| | | | | | ?NG?L?Z SUBAYI RAWL?NSON'UN ERMEN? MESELES?NDK? TUTUMU (1919-1921)Yrd.Doç. Dr. Muhammet ERAT*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | |
| | .n@ le="text-align: juğÿ C ?NG?L?Z SUBAYI RAWL?NSON'UN ERMEN? MESELES?NDK? TUTUMU (1919-1921)216kÅ na;">?NG?L?Z SUBAYI RAWL?NSON’IN ERMEN? MESELES?’NDEK? TUTUMU (1919-1921)
Yrd.Doç.Dr.Muhammet ERAT*
30 Ekim 1918’de Osmanl? Devleti,?tilaf Devletleri ile Mondros Ate?kes Antla?mas?’n? imzalayarak I.Dünya Sava??’ndan ma?lup ayr?ld???n? kabul ediyor ve çok a??r ?artlar?n alt?na imza at?yordu.?ngilizler,Mondros’ta Türk temsilcisi Hüseyin Rauf Bey’e baz? konularda söz vermelerine ra?men k?sa bir süre sonra,-henüz andla?man?n mürekkebi kurumadan sözlerinden dönmeye ba?lad?lar.Nitekim,k?sa bir süre sonra ?tilaf donanmas?,?stanbul’a gelip bo?azda demirledi.Di?er taraftan güneyde bulunan ?ngiliz birlikleri,andla?man?n imzalanmas?ndan bir kaç gün sonra Musul’u i?gal ederek,adeta imzalad?klar? andla?maya uymayacaklar?n? ilan ediyorlard?.
?ngilizler,bir yandan böyle davran?rken,di?er yandan andla?man?n Türkler taraf?ndan titizlikle uygulanabilmesi için Anadolu’ya baz? subaylar?n? göndermekten geri kalmad?lar.Anadolu’ya gönderilen bu kontrol subaylar? aras?nda en önde gelenler aras?nda[1]Do?u Anadolu’da görevlendirilen Yarbay Alfred Rawlinson bulunmaktad?r.15.Kolordu Komutanl???’na atanan Kaz?m Karabekir Pa?a,11 Nisan 1919 tarihinde ?stanbul’dan ayr?lmadan bin gün önce Mustafa Kemal Pa?a’ya veda ederken,Rawlinson da Batum’dan Trabzon’a hareket etmi?ti.
Bu arada Yarbay Rawlinson’un Do?u Anadolu’daki faaliyetlerine geçmeden önce,Türk ordusunun bölgeden çekilmesi konusu üzerinde biraz durmak yerinde olacakt?r.Do?u Anadolu’da Türk askerlerinin Mondros Ate?kes Antla?mas?’na göre,1914 s?n?r?n?n berisine çekilmesi gerekiyordu.Bu geri çekilme 9.Ordu Komutan? Yakup ?evki Pa?a’n?n i?i a??rdan almas?yla ancak Ocak 1919’da sona ermi?tir.Bu arada Yakup ?evki Pa?a,bu bölgelerden geri çekilirken yöre halk?na da örgütlenmesi için elinden gelen yard?m? yapmaktan geri durmam??t?r.Nitekim,bilindi?i gibi Güney-Bat? Kafkasya’da bu dönemde bir çok mahalli örgütlenmeler gerçekle?mi?tir.
Di?er taraftan Mondros Ate?kes Antla?mas?’n?n bu bölgede tatbiki s?ras?nda ?ngilizlerin Ermenilere büyük ölçüde yard?m ettikleri gözlenmektedir.?öyle ki;?ngilizler Türk taraf?n?n bo?altt??? her ?ehri i?gal ettikten k?sa bir süre sonra,buralar? Ermenilere teslim etmi?lerdir.
Bunu Nahç?van’da,[2]Kars’?n i?galinde,Ka??zman’da görmek mümkündür.[3]Zaten bundan sonraki dönemde ?ngilizler,Kafkaslardan askerlerini çekmeye ba?layacaklard?r.
Nisan 1919’da ?ngiliz Yarbay? Rawlinson,Do?u Anadolu’ya gelirken Türk Ordusu,1914 s?n?r?n?n gerisine çekilmi? bulunuyordu. Yani ba?ta Kars,Batum,Ardahan,Ka??zman,I?d?r,Sar?kam?? olmak üzere birçok ?ehir ve kasaba s?n?r?n kar?? taraf?nda kalm?? bulunmaktayd?.
Rawlinson’un Erzurum’a Geli?i
Rawlinson,18 Nisan 1919’da Yüzba?? Crawford’u Trabzon’da b?rakt?ktan sonra Erzurum’a do?ru yola ç?km??t?r.Bu yolculu?u mevsim ?artlar? dolay?s?yle kolay bir yolculuk olmam??t?r.Gümü?hane’de bir süre kalmak ihtiyac?n? hisseden Rawlinson,bölgedeki yeralt? zenginlikleri hakk?nda baz? çal??malarda bulunmu?,yan?nda on kadar askerle 22 Nisan 1919 tarihinde Erzurum’a varabilmi?tir.[4]Do?uya gönderilen Rawlinson’un resmi görevi,Mondros Mütarekesi hükümleri gere?ince Türk ordusunun silahlar?n? toplama,ordunun terhis i?ini kontrol etme,mütareke ?artlar?na ayk?r? bir hareket olup olmad???n? denetleme ve orduya ait silahlar? i?gal kuvvetlerinin kontrolü alt?nda olan depolara sevkini temin etmekti.[5]Bununla beraber Rawlinson’un,ba??ms?z bir Ermenistan kurulmas? imkanlar?n? da ara?t?rmak ve Türklerin silahlar?n? teslim etmelerini sa?lamak, bu silah ve cephaneleri Kafkas Ermenilerine götürmek,Anadolu’da olup bitenleri yak?ndan takip etmek görevi de bulunmaktayd?.
Erzurum’da bulunan Rawlinson,bir taraftan resmi görevi gere?i daha ziyade ordu ile me?gul olurken,di?er taraftan halk?n te?kilatlanmas? ile de ilgileniyordu.Bu arada Erzurum’da yay?nlanmakta olan Albayrak gazetesi ad?na Cevat Dursuno?lu ve Süleyman Necati Beylerin ?ngiliz subay? ile görü?meleri olmu?tur.Dursuno?lu,bu ziyaretin iki maksat için yap?ld???n? belirtmektedir:
Birincisi:Rawlinson’a buralarda(Do?u Anadolu’da)bin y?ldan beri Türk’ten ba?ka bir milletin hakim olmad???n? ö?retmek ve bunu tarihi delilleriyle ispat etmek.
?kincisi:Do?u Anadolu’da Türk’ten ba?ka bir unsurun bulunmad???n? göstererek her hangi bir d?? müdahalenin çok ?iddetli bir tepki ile kar??lanaca??n? anlatmak.
Haziran ortalar?na do?ru Rawlinson,mütareke ?artlar? çerçevesinde Erzurum’daki silahlar?n mekanizmalar?n?n verilmesi gerekti?ini ifade etmi?tir.Bu dönemde ?stanbul’dan da gerekli yerlere emir verilerek bu silahlar?n Kars’a nakli isteniyordu. Bu s?rada,silahlar?n mekanizmalar? ç?kar?larak ambalajlar?n?n yap?ld???,bu mekanizmalar?n Ermenistan’a gönderilece?i rivayetleri halk aras?nda yay?lm??t?.Ancak, bütün umudunu bu silahlara ba?layan halkta bu te?ebbüse kar?? büyük bir tepki do?mu?tur.Halktan birkaç ki?i Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’ne giderek,bu durumu anlatt?ktan sonra,halk?n bu durum kar??s?nda ayaklanaca??n? bildirmi?lerdir.Bu durumun derhal,Erzurum’a geldi?i günden beri Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nin çal??malar?na her türlü deste?i veren 15.Kolordu Komutan? Kaz?m Karabekir Pa?a’ya bildirilmesine karar veren Cemiyet,Süleyman Necati’yi bunun için görevlendirmi?tir.
Kaz?m Karabekir-Rawlinson ?li?kileri
Kaz?m Karabekir Pa?a,Erzurum’a geldi?i günün ertesinde yani 4 May?s 1919’da Rawlinson ile bir görü?me yapm??t?r.Karabekir’in bölgeye geli? vazifesini sormas? üzerine ?ngiliz subay?,“Do?u bölgesinde Mütareke hükümlerinin iyi uygulanmas?n? gözetmek” ?eklinde cevap vermi?tir.Görü?menin ilerleyen safhas?nda Karabekir sözü bölgenin hassas oldu?u konuya,Ermeni meselesine getirerek Rawlinson’u ?u ?ekilde ikaz etmi?tir:“Erzurum halk? zaten kaç senedir Ermeni mezalimi ile inlemi?tir.Bak?n?z her taraf?m?z harabezard?r.?imdi de‘buralar Ermenistan olacak’diye(ortal?kta dola?an)sözlerden halk müteessirdir.Öte beriye fazla müdahale etmek,ordunun silahlar? ve kumandanlar? toplan?yor gibi fikirler vermek,günün birinde hayat?n?za mal olabilir.Bu halk pek asabidir.Ben hayat?m? tehlikeye koyamam.Sizin de basiret ve teenni ile hareketinizi muvaf?k bulurum...”.Bunun üzerine Rawlinson,Karabekir’in sözlerinin makul oldu?unu belirtmi? ve bundan sonra daha nazik hareket edece?ini dile getirmi?tir.[6]
30 May?s’ta Erzurum’un Kars kap?s?nda ?dman Meydan?’nda gençlerin gösterisini Karabekir ile beraber izlemeye gelen Rawlinson, Tiflis’te bulunan General Beach’in Erzurum’a,bölgenin gelece?i hakk?nda görü?melerde bulunmak üzere gelece?ini belirtmi?tir. ?ngiliz Yarbay?,Beach’in gelmesinin bölgeyi ve insanlar? yak?ndan görece?i için iyi olaca??n?,Paris’te toplant? halinde bulunan“dört efendi”nin Do?u Anadolu’daki durumu bilmediklerinden ters bir karar verebileceklerinden,ancak Ermenilerin bu bölgeye hakim olamayacaklar?ndan bahsetmi?tir.[7]
Bu s?rada Alfred Rawlinson Haziran ay? sonlar?nda Erzurum’da bulunan ve ?stanbul’daki Amerikan Yüksek Komiserli?i’nde ?stihbarat Subay? olarak görev yapan Yüzba?? Dunn ile bir görü?me yapm??t?r.Do?u Anadolu’nun Ermenilere verilece?i yönündeki söylentilerin bölge halk? içinde yay?ld??? bir zamanda gerçekle?en bu görü?mede Rawlinson,Erzurum’daki konumlar?n? anlat?rken,“bir volkan?n kenar?nda oturduklar?n?”belirtmi?tir.Amerikan subay? da bunun üzerine verdi?i cevapta,“Bu yüzden (mi)lrak’?n?za tampon bir bölge olarak siz de bizim buralar? mandam?z alt?na almam?z? istiyorsunuz?”ifadesini kullanm??t?r. Buna kar??l?k Rawlinson,Amerika’n?n bu kadar ç?lg?n olmad???n?,kendisinin de Amerika’da bulundu?unu ve insan?n?n sa?duyulu oldu?unu kaydetmi?tir.Amerikan Ba?kan?’n?n bu i?in arkas?nda oldu?unu,yani bu bölgenin Amerikan mandas? alt?na al?nmas?n? savundu?unu belirten Yüzba?? Dunn,Rawlinson’dan ?u cevab? alm??t?r:“Ermenisiz bir Ermenistan!H?ristiyan hakimiyetinde Türkler?”.Rawlinson daha sonra sözlerine söyle devam etmi?tir:“Bu,enüz ?zmir’de büyük ölçüde ya?anm?? olandan daha kanl?(bir olay)d?r.E?er siz bu i?e bula??rsan?z,dü?ündü?ümüzden daha büyük bir ahmakl?k yapm?? olursunuz”.[8]
Bu konu?mas?ndan anla??lmaktad?r ki,Rawlinson’a göre Do?u Anadolu’da Ermeni nüfusu ço?unlukta de?ildir ve bölgenin Ermenilere verilmesi halinde Türklerin büyük bir katliama u?rama ihtimali yüksektir.
4 Temmuz’da silahlar?n teslimi konusunda kullan?lacak yolu kontrol için Kars’a giden Rawlinson,yol güzergah?nda ve Kars’ta incelemelerde bulunmu? ve Ermeniler ile Kürtler aras?ndaki çarp??malara ?ahit olmu?tur.[9]
Bu s?rada 15.Kolordu Komutan?,8 Temmuz’da Hasankale’de bulunan Rawlinson’a s?n?r?n kar?? taraf?nda cereyan eden Ermeni mezalimi hakk?nda ?u bilgileri göndermi?tir:Ermenilerin Ka??zman ve civar?ndaki Müslüman halk? katletmeye ba?lad?klar?n? bu sald?r?dan kurtulanlar haber vermektedirler.Kurudere’yi basan Ermeniler,5 erkek,3 kad?n ?ehit ettikten sonra 33 erkek,bir gelin ve 440 hayvan? alarak gitmi?lerdir.4 Temmuz’da Akçakale’ye ba?l? dört köye bask?n yaparak birinin halk?n?n tamamen, di?erlerinden altm??ar adam götürüp öldürdükleri bildirilmektedir.Ba?lar?nda Ar?ak ad?nda birisi bulunan Ermeniler,bu köylere bask?n yaparken be? top ile yedi makineli tüfek kullanm??t?r.Ayr?ca Bozku? köyündeki bir Müslüman?n karde?iyle kar?s? ve k?z?n? da al?p götürmü?lerdir.
Di?er taraftan Ermeniler Karakurt bölgesindeki Müslümanlar? öldürmeye devam etmektedirler.Karabekir,yaz?s?n?n sonunda s?n?r?n kar?? taraf?nda meydana gelen ve bütün bölge halk? üzerinde büyük üzüntüye yol açan bu duruma bir an önce son verilmesini ve sorumlular?n?n bulunarak cezaland?r?lmas?n? ve bu konuda bilgi verilmesini rica etmektedir.[10]
Karabekir’e göre,s?n?r?n kar?? taraf?ndan gelen bu bilgiler do?ru idi ve Ermenilerin Müslümanlara yapt??? bu tecavüzler ?ngilizlerin bilgisi dahilinde yap?lmakta idi.[11]
Erzurum Kongresi haz?rl?klar?n?n yap?ld??? günlerde,Ermeniler s?n?r?n kar?? taraf?nda bulunan Türklere kar?? sald?r?lar?n? devam ettirmektedir.Rawlinson da böyle bir dönemde ordunun elinde bulunan silahlar?n teslimi için giri?imlerini sürdürmektedir.15.Kolordu Komutan?,bu s?rada ?ngiliz subay?n?n dikkatini,devam eden Ermeni zulmüne çevirerek,Müslümanlar?n Ermeni çete ve birliklerinin yapt??? bask? ve ?iddetten korunmas? için kendisinden yard?m istemi?tir.Bunun üzerine Rawlinson, hem Kaz?m Karabekir’in dile getirdi?i bu Ermeni ?iddetini yerinde görmek ve hem de silahlar?n nakli için kullan?lacak
demiryolunun durumunu incelemek maksad?yla Erzurum’dan ayr?larak s?n?ra gitmi?tir.Rawlinson,yapt??? incelemeler sonunda silahlar?n nakli için yap?lan çal??malar? ve demiryolu tamirat?n? yeterli görmedi?ini belirtmi?,ancak Ermeni bask?s? hakk?nda bir görü? ortaya koymam??t?r.26 Temmuz 1919 tarihinde Kaz?m Karabekir Pa?a,kendisine gönderdi?i cevab?nda ?u görü?lere yer vermi?ti:Ermenilerin s?n?r?n kar?? taraf?ndaki Müslüman halka yapt??? mezalim ve fecayiin duyulmas?,s?n?r?n yak?n?nda bile Müslümanlar?n öldürülmesinin halk ve asker taraf?ndan görülmesi ve yapt?klar? di?er propagandalar,bölge halk? üzerinde olumsuz etki yapmaktad?r.Bölgede Ermenilerin buraya hakim olaca?? ve Müslümanlara birçok i?kence ve zulüm yapacaklar? yönünde söylentiler dola?maktad?r.Böyle bir durumda silahlar?n bölgeden geçirilerek Kars’a,Batum’a gönderilmesi,Ermenilerin eline geçece?i intibas?n? vermektedir.Bu nedenle bu ?ekilde nazik bir konumda bulunan bölgeden silahlar?n nakli mümkün gözükmemektedir.Trabzon üzerinden gönderilmesinin de ne derece ba?ar?l? olaca?? belli olmad???ndan,bar?? yap?l?ncaya kadar Erzurum’da kontrol alt?nda bulundurulmas? daha uygun olacakt?r.[12]Karabekir’den bu cevab? alan Rawlinson,Erzurum’a geri dönmeye mecbur kalm??t?r.
Erzurum’a geri geldikten sonra Rawlinson,Kongrenin toplanmamas? ve Mustafa Kemal Pa?a’n?n Kongreye al?nmamas? için çal??maya ba?lam??t?r.O’na göre,“bunlar olursa do?unun ak?beti,?üphesiz felaket olacak.Halbuki henüz ümit var!”[13]
Erzurum Kongresi devam ederken Kaz?m Karabekir Pa?a silahlar?n nakliyat? için ?u ?ekilde bir haz?rl?k yapm??t?r ve hemen bu plan?n tatbikine geçmi?tir.Karabekir tasarlad??? plan? ?u ?ekilde uygulam??t?r:
1-Bir miktar lüzumsuz sürgü kolu ve kamalar? bir trene yükleyip iki subay ve bir kaç er muhaf?zla hududa göndermi?tir.Fakat ne asker ve ne de halk taraf?ndan yolda tahrip ettirdi?i yarmadan nakli için yard?m edilmemesini ve Ermeni trenlerinin de s?n?ra sokulmamas? emrini vermi?tir.
2-Birkaç subay? da köylü k?yafetine sokarak,civardan bulacaklar? köylülerle beraber trene hücumla,subaylar? ba?layarak tren yükünü da?lara kaç?racaklar.Trendeki ?ngilizlere de bir ?ey yapmayarak,yaln?z sözle ve i?aretle korkutacaklar.
3-Erzurum ve Pasinler(Hasankale)Müdafaa-i Hukuk Heyetleri ve halk? valili?e ba?vurarak,“silahlar?m?z?n trenle gitti?ini gördük,Ermeniler katliam yaparken biz buna raz? olamay?z”diye ?iddetli bir ?ekilde isyanlar?n? dile getirecekler.Valilik de Karabekir’e ve ?stanbul’a bu durumu bildirecektir.
4-Erzurum Kongresi de,“art?k silah verilmez” diye milli bir karar almal?d?r.
Kaz?m Karabekir’in bu plan? büyük ölçüde tatbik edilmi?tir.Neticede Karabekir,kendisine yap?lan müracaatlar? ?stanbul hükümetine ve Rawlinson’a bildirmi?,“millet silah vermiyor”diyerek,i?in kendisi taraf?ndan planland???n? gizlemi?tir. Karabekir’e göre,hadise böyle takdim olunursa,d??ar?ya kar?? daha kuvvetli bir durumda bulunulacakt?.O’na göre,e?er böyle davran?lmazsa“bir kumandan gelmi?,burada kafa tutuyor kanaati her cüreti artt?r?r,(milli hareket)zay?f bir te?ebbüs olurdu”. Fakat,“millet silah?n? vermek istemiyor”propagandas? yap?l?rsa ve durum bu ?ekilde ortaya konursa,silahlar?n ne olursa olsun hiç bir yere naklinin mümkün olmayaca?? inanc?ndad?r.
Bu maksatla Karabekir,hadiseyi halk?n sahiplenmesi için bir heyetin kendisini ziyarete gelmesini arzu etmi?tir.On bir ?ah?stan olu?an bu heyette Belediye ba?kan? ve müftü de bulunmaktad?r.Karabekir,silahlar? teslim etmedi?ini ve hiç bir zaman da etmeyece?ini ifade etmi?,fakat meselenin halka maledilmesi gerekti?ini vurgulam??,silahlar? halk?n sahiplenmesini istemi?tir.Bu konuda kendisinden ziyade halk?n ön plana ç?kmas?n? arzu etmi?tir.Bu nedenle Rawlinson’u ziyaret etmelerini (hatta biraz ç?k??malar?n? ve sert sözler söylemelerini istemi?tir)ve gittiklerinde nas?l davranacaklar?n? da tembihleyerek göndermi?tir.
Ancak,Karabekir’in plan? iyi i?lememi?,heyet Rawlinson’u ziyarete gitti?inde,ters bir ?ekilde kar??lanm?? ve Rawlinson’un tehditlerine maruz kalm??t?r.Bunun üzerine heyet,“silah i?ine biz kar??m?yoruz.Onu Karabekir Pa?a ile halledin”diyerek,bütün meselenin Karabekir’den kaynakland???n? ifade etmi?tir.Bunun üzerine Rawlinson,“?u halde demek Do?u’nun ba??na belay? Karabekir getirecek!Size namusum üzerine söz veriyorum.Erzurum’u kat’iyyen Ermenilere verdirmem.Yaln?z bir parça yer vermekle i?i kurtar?r?m.Fakat bir ?artla;?u Karabekir’i öldüremez misiniz?Bunu yapt???n?z gün,dedi?imi Paris’e,Londra’ya yazar?m. Erzurum’u Ermenilere vermeyiz”.Rawlinson’u silah konusunda uyarmak için giden heyet,bütün meselenin Karabekir’in eseri oldu?unu itiraf edince,?ngiliz subay?n?n bu söyledikleri kar??s?nda hayretler içinde kalm??t?r.Rawlinson,heyetten bir tepki gelmedi?ini görünce,öldürme i?inden vazgeçmi? ve ?u teklifi yapm??t?r:“Öldüremezsiniz ta?lay?n,istemeyiz diye nümayi? yap?n. ?stanbul’a yaz?n,velhas?l bunu Do?u’dan att?r?n.Erzurum’u ancak böyle kurtarabilirsiniz”.[14]Heyet,bu sözler üzerine herhangi bir cevap vermeden Rawlinson’un yan?ndan ayr?lm??t?r.
Bu arada sona eren Erzurum Kongresi de vatan?n bölünmez bütünlü?ü ve milli iradenin hakim k?l?nmas? yönünde karar alarak, Milli Mücadele’nin ana prensiplerini ortaya koymu? bulunuyordu.Kaz?m Karabekir de bu süre zarf?nda silahlar?n teslimi konusunda Rawlinson’u oyalamaya devam etmi?tir.
Erzurum Kongresi devam ederken ?ngiliz subay? Rawlinson,silahlar?n teslimi konusunda ümidini kaybetmemi? olacak ki,Mustafa Kemal Pa?a ile bir görü?me yapmak istemi?tir.Ancak Mustafa Kemal Pa?a ile 28 Temmuz 1919 tarihinde yapt??? görü?meden de istedi?i sonucu elde edememi? ve bu konuda herhangi bir ilerleme kaydedememi?tir.[15]
Bu s?rada Rawlinson,Zivin’e yapt??? tefti? s?ras?nda,Ermeni askerleri taraf?ndan Kars ve çevresinde yap?lan katliam ve fecayi hakk?nda kesin bilgilere sahip olmu?tu.Bu hadiselere sebebiyet verenlerin ba??bozuk bir ?ekilde hareket eden gruplardan olu?tu?unu gören Rawlinson’un,Tiflis’e gönderdi?i yaz?da dikkat çekici ifadeler yer almaktad?r:Rawlinson bu yaz?s?nda, insaniyet nam?na Ermenilerin Müslüman halka tek ba??na hükmedecek vaziyette b?rak?lmamalar?n?,zira birlikleri disiplinsiz ve ciddi kumandadan mahrum olduklar?ndan mezalim yapt?klar?n? ve bundan dolay? ?ngilizlerin ilerde sorumlu olabilece?ini belirtmi?tir.Bu yaz? üzerine bir süre sonra Tiflis’ten bir heyetin bölgeye gönderilmesine karar verilmi?tir.Heyetle Sar?kam??’ta kar??la?an Rawlinson,onlara Ermenilerin yapt??? mezalim ve fecayii için nerelerde deliller toplayabileceklerini söylemi?tir.[16]
Mustafa Kemal Pa?a ile görü?tükten sonra Rawlinson,Erzurum’daki temaslar? hakk?nda Londra’ya bir rapor göndermi?tir.[11] A?ustos 1919 tarihli raporunda Rawlinson,Türk milliyetçilerinin Anadolu’da ba?ar? kazanma ?ans?n?n yüksek oldu?unu belirtmi? ve Türk topraklar?ndan baz? yerlerin Ermenilere verilmesi halinde“uzun sürecek Çetin bir sorun yarat?lm??”olunaca??n? ve bunun sa?lanabilmesi için ?tilaf devletleri taraf?ndan çok say?da asker kullan?lmas? gerekece?ini kaydetmi?tir.Ayr?ca raporunda ?u hususlar? da dile getirmi?tir:“Ermeniler,yutamayacaklar? bir lokma ?s?rd?lar.Yönetimde yetenek göstermedikleri gibi,daha çok topra?a sahip olmak iste?inde de de?ildirler”.[17]
Rawlinson’un bu raporu ?ngiliz D??i?leri Bakanl???’nda farkl? yorumlara yol açm?? ve Do?u Masas? yetkililerinden W.S. Edmonds,7 Eylül’de raporun yan?na ?u ç?kmay? yapm??t?r:“Mustafa Kemal Ermenistan ve Ayd?n konular?nda olumsuz kararlar al?nmas?n? önlemek amac?nda oldu?unu içtenlikle söylüyor.Yarbay Rawlinson,onun,100.000 er toplayabilece?ine;yeterince silah, mermi ve paraya sahip oldu?una inan?yor.Mustafa Kemal,Türkiye’deki Osmanl? H?ristiyanlar?na daha önceki haklar?n verilmesini üstleniyor”.[18]
S?n?rda incelemeler s?ras?nda Ermenilerin Müslümanlara yapt?klar? mezalimi gören ?ngiliz subay? Rawlinson’un,27 Temmuz 1919 tarihinde ?stanbul’daki ?ngiliz Genel Karargah?’na gönderdi?i telgrafta,Oltu’dan Beyaz?t s?n?r?na kadar olan cephede,bölge halk?na yönelik Ermeniler taraf?ndan katliam yap?ld???n? belirterek,Ermenilerin tedip edilmeleri gerekti?ini kaydetmesi dikkat çekicidir.[19]
Bundan sonra art?k Rawlinson’un yapacak fazla bir ?eyi kalmam?? ve 6 A?ustos 1919’da Mustafa Kemal Pa?a ve Kaz?m Karabekir Pa?a’ya veda ziyaretinde bulunduktan sonra[20]7 A?ustos’ta Erzurum’dan ayr?lm??t?r.[21]
Erzurum Kongresi’nin kararlar?n?n yay?nlanmas?ndan sonra,Heyet-i Temsiliye ad?na Mustafa Kemal Pa?a imzal?,Sivas Valisi Mustafa Re?it Pa?a’ya gönderilen bir telgrafta Rawlinson’un tutumu hakkInda ?u ifadelere yer verilmektedir:“?tilaf devletleri (Erzurum Kongresi’nin)milletin istiklal ve mevcudiyetini kurtarmak me?ru emeliyle topland???n?,hiçbir fikri tecavüz beslemedi?ini görerek ?ngilizler bile izhar-? memnuniyet eylediler.Hatta bu babta tafsilat ve malumat vermek üzere Erzurum Mümessili Kaymakam Rawlinson,Londra’ya hareket eyledi ve yazd??? mektubunda aynen ?u suretle idare-i kelam eylemektedir” ‘Bilahare tekrar gelmekli?im mümkündür.Bu halde daha mesut ?erait taht?nda görü?mek mahzuziyetine nail olaca??m’.[22]
Londra’ya Gidi?i ve Geri Dönü?ü
?ngiliz Subay? Rawlinson,Erzurum’dan ayr?ld?ktan sonra Tiflis’e giderek,burada Erzurum Kongresi Beyannamesini tercüme ettirmi?tir.Daha sonra ?stanbul’a gelen Rawlinson,Erzurum Kongresi Beyannamesi’ni General Milne’e vermi?tir.Bunun akabinde yolculu?una devam eden Rawlinson,28 A?ustos’ta Londra’ya ula?m??t?r.Burada birçok devlet erkan? ile görü?mü? ve Erzurum Beyannamesini Mare?al Wilson ile Lord Curzon’a vermi?tir.Curzon’un bu konudaki cevab? enterasand?r:“Mustafa Kemal’in talepleri kabul edilemez.Kendisiyle tekrar görü?mek için Erzurum’a dönünüz”.
Londra’dan tekrar Erzurum’a dönmesi gerekti?i söylenen Rawlinson,uzun bir yolculuktan sonra 3 Kas?m 1919’da ?stanbul’a ula?m??t?r.?stanbul’da Karadeniz Ordular? Komutan? General Milne ile bir görü?me yapan Rawlinson’a,Anadolu’ya tekrar ayn? vazife ve sorumlulukla dönmesi,ancak kendisine yeni bir gönüllü grubu bulmas? gerekti?i ifade edilmi?tir.Çünkü daha önce yan?nda bulunan subay ve askerler da??t?lm??t?r.Milne’den bu emri alan Rawlinson,gerekli haz?rl?klar? tamamlad?ktan sonra Anadolu’ya hareket etmi?tir.9 Aral?k’ta Trabzon’a varm??,birkaç gün burada kald?ktan sonra 15 Aral?k’ta ?ehirden ayr?lm??t?r. Daha sonra Gümü?hane üzerinden 26 Aral?k’ta Erzurum’a varm??t?r.[23]
Bu süreçte Rawlinson,Mustafa Kemal Pa?a ile dolayl? olarak temas kurmaya çal??acakt?r.Ancak buna muvaffak olamayacakt?r. Çünkü Mustafa Kemal Pa?a Erzurum’da de?ildir,27 Aral?k’ta Ankara’ya varm??t?r.Bu nedenle kendisi milliyetçilerin dü?üncelerini Erzurum’da bulunan Kaz?m Karabekir’den ö?renmeye çal??acakt?r.[24]
?ngiliz subay? Rawlinson,27 Aral?k’ta 15.Kolordu Komutan? Kaz?m Karabekir Pa?a ile uzun ve yararl? bir görü?me yapm??t?r. Rawlinson’un bu dönemde görünürdeki gayesi,15.ve 13.Kolordularda Mütareke hükümlerinin uygulan?p uygulanmad???n? kontrol etmektir.[25]Ancak Karabekir,kendisi ile görü?tükten sonra as?l gayesinin Mustafa Kemal Pa?a ile görü?mek oldu?unu anlam?? ve Rawlinson’un Lord Cürzon’un bu konuda ?öyle dedi?ini nakletmi?tir:“Türkiye’de ?imdiye kadar kuvvetli bir hükümet göremedi?imizden bar?? gerçekle?tirilemedi.Halihaz?rdaki ?stanbul hükümetinde dahi bir kuvvet görmüyoruz.Milletin itimad?na mazhar olan Mustafa Kemal Pa?a’n?n da Bar?? Konferans?’nda bulunmas?n? veya bar?? ?artlar?na mutab?k kalmas?n? lüzumlu görüyoruz”.
Karabekir,Rawlinson ile yapt??? bu görü?mede,?ngilizler taraf?ndan dü?ünülen bar?? ?artlar? içinde Ermenilerin yerinin ne oldu?unu sordu?unda ?u cevab? alm??t?r:“... Ermenilere gelince de?il sizin tarafa geçmek,daha öbür tarafta bile tutunam?yorlar.Ben bizzat gördü?ümü hükümetime anlatt?m.Ermenilerin esasen bir hükümet te?kil etmeleri mü?kil.Aras nehrinin güneyine ise kat’iyyen hakim olamad?lar.Ben hududun da?lardan de?il,Aras nehrinden geçmesini teklif ettim ve zannediyorum ki böyle de olacak.Bilmem yoklu?um s?ras?nda bu herifler ne yapt??”.Karabekir bunun üzerine Ermenilerin bu süre içinde, bask?lar?n? her geçen gün art?rd?klar?n? ve sonuçta binlerce insan?n s?n?r?n beri taraf?na göç etti?ini belirtmi?tir.[26]
1920 y?l? ba?lar?nda ?tilaf devletleri temsilcileri Türkiye ile yap?lacak bar?? için kendi aralar?ndaki görü?melerine Londra’da devam etmekteydiler.Dönemin bas?n?na yans?d??? kadar?yla,?tilaf devletleri,Do?u Anadolu’nun baz? k?s?mlar?n?n Ermenistan’a verilmesinden yana olduklar?n? gündeme getirmi?lerdir.Türk kamuoyunu ve özellikle do?u bölgesi halk? bu haberleri dikkatle takip etti?i gibi,Kaz?m Karabekir Pa?a da bu gibi haberleri büyük bir dikkatle yak?ndan izliyordu.Di?er taraftan ?ubat ay? içinde[27]Rawlinson’la görü?en Karabekir,?ngiliz subay?n?n kendisine,Ermenilerin Türk taraf?na al?nmas?ndan,göç edenlerin eski bölgelerine yerle?tirilmelerinden bahsetti?ini[28]kaydetmi?tir.Tabii özellikle do?u bölgesine yerle?tirilecek Ermeniler,oradaki nüfus dengesini kendileri lehine çevirebilecekler ve bar?? görü?melerinde bu,bir delil olarak ortaya sürülebilecektir.Çünkü,halihaz?rda Ermeniler Anadolu’nun hiçbir ilinde ço?unlu?u te?kil etmemekte idi. Karabekir,bu nedenle bas?nda ç?kan haberlerle,Rawlinson’un kendisine söyledikleri aras?nda paralellik oldu?unu ve bu oyuna gelinmemesini ?stanbul’a bildirmi?tir.[29]
Ayr?ca ayn? dönemde Rawlinson,Karabekir’e Ermeniler üzerine bir harekat? te?vik ederken ?u teklifte bulunmu?tu:“Cumhuriyeti ilan edin,?ngiltere size yard?m edecektir”.Kaz?m Karabekir bunun,halk?n ve ?stanbul hükümetinin mücadelenin aleyhine bir tav?r tak?nmas? için ?ngilizlerin tezgahlad??? bir oyun oldu?unu dü?ünmektedir.
?stanbul’un ?ngilizler Taraf?ndan ??gal Edilmesi Üzerine Rawlinson’un Erzurum’da Tutuklanmas? (16 Mart 1920)
Bu arada Meclis-i Mebusan’?n ?stanbul’da toplanmas? kararla?t?r?lm?? ve seçimler tamamlanm??t?.Bunun üzerine 12 Ocak 1920 tarihinde Meclis aç?larak çal??malar?na ba?lam??t?.?stanbul’daki durumu ve ?tilaf devletlerinin bask?lar?n? çok iyi bilen Mustafa Kemal Pa?a,?ngilizlerin Meclis’e kar?? bir hareketlerini bekledi?inden,Konya’ya ve Sivas’a gönderdi?i telgraf?nda, Rauf Bey’in tevkifi halinde ?ngiliz kontrol subaylar?n?n da tevkif edilece?ini bildirmi?tir.Ayr?ca,1920 y?l? Ocak ay? sonlar?nda Kaz?m Karabekir Pa?a’dan da,?ngilizlerin özellikle Rauf Bey’i tevkif etmeleri halinde,buna mukabele olarak di?er subaylarla beraber Erzurum’da bulunan Rawlinson’un da tutuklanmas?n? istemi?tir.Bu amaçla bu subay? elden kaç?rmamak için gerekli tedbirlerin al?nmas?n? rica etmi?tir.
Nitekim 16 Mart 1920’de ?tilaf Devletlerinin ?stanbul’u resmen i?gali ve Meclis-i Mebusan’? bas?p baz? milletvekillerini,bu arada Rauf Bey’i tutuklamalar? üzerine,Rawlinson da Erzurum’da tutuklanarak hapse konmu?tur.
Rawlinson gibi önemli bir subay?n Anadolu’da milliyetçilerin elinde olmas? ?ngilizlerin hiç ho?una gitmemi?ti.Zaten ?smet Pa?a da Kaz?m Karabekir’e,Rawlinson’un“mühim bir rehin”oldu?unu bildiriyordu.Mustafa Kemal Pa?a,bu durumu iyi de?erlendirmek istiyordu.
1921 y?l? ortalar?nda ?ngilizler,Anadolu’da milliyetçilerin elinde bulunan esir ?ngiliz subaylar?n?n durumu hakk?nda bilgi istediklerinde,Mustafa Kemal Pa?a,bütün ?ngiliz esirlerinin iyi(sa?l?kl?)ve güvende olduklar?n? ve Rawlinson’?n da Erzurum’da bulundu?unu bildirmi?tir.[30]
Malta’daki Türk Esirlerle Mübadele Yap?larak Serbest Kalmas?
Erzurum’da tutsak olan Rawlinson,daha 18 Temmuz 1920 tarihinde Malta’da bulunan Türk esirlerle,Anadolu’da Türklerin elinde bulunan ?ngiliz subaylar?n?n mübadelesini Türk taraf?na teklif etmi?tir.Ancak,esirlerin mübadelesi meselesi uzun müzakerelerden sonra 1921 y?l? sonlar?nda gerçekle?tirilebilmi?tir.14 Ekim 1921’de Ali ?hsan Pa?a Afyon Karargah?na giderken, Rawlinson da Trabzon’a varm??t?.Malta’dan gelen di?er esirler 1 Kas?m’da ?nebolu’da ?ngiliz esirlerle mübadele edilmi?[31]ve ?ngiliz subaylar ?stanbul’a gönderilmi?tir.?stanbul’a gelen Rawlinson,7 Kas?m’da General Harrington taraf?ndan kabul edilmi?tir.15 Kas?m’da ?stanbul’dan ayr?lan ?ngiliz Yarbay?,24 Kas?m’da Londra’ya ula?m??t?r.
Sonuç
Sonuç olarak ?unu söylemek mümkündür:Do?u Anadolu’da Mütareke’nin tatbiki çerçevesinde silahlar?n teslim edilmesini sa?lamaya çal??an Rawlinson,bu konuda Mustafa Kemal Pa?a’n?n ve Kaz?m Karabekir Pa?a’n?n etkisiyle fazla bir ?ey yapamam??t?r. Karabekir’e göre,i?e yarar silahlar?n hiçbiri ?ngilizlere teslim edilmemi?tir.Rawlinson’a göre ise az da olsa bir miktar silah ve mühimmat?n nakli gerçekle?ebilmi?tir.
Erzurum’da görev yapan Rawlinson,s?n?r?n kar?? taraf?nda Ermeni çete ve askerlerinin yerli halka kar?? takip ettikleri tecavüzkar ve sald?rgan tavr? zaman zaman kabul etmek istememi?tir.Bunun üzerine Kaz?m Karabekir Pa?a,bunun do?ru olmad???n? ve konuyu yerinde görmek için kendisinin bizzat bölgeye giderek tetkiklerde bulunmas?n? istemi?tir.Rawlinson da bu çerçevede bölgeye giderek incelemelerde bulunmu? ve Müslüman bölge halk?n?n ma?dur edildi?ini,sald?r?ya u?rad???n? görmü? ve bu mü?ahedelerini Londra’ya da bildirmi?tir.
?ngiliz subay? Rawlinson,?stanbul’un ?tilaf kuvvetleri taraf?ndan resmen i?gal edilmesi üzerine Türk taraf?n?n elinde önemli bir koz olarak kullan?lmak amac?yla tutuklanm?? ve Ankara hükümetinin elinde bulunan di?er ?ngiliz subaylar? ile birlikte 1921 sonlar?nda Malta’da tutuklu bulunan Türklerle mübadele edilmi?tir.?ngiliz makamlar? nazar?nda önemli bir mevkie sahip olan Rawlinson’un Erzurum’da tutuklu bulunmas?,Malta’da bulunan Türk esirlerin serbest b?rak?lmas? için büyük etken olmu?tur.
*Çanakkale Onsekiz Mart Universitesi,Fen-Edebiyat Fakültesi,Tarih Bölümü O?retim Üyesi.
[1]Güneybat? Kafkasya’daki mahalli örgütlenmeler hakk?nda geni? bilgi için bkz;Ahmet Ender Gökdemir,Cenub-i Garbi
Kafkas Hükümeti(Ankara:1989).
[2]Ermenilerin ?ngilizlerin yard?m?yla Nahçivan’da bir hükümet kurmak için Türklere kar??“umumi katliam”yapt?klar?,Ramazan Bayram?’nda kad?nlar? zorla umumhanelere sevk ettikleri ve bu zulmü durdurmak için Osmanl? Ordusundan yard?m talepleri hakk?nda bkz;BOA,HR.SYS,2877/12.
[3]Kaz?m Karabekir,?stiklal Harbimiz,Yay.Haz.Prof.Dr.Faruk Özerengin,(?stanbul:Merk Yay?nc?l?k,1988),s.22.Ancak Rawlinson ?ngiltere’nin bu politikas? ile ayn? çizgide de?ildir ve bunu tenkit etmektedir.Bkz;G.Jaeschke,Kurtulu? Sava?? ile ?lgili ?ngiliz Belgeleri,(Ankara:Türk Tarih Kurumu Bas?mevi,1986),s.45.
[4]Cevat Dursuno?lu,Milli Mücadele’de Erzurum,(Ankara:1946),s.71.
[5]Mazhar Müfit Kansu,Erzurum’dan Ölümüne Kadar Atatürk’le Beraber,I,(Ankara:Türk Tarih Kurumu Bas?mevi,19),s.47.
[6]BOA,HR.SYS,2877/4;Kaz?m Karabekir,?stiklal...,s.20.
[7]Karabekir,?stikial s.31.
[8]Robert Dunn,World Alive,(London:1958),s.106-107.
[9]Alfred Rawlinson,Adventures in the Near East 1918-1922,(London:1923),s.214,224.
[10]BOA,HR.SYS,2877/25;BOA,HR.SYS,2877/13.
[11]Karabekir, ?stiklal s.68.Bu dönemde Sak?kam??’a kadar gelen Ermeni askerlerinin aras?nda ?ngilizlerin de bulunmas? ve Ermenilerin kendilerini Müslümanlara kar?? ?ngiliz Hükümeti’nin k??k?rtt???n? aç?ktan aç??a söylemeleri Kaz?m Karabekir Pa?a’n?n bu dü?üncesini desteklemektedir.Bkz;BOA,HR,SYS,2877/57.
[12]Rawlinson,Adventures...,s.226.
[13]Karabekir,?stiklal s.71.
[14]Karabekir,?stiklal s.85.
[15]Rawlinson.Adventures...,s.227.
[16]Rawlinson.Adventures...,5.227.
[17]Salahi R.sonyel,Türk Kurtulu? Sava?? ve D?? Politika!,(Ankara:Türk Tarih Kurumu Bas?mevi,1987),s.106;Jaeschke,Kurtulu? Sava??...,s.140.
[18]Salahi R.Sonyel,Kurtulu? Sava?? Günlerinde ?ngiliz ?stihbarat Servisi’nin Türkiye’deki Eylemleri,(Ankara:Türk Tarih
Kurumu Bas?mevi,1995),s.31.
[19]BOA,HR.SYS,2877/56;Askeri Tarih Belgeleri Dergisi Say?:85,Belge No:2043.
[20]Jaeschke,Kurtulu? Sava??..,s.140.
[21]Karabekir,?stiklal...,105.
[22]Mustafa Kemal Atatürk,Nutuk,C.I,(Ankara:Türk ?nk?lap Tarihi Enstitüsü,1987),s.935.
[23]Rawlinson,Adventures...,295;H.T.V.D,s.12,Y?l:4,(Haziran 1955),Vesika No:308;Jaeschke,Kurtulu? Sava??...,s.148.
[24]Sonyel,Türk Kurtulu?...,I,s.164-165.
[25]M.Tayyip Gökbilgin,Milli Mücadele Ba?larken,il,(Ankara:Türk Tarih Kurumu Bas?mevi,1959),s.304.
[26]Karabekir,?stiklal 384-386.15.Kolordu Komutan? Kaz?m Karabekir Pa?a’n?n Rawlinson’a son zamanlarda Ermenilerin yapm?? olduklar? katliam,ya?ma ve zulümler üzerine 31 Aral?k 1919 tarihinde vermi? oldu?u rapor için bkz;BOA,HR.SYS,2878/12.
[27]Kaz?m Karabekir Pa?a ile Rawlinson aras?nda 11 ?ubat 1920 tarihinde gerçekle?en görü?me için bkz;Mahmut Golo?lu,Üçüncü Me?rutiyet 1920,(Ankara:1970),s.246-247.
[28]?ngilizler,daha 1919 Haziran ba??nda bile,?ngiltere himayesinde te?ekkül eden Ermenistan’a,Bayezid bölgesinin de verildi?ini ve k?sa bir süre sonra on be? bin kadar Ermeni göçmeninin Ermeni askerleri korumas? alt?nda bölgeye gelece?ini söylüyorlard?.Bkz;H.T.V.D,s.5,vesika No:104.
[29]H.T.V.D,Y?l:13,S:48,(Haziran 1964),Vesika No:1117.
[30]Bilal N.?im?ir,?ngiliz Belgelerinde Atatürk(1919-1938),Ocak-Eylül 1921,cilt.3,(Ankara:Türk Tarih Kurumu Bas?mevi,1979), s.441.
[31]Ahmet Özgiray,“Milli Hakimiyet I???? Alt?nda M.Kemal Pa?a— A.Rawlinson Görü?meleri(1918-1921),Tarih ?ncelemeleri Dergisi, Say?:VI,?zmir 1991,s.56;Mesut Çapa,“Sakarya Sava??’ndan Sonra ?mzalanan Türk-?ngiliz Esir Mübadelesi Anla?mas?n?n Uygulanmas? ve Belgeler”,Ankara Üniversitesi,Türk ?nk?lap Tarihi Enstitüsü Dergisi,Y?l:2,say?:3,May?s 1989,(Ankara:Ankara Üniversitesi Bas?mevi,1989)s.408. | | | | ----------------------
* Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Öğretim Üyesi -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | | | | | « Geri | | | |
|
|
| | |
Anasayfa
İletişim
