| | | | | | FRANSIZ AR??V VES?KALARINA GÖRE ERZURUM-VAN-S?VAS V?LAYETLER?NDE ERMEN? NÜFUSUProf.Dr. Bayram KODAMAN*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | |
| | le="text-align: juğÿ N FRANSIZ AR??V VES?KALARINA GÖRE ERZURUM-VAN-S?VAS V?LAYETLER?NDE ERMEN? NÜFUSU218« IZ AR??V VES?KALARINA GÖRE ERZURUM-VAN-S?VAS V?LAYETLER?NDE ERMEN? NÜFUSU
Prof.Dr.Bayram KODAMAN*
G?R??
Bilindi?i üzere,bir toplum için devlet kurman?n en önemli unsurlar?ndan biri topraksa hiç ?üphesiz ikincisi de nüfustur. Özellikle,de?i?ik etnik ve milli gruplarca mü?tereken oturulan co?rafya parças?nda,her hangi bir etnik veya milli grubun devlet kurmaya ve vatan elde etmeye kalk??mas?nda nüfus miktar?,nüfus oran?,nüfus kesafeti ve nüfus da??l?m? gibi faktörler ön plana ç?kmaktad?r.Zira,nüfus,ayn? zamanda potansiyel ve haz?r güç unsurlar?ndan biri ve en önemlisi olan “be?eri güçtür”. Bu be?eri güç içerisinde sosyal,ekonomik,politik,kültürel ve nihayet askeri güçler mevcuttur.Devlet ve vatan güçle kuruldu?una göre,nüfus veya be?eri gücün daima göz önünde tutulmas? gerekmektedir.
Bu çerçevede Osmanl? Devleti ile Ermeniler aras?ndaki dengeye bakt???m?zda,görülen durum ?udur:Osmanl? Devleti,bütün zaaflar?na ra?men XIX.yüzy?l?n sonunda ve XX.yüzy?l?n ba??nda hala imparatorluk olarak,siyasi,be?eri,askeri,co?rafi bir güçtür.Bu güç,Ermenilerin gücüyle mukayese edilemeyecek kadar büyüktür ve bask?nd?r.Ermenilerin ise,Büyük devletlerin Düvel-i Muazzama;(?ngiltere,Fransa,Rusya)deste?inden ba?ka ciddi haz?r veya potansiyel bir gücü yoktu.Buna ra?men,Ermeniler Do?u Anadolu’da bulunan alt? vilayette(Vilayat-? Sitte:Erzurum,Van,Bitlis,Diyarbak?r,Elaz??,Sivas)devlet ve vatan kuracak kadar nüfus potansiyeline sahip olduklar?n? iddia etmi?ler ve bu iddiaya dayanarak tebaas? olduklar? me?ru Osmanl? gücüne kar?? isyana kalk??m??lard?r.
Ermeniler,devlet kurma iddias?yla yola ç?kt?klar?nda kar??lar?nda iki güç bulmu?lard?r.Birincisi Osmanl? ?mparatorlu?unun ve Devletinin siyasi ve askeri gücü;ikincisi de alt? vilayette oturan Müslüman halk?n be?eri gücüdür Ermeniler,Osmanl?’n?n resmi devlet gücünü özellikle askeri gücünü,devletin o zaman içinde bulundu?u çökü? süreci yüzünden,Büyük devletlerin deste?ine ve müdahalesine de güvenerek,fazla hesaba katmam??t?r.Ayr?ca,Do?u Anadolu’daki Müslüman nüfusun be?eri gücünü de ciddiye almam??t?r.Zira,Ermeniler yine Büyük devletlerin müdahalesine güvenerek,Do?u Anadolu’da Osmanl? Devletini bir“oldu-bitti” kar??s?nda b?rakmay? tasarl?yordu.Bu oldu-bitti ?öyle yarat?lacakt?:çe?itli vas?talarla,özellikle ?iddet,bask?,terör unsurlar?yla Müslüman halk?n bir k?sm? katledilecek,bir k?sm? ise,evleri,köyleri mahsulleri yak?l?p-y?k?l?p,talan edilmek suretiyle göçe zorlanarak Do?u Anadolu,Müslüman nüfustan ar?nd?r?lacak ve böylece Ermeni nüfusu bask?n hale getirildikten sonra bölgede muhtar veya müstakil bir Ermeni devletinin kurulu?u ilan edilecekti.Bu sonuca var?ld???nda da Büyük devletler araya girerek,Osmanl? Devletine,bu oldu-bittiyi kabul ettireceklerdi.Fakat,Do?u Anadolu’nun nüfusu üzerinde yap?lan bu plan? Ermeniler gerçekle?tiremedi.Bu sonuca ra?men,Ermeni meselesi kapanmad?,aksine daha çetrefilli hale gelerek devam etti.
Bilindi?i üzere,Osmanl? ?mparatorlu?u farkl?,çe?itli din,mezhep ve milliyetlerden olu?makta idi.Bu farkl?l?klar,Osmanl? yöneticilerinin,hatta tebaas?n?n nazar?nda amaç - birli?ine mani de?ildi.Bu dü?ünceyle, Osmanl? yönetimi hiçbir zaman bu farkl?l?klar? kald?rmaya çal??mad?, hatta her cemaate belirli s?n?rlar içinde bir nevi muhtariyet hakk? tan?d?.Çünkü Osmanl?n?n yönetim anlay???;yönetilmeyeni-yönetme, uzla?maz? - uzla?t?rma[1] etnik-dini uyu?mazl?klar?-uyumlu hale getirme, yani farkl? cemaatleri bar?? içinde bir arada ya?atma ilkesine dayan?yordu.
Bu anlay?? veya sistem,Osmanl? güçlü iken problem yaratm?yordu.XIX.yüzy?lda millet kavram?n?n do?mas?,milliyetçilik ak?mlar?n?n ortaya ç?kmas? ve buna paralel olarak Osmanl?’n?n zay?flamas? ve 1839 Tanzimat’?yla adem-i merkeziyetçili?e geçilmesiyle,bir arada bar?? içinde ya?ama ve ya?atma anlay??? çöktü.1821 Yunan isyan? ve 1829’da Yunanistan’?n istiklaline kavu?mas?yla bu çökü? ba?lat?lm?? oldu.Bu tarihten sonra Osmanl?n?n H?ristiyan unsurlara,onlar?n da Osmanl?ya bak??lar? de?i?ti.Böylece,yava? yava? farkl? unsurlarda amaç birli?inin yerini amaç ayr?l??? almaya ba?lad?.
??te,Osmanl? ?mparatorlu?unda,devletin amac?ndan,farkl? bir amaca yönelen milletlerden biri de Ermeniler olmu?tur.XIX. yüzy?l?n ikinci yar?s?na kadar Ermenilerin milli farkl?l??? ve dini farkl?l??? ayr? amaca yönelik de?ildi.1839 Tanzimat ve 1856 Islahat Fermanlar? sonunda Ermeniler,dini ve milli farkl?l?klar?n? ayr? amaca yönelttiler.Böylece Ermenilerle-Osmanl? Devleti hatta Müslüman halk aras?na amaç ayr?l??? girdi.Osmanl? Devletinin“amac?”imparatorlu?un toprak bütünlü?ünü korumak, Ermenilerin“amac?”ise,Do?u Anadolu’yu imparatorluktan koparmak idi.Bölgedeki Müslümanlar?n amac? devlete ba?l? kalmak, Ermenilerinki ise,ayr?lmakt?.Z?t amaçlar? benimseyen iki taraf?n zamanla dü?man cephelere ayr?lmas? kaç?n?lmazd?.Bunun sonucu Ermeniler,tebaas? ve üyesi olduklar? me?ru Osmanl? Devletine ve yan yana,iç içe oturduklar? Müslüman Türk halk?na zarar verecek bir amaca,bilerek hizmet etmeye kalkt?lar.Bunun ad? kanunlar nazar?nda h?yanettir.Bu h?yaneti yapan da hain durumuna dü?er.Ermeniler,Osmanl? Devletinin ve toplumunun nazar?nda“hainlik”durumuna dü?mü? bir cemaat haline geldiler.Osmanl?n?n zarar?na olacak bir amaç için Avrupa ile i?birli?ine kalk??malar? da ayr? bir suç ve hainlik örne?idir.Ermeniler bu suçlar? i?lediler,fakat nüfuslar?n?n azl??? yüzünden amaçlar?na ula?amad?klar? gibi,kendilerini de zarara u?ratt?lar.
ERMEN? NÜFUSU
Ermeni meselesi ele al?n?rken her ?eyden önce iki yan?lg?y? düzeltmek gerekmektedir.Bu yan?lg?lar ?udur;sanki bütün Ermenilerin Osmanl? ?mparatorlu?u s?n?rlar? içinde ya?ad?klar? ve Osmanl? tebaas? olduklar? ?eklindeki genel kanaattir. ?kinci yan?lg? ise;Osmanl? tebaas? olan bütün Ermenilerin sanki sadece Do?u Anadolu’da özellikle alt? vilayette (Eruzurum-Sivas-Van-Bitlis-Elaz??-Diyarbak?r)bulunduklar? ve ço?unlu?a sahip olduklar? kanaatidir.Hakikaten,gerçe?i bilen çok küçük bir entellektüeller veya ilim adamlar? grubunun d???nda,maalesef dünya kamuoyunun nazar?ndaki imaj budur.Demek ki,ya biz(Türkler)meseleyi iyi anlatamam???z ya da dünya kamuoyu ön yarg? ile meseleye inand??? gibi bakm??t?r ve hala bakmaktad?r.
Bilindi?i üzere Ermeniler,sadece Osmanl? ?mparatorlu?unda de?il,ayn? zamanda Rus ?mparatorlu?u ve ?ran devleti s?n?rlar? içinde de oturmakta idiler.Bu bak?mdan Ermenileri;Osmanl? Ermenileri,Rusya Ermenileri ve ?ran Ermenileri olarak görmek ve ele almak laz?md?r.Mesela 1844 y?l?nda Rusya’ya ba?l? Gürcistan’da 105.507,Erivan vilayetinde 113.227,Karaba?’da 62.287, ?irvan’da ise 12.847 Ermeni oldu?u bilinmektedir.[2]Üstelik Rusya ve ?ran’daki Ermenilerin durumunun Osmanl? Ermenilerininkinden daha iyi oldu?unu söylemek mümkün de?ildir.
Öte yandan Osmanl? Ermenilerinin hepsi de Do?u Anadolu’nun alt? vilayetinde oturmuyordu.Ço?unlu?u Do?u Anadolu’da olmakla beraber,önemli bir k?sm? da ?stanbul,Edirne,Adana,Ankara,Halep,?zmir,Bursa,Kayseri,Samsun,Trabzon,?zmit,Mara?,Urfa gibi vilayetlerde da??n?k halde ya??yordu.Do?u Anadolu’da ise,sadece Ermeniler de?il,onlardan nüfusça daha kalabal?k Müslümanlar da ya??yordu.
Di?er önemli bir husus da,Ermenilerin kendi aralar?nda dinen ve siyaseten bir birli?e sahip olmamalar?d?r.Dinen,Gregorien Ermeniler,Katolik Ermeniler,Protestan Ermeniler olarak birbirine muhalif gruplara bölünmü?lerdi.Siyaseten de Katolikler Fransa’ya ve Vatikan’a,Protestanlar özellikle ?ngiltere ve ABD’ye;Ortodoks Ermeniler de Rusya’ya ba?l? idiler.Gregorien Ermeniler de duruma göre hareket ederek Rusya,?ngiltere ve Fransa gibi devletlerle i?birli?i yapmaktayd?lar.Mesela 1829 Edirne Antla?mas?yla,Ecmiyazin Rusya’ya ilhak edilince,Çar,bütün Ermenilerin hamisi olmaya kalkm??,toprak ve imtiyazlar vaat ederek Osmanl? ?mparatorlu?u’ndaki ve ?ran’daki Ermenileri Güney Kafkasya’ya çekmeye çal??m??t?r.Nitekim,1838’de ?ran’dan 40.000,Türkiye’den 70.000 Gregorien Ermeni Rusya’ya geçmi?tir.[3]
Görüldü?ü üzere Ermeniler,farkl? mezhepler,farkl? devletler ve farkl? co?rafyalarla bölünmü? durumda idiler.Bu durum Ermenileri,bazen mezheplerine,bazen d?? devletlerin politikalar?na,bazen de bulunduklar? co?rafyaya göre hareket etmeye sevk etmi?tir.Bu itibarla Ermeniler,belirgin bir politikaya sahip olmam?? ve daima de?i?ik amaçlar?n“arac?”olmu?lard?r.
a-Frans?z Vesikalar?na Göre Erzurum ve Van Vilayetlerinin Nüfusu
Erzurum’daki Frans?z Konsolos yard?mc?s? T.Gilbert 20 Ocak 1872’de kendi D??i?leri Bakan?na yazd??? raporda,Erzurum vilayetinde 50.000 Katolik Ermeni’nin(Vatikan’a ba?l?),200.000 de Gregorien Ermeni’nin bulundu?unu yazm??t?r.[4]Bu raporda Müslüman nüfus ise,1.000.000 olarak gösterilmi?tir.Ayr?ca,Nesturilerin 90.000,Katolik Nesturilerin 35.000,?sa’n?n tek vasf?n? kabul eden Monofistler’in de 60.000 oldu?u belirtilmi?tir.
Bu makalemizde,özellikle 1877-1878 Osmanl?-Rus Sava??’ndan önceki nüfus rakamlar? üzerinde durmay? tercih ettik.Zira,bu tarihten önce Ermeni Meselesi’nin henüz gündemde olmamas? sebebiyle,verilen rakamlar?n objektif olma ihtimali daha kuvvetlidir.Kar??la?t?rma yapmak için,yine 1288(1872) tarihli Erzurum Vilayet Salnamesindeki nüfus istatistiklerini vermeyi uygun bulduk.
Ermenilerin en çok hak iddia ettikleri ve merkez üssü olarak gördükleri Erzurum ve Van vilayetleri idi.O tarihte Erzurum vilayeti,Erzurum sanca??,Erzincan sanca??,Ç?ld?r sanca??,Kars sanca??,Bayaz?t sanca??ndan;Van vilayeti ise,Van sanca?? ve Mu? sanca??ndan müte?ekkildi.Yine Erzurum Frans?z Konsolos yard?mc?s?n?n 16 Nisan 1877’de verdi?i rakamlara göre iki vilayetin nüfus da??l?m? a?a??ndaki tablodaki gibidir.[5]Ancak vesikada verilen rakamlar?n toplam?nda H?ristiyanlar aleyhine bir toplama hatas? yap?ld???ndan,biz hem vesikadaki nüfus miktar?n? hem de bizim yeni yapt???m?z hesaba göre ç?kan miktar? vermeyi uygun bulduk.
Erzurum vilayetinin toplam nüfusu 16.596.212
Van vilayetinin toplam nüfusu 676.162
Her iki vilayetin toplam nüfusu 1.272.374
Konsolosun verdi?i rakamlara göre
H?ristiyan nüfus 320.770
Müslüman nüfus 949.388
Yezidiler 2.2
Vesikadaki rakamlar yeniden topland???nda ise
H?ristiyan nüfus 420.382
Müslüman nüfus 848.804
Yezidiler 2.216
Konsolosun verdi?i rakamlara göre,toplam nüfus içerisinde H?ristiyanlar?n oran? %25;Müslümanlar?n oran? ise %75’tir. Konsolosun verdi?i rakamlar yeniden topland???nda ise,nüfusun %33.6’s? H?ristiyan,%66.7’si Müslüman ve %0.17’si de Yezididir. Ancak H?ristiyan nüfus kendi içinde Ermeni,Rum,Nesturi cemaatlerine nüfuslar? ve genel nüfusa oranlar? ?u ?ekildedir.
| Cemaatler |
Nüfusu |
Oran? |
Ermeniler
Nesturiler
Rumlar
Müslümanlar
Yezidiler |
326.468
91.028
2.886
848.804
2.216 |
% 25.6
% 7.1
% 0.2
% 66.7
% 0.17 |
Tabloda görüldü?ü üzere, Frans?z vesikalar?na göre Van Ermeni nüfusu 326.468, genel nüfusa oran? ise % 25.6’d?r.
b-1288(1272)Erzurum Vilayet Salnamesine Erzurum Vilayetinin Nüfus Da??l?m?
Osmanl? Devleti 1288’de yapt?rd??? nüfus say?m?nda sadece vergi mükellefi olan erkek nüfusu nazar? itibara alm??t?r.Bu bak?mdan verilen rakamlara kad?n ve çocuk,nüfusunu da ilave etmek gerekmektedir.Bu salnameye göre Müslüman ve H?ristiyan erkek nüfusu a?a??daki gibidir:
Erzurum Vilayeti Nüfusu[6]
| Sancaklar |
Müslüman Erkek Nüfusu |
H?ristiyan Erkek Nüfusu |
Erzurum Sanca??
Van Sanca??
Kars Sanca??
Bayaz?t Sanca??
Ç?ld?r Sanca??
Mu? Sanca??
Erzincan Sanca?? |
86.904
41.722
19.070
23.225
43.064
47.765
52 .251 |
29.687
39.898
2.474
5.505
1.875
29.104
11.866
|
| Toplam |
226.101 |
120.329 |
Bu rakamlara göre bütün H?ristiyanlar?n oran? %43.7,Müslümanlar?n ise %65.3’tür.H?ristiyan nüfustan Nesturiler ve Rumlar dü?üldü?ünde Ermenilerin nüfusu %25’e kadar indi?i görülür.Bu itibarla 1877-1878 Osmanl?-Rus sava??ndan önce Frans?z ve Osmanl? kaynaklar? Ermeni nüfusuyla ilgili olarak ayn? oranlar? vermektedir.
c-1877-1878 Osmanl?-Rus Sava??’ndan Sonraki Nüfus Da??l?m?n? Gösteren Baz? Örnekler
Kemal H.Karpat ise,Osmanl? Salnamelerine dayanarak 1881-1882-1893 y?llar?ndaki say?ma göre alt? vilayette Müslüman ve Ermeni nüfuslar? hakk?nda ?u rakamlar? vermektedir.[7]
| Vilayet Ad? |
Müslümanlar |
Ermeniler |
Erzurum
Bitlis
Diyarbak?r
Van
Sivas
Harput (Elaz??) |
445.438
167.654
289.691
59.412
766.558
240.188 |
107.868
106.306
56.616
60.448
116.545
73.088 |
| Toplam |
1.968.941 |
520.871 |
Ermenilerin talep ettikleri alt? vilayetin toplam nüfusu 2.489.812 olup,Ermenilerin oran? %20.9,Müslümanlar?n oran? ise %79.1’dir.Sadece Erzurum,Bitlis,Van vilayetlerini ele al?rsak,bu bölgede Müslümanlar?n nüfusu 672.504,oran? %71;Ermenilerin nüfusu ise 274.622,oran? %28’dir.Bölgedeki genel nüfusta azalma,Ç?ld?r ve Kars sancaklar?n?n 1877-78 Osmanl?-Rus Sava?? sonunda Rusya’ya verilmesinden kaynaklanm??t?r.
Alt? vilayette meydana gelen Ermeni olaylar? üzerine incelemelerde bulunmak üzere,Anadolu Müfetti?i Umumisi olarak 1895 y?l?nda görevlendirilen Ahmet ?akir Pa?a’ya,1896 y?l?nda Van Nüfus Müdürlü?ü’nce verilen nüfus cetveline göre vilayetin nüfus da??l?m? ?u ?ekilde idi.[8]
Van Vilayeti Nüfus Da??l?m? (1896=17 Eylül 1312)
| Sancaklar |
Müslümanlar
|
Ermeniler
|
Nesturiler
|
Yahudiler
|
Toplam |
| Van Sanca?? |
83.253 |
64.178 |
1.147 |
- |
148.578 |
| Hakkari Sanca?? |
64.370 |
6.738 |
8.503 |
1423 |
81 .034 |
| Toplam |
147.623 |
70.916 |
9.650 |
1423 |
229.612 |
| Yüzde Oran? |
% 64.2 |
% 30.8 |
% 4.2 |
% 0.6 |
|
Van vilayetinde de Ermeniler kalabal?k olmas?na ra?men,nüfus oranlar? % 30.8’i geçmemektedir.Van vilayeti nüfusunda da önemli bir azalma göze çarpmaktad?r.Bunun sebebi ise,olaylar yüzünden nüfusun bir k?sm? ba?ka bölgelere,özellikle Ermeniler ve Nesturiler Rusya’ya ve ?ran’a göç etmi?lerdir.
Yine Frans?z Erzurum Konsoloslu?unun 21 Eylül 1901’de Sivas ve 27 A?ustos 1903’de Erzurum vilayetleriyle ilgili olarak verdi?i rakamlara göre bölgedeki etnik ve dini cemaatlerin nüfus da??l?m? a?a??daki gibidir.
Sivas Vilayeti (1901)[9]
| Cemaatler |
Nüfusu |
Oran?
|
Müslümanlar
Osmanl? Türkleri
K?z?lba?lar
Çerkez ve di?er Kafkasyal?lar
Kürtler
Av?ar-Tatar-Türkmen
?irvanl?lar |
1.004.000
506.000
318.000
87.000
67.000
21.000
5.000 |
% 82 |
H?ristiyanlar
Ermeniler
Rumlar |
209.000
142.000
67.000 |
% 17
% 11.6 |
Yahudiler (Tokat’da)
Çingeneler |
250
2.000 |
|
| Toplam Nüfus |
1.215.250 |
|
Erzurum Vilayeti (1903)[10]
| Cemaatler |
Nüfusu |
Oran? |
Müslümanlar
Türkler
Kürtler
K?z?lba?lar
Lazlar
Gürcüler
Karapapaklar
Çerkezler
Ermeniler
Gregorien Ermeniler
Katolik Ermeniler
Protestan Ermeniler
Rumlar
?ranl?lar (Farslar)
Yezidiler |
663.500
197.700
224.500
107.500
70.000
54.500
5.500
3.800
157.820
143.950
8.670
2.200
3.800
1.000
2.000 |
% 80
% 19
% 0.4
% 0.1
% 0.2 |
| Toplam Nüfus |
828.120 |
|
1903 y?l?nda Erzurum vilayetinde(Erzurum,Erzincan ve Bayaz?t Sancaklar?)Ermeni nüfusunun oran? % 19’a gerilemi?tir.Bu gerilemede,muhtemelen 1877-1878 Osmanl?-Rus Sava??’ndan sonra Kars ve Ç?ld?r sancaklar?n?n Rusya’ya ilhak edilmesi ve 1895 olaylar? neticesinde 30.000’e yak?n Ermeninin Rusya’ya kaçmas? önemli faktör olmu?tur.[11]
d-1915 Tehcirinden Önce Alt? Vilayetin Nüfusu
1872-1915 y?llar? aras?nda alt? vilayette meydana gelen nüfus de?i?ikliklerini ve oranlar?n? mukayese edebilmek için,1914 y?l?n?n resmi nüfus istatistiklerine göre,sadece Müslüman ve Ermeni nüfusunu,tablo halinde vermeyi uygun bulduk.[12]
| Vilayetler |
Müslümanlar |
M. Yüzdesi |
Ermeniler
|
E. Yüzdesi |
Toplam
|
| Bitlis |
309.999 |
% 72.5 |
117.492 |
% 27.4 |
427.491 |
| Diyarbak?r |
492.101 |
% 88 |
65.850 |
% 12 |
557.951 |
| Erzurum |
673.297 |
% 83 |
134.377 |
% 17 |
807.674 |
| Harput(Elaz??) |
446.379 |
% 85 |
79.971 |
% 15 |
526.350 |
| Sivas |
939.735 |
% 86.5 |
147.099 |
%14.5 |
1.086.834 |
| Van |
179.380 |
% 72.4 |
67.792 |
% 27.6 |
247.622 |
| Toplam |
3.040.901 |
% 83.2 |
612.171 |
% 16 |
3.653.072 |
Bu tabloda da görüldü?ü üzere,1914 y?l?nda Do?u Anadolu’nun alt? vilayetinde ya?ayan Ermenilerin nüfusu toplam 612.171 olup, genel nüfus içerisindeki oran? % 16’d?r.Ermeni nüfusundaki bu azalman?n sebepleri aras?nda;Do?u Anadolu’da meydana gelen olaylar yüzünden pek çok Ermeninin A.B.D.’ye,Avrupa’ya,Rusya’ya,?ran’a ve ?mparatorlu?un daha güvenlikli bölgelerine göç etmesi ba?ta gelmektedir.1890-1914 y?llar? aras?nda gerek Müslümanlar ve gerekse Ermeniler taraf?nda,olaylar yüzünden ölenlerin oran? fevkalade dü?üktür.Bu durum göz önüne al?nd???nda Ermenilerin huzur-bar?? ortam?n?n kalmad??? alt? vilayeti terk ettikleri anla??lmaktad?r.Bu itibarla 1915 Tehciri’yle ilgili Ermeni iddialar? havada kald??? ve geçerli bir dayana?? olmad??? görülmektedir.
C-Sonuç ve De?erlendirme
Devlet kurmak ve bir co?rafya parças?n? vatanla?t?rmak için gerekli veya olmazsa olmaz ?artlar?ndan biri ve en önemlisi nüfustur.Ama devlet kurmak için sadece sadece o bölgede nüfusun olmas? da yeterli de?ildir.Zira,nüfusun olmas? yan?nda, nüfusun miktar? da önemlidir.Nüfusun çok oldu?unu kabul etsek bile,bu sefer nüfusun çoklu?u bir topluma istiklal kazand?rabilir mi sorusu akla gelmektedir.Tarihe bakt???m?zda,Atina demokrasisinde ve Güney Afrika’da nüfus çoklu?u devlet kurmada ve istiklal elde etmede uzun müddet yetersiz kald???n? görüyoruz.Ayr?ca I.Dünya Sava??’ndan sonra baz? milletlerin veya toplumlar?n kendi kendilerini idare etmekte yetersiz olduklar? dü?üncesiyle Birle?mi? Milletler Cemiyeti’nce o milletlere manda yönetimi uyguland??? da unutulmamal?d?r.
Yine nüfus varl???n?n yan?nda dikkate al?nmas? gereken hususlar?n ba??nda nüfus yo?unlu?u ve nüfusun co?rafya üzerindeki da??l?m? gelmektedir.Bu aç?dan ele al?nd???ndan,Ermenilerin Vilayat-? Sitte’de(Alt? Vilayet)hem nüfus yo?unlu?una,hem nüfus çoklu?una sahip olmad???n? görüyoruz.Mevcut nüfusun fevkalade da??n?k oldu?u da bilinen hususlardan biridir.XIX.Yüzy?l?n sonunda Do?u Anadolu’nun alt? vilayeti neredeyse bugünkü Türkiye’nin _‘üne tekabül eder,bu da 250.000 kilometre kare eder.Bu kadar geni? bir co?rafya üzerine 600.000 veya 700.000 Ermeniyi da??tsan?z kilometre kareye 26 ki?i dü?er.Yo?unlu?u bu kadar az olan bir nüfusla Ermeniler,Ermenistan Devleti’ni nas?l kuracaklard??Kurduklar?n? farz etsek bile bu devleti nas?l ta??yacaklard?,nas?l devam ettireceklerdi?Bu sorulara cevap vermek oldukça zor idi.
Her ?eyden önce,devlet zora ba? vurularak güçle-kuvvetle kurulur.Ermenilerde askeri bir özellik ve sava? ruhu hiçbir zaman olmam??t?r.Tarih boyunca ticaretle,zenaatle ve sanatla u?ra?m??lard?r.Hiçbir zaman ordular? olmam??t?r.Bu itibarla,miktar? az,yo?unlu?u az bir Ermeni nüfusunun kuvvete ba? vurarak,kendi devletini kurmas? mümkün de?ildi,hatta imkans?zd?.
Di?er bir husus Ermenilerin gelene?inde devlet yönetme i?i yoktur.Dolay?s?yla Ermeniler aras?nda devleti yönetecek bir kadro bile bulmak zordu.Devlet gelene?i ve kadrosu olmayan bir toplumun devlet kurmas? ve yönetmesi oldukça güç bir i?ti.Üstelik, Ermeniler kurmak istedikleri devlet içinde hem Ermeni toplumunu idare edeceklerdi hem de Ermenilerden üç-dört misli daha kalabal?k olan Müslümanlar? idare edeceklerdi ki bu imkans?zd?.Kald? ki Ermenilerin devlet kurmak istedikleri topraklar?n sahibi vard?,o da Osmanl? Devleti idi.Ayr?ca, Osmanl? Devleti’nden ayr?lmak istemeyen ve alt? vilayeti kendi topra?? ve vatan? kabul eden,Ermenilerden daha kalabal?k,bir Müslüman nüfus vard?.Bu Müslüman nüfus Ermeni Devleti’nin kurulmas?na ?iddetle itiraz? vard? ve engellemek için her türlü tedbiri almaktan geri kalm?yordu.
Daha da önemli husus,Ermeniler içinde az?msanamayacak oranda Osmanl?’dan ayr?lmak istemeyen ve hayat?ndan memnun bir nüfus vard?.Bu insanlar,Osmanl?’dan ayr?lman?n kendileri için zararl? oldu?unu dü?ünüyorlard?.Bu Ermeniler gerçekten avantajl? ve imtiyazl? idiler ve Türklerle her alanda bütünle?mi?lerdi.Osmanl? vatanda?? olarak kalmakta büyük menfaatleri vard?.K?saca, Ermeniler aras?nda devlet kurma,isyan etme,Osmanl?’dan ayr?lma konular?nda bir fikir birli?i de yoktu.Bu yüzden,Ermeni çeteleriyle(Ta?nak-H?nçak v.s)hemfikir olmayan Ermenilerin ço?u istikrar bozulup,anar?i hakim olunca Do?u Anadolu’yu terk ederek,imparatorlu?un ba?ka bölgelerine veya Avrupa’ya-ABD’ye kaçm??lard?r.
Sonuç olarak,alt? vilayette Ermenilerin nüfus miktar? ve nüfus yo?unlu?u azd?r.Yine Ermeni nüfusun büyük k?sm? bu vilayetlerin d???nda ya??yordu ve Ermeni isyan?na fiilen kat?lmam??t?r.Alt? vilayetteki Ermenilerin önemli bir k?sm? isyanc?lar?n yan?nda yer almam??;alm??sa bile gönülsüz yer alm??t?r.Bütün bu sebepler yüzünden Ermeniler,yeterli irade gücünü göstermedikleri gibi,yeterli maddi gücü de sa?layamam??lard?r.Buna kar??l?k Osmanl? Devleti’nin kararl?l???,Müslüman halk?n direnci Ermenilere f?rsat vermemi?tir.
Ermeniler,asl?nda kendi yetersizliklerini biliyorlard?.Ancak inisiyatif Avrupal? emperyalist devletlerin ve onlar?n emrindeki Ermeni çetelerin elinde oldu?undan,fazla bir ?ey yapamam??lard?r.Avrupal?lar(?ngiltere,Fransa,Rusya ve misyonerler)Ermeni nüfusunun bir devlet kurmaya yetmedi?ini bile bile ve sadece kendi menfaatleri için Ermenileri ate?e atm??lard?r.Bu itibarla Ermeni olaylar?n?n müsebbibi,tahrikçisi,destekçisi dolay?s?yla suçlusu ?ngiltere’dir,Rusya’d?r,Fransa’d?r,k?saca Bat? kamuoyudur.Zira,bin y?ld?r ayn? topraklar üzerinde yan yana,iç içe ya?ayan;sanatla,ticaretle,sosyal hayatta entegre olmu? Türklerin ve Ermenilerin birbirine bu derece dü?man olmalar? imkans?zd?.Tarihe bak?ld???nda Türk-Ermeni dü?manl???n?n de?il, fakat Türk-Ermeni dostlu?unu artt?racak hadiselerin daha çok oldu?u bir gün mutlaka anla??lacakt?r.
/tara0001.jpg) 
.jpg)
1288 (1872) Tarihli Erzurum Vilayet Salnamesi*
Erkek Nüfus
Erzurum Sanca??
Kaza ve Nahiyeler
|
Köy
|
H?ristiyan |
?slam |
Toplam |
Erzurum ve Köyleri
|
158
|
10030 |
20386 |
30416 |
H?n?s Kazas? ve Köyleri
|
44 |
2000 |
700 |
3700 |
Tekman Nahiyesi
|
31 |
0 |
1000 |
1000 |
?o?ar Nahiyesi
|
18 |
0 |
600 |
600 |
Göksu Nahiyesi
|
18 |
70 |
500 |
570 |
Da? Ete?i Nahiyesi
|
32 |
0 |
900 |
900 |
Çark? Nahiyesi
|
21 |
0 |
800 |
800 |
Yukar? Pasin
|
145 |
2844 |
7927 |
10771 |
A?a?? Pasin
|
70 |
548 |
3684 |
4232 |
?spir Kazas?
|
40 |
628 |
9197 |
98285 |
Tortum Nahiyesi
|
28 |
310 |
7150 |
7360 |
Keskim Nahiyesi
|
15 |
1612 |
4060 |
5672 |
Tercan Kazas?
|
29 |
2713 |
5887 |
8600 |
Ki?i Kazas?
|
97 |
5260 |
12764 |
18024 |
| Bayburt |
143 |
2660 |
9558 |
12218 |
Köynük Nahiyesi
|
11 |
212 |
1788 |
2000 |
| TOPLAM |
900 |
29.687 |
86.904 |
116.588 |
Kars Sanca??
|
Köy
|
H?ristiyan
|
%
|
?slam
|
%
|
Toplam
|
Kars Kazas?
|
110
|
519
|
4,5
|
11110
|
95,5
|
11629
|
?urekel Kazas?
|
82
|
1015
|
30,4
|
2320
|
69,6
|
3335
|
Zara?od Kazas?
|
74
|
0
|
0,0
|
3325
|
100,0
|
3325
|
Ka??zman Kazas?
|
58
|
950
|
25,2
|
2825
|
74,8
|
3775
|
TOPLAM
|
324
|
2484
|
11,3
|
19580
|
88,7
|
22064
|
Ç?ld?r Sanca??
|
Köy
|
H?ristiyan
|
%
|
?slam
|
%
|
Toplam
|
Oltu Kazas?
|
70
|
296
|
4,9
|
5711
|
95,1
|
6007
|
Namrevan Kazas?
|
48
|
339
|
9,8
|
3.137
|
90,2
|
3476
|
Tavsekir Nahiyesi
|
28
|
0
|
0,0
|
3041
|
100,0
|
3041
|
Ardahan Kazas?
|
110
|
0
|
0,0
|
6786
|
100,0
|
6786
|
Göle Nahiyesi
|
76
|
19
|
0,6
|
2942
|
99,4
|
2961
|
Poshu Nahiyesi
|
49
|
0
|
0,0
|
3337
|
100,0
|
3337
|
Ç?ld?r Nahiyesi
|
31
|
0
|
0,0
|
1995
|
100,0
|
1995
|
Ardanuç Kazas?
|
51
|
49
|
|
5213
|
99,1
|
5262
|
Savsat Nahiyesi
|
53
|
647
|
10,2
|
5701
|
89,8
|
6348
|
Penk Nahiyesi
|
68
|
25
|
0,5
|
5226
|
99,5
|
5251
|
TOPLAM
|
584
|
1375
|
3,1
|
43089
|
96,9
|
44464
|
Mu? Sanca??
|
Köy |
H?ristiyan
|
?slam
|
Toplam
|
Mu? Kazas?
|
8
|
4619
|
5521
|
10140
|
Kusur Nahiyesi
|
92
|
11120
|
4486
|
15606
|
Bitlis Kazas?
|
54
|
6.970
|
10287
|
17257
|
Mutki Nahiyesi
|
69
|
2251
|
5610
|
7866
|
Bulan?k Kazas?
|
43
|
3835
|
1341
|
5176
|
Malazgirt Nahiyesi
|
64
|
1865
|
3218
|
5096
|
Van-Ahlat Nahiyesi
|
15
|
525
|
2464
|
2989
|
Mu?-Ahlat Nahiyesi
|
18
|
1660
|
1822
|
3487
|
Çukur Nahiyesi
|
26
|
77
|
3562
|
3639
|
Varto Kazas?
|
87
|
605
|
3448
|
4156
|
Hayat Kazas?
|
74
|
0
|
3325
|
3325
|
Hayut Kazas?
|
33
|
417
|
2561
|
2987
|
Handeris Nahiyesi
|
65
|
6144
|
3340
|
9484
|
TOPLAM
|
574
|
29104
|
47765
|
87869
|
Bayezit Sanca??
|
Köy
|
H?ristiyan
|
%
|
?slam
|
%
|
Toplam
|
Bayezit Kazas?
|
69
|
1475
|
26,8
|
4025
|
73,2
|
5500
|
Celali A?ireti
|
0
|
0
|
0,0
|
2700
|
100,0
|
2700
|
Adamanl? A?ireti
|
0
|
0
|
|
1800
|
100,0
|
1800
|
Diyadin Kazas?
|
18
|
110
|
850
|
|
|
960
|
Karakilise Kazas?
|
55
|
1470
|
29,9
|
3450
|
70,1
|
4920
|
Ele?kird Kazas?
|
97
|
2200
|
31,8
|
4710
|
68,2
|
6910
|
Antab Kazas?
|
53
|
0
|
0,0
|
2150
|
100,0
|
2150
|
Hamur Nahiyesi
|
56
|
0
|
0,0
|
2690
|
100,0
|
2690
|
Batnos Nahiyesi
|
12
|
250
|
22,7
|
850
|
77,3
|
1100
|
TOPLAM
|
360
|
5505
|
19,2
|
23225
|
80,8
|
28730
|
Erzincan Sanca??
|
Köy
|
H?ristiyan
|
%
|
?slam
|
%
|
Toplam
|
Erzincan Kazas?
|
97
|
5126
|
|
13137
|
71,9
|
18263
|
Kercanis Nahiyesi
|
144
|
1131
|
14,5
|
6695
|
85,5
|
7826
|
Kemah Kazas?
|
56
|
1869
|
27,4
|
4957
|
72,6
|
6826
|
Kuruçay Kazas?
|
41
|
2041
|
35,7
|
3680
|
64,3
|
5721
|
Kuziçan Kazas?
|
135
|
1191
|
15,1
|
6705
|
84,9
|
7896
|
Ovac?k Kazas?
|
75
|
393
|
5,6
|
6657
|
94,4
|
7050
|
Malazgirt Kazas?
|
195
|
1115
|
9,7
|
10420
|
90,3
|
11535
|
TOPLAM
|
743
|
12866
|
19,8
|
52251
|
80,2
|
65117
|
Van Sanca??
|
Köy
|
H?ristiyan
|
%
|
?slam
|
%
|
Toplam
|
Van Kazas?
|
156
|
18863
|
73,3
|
6863
|
26,7
|
25726
|
Gevar Kazas?
|
110
|
950
|
26,8
|
2600
|
73,2
|
3550
|
Çölemerik Kazas?
|
120
|
1350
|
51,7
|
1260
|
48,3
|
2610
|
Elbak KKotur Nh.
|
230
|
4800
|
69,6
|
2100
|
30,4
|
6900
|
Mahmudi Kazas?
|
80
|
852
|
27,9
|
2200
|
72,1
|
3052
|
Erci? Kazas?
|
107
|
1100
|
20,0
|
4400
|
80,0
|
5500
|
Adilcevaz Kazas?
|
48
|
1070
|
33,8
|
2100
|
66,2
|
3170
|
Müküs Kazas?
|
62
|
2572
|
58,7
|
1809
|
41,3
|
4381
|
Geva? Kazas?
|
32
|
800
|
42,41
|
1100
|
57,9
|
1900
|
Ebfay Nahiyesi
|
50
|
0
|
0,0
|
2000
|
100,0
|
2000
|
?emdinan Nahiyesi
|
35
|
1160
|
14,2
|
7000
|
85,8
|
8160
|
Homar ve Nahiyesi
|
15
|
400
|
50,0
|
400
|
50,0
|
800
|
Oramar Nahiyesi
|
30
|
300
|
30,9
|
670
|
69,1
|
970
|
Beytü?ebab Nahiyesi
|
40
|
100
|
29,4
|
240
|
70,6
|
340
|
Çal Nahiyesi
|
70
|
1600
|
71,1
|
650
|
28,9
|
2250
|
Ho?ab Nahiyesi
|
80
|
600
|
33,3
|
1200
|
66,7
|
1800
|
Bargiri Nahiyesi
|
80
|
300
|
39,7
|
455
|
60,3
|
755
|
Karç?kan Nahiyesi
|
28
|
800
|
66,7
|
400
|
33,3
|
1200
|
Vestan Nahiyesi
|
20
|
450
|
36,0
|
800
|
64,0
|
1250
|
Nurduz Nahiyesi
|
59
|
103
|
10,4
|
884
|
89,6
|
987
|
?atak Nahiyesi
|
108
|
2028
|
43,9
|
2591
|
56,1
|
4619
|
TOPLAM
|
445
|
5881
|
|
41722
|
|
|
*Süleyman Demirel Üniversitesi,Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Ba?kan?
[1]Kemal Karpat,Ortado?u'da Osmanl? M?ras? ve Ulusçuluk,Ankara 2001,(çeviren Recep Boztemur),s.61
[2]Archives du Ministere des Affaires etrangeres(a Paris)Turquie,Correspondance consulaire et commerciale, 1813-1853,Tome 1, page 81-91,(Erzurum Frans?z Konsolosluk raporu,Ekim 1844)
[3]Ayn? vesika,cilt 3,s.83.
[4]Frans?z D??i?leri Ar?ivi,ayn? vesika,cilt 2,s.331.
[5]Ayn? vesika,ss.035-038.
[7]Kemal H.Karpat,Ottoman Population 1830-1914,ABD 1985,(W?scons?n Üniversitesi),ss.124-148.
[8]Ali Karaca,Anadolu Islahat? ve Ahmet ?akir Pa?a(1838-1899),?stanbul 1993,s.140-141.Ayr?ca bkz.Ek.
[9]Frans?z D??i?leri Ar?ivi,Correspondance politiwue et commerciale,Turquie,Politique interleure,cilt 76.21 Eylül 1901.
[10]Frans?z D??i?leri Ar?ivi,Correspondance politique et Commercial,Turquie,cilt 79,ss.62-94.27 A?ustos 1903.
[11]Bayram Kodaman,Ermeni Maceras?,Isparta 2001,s 59.(Süleyman Demirel Üniversitesi Yay?n?,No.12)
[12]Azmi Süslü,Ermeniler ve 1915 Tehcir Olay?,(100.Y?l Üniversitesi Yay?nlar? No:5)Ankara 19901,s.21-22.
***************************************************************************************************************************** | | | | ----------------------
* Süleyman Demirel Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Başkanı,Isparta -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | | | | | « Geri | | | |
|
|
| | |
Anasayfa
İletişim
