?tirildi?ini ?öyle ifade etmi?tir:
“Ermenistan ile çevredeki Müslümanlar aras?ndaki yüzy?llara dayanan dü?manl?k,Ermenistan,Türkiye, Azerbaycan emekçileri aras?nda karde?çe dayan??ma in?a edilerek bir ç?rp?da yok edilmi?tir.”[33]
Ermenistan’da ?ngiliz i?birlikçisi hükümetin y?k?lmas?ndan sonra kurulan Sovyet yönetimi,Türkiye dostu bir e?ilim göstermi?tir.
Ermenistan Devrim Komitesi,1920 y?l?n?n Aral?k ay?nda yay?mlad??? bildiride,emperyalizme kar?? Türkiye’nin yan?nda saf tutan anlay??? ?öyle ifade etmektedir:
“Ermenistan Devrim Komitesi Türkiye emekçi s?n?f?na sonuna kadar güveniyor ve sempati duyuyor.Halk,itilaf Devletleri’nden kurtulmak gerekti?ini anlad? ve devrimci Do?u’da önemli bir role sahip olmak e?ilimindedir.Türkiye’nin emperyalizmin boyunduru?undan kurtulaca??na inan?yoruz.Sevr Antla?mas?’ndan dolay? Türkiye ile kar??t konumdayd?k ama ?imdi dostluk elimizi uzat?yoruz.Ortak dü?man?m?z?[Ta?naklar kastediliyor]nas?l yendiysek,aynen öyle onlara[?tilaf devletlerine]kar?? da sava?al?m. Yapaca??m?z bar?? antla?mas? sayesinde Sovyet Ermenistan? ile emekçi Türkiye aras?nda karde?çe dayan??ma olaca??na inan?yoruz;emekçi Türkiye ile Sovyet Ermenistan? birbirlerinin ba??ms?zl?klar?na sayg?l? olacaklar.”[34]
Bunun yan?nda Kafkas Cephesi Devrimci Asker Sovyetleri üyesi Orconikidze,Ermeni Sovyet Cumhuriyeti ordular? kumandanl???na Bakü’den yollad???“Orconikidze Yolda? size emrediyor”ifadesiyle ba?layan 7 maddelik talimatnamede“Türklerle dostça ya?anmas?” ve“Ta?naklara kar?? mücadele”emrini vermi?tir.[35]
Ayr?ca Ermenistan Komünist Partisi Merkez Komite Sekreteri ioanisyan,Erivan’dan 10 Ekim 1922 tarihinde Stalin’e yollad??? çok gizli damgal? ?ifreli telgraf?nda Ermeni halk?n?n Ermeni burjuvazisinin günahlar? ve milliyetçi emelleri yüzünden kurban verdi?ini ve bunun önüne geçilmesi ve Ermenistan Komünist Partisi’nin prestijinin Ermeni kitleleri aras?nda art?r?lmas? için Ankara hükümetiyle iyi ili?kiler geli?tirilmesi gerekti?ini vurgulamaktad?r.[36]
Zaten Stalin,bu tespiti y?llar öncesinden yapm?? ve Pravda gazetesinde 30 Kas?m 1920 tarihinde yay?mlanan konu?mas?nda “Ta?nak Ermenistan?’n?n,ku?kusuz,onlar? Türkiye’nin üzerine sald?rtan Antant’?n provokasyonuna kurban oldu?unu”ifade etmi?tir.[37]
Kilikya’da Fransa’n?n Himayesi Alt?nda Ba??ms?z Ermeni Devleti Projesi
Ancak,Ermenilerin milliyetçilerinin empe?yalistlerin k??k?rtmas? sonucunda ve kontrolü alt?nda Anadolu’yu parçalama giri?imleri,Kafkasya’yla s?n?rl? de?il.RSFSC’nin Kafkasya’daki yetkili temsilcilerinden ?eynman’?n Çiçerin’e ve Orconikidze’ye yollad??? 4 ?ubat 1921 tarihli telgraf,bu gerçe?i somut olarak saptamaktad?r:
“Frans?z kaynaklar?ndan do?rulanan habere göre,?stanbul’daki Ermenistan Milli Meclisi,Avrupa’daki Türk Ermenilerinin tek tam yetkili heyetiyle birlikte,Pagos Nubar heyetiyle görü?tü.Avetis Agazgenyan,gaspç? ilan edildi.Nubar,bir süre önce Kilikya sorunuyla ilgili görü?lerini dinledi?i Frans?z ba?bakan? taraf?ndan kabul edildi.Türk Ermenileri,Nubar arac?l???yla Antant devletleriyle,Kilikya’da ve Haravet vilayetlerinde Fransa’n?n himayesi alt?nda ba??ms?z bir devlet kurulmas? için görü?meler yürütüyor.”[38]
4.MUSTAFA KEMAL’?N KAFKAS SEDD? TAHL?L?
Türkiye’nin Kurtulu?unun Önko?ulu:Kafkas Seddi’nin Y?k?lmas?
Türk-Sovyet ittifak?n?n Türkiye cephesine bakacak olursak,orada Mustafa Kemal Pa?a’n?n Do?u’da bir dayanak yaratarak bütün vatan? kurtarma stratejisini görüyoruz.Bu stratejinin ba?ar?ya ula?mas?nda,?ngilizlerin Kafkas seddinin y?k?lmas? belirleyici önemdedir.
Mustafa Kemal Pa?a,7 Ocak 1920 günü Ali Fuat Pa?a’ya ve 5 ?ubat 1920 günü di?er kolordu kumandanl?klar?na Ankara’dan bir emir gönderiyor.Bu emir,siyasal partilerde,akademik kurumlarda ve Ordu’da bugün de ders olarak okutulmas? gereken bir durum tahlilini içermektedir.
Atatürk’ün Kafkaslar dersinin özeti ?udur:?ngiliz emperyalizmi,Azerbaycan,Ermenistan ve Gürcistan’da kukla devletler kurarak, direnen Türkiye ile Sovyetler aras?na bir set çekmi?tir.E?er Türkiye,Sovyetler ile ittifak ederek bu seddi y?kamazsa,direnme olanaklar? temelden y?k?lm?? olacakt?r.O zaman Türkiye için tek bir seçenek kalmaktad?r:
“Anadolu Türkleri ?tilaf devletleri subaylar? komutas? alt?nda sömürge askeri olarak ordular te?kil edecek,hem Kafkasya milletlerinin itilaf itaatinde tutulmas?n? ve hem Bol?evik istilas?n?n durdurulmas?n? sa?lamak için kan dökeceklerdir.(...) Bu nedenle Kafkasya seddinin yap?lmas?n? Türkiye’nin kesin yok olmas? projesi say?p,bu seddi ?tilaf devletlerine yapt?rmamak için en son çarelere ba?vurmak ve bu u?urda her türlü tehlikeleri göze almak zorunday?z.”[39]
Mustafa Kemal,Kafkaslar’daki kukla devletlerin,?ngiliz emperyalizmine,Bol?evik Rusya’y? ve Türkiye’nin ba??ms?zl?k mücadelesini bo?ma olana?? sa?lamak yan?nda,bütün Ortado?u ve Asya kap?s?n? açaca??n? da saptam??t?r.Bu durumda dünyan?n gidi?ini,Türkiye ile Sovyet Rusya’n?n ortak askeri harekat? belirleyecekti.Nitekim öyle olmu?tur.Türk Ordusu ile K?z?l Ordu’nun i?birli?i“Kafkas Seddini”y?km?? ve 20.yüzy?l?n devrimci yükseli?inin önü aç?lm??t?r.[40]
5.KAFKAS SEDD?N? YIKMAK ?Ç?N TÜRK-SOVYET ?TT?FAKI
K?z?l Ordu Ermenistan’a Kar?? Türk Ordusu ?le Birlikte Sava?t?
Mustafa Kemal,26 Nisan 1920 tarihinde Lenin’e yazd??? mektupta“emperyalist hükümetlere kar?? bütün ezilen dünyan?n kurtulu?u için askeri güçlerini bol?eviklerle birle?tirme”ve Azerbaycan ve Gürcüstan’n?n Sovyet Cumhuriyetlerine kat?lmas? için "zorlanmas?”,Türkiye’nin de “Ermenistan’a kar?? bir operasyon” ba?latmas? iste?ini bildirdi.Ayr?ca maddi yard?m ve diplomatik ili?kilerin kurulmas?n? talep etti.[41]
Bunun yan?nda Kaz?m Karabekir’in,Halil Pa?a’ya“yolda?”hitab?yla gönderdi?i 31 A?ustos 1920 tarihli mesaj da askeri alandaki i?birli?inin ne kadar s?k? oldu?unu gösteriyor:
“Bence Da?naklar ?üphesiz esas olarak Antant’?n taraf?nda,ki aral?ks?z ve aktif olarak bize sald?rmalar? bunu kan?tl?yor.Bu yüzden,Rus ve Azeri k?z?l kuvvetleriyle beraber Da?nak engelinin ortadan kald?r?lmas?n? rica ediyorum;zira bu ortak amaçlar?m?za ula?may? h?zland?rmak ve do?u meselesini çözüme kavu?turmak için gerekli.Israrla XI.orduyu bu konuda kullanmak üzere müsaadenizi istiyorum.”[42]
Sovyet Rusya ile Devrimci Türkiye,“Ermeni Soyk?r?m?”iddialar?n? geçersiz saym?? ve Türkiye’nin toprak bütünlü?ünü savunmu?lard?r.Ancak bu dayan??ma,ilke düzlemindeki anlay?? birli?inin ötesinde,siyasal i?birli?i ve ortak askeri harekat düzleminde de kendini göstermi?tir.Sovyet önderleri,Anadolu Devrimi hakk?nda sa?l?kl? saptamalara ula?t?ktan sonra, Türkiye’nin ba?ar?s? için kararl? destek vermi?lerdir.
Örne?in,Sovyet liderleri aras?ndaki bir iç yaz??mada,Çiçerin’in itilaf devletlerinin müdahalesinden çekinen ve Türk Ordusu’nun kararla?t?r?lan çizgide kalmas?n? savunan notu üzerine,Stalin ?öyle yazm??t?r:
“Çiçerin’in cevab?n? uygun bulmuyorum.Bence Türklerin ilerlemesi bizim lehimizedir.Orconikidze Yolda?’?n tela??n? dayanaks?z buluyorum.”[43]
Stalin,ayr?ca 3 Kas?m 1920 tarihinde Bakü’den Çiçerin’e yollad??? telgrafta yine emperyalistlerin k??k?rtmas?na dikkat çekmektedir:
“Türklerin Ermenilere sald?r?lar?n?n boyutlar?yla ilgili söylentiler Antant ajanlar? taraf?ndan kas?tl? olarak abart?lmaktad?r.Niye söylentilere kulak as?yorsunuz;sakin davran?n...”[44]
Stalin’in bu görü?ü,Sovyet yönetimine hakim oldu?u için,Türk Ordusu ile K?z?l Ordu,?ngiliz i?birlikçisi Azarbaycan, Ermenistan ve Gürcistan rejimlerini y?kmak için tam i?birli?i içinde olmu?lard?r.Sovyet K?z?l Ordusu,kuzeyden ve do?udan, Türkiye ise bat?dan yüklenerek bu ?ngiliz hakimiyet alan?n? iki cephede sava?mak zorunda b?rakm?? ve ortadan kald?rm??lard?r. Bu büyük müjdeyi Mustafa Kemal,1 A?ustos 1920 günü yapt??? BMM konu?mas?nda ?öyle duyurmu?tu:
“Rus Bol?evik Hükümetinin K?z?l Ordusuyla Büyük Millet Meclisi’nin Ordusu Nahçivan’da birbiriyle maddeten birle?mi? oldu (alk??lar).”[45]
Genelkurmay Harp Tarihi Dairesi Ba?kanl???’n?n yay?mlad??? Türk istiklal Harbi ba?l?kl? kapsaml? eserin Do?u Cephesi cildi, bu ortak harekat?,“Türklerin K?z?llarla ??birli?i”ba?l??? alt?nda ayr?nt?l? olarak anlat?r:
“34 ncü Alay’?n 1 nci Taburu,(...)saat 18.00’de Nahcivan’a gelmi? ve ?ehrin giri? yerinde K?z?l Tugay Komutan?,Süvari Alay Komutan?,Komiserler,K?z?l bayraklar ve bir süvari bölü?ü taraf?ndan kar??lanm?? ve Enternasyonal Mar?? ile selamlanm??t?r.”[46]
Bu i?birli?i s?ras?nda Kaz?m Pa?a’n?n(Karabekir)“Ermenileri kendi eliyle komünist yapmas?”,TBMM’de ele?tirilir.Atatürk,bu uygulamay? ?öyle savunmu?tur:
“...en faideli olan ?ey,zaten komünist olmayan serseri Ermenilere komünist dedirtmek için ve Ta?nak mevcudiyetini bir an evvel y?kmak için yapm??t?r.”[47]
Ayr?ca Emekli General Veysel Ünüvar’?n “Kurtulu? Sava??’nda Bol?eviklerle Sekiz Ay”adl? kitab? bu i?birli?ine birinci elden tan?kl?k etmektedir.[48]
Anadolu Ordusunun Bat? Cephesinde Sava?mas? ?çin Ermenistan S?n?r?n?n Güvence Alt?na Al?nmas?
Türk-Sovyet i?birli?inin yaratt??? co?kulu hava kar??l?kl?d?r.Sovyet Ar?ivi’nde buldu?umuz,K?z?l Ordu’nun 11.Ordu komutan?na yaz?lm?? imzas?z bir yaz?da,Türk ve Sovyet ordular?n?n bulu?mas?ndan duyulan co?ku,Mustafa Kemal Pa?a’n?nkine benzer sözlerle dile getirilmektedir.Ancak daha önemlisi,bu yaz?,Türk Ordusu’nun di?er sava? cephelerine kayd?r?labilmesi için,Sovyet K?z?l Ordusu’nun Türkiye’nin Ermenistan s?n?r?n? güvence alt?na almas? gerekti?ine de de?inmektedir.Mustafa Kemal’in Kafkas seddi tahlili,aynen bu yaz?da da saptanabiliyor.?lgili bölümler ?öyledir:
“Anadolu demokrasisi,kendisini insanl?k dü?manlar? olan kapitalizm ve emperyalizmden kurtarabilmek u?runa,ezilen halklar?n dünya çap?nda kurtar?labilmesi için silaha sar?lan(...)Rusya K?z?l Ordusu’na karde?lik elini uzatmakta olup,Do?u’nun ezilen halklar?n?n kurtar?lmas? gibi büyük bir amac? gerçekle?tirme?e haz?rd?r.Anadolu ordusunun,söz konusu amac? do?rultusunda, Rusya K?z?l Ordusu ile omuz omuza yürüme?e haz?r olu?u,bu iki ordunun geçti?imiz günlerde Nahç?van’da gerçekle?en sevinçli ve co?kulu bulu?mas?nda ifadesini bulmu?tur.
(...)
“Ermenistan s?n?rlar?nda konu?land?r?lm?? olan Anadolu askeri güçlerinin,di?er cephelerde kullan?labilmesi için Anadolu s?n?rlar?n?n Ermenistan taraf?nda güvenli?in temin edilmesi gerekir.
“Hem d??a yönelik cephelerde,hem de iç sava? cephelerinde mücadelenin ba?ar?l? bir ?ekilde yürütülebilmesi için,Sovyet Rusya’n?n maddi yard?m göstermesi gerekir;para,silah,60 bin ki?ilik mühimmat ve giysi,gazya??,benzin,mazot,matbaa,sahra telefonu.
“Devrimin Do?u’da gerçekten de yay?labilmesi için,Ermenistan ve Gürcistan’daki kar??devrimin tamamen bast?r?lmas? gerekir.
“?ngiltere’nin Ermenistan’a 30.000 ki?ilik mühimmat ve giysi yard?m?,keza Amerika’n?n gönderilmek için haz?r bekleyen 150.000 ki?ilik yard?m?,Büyük Ermenistan kurma amac?na yönelik olup,buras?n?n ileride Gürcistan ve iran’?n karanl?k güçleri ile birle?erek,Büyük Rusya Devrimi’nin Kafkas’taki tüm kazan?mlar?n? bertaraf etmek ve Rusya K?z?l Ordusu’nu Kafkas Da?lar?’n?n ötesine sürmeyi hedeflemektedir.Bu nedenle Anadolu K?z?l Ordusu,söz konusu plan?n engellenebilmesi için kendi ?artlar?n? önermektedir.Karaba?’daki kar??devrimci hareketlere kat?lm?? olan Azerbaycan ordu birlikleri,?ran’a geçerek ?ngiltere’nin yan?nda yer alamamalar? için,Anadolu’ya götürülmü?tür.Ayr?ca komuta heyeti tutuklanarak mahkemeye verilmi?,alt düzey subaylara ise,ya geriye dönmeleri ya da Anadolu’da kalmalar? önerilmi?tir.
“Yukar?da gösterilen tedbirlerin al?nmas?,kanaatimizce ?tilaf planlar?na zaman?nda indirilmi? bir darbe olacak ve emekçi halk?n Avrupal?lar?n boyunduru?undan kurtar?lmas? için Do?u’da devrim ate?ini alevlendirme mücadelesini payla?an iki k?z?l ordunun birle?mesine imkan verecektir.”[49]
Bat? ??birlikçisi Ermeni Çevrelerinin Görü?ü:“Türk-Sovyet ?ttifak? Ermenistan’? Haklad?”
Ayn? olguyu,Bat? i?birlikçisi Ermeni milliyetçileri,emperyalizm cephesinden sapt?yorlar.Rusya’da yay?mlanan Pro Armenia dergisinin 1992 y?l?ndaki 6.say?s?,bu tutumun yeni bir örne?ini ortaya koymaktad?r.Pro Armenia,“Türkler ve Bol?evikler Ermenistan’? nas?l haklad?lar”ba?l?kl? uzun yaz?s?nda,1914 y?l?ndan ba?layarak dönemi özetleyen ayr?nt?l? bir zaman dizini yay?mlam??t?r.Dergi,Ermeni milliyetçili?inin Birinci Dünya Sava??’nda Çarl?k Rusyas? ve Bat? taraf?ndan desteklendi?ini somut olgularla anlatmaktad?r.1917 Ekim Devrimi’nden sonra ise,Ermeni hareketinin özellikle ?ngiliz emperyalizmine ve Denikin gibi Çarc? generallere s?rt dayad???n? hikaye etmektedir:
“12 Nisan 1919:Birle?ik ?ngiliz-Ermeni ordular? Kars’a girdi.”
“3 May?s 1919:Ermeni General Dro(Dramat Kananyan)ve ?ngiliz General Devi aras?nda imzalanan belgeye göre Ermeni ordusunun kontrolünde bulunan Nahç?van’?n art?k Ermenistan’?n bir parças? oldu?u ilan edilmi?ti.May?s ay? zarf?nda Ermenistan’?n do?u k?sm?(Rusya Ermenistan?),Ermeni birliklerce tamamen kurtar?lm??t?.(...)
“18 Ocak 1920:Ba?l?ca müttefik devletlerin George Cleamanseau ba?kal???ndaki Yüksek Konsey’i,David Lloyd George,George Curzon,Winston Churchil,Mare?al Ferdinand Fosh,Ermenistan Cumhuriyeti’nin tan?nmas? yönünde bir karar ald?lar.Bu sebeple Erivan’da büyük bir tören ve askeri yürüyü? yap?ld?.
“26 Ocak 1920:General Denikin Ermenistan’? k?sa süre için ziyaret etti.
“31 Ocak 1920:Aleksanropol’de bir Ermeni üniversitesi aç?ld?.Amerika’n?n yüklü miktarda un yard?m? yapmas?yla k?tl?k bitmi? oldu.Ermenistan Bakanlar Kurulu Ba?kan? Hatisov,Ermenistan Cumhuriyeti’nin Avrupa Heyeti Ba?kan? Agaronyan’a‘a titre strictement confidential’,yani‘çok gizli’kayd?yla gönderdi?i belgede,Denikin’den üç milyon mermi al?nd??? yaz?l?yd?. (Da?naktsakan Karavarutyan Dokumentnere,Erivan 1922,s.7-12;Leo, Antsiyalis,s.440.)”[50]
Ta?nak hükümetinin ba?bakan? Kaçaznuçi,Ermeni ordular?n?n ?ngilizler taraf?ndan silahland?r?ld???n? aç?kça yazmaktad?r.[51] Tiflis Devlet Üniversitesi’nde tarih profesörü olan D.S.Zavriyev,1947’de yay?mlanan“K Novey?ey ?storii Severo-Vostoçn?h Vilayetov Turtsii/Türkiye’nin Kuzeydo?u illerinin Yak?n Tarihine Dair”adl? eserinde Ta?naklar?n,1920 y?l?nda emperyalist Bat?’n?n yard?m?yla Türklere kar?? sava? ba?latarak kendi topraklar?n? Tatar ve Kürtlerden temizlemek ve saf milli bir devlet kurmak amac?nda oldu?unu yazmaktad?r.Yazar,Ta?naklar,bu amaç için de söylentiler yayarak halk? Türk-Bol?evik blo?una kar?? kutsal sava?a ça??rd???n? ifade etmektedir.[52]
Bugün hala Ermeni milliyetçilerinin ayn? hedefe,yani Türk-Sovyet ittifak?na sald?rd???n? görüyoruz.Pro Armenia dergisinin yukar?da geçen say?s?n?n kapa??ndaki resim bunu çok iyi anlat?yor:Türkiye’yi temsil eden ay-y?ld?zla,Sovyet Rusya’y? temsil eden çekiç-orak Ermenistan’? temsil eden kad?n? parçal?yor.
Sovyet Ermenistan?’n?n tutumu da Bat? yanl?s? Ermeni milliyetçileri taraf?ndan çok a??r bir dille ele?tirilmektedir:
“Ermeni Komünistleri,Rus-Türk ili?kileri bozulmas?n diye geçmi?teki kötü olaylar? özenle halka unutturmaya çal??t?lar. Stalin’in ölümüne kadar herhangi bir Ermeni ailesinin ve kendisinin Sibirya’ya gönderilmesi tehlikesinden dolay? Türklerin yapt??? soyk?r?m? unutmu?tu.?nsanlar?n bak?? aç?s?n? de?i?tirmek için sahte kahramanlar üretip tarihi yalan yanl?? yeniden yazd?lar.Kars’taki stratejik cephede ihanet edenler,Kars’? kendi elleriyle teslim edenler,Ermeni Bol?eviklerince halk kahraman? ilan edildiler,Gerçek kahramanlar ise Ermeni halk?n?n dü?man? ilan edilip;KGB’nin zindanlar?nda can verdiler.”[53]
Ayn? ?ekilde milliyetçi fikirleri a??r basan Ermeni tarihçi Oganes ?ncikyan da,Stalin’in Ermeni meselesinde“Anti-Ermeni Ruhuyla”hareket etti?ini ve“Türkiye’nin Avukat?”gibi davrand???n? yazmaktad?r.[54]
Son olarak ?unu da belirtmek gerekir ki,Y.N.Rozaliyev,Miller,S.I.Kuznetsov,P.Moisseyev,A.?emsutdinov gibi SSCB’nin önde gelen Türkolog-Tarihçileri Transkafkasya’da ya?anan olaylar? Ekim Devrimi’nin önderleri gibi de?erlendirmekte ve Ta?nak Ermenistan?’n?n ortadan kald?r?lmas?nda Türk-Sovyet ittifak?na dikkat çekmektedirler.Eserlerinde tek bir“Soyk?r?m”ifadesine ise rastlanmamaktad?r.
[1]Bol?aya Sovyetskaya Ansiklopediya,Moskva 1926,c.3,s.334-340,Türkçe metni için Ermeni Sorunu,Kaynak Yay?nlar?,?kinci Bas?m: May?s 2001,s.140-147.
[2]a.g.e.,c.20,s.526-531,Türkçe tam metni için bkz.Mehmet Perinçek,Ayd?nl?k,22 Temmuz 2001,say?:32/731,s.16-17.
[3]Bkz.Do?u Perinçek,Lenin Stalin Mao’nun Türkiye Yaz?lar?,Kaynak Yay?nlar?,?stanbul,3.Bas?m,Temmuz 1992,s.91 vd.
[4]Lenin’in,1914 y?l?nda Berlin’de yay?mlanan Dr.Franz Quadflieg’in Russische Expansionspolitik von 1774 bis 1914’ten kendi elyaz?s?yla deftere yazd??? bu notlar için bkz.Lenin,Werke,Bd.49,Hefte zum Imperialismus,Dietz Verlag,Berlin 1970,s.694 vd.
[5]Münchner Nueste Nachrichten,Nr.280,4 Nisan 1913’ten aktaran Quadfflieg ve Lenin, ayn? yerlerde.
[6]Mart,May?s,Haziran 1917’de Sürekli yinelenen bu saptamalar için bkz.Do?u Perinçek,Lenin Stalin Mao’nun Türkiye Yaz?lar?, s.104,105,110,111,113,115.
[7]Do?u Perinçek,Lenin Stalin Mao’nun Türkiye Yaz?lar?,S.118.
[8]Bildiri’nin tam metni için bkz.Do?u Perinçek,Lenin Stalin Mao’nun Türkiye Yaz?lar?,s.139 vd.Ayr?ca bkz.Yusuf Hikmet Bayur, Türk ?nk?lab? Tarihi,C.III,k?s?m 4,s.96.
[8]Do?u Perinçek,Lenin Stalin Mao’nun Türkiye Yaz?lar?,s.119 vd.
[10]Yusuf Hikmet Bayur,Türk ?nk?lab? Tarihi,C.III,k?s?m 4,s.135 ve Türk Devletinin D?? Siyasas?,s.71.
[11]Yusuf Hikmet Bayur,Türk ?nk?lab? Tarihi,C.III,k?s?m 4,s.136 vd.
[12]Komintern Belgelerinde Türkiye-1,Kurtulu? Sava?? ve Lozan,derleyen:Do?u Perinçek,Yeniden düzenlenmi? 2.bas?m,Kaynak Yay?nlar?,?stanbul,Kas?m 1993,s.17;Birinci Do?u Halklar? Kurultay?,üçüncü bas?m,Kaynak Yay?nlar?,?stanbul,?ubat 1999,s.201 (Bu metinde baz? çeviri hatalar? ve eksikler bulunuyor).
[13]Birinci Do?u Halklar? Kurultay?,Rusça 1920 bas?m?,s.68-71‘den aktaran A?ot Ayrapetyan(Kronoloji ve belgeleri yay?na haz?rlayan)‘Türkler ve Bol?evikler Ermenistan’? nas?l haklad?lar’,çev.Mehmet Perinçek-Emre Özkan,Pro Armenia,say? 6/1 992. Türkçe tam metni için bkz.Tarihten Güncelli?e Ermeni Sorunu,s.149-174.Ayr?ca bkz.Birinci Do?u Halklar? Kurultay?,3.bas?m, Kaynak Yay?nlar?,?stanbul,?ubat 1999.
[14]Nahcivan Azarbaycan SSC Merkez Devlet Ar?ivi fond 314,liste 5,dosya 11-12,yaprak 27’den aktaran vozrojdenie,1991,say? 10-11-12,s.59.,ayr?ca Simon vratsian,a.g.e.,s.445-452 ve Aleksandr Khadisian,age,s.196-208,s.252-253’den aktaran A?ot Ayrapetyan,Pro Armenia,agy.
[15]A?ot Ayrapetyan,Pro Armenia,agy.
[16]Sosyo-Politik Tarih Rusya Devlet Ar?ivi,fond 85,liste 14,dosya 17,yaprak 3.
[17]Mdivani’nin Stalin ve Orconikidze’ye Gümrü’den yollad??? 3 Aral?k 1920 tarihli telgraf,Sosyo Politik Tarih Rusya Devlet Ar?ivi,fond 85,liste 14,dosya 50,yaprak 1A ve arkas?.
[18]Mdivani’nin Orconikidze ve Stalin’e gönderdi?i 5 Aral?k 1920 tarihli telgraf,sosyo Politik Tarih Rusya Devlet Ar?ivi, fond 85,liste 14,dosya 50,yaprak 6 ve arkas?.
[19]Stalin’in Orconikidze’ye gönderdi?i 8 Temmuz 1920 tarihli telgraf.TGAOR SSSR(SSCB Ekim Devrimi Merkez Devlet Ar?ivi)fond 130,liste 4,dosya 496,yaprak 142’den aktaran A?ot Ayrapetyan,Pro Armenia,agy.
[20]Kaz?m Karabekir,?stiklal Harbimiz,II,?stanbul,tarihsiz,s.237.
[21]Ali Fuat Cebesoy,Moskova Hat?ralar?,Kültür ve Turizm Bakanl??? Yay?n?,Ankara 1982,s.181.
[22]Ayn? eser,s.184 vd,201 vd.
[23]Yön Dergisi,30 Ekim 1964,say? 83,s.5.Aras’?n Stalin’le ilgili yine benzer fikirleri için bkz.I.Andronov,Soratniki Atatürka,Novoe Vremya,15 Eylül 1967,say?:38.
[24]Yön Dergisi,4 Aral?k 1964,say? 88,s.7,ayn? ?ekilde Azerb.cum.Merkezi Devlet En Yeni Tarih Ar?ivi fond 28,liste 1,dosya 68,yaprak 4’ten ve Yusuf Kemal Tengir?ek,Vatan Hizmetinde,Ankara,1981 s.203-204,208-209’dan aktaran Yavuz Aslan,Mustafa Kemal-M.Frunze Görü?meleri,Kaynak Yay?nlar?,Mart 2002,s.29.
[25]A.?.Eser,Yeni Türkiye,?stanbul 1959,s.70.
[26]Stalin’in 9 ?ubat 1921 tarihli notu için bkz.Sosyo Politik Tarih Rusya Devlet Ar?ivi,fond 558,liste 1,dosya 5214,yaprak 1 ve arkas?.Bol?evik hükümetin bu tavr?,ayr?ca Stalin ba?kanl???ndaki Milletler Halk Komiserli?i’nin resmi yay?n organ? Jizn’ Natsionalnostey(Uluslar?n Hayat?)gazetesinin 4 Mart 1920 tarihli say?s?nda yer alan,A.Staçko’nun yazd???“Önümüzdeki Konferansta Ermenistan ve Türkiye”adl? ba?yaz?da da Lenin’e gönderme yap?larak aç?k bir ?ekilde ifade edildi.Aktaran A?ot Ayrapetyan,Pro Armenia,agy.
[27]Rusya Komünist Partisi Merkez Komitesi Politbüro’ya D??i?leri Halk Komiserli?i taraf?ndan verilen 16 Temmuz 1921
tarihli“Ermeni sorunu”ba?l?kl? rapor,Sosyo Politik Tarih Rusya Devlet Ar?ivi,fond 2,liste 2,dosya 758,yaprak 1-4.28 Ayn? yerde.
[28]Ayn? yerde.
[29]Ayn? yerde.
[30]Frunze,23 Kas?m 1921 günü Batum’dan Lenin’e ve Troçki’ye yollad??? ?ifreli telgraf,Sosyo Politik Tarih Rusya Devlet Ar?ivi,fond 2,liste 1,dosya 22137,yaprak 2 ve arkas?.
[31]Rusya Komünist Partisi Merkez Komitesi Politbüro’ya D??i?leri Halk Komiserli?i taraf?ndan verilen 16 Temmuz 1921 tarihli “Ermeni sorunu” ba?l?kl? rapor,Sosyo Politik Tarih Rusya Devlet Ar?ivi,fond 2,liste 2,dosya 758,yaprak 1-4.Ter Gabrielyan, Sovyet Rusya’n?n Türkiye’ye kar?? dostluk politikas?na muhalefet edenlerden.Lenin’e yazd??? 19 May?s 1921 tarih?i uzun mektupta,Türkiye’yi suçlamakla yetinmeyip,Sovyet Rusya’n?n da bu oyuna alet oldu?unu belirtiyor.Gabrielyan,Sovyet Rusya’n?n Türkiye’nin Ermeni halk?na yapt?klar?n? gizledi?ini ve geçi?tirdi?ini söylüyor.Mektup,Eliyava,Skaçko,Nerimanov,Pavloviç gibi önde gelen Sovyet yetkililerinin parti mahkemesinde yarg?lanmalar? ve mahkemeye kadar bu ki?ilerin bütün görevlerinden al?nmas? talebiyle bitiyor.Bkz.Sosyo-Politik Tarih Rusya Devlet Ar?ivi fond 5,liste 2,dosya 92,yaprak 28-30.
[32]A?ot Ayrapetyan,Pro Armenia,agy.
[33]J.V.Stalin,‘Ya?as?n Sovyet Ermenistan?!”,Eserler,?nter Yay?nlar?,1.bas?m,?stanbul,?ubat 1990,c.4,s.362 vd.
[34]Dekretnari yev ramenneri Jogavtsu’dan aktaran:A?ot Ayrapetyan,Pro Armenia,agy.
[35]24 ?ubat 1921 tarihli talimatnamenin orijinali K?z?l Ordu Merkez Devlet Ar?ivi’nde fond 195,liste 2,dosya 8(1921 y?l?), yaprak 15 numaralar?yla saklanmaktad?r.Kopyas? için bkz.Sosyo-Politik Tarih Rusya Devlet Ar?ivi,fond 85,liste 14,dosya 64, yaprak 1.
[36]Sosyo-Politik Tarih Rusya Devlet Ar?ivi,fond 5,liste 2,dosya 92,yaprak 43.
[37]Stalin,Polojenie Na Kavkaze,Pravda,30 Kas?m 1920,No.269.Türkçesi için bkz.J.V.Stalin,“Kafkasya’da Durum”,Eserler,?nter Yay?nlar?,1.bas?m,?stanbul,?ubat 1990,c.4,s.360.
[38]Sosyo-Politik Tarih Rusya Devlet Ar?ivi,fond 85,liste 14,dosya 110,yaprak 1.
[39]Askeri Tarih Belgeleri Dergisi,say? 79,May?s 1981,s.58 vd.Mustafa Kemal Pa?a,ayn? ?ifreyi bir ay sonra 5 ?ubat 1920 günü di?er kolordu kumandanl?klar?na da yollam??t?r.Bkz.Atatürk’ün Tamim Telgraf ve Beyannameleri,IV,AKDTYK Atatürk Ara?t?rma Merkezi Yay?n?,Ankara 1991,s.192 vd.Ayn? ?ifre Ayd?nl?k’?n 14 Kas?m 1999 günlü say?s?nda da yay?mland?.
[40]Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri,I,s.98.
[41]Rusya Federasyonu D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi fond 132,liste 3,dosya 2,yaprak 10,ayr?ca bkz.Mejdunarodnaya Jizn dergisi, Say? 11,1963,s.147 vd.
[42]Sosyo-Politik Tarihi Rusya Devlet Ar?ivi fond 495,liste 181,dosya 135,yaprak 7,metnin Türkçe tamam? için bkz.
Mehmet Perinçek,Teori,Temmuz 1999,say? 114,s.74.
[43]Orconikidze’den Lenin ve Çiçerin’e yollanm?? 5 Ekim 1920 tarihli telgraf?n üzerine Stalin’in dü?tü?ü not,Sosyo-Politik Tarih Rusya Devlet Ar?ivi fond 2,liste 1,dosya 24461,yaprak 1.
[44]Sosyo-Politik Tarih Rusya Devlet Ar?ivi fond 558,liste 1,dosya 1985,yaprak 1.
[45]Atatürk’ün söylev ve Demeçleri,I,s.98.?ngiliz i?birlikçisi Ermenistan’a kar?? Türk ve Sovyet ordular?n?n i?birli?i konusunda ayr?ca bkz.ayn? eser,s.92 vd;Atatürk,Gizli Oturumlardaki Konu?malar,derleyen Sadi Borak,Kaynak Yay?nlar?,3.bas?m, ?stanbul,Ekim 1997,s.47,77 vd;Sadi Borak,Atatürk’ün Resmi Yay?nlara Girmemi? Söylev Demeç Yaz??ma ve Söyle?ileri,Kaynak Yay?nlar?,2.bas?m,?stanbul,?ubat 1997,s.353 vd.
[46]Do?u Cephesi,s.111 vd.?ngilizci-Men?evik Ermenistan hükümetine kar?? Anadolu Devrimi ile Sovyet Rusya aras?ndaki i?birli?i için bkz.Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri,I,s.92 vd;Atatürk’ün Bütün Eserleri,c.2,s.381;Atatürk’ün Tamim Telgraf ve Beyannameleri,s.318,333;TBMM Gizli Celse Zab?tlar?,c.l,s.333 vd;Türk Parlamento Tarihi 1919-1923,c.l,s.315.Sadi Borak, Atatürk’ün Resmi Yay?nlara Girmemi?Söylev Demeç Yaz??ma ve Söyle?ileri,s.353;Atatürk, Gizli Oturumlardaki Konu?malar,s.77 vd.
[47]TBMM Gizli Celse Zab?tlar?,I,s.336.
[48]Emekli General Veysel Ünüvar,Kurtulu? Sava??’nda Bol?eviklerle Sekiz Ay,Göçebe Yay?nlar?,?kinci Bask?:1997.
[49]Sosyo-Politik Tarih Rusya Devlet Ar?ivi,fon 495,liste 181,dosya 13,yaprak 48.Mektubun Türkçe tamam? için bkz.Mehmet Perinçek,Teori,Kas?m 2001,say? 142,s. 72-74.
[50]A?ot Ayrapetyan,Pro Armenia,agy.
[51]Ov.Kaçaznuni,Da?naktSutyun Bol?e Neçevo Delat!,Tiflis,1927,S.37’den aktaran D.S.Zavriyev,K Novey?ey ?storii Severo-vostoçn?h Vilayetov Turtsii,Tibilisi,1947,s.82.
[52]D.S.zavriyev,age.,s.83-84.
[53]Örne?in B.A.Boryan adl? Ermeni tarihçisi,özellikle Armeniya.Mejdunarodnaya diplomatiya i SSSR GoSudarstvennoe ba?l?kl? kitab? nedeniyle Ermeni milliyetçileri taraf?ndan ele?tiriliyor.Bkz.A?ot Ayrapetyan,Pro Armenia,agy.
[54]Oganes ?ncikyan,Armiyanski Vapros i Sovyetsko-Turetskie Otno?eniya (Ermeni Meselesi ve Sovyet-Türk ili?kileri),vestnik Ob?estvenn?h Nauk AN Armiyanskoy SSR,1988,No.6,s.3-17. | | | | ----------------------
* -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | | | | | « Geri | | | |
|
|
| | |
Anasayfa
İletişim
