Makâm-? Seraskerî Mektûbî Kalemi
Sadrâzam Cevad Pa?a kullar? nezdine azîmetle Sason i?inin tahkîki içün i‘zâm buyurulan komisyonla birlikte icrâ-y? tahkîkat etmek üzere Amerika sefareti taraf?ndan intihab olunacak Amerikal? bir memurun i’zâm? tahakkuk eyledi?i halde mezkûr komisyona gönderilmek üzere kaleme al?nan ta’limat müsveddesi manzur âlî-i hazret-i pâdi?âhîleri buyurularak ba‘z? cihetlerini irâde buyuruldu?u cihetle tashih idüb takdîm etmek üzere vâs?ta-i ubeydanem i‘âde buyuruldu?unu ve ?ngiltere Hariciye Müste?ar? taraf?ndan oradaki ?ngiliz-Ermeni cemiyetine gönderilen tezkirenin arz olunan sureti manzûr-? âlî buyurularak ?ngiltere devletinin Devlet-i aliyye aleyhinde icrâ-y? mefsedet iden bir cemiyete aç?kdan aç??a tezkire göndermesi fevkâlâde mücib-i taaccüb olup Bâb-? âlî’ce bunun sükût ile geçi?tirilmesi aslâ câiz olm?yaca?? ve bâlâda zikr olunan tâlimatda “Avrupa devletlerinin K?br?s ve Berlin Muâhedelerine istinâden devlete idecekleri teklif f?kras?n?n derc edilmi? olmas? kat’â muvaf?k-? maslahat olmayup çünki hariciye naz?r? Pa?a kullar?yle mü?tereken takdim ettikleri arîzayayaz?lan cevabda dahi irâde buyurulmu? oldu?u ve mukaddemâ ?ifâhen dahi ferman buyurulmu? idü?i veçhile K?br?s Muâhedenâmesi hukuk-? hükümdârî-i hazret-i pâdi?âhîlerine halel gelmemek ?art?yle deyû tasdik buyurulmu? oldu?undan ve ol vakit ?ngiltere sefirinden bu ?antin tasdik olundu?unu hâvî bir mektub dahi al?nm?? idü?inden ecnebi bir devlet taraf?ndan böyle bir teklifde K?br?s Muâhedesine istinad ol?nam?yaca?? ve e?er ?ngiltere devleti muâhede-i mezkûrun hukuk-? hükümdârî-i hazret-i pâdi?âhîlerine halel gelmemek ?art?yle tasdik buyuruldu?unu di?er devletlerden hafi tutmu? ise muâhede-i mezkûrun nezd-i âlî-i mülûkânelerinde ve ?ehzâdegân-? civanbahtân hazerât? nezdlerinde mahfuz olan nüshalar?nda ?art-? mezkûr muharrer olma?la hîn-i hâcetde bunlar irâe olunabilece?i ve bu ?art? zikretmeksizin K?br?s Muâhedesìnden bahs olunursa müdâhale-i ecnebiye demek olaca?? ve böyle bir teklifde Berlin Muâhedesine de istinat olunam?yaca?? ve K?br?s ve Berlin Muâhedelerini dâimâ mevzu-’i bahs etmek bilâhare bunlar?n ele al?nmas?na bâdi olaca?? cihetle câiz olmad??? ve binâen-aleyh mezkûr f?kran?n mezkûr irâde-i cevâbiye-i ?âhânelerinin ?eref vusûlünden evvel yaz?lm?? ve takdim olunmu? olmas? lâz?m gelece?i ve ?ngilizlerin maksad? cenâb-? hakk f?rsat vermesin Devlet-i ebedmüddet-i aliyye’yi taksim etmek olma?la Roçild taraf?ndan ?am‘da yahudilerin iskân olunmas?ndan ist?fade iderek orada bir yahudi hükûmeti, Anadolu’da bir ermeni hükûmeti ve k?t‘a-i arabiyede dahi bir arab hükûmeti te?kil etme?e çal??t?klar? anla??ld??? ve Sason i?i hakk?nda ?ngiltere sefirinin kulland??? lisandan ?evketmaâb efendimiz hazretleri pek ziyâde müteessir olub bu bâbda devlete muz?r olan teklîfâta kar?? hukuk-? mukaddese-i saltanat-? seniyyeyi müdâfaa etmek içün vükelâi fihâm kullar?n?n velînimet-i bîminnetimiz ?evketlû pâdi?âh?m?z efendimiz hazretleriyle hem efkâr olarak sarf-? mesâ‘î etmeleri lâz?m gelece?inden devletin üzerinden def’i mazarrat etmek içün nas?l islâhat yap?lmal?d?r. Bu bâbda fikir ve mütâlealar? ne ise saklamayup arz etmeleri ferman buyuruldu?unu mü?ârün-ileyh kullar?na tebli? eyledim. Mezkûr ta‘lîmat müsveddesini ferman buyuruldu?u vechile tashih idüb takdim idece?ini ve ?ngiliz-Ermeni Cemiyetine yaz?lan mezkûr tezkirenin ?ngiltere Hariciye Müste?ar? taraf?ndan gönderilmeyüb hariciye Nâz?r?n?n kâtibi taraf?ndan gönderilmi? oldu?u Londra sefareti seniyyesinden gelen tahrîrât?n asl?nda muharren oldu?unu ve bu bâbda telakkî eylemi? oldu?u irâde-i seniyyelerine tevfîk hareket idece?ini ifâde eyledikten sonra devletin üzerinden def’-i mazarrat etmek içün nas?l ?slâhât yap?lmak lâz?m gelece?i hakk?nda tenezzülen fikir ve mütâleas? istifsâr buyuruldu?undan nâ?î kendüsü riyâkâr olmad??? içün makam-? sadârete ta‘yin buyuruldu?u ve mühr-i hümâyûnlar?n?n yedine hîn-i tevdi’inde namus ve ?rz-? ?âhânelerinin yedd-i emânetine tevdî buyuruldu?unu ve zât-? akdes-i mülûkâneleriyle saltanat-? seniyyelerine ve hânedân-? celîlü‘l ünvân-? hümâyûnlar?na sadâkat etmekden ayr?lmamas? lâz?m gelece?i ferman buyurulma?la bu bâbda Hazret-i Peygamber (S.A.)i isti?hâd etti?ini ve ?evketinaâb efendimiz hazretlerinden nâil oldu?u bunca eltâf ve inâyâta kar?u tuz ekme?in hakk?n? ödeyemeyece?ini ve bu mâ‘rûzât?ndan hiç ba?ka bir maksad? olm?yarak mahzâ sâd?kâne ve vicdânî olarak arz etti?ini ifade eyledikten sonra ?slâhât deyû devletin bir k?s?m ülkesine imtiyâz-? idare vermek ve sâir buna mümâsil ?eyler yapmak demek olamayub, çünkü bu ?eyler devlete muz?r oldu?undan ve idâre-i devletçe lâz?m olan ?slâhât ise ötedenberi dâimâ mevki’-i fiile vaz olunmakda olub meselâ Adliye te?kil buyurulmu? ve kavânin tanzîm ve ilân olunmu? ve yap?lmakda olan ?slâhat henüz mükemmel de?ilse de her yerde oldu?u gibi gittikçe tekemmül etmekte bulunmu? ve meselâ adliye hâkimlerinin mektebden ç?kan efendilerin ço?almas?yle derece-i matlûbeye gelece?i tabîî bulunmu? olub as?l yap?lmas? lâz?m gelen ?slâhât ise ?udur ki zât-? hümâyûn-? mülûkâneleri bendegân-? sâd?ka-i ?âhânelerinden en ziyâde emniyet buyurduklar? birini makam-? sadârete ta’yin buyurub di?er vükelâ-i fiham kullar?na makam-? sadâret merci’ oldu?u ve her nâz?r bulundu?u dâirenin reisi olub cümlesi zât-? ?âhânelerinin nüfûzunu hâmil vekilleri olma?la nüfûz-? ?âhânenin onlar vas?tas?yle icrâs? lâz?m gelece?i ve nezâretlerinden azl olunduklan?nda birer âdi adam kalacaklar? ve nezârette bulunduklar? müddetce nüfuz-? ?âhâneyi hâmil olmalar? iktizâ edece?i ve meselâ bi’l-cümle vilâyât?n merci’i Dahiliye Nezâreti oldu?u halde ve vilâyâtdan gelen i?’ârât nezâret-i mü?ârün-ileyhâda tedkik olunub makam-? sadârete gönderilerek onaca da bir kat daha nazar-? dikkatten geçirildikten sonra atebe-i ülyâya mecrâ-i tabiî vesâtetiyle arz olunmak lâz?m iken kimse kimsenin yapt???ndan haberdar olmad???ndan ve kimse merci’ni tan?mad???ndan bir tezebzüb-i idâre mevcud oldu?u ve vâliler ne kadar kusurlar? olsa muâheze olunam?yacaklar?n? bildiklerinden merci’lerini ve makam-? sadâreti hiç dinlemediklerini ve bundan maksad? hiç kimsenin atebe-i ülyâya müracaat etmemesi demek olmayub ?evketmaâb efendimiz hazretleri cümle-nin melcâ’ ve merci’-i âlîsi olduklar?ndan mazlum ve mâdur olanlar elbet ma‘delet ve merhamet-i ?âhânelenine müracaat ideceklerini ve as?l maksad? vâliler ve sâirleri taraf?ndan do?rudan do?ruya arz olunan husûsât?n tedkîkine ?evketmaâb efendimiz hazretlerinin elbet vakitleri olam?yaca??ndan husûsât-? mezkûrenin mecrâ-y? tabiîsinden tedkik olunarak geçmesi lâz?m gelece?ini ve meselâ Sivas vilâyetinden jandarmaya ikiyüz ki?inin ilâyesi hakk?ndaki i?‘âr?n mucebince irâde-i seniyyesi ?erefsâd?r oldu?u ve di?er tarafdan jandarman?n la?v? hakk?nda irâde-i seniyye ?erefsâd?r olmu? idü?ini ve Amedî Odas? hulefas?ndan Hakk? Beyin görülen baz? sû’-i ahvâline nazaran mecma’-? esrâr-? devlet olan mezkûr odada bekas? câiz olmad???ndan ?urâ-y? devlet muâvinli?ine tahvil-i memuriyeti hakk?nda vuku’ bulan arzu istîzân üzerine mucebince irâde-i seniyye ?eref sâd?r oldu?u halde muahharen mûmâileyh Hakk? Beyin memuniyet-i sâb?kas?na iâdesi irâde buyuruldu?unu ve bu misüllû ahvâl ise i?lerin mecrâ-? tabiîsinden geçmedi?inden ve ?evketmaâb efendimiz hazretlerinin dahi her i?i tedkike elbet vakt-i hümâyûnlar? olmad???ndan ilerü geldi?ini ve sâniyen sefârât-? seniyye gazetelerle u?ra?makdan menfaat-? devletin îcâb etti?i politika ile i?tigâle vakit bulamad?klar?n? ve gazete ?antajlar?na ehemmiyet verildikçe ?antaj artaca??ndan ba?a ç?k?lmak mümkün olam?yaca??n? ve meselâ Yunan gazeteleri Yunan kral?n?n aleyhinde birçok hezeyanlar yazd?klar? halde ehimmiyet bile verilmedi?ini ifâde eyledi?i ma’rûzd?r.
Fí 6 Cemaziyelâh?r sene 312
Abd-i memlûklar?
Bekir S?tk?
***************************************************************************
Vak?f Ar?ivi
Y?ld?z Ermeni Meselesi, Cilt 4, Belge No. 5
Seraskerlik Makam? Yaz? ??leri
Rapor
5 Aral?k 1894
Kimden: Bekir S?tk?’dan
Kime: Padi?ah Hazretlerine
Konu: Ülkede yap?lmas? istenilen ?slahat (yeni düzenleme) hakk?nda Ba?bakan Cevat Pa?a’n?n görü? ve dü?ünceleri
“Ba?bakan Cevat Pa?a’n?n yan?na gittim. Kendisine a?a??da aç?klanan konular hakk?nda görü? ve dü?üncelerinin ne oldu?unu eksiksiz bildirmesi için Padi?ah Hazretlerinin Buyruklar? oldu?unu bildirdim. ?öyle ki:
“Sason olay?n?n incelenmesi ve soru?turulmas? için gönderilen komisyonla birlikte inceleme ve soru?turmada bulunmak üzere Amerika Elçili?i taraf?ndan görevlendirilecek Amerikal? bir memurun gönderilmesi kesinle?mi?tir. An?lan komisyona verilmek üzere haz?rlanan ve Padi?ah Hazretlerine sunulan talimat müsveddesi baz? maddelerinin Efendimizin yüksek Buyruklar? do?rultusunda düzeltilerek tekrar onaylar?na sunulmas? için benimle geri gönderilmi?tir.
?ngiltere D??i?leri Müste?ar? taraf?ndan oradaki ?ngiliz-Ermeni Cemiyetine gönderilen yaz?n?n örne?i Padi?ah Hazretlerince görülmü?tür. ?ngiltere Devletinin Türkiye aleyhinde bozgunculuk yapan bir cemiyete aç?ktan aç??a yaz? göndermi? olmas? Efendimizce son derece hayretle kar??lanm??t?r. Bâb-? Alî’nin buna susmas? asla do?ru olmayacakt?r.
Yukar?da sözü edilen talimatta yer alan “Avrupa devletlerinin K?br?s ve Berlin Anla?malar?na dayanarak Devletimize yapacaklar? teklif” maddesi kesinlikle uygun kar??lanamaz. Çünkü D??i?leri Bakan? ile birlikte sunulan yaz?ya verilen cevapta da emir buyuruldu?u gibi daha önce sözlü olarak da ferman buyrulmu? oldu?u ?ekilde K?br?s Anla?mas? Hükümdarl?k hukukuna zarar gelmemek ?art?yla onaylanm??t?r. O zaman ?ngiltere elçisi taraf?ndan bu ?art?n onayland???n? gösteren bir mektup da al?nm??t?. Bu nedenle yabanc? bir devlet taraf?ndan böyle bir teklifte K?br?s Anla?mas? dayanak gösterilemez. E?er ?ngiltere Devleti, K?br?s Anla?mas?n?n “Hükümdarl?k hukukuna zarar gelmemek ?art?yla” onayland???n? di?er devletlerden gizli tutmu? ise, K?br?s Anla?mas?n?n Padi?ah Efendimizi ve ?ehzâde Efendilerin yanlar?nda sakl? bulunan örneklerinde sözkonusu ?art kay?tl? bulunmaktad?r. Gerekti?inde bunlar gösterilebilir. Bu ?arttan söz edilmeden K?br?s Anla?mas?ndan söz edilecek olursa bunun yabanc?lar?n i?e kar??mas? demek olaca??ndan ayn? ?ekilde yeni teklifte Berlin Anla?mas? dahi dayanak gösterilemez.
K?br?s ve Berlin Anla?malar?ndan devaml? ?ekilde söz edilmesi, bunlar?n sonradan tekrar ele al?nmas?na neden olaca??ndan do?ru olamaz. Bununla beraber an?lan madde Padi?ah Hazretlerinin cevap olarak verdi?i buyru?unun ula?mas?ndan önce yaz?lm?? ve sunulmu? olmas? gerekmektedir.
?ngiltere’nin amac? Allah f?rsat vermesin Devlet-i Aliyye’yi payla?makt?r. Roçild (?) taraf?ndan ?am’da Yahudilerin yerle?melerinden yararlan?larak orada bir Yahudi hükümeti, Anadolu’da bir Ermeni hükümeti ve Arabistan’da da bir Arap hükümeti kurulmas?na çal???ld??? ana??lm??t?r.
Sason konusu hakk?nda ?ngiltere elçisinin kulland??? dilden Padi?ah Efendimiz son derece üzüntü duymu?lard?r. Bu konularda devlete zarar verici önerilere kar?? Devletin kutsal hukukunun korunmas? için Bakanlar?n (vekillerin) Efendimiz Hazretleriyle ayn? dü?ünce do?rultusunda çal??malar? gerekmektedir. Devletin üzerinden bu s?k?nt?l? ve zararl? durumu kald?rmak için ne gibi bir düzenleme yap?lmas? zorunlu görülmektedir?”
Ba?bakan Cevat Pa?a taraf?ndan yukar?da belirtilen konular hakk?nda ?u ?ekilde cevaplar verilip görü?lerini aç?klam??lard?r:
“Sözkonusu talimat müsveddesi ferman buyruldu?u ?ekilde düzeltilip sunulacakt?r. ?ngiliz-Ermeni cemiyetine yaz?ld??? söylenen yaz? ?ngiltere D??i?leri Müste?ar? taraf?ndan de?il, D??i?leri Bakan?’n?n sekreteri taraf?ndan gönderilmi? oldu?u Londra Elçili?imizden gelen yaz?da bildirilmi?tir. Bu konuda al?nan buyruk do?rultusunda hareket edilecektir?”
Devletin üzerinden s?k?nt?l? ve zarar verici durumlar? kald?rmak için ne ?ekilde bir düzenleme yap?lmas?n?n zorunlu oldu?u hakk?ndaki görü?leri hususunda: “kendisi iki yüzlü olmad??? için Ba?bakanl?k Makam?na atanm?? oldu?unu; Padi?ahl?k mühürünün eline verildi?inde Saltanat?n namus ve onurunun eline emânet edildi?i ve Padi?ah Hazretleriyle Saltanat?na ve asil soyuna ba?l?l?ktan ayr?lmamas? gerekece?i hakk?nda ferman buyrulmu? oldu?undan bu konuda Hazret-i Peygamber (S.A.) Efendimizi ?ahit gösterdi?ini; Efendimiz Hazretlerinden ?imdiye kadar görmü? oldu?u yak?n ilgi ve iyili?e kar?? tuzun ekme?in hakk?n? ödeyemiyece?ini; sadece ba?l?l???n?n ve vicdan?n?n sesinden ba?ka hiçbir amaç gütmedi?ini” ifade ederek ?u aç?klamalarda bulunmu?tur:
“Islahat (yenilik, düzenleme) demek ülkenin bir k?sm?na ba??ms?z yönetim hakk? vermek ve buna benzer ?eyler yapmak de?ildir. Çünkü bu gibi ?eyler devlete zararl?d?r. Devlet taraf?ndan gerekli görülen yeni düzenlemeler ise ötedenberi devaml? ?ekilde uygulamaya konulmaktad?r.
Örne?in: Adliye Te?kilat? kurulmu?, yeni yasalar ç?kar?lm??t?r. Her ne kadar yap?lmakta olan yenilikler henüz olgunla?mam?? ise de her yerde oldu?u gibi gittikçe olgunla?maktad?r. Nitekim, Adliye hâkimlerinin okullardan mezun olan ö?rencilerin artmas?yla istenilen düzeye gelece?i ola?and?r.
As?l yap?lmas? gereken düzenleme ise ?udur ki: Efendimizin, kendisine ba?l? ve dürüst kimselerden en çok güven duyduklar? birini Ba?bakanl?k Makam?na atamas?, di?er bakanlarca Ba?bakanl?k makam?n?n ilk ba?vuru yeri oldu?unun, her bakan?n da bulundu?u dairenin ba?? olup hepsinin Padi?ah?n yetkisini ta??yan vekilleri oldu?undan Padi?ahl?k yetkisinin onlar arac?l??? ile yürütülmesi gerekece?inin, bakanl?k görevlerinden al?nd?klar?nda birer normal ki?i kalacaklar?n?n, bakanl?k görevinde bulunduklar? sürece Padi?ahl?k yetkilerini ta??malar? gerekece?inin bilinmesidir.
Örne?in: Bütün vilayetlerin (valilerin) ilk ba?vuru makam? ?çi?leri Bakanl???d?r. Vilayetlerden gelen yaz?lar ve bilgiler ad? geçen Bakanl?kta incelenip Ba?bakanl??a gönderilir. Orada da bir kat daha incelendikten sonra belirli yollarla Padi?ahl?k Yüksek Makam?na sunulur. Böyle olmas? gerekirken hiçkimsenin kimin ne yapt???ndan bilgisi bulunmamakta ve kimse ba?l? oldu?u makam? tan?mad???ndan bir yönetim karga?al??? görülmektedir. Nitekim, vâliler ne kadar hatal? hareket etseler haklar?nda soru?turma yap?lm?yaca??n? bildikierinden üst makamlar?n? ve Ba?bakanl??? hiç dinlememektedirler. Bunu söylemekten amac?m, hiç kimsenin do?rudan Padi?ahl?k Yüksek Makam?na ba?vuruda bulunmamas? demek de?ildi.
Yüksek ?an sahibi Efendimiz Hazretleri herkesin dayana?? ve yüksek ba?vuru makam? olduklar?ndan ezilen ve haks?zl??a u?rayanlar elbetteki yüksek adaletlerine ve korumalar?na ba?vuracaklard?r.
As?l amac?m, valiler ve di?erleri taraf?ndan do?rudan do?ruya sunulan konular?n incelenmesine Efendimiz Hazretlerinin vakitleri olam?yaca??ndan sözü edilen konular?n normal kanallardan incelenerek geçmesidir.
Örne?in: Sivas Vilâyetinden jandarma kuvvetlerine ikiyüz ki?inin ilave edilmesi hakk?ndaki yaz?l? istek gere?ince Padi?ah Buyru?u ç?km??t?r. Di?er taraftan jandarman?n kald?r?lmas? hakk?nda da Padi?ah Buyru?u ç?kar?lm??t?r. Di?er tarafta: Amedî Odas? görevlilerinden Hakk? Bey’in görülen baz? uygunsuz davran??lar?ndan dolay? devletin s?rlar?n?n toplanm?? oldu?u Amedî Odas?’nda tutulmas? gerekti??nden Dan??tay (?ura-y? Devlet) Yard?mc?l??? görevine getirilmesi hakk?nda yap?lan istek üzerine Padi?ah Buyru?u (onay?) al?nm??t?r. Sonra da ad? geçen Hakk? Bey’in tekrar eski görevine dönmesi için Buyruk ç?kar?lm??t?r.
Bu gibi durumlar i?lemlerin normal olarak ilgili kanallardan geçmedi?inden ve Efendimiz Hazretlerinin de her konuyu incelemeye elbetteki vakitleri olmad???ndan ileri gelmektedir.
Di?er taraftan elçiliklerimiz gazetelerle u?ra?maktan devletin yarar?na izlenmesi gereken politika ile u?ra?ma?a vakit bulamamaktad?rlar. Gazete ?antajlar?na önem verildikçe ?antaj artaca??ndan bunlarla ba?a ç?kmak mümkün olam?yacakt?r.
Örne?in: Yunan gazeteleri Yunan Kral?n?n aleyhinde birçok uydurmalar yazd?klar? halde bunlara hiç önem verilmemektedir.”
***************************************************************************
Osmanl? Ar?ivi
KarTon 82, K?s?m 31, Zarf 45, Evrak 1915
Makâm-? Seraskerî Mektûbî Kalemi
Ermeni patri?inin makas?d ve ?fâdât?n? irâde-i seniyye-i cenâb-? mülûkânelerine binâen kendüsünden suâle memur oldu?umu beyan idecek olsam maslahat resmi bir ?ekil alm?? olaca??ndan muvâf?k hâl olam?yaca?? bedîhîdir. Kendili?imden sual eyleyecek olsam ona da ya sûret-i kâfiyede cevap vermez ise veyahud ki sözleri ne esbâb ve selâhiyete mebnî efkâr?n? tefahhusa tasaddî eyledi?imi sual mânâs?n? i?râb eyleyecek olur ise mevki‘i ubeydanem kesb-i mü?kilât ider ve maksad dahi has?l olamaz zann-? kasîrindeyim. Ma‘a-mâfih vaz?fe-i ubûdiyetim iktizâs?nca her ne suretle ferman buyurulur ise tenfizine hâz?r oldu?um ma’rûzd?r.
Fi 2 ?evval sene 1312
Kullar? Said
***************************************************************************
Vak?f Ar?ivi
Y?ld?z Ermeni Meselesi, Cilt 4, Belge No. 3
Seraskerlik Makam? Yaz? ??leri
Özel Yaz?
29 Mart 1895
Kimden: Said (Pa?a)’den
Kime: Padi?ah’a sunulmak üzere Saray Genelsekreterli?i’ne
Konu: Ermeni Patri?i ile görü?mede bulunulmas?
“Ermeni Patri?inin amac?n?n ne oldu?unu ö?renmek için Padi?ah Hazretlerinin buyru?u ile görevlendirilmi? oldu?umu söyleyecek olsam konu resmi bir durum alm?? olaca??ndan uygun dü?meyece?i bellidir.
Kendili?imden sormu? olsam, o zaman da ya yeterli derecede cevap vermeyecektir veyahut sözleriyle hangi nedene ve yetkiye dayanarak fikirlerini soru?turdu?umu dolayl? olarak sormaya kalkacakt?r. O zaman da bulundu?um mevkiim güç duruma dü?ecektir. Bu ?ekilde amac?m?za ula?amay?z kan?s?nday?m.
Bu konuda her ne ?ekilde emir buyurulursa yerine getirme?e haz?r oldu?umu arz ederim.
***************************************************************************
Osmanl? Ar?ivi
Karton 84. K?s?m 31. Zart 115. Evrak 115/1
Makâm-? Seraskerî Mektûbî Kalemi
Zabt olunan beyânat-? ?ifâhiye
Anadolu vilâyât-? ?ark?yvesinde icrâ olunmak üzere kaleme al?nm?? olup Devlet-i Aliyye‘ye tavsiyesi ?ngiltere hükûmeti nezdinde tensîb edilmi? olan ?slâhat lây?has?n? ?ngiltere sefareti tercüman? sefîr bey cenâblar?ndan al?nm?? oldu?u ta‘lîmata imtisâlen huzûr-? maâlî mevfûr-? cenâb-? mülûkâneye takdîm etme?e me‘mûr olmu?tur. ??bu lâyihada gösterilen mevâdd, idâre ve mâliye ve adliyyece idhâli mutasevver olan ?slâhatdun ve bir de zâten memâlik-i ?âhanede mevcûd kavânîn ve nizâmat?n ahkâm ve mündericât?na muvâf?k sûretde tam?zîm edilmi? ve bunlar?n mevk?’-i icrâya vaz‘? husûsunu teshîl ve tamâmî-i icrâs?n? te‘mîn etmek maksadiyle ittihâz? elzem ve lâbüd görünm?ü? olan tedâbîri hâvi bir müzekkireden ibaretdir. ??bu evrak?n mündericat? ?ngiltere[1] devleti nazar?nda vukuât- ? ma‘lûmeden dolay? ahvâli mü?evve? olan vilâyatda âsâyi? ve emniyet-i ummûmiyyeyi iâde ettirmek ve Ermeni ahâlisini ahîren vukû‘ bulan kar???kl?klar?n men‘-i tekerrüründen te’mîn etmek için idhâline lüzûm görünen tedâbîr ve ?slâhat?n ekall-i kalîli demek olacakt?r. Takdîm olunan ?slâhat?n gerek ehemmiyeti ve gerek lüzûmu ?ngiltere[1] devleti nezdinde müsellem idü?inden devlet-i mü?ârun-ileyhâ bunlar?n hemen mevk?‘-i icrâya vaz‘ olunabilmesi için bilâ ifâte-i vak? müzâkere ve mütâla‘a olunmalar? lâz?m gelece?i zann ve efkâr?ndad?r. Binâen aleyh merbût müzekkire ve lâyihada serd ve beyan olunan tedâbîr ve ?slâhat?n te’min-i icrâs?na dâìr nezd-i ?âhanede tensîb buyurulmu? olan mukarrerât-? seniyyenin bir an evvel ?ngiltere[1] sefîrine tebli?i rica olunur.
Fî 19 Nisan sene 311
***************************************************************************
Vak?f Ar?ivi
Y?ld?z Ermeni Meselesi, Cilt 3, Belge No 8
Seraskerlik Makam? Yaz? ??leri
Bildiri
11 May?s 1895
Kimden: ?ngiltere Devleti ad?na elçilik tercüman? taraf?ndan
Kime: Padi?ah Hazretlerine
Konu: Do?u Anadolu illerinde yap?lmas? istenilen yenilik hareketleri hakk?nda
“Anadolu’nun do?u illerinde uygulanmak için düzenlenmi? olup ?ngiltere hükümetince Osmanl? Devleti’ne önerilmesi uygun görülen Islahat Tasar?s? (Yenilik Plân?)n?; ?ngiltere Elçili?i tercüman?, Elçi Beyden alm?? oldu?u talimata göre Padi?ah Hazretlerinin Yüksek Huzurlar?na sunmakla görevlendirilmi?tir.
Sözkonusu tasar?da yer alan maddeler idari, mali ve adli konularda yap?lmas? dü?ünülen yenilikler ile ülkede yürürlükte olan yasa ve tüzüklerin, ruhuna uygun olarak düzenlenmi? olan bu tasar?daki maddelerin, uygulamaya konulmas?n? kolayla?t?rmak ve tam olarak yerine getirilmesini sa?lamak amac?yla gerekli ve zorunlu görülen önlemlerden ibarettir.
Bu belgenin kapsam?: ?ngiltere, Rusya ve Fransa devletlerinin görü?lerine göre, meydana gelen olaylardan dolay? huzuru bozulan illerde huzur ve güveni yeniden sa?lamak ve Ermeni toplumunu da son zamanda meydana gelen kar???kl?klar?n tekrarlanmas?na kar?? güvence alt?na almak için al?nmas? gerekli görülen önlemlerin ve yap?lacak düzenlemenin en asgarisi demek olacakt?r.
?ngiltere, Rusya ve Fransa hükümetleri sunulan ?slâhât?n önemine ve gereklili?ine inanm??lard?r. Bu nedenle ileri sürülen maddelerin hemen yürürlü?e konulabilmesi için vakit geçirmeden görü?ülüp tart???lmas? dü?üncesindedirler. Bundan dolay? ili?ik yaz? ve tasar?da belirtilen önlemler ve yeniliklerin yerine getirilmesiyle ilgili olarak Padi?ah Hazretlerince uygun görülecek kararlar?n bir an önce ?ngiltere, Rusya ve Fransa elçilerine bildirilmesi rica olunur”
***************************************************************************
Osmanl? Ar?ivi
Karton 94, K?s?m 35, Zarf 48, Evrak 325
Dâire-i Hariciye Husûsiye
Rusya, Fransa ve ?ngiltere sefaretleri Ba?tercümanlar? taraf?ndan geçende getirilmi? ve taraf-? ahkarânemden gayr-? resmî ve s?rf husûsi ve zâtî sûretde al?nm?? olan Fransaviy’ülibare bir k?t‘a ?slâhât-? vilâyât-? sitte lây?has? ve an?n menbût? bulunan memorandum ve tercümanlar?n Mâbeyn-i hümâyûn-? mülûkâne Ba?kítâbet-i celîlesine vukû’ bulan teblîgat-? ??fâhiyyelerini mübeyyin varaka sûretleri battala at?lm?? idi. Bunlar? i?bu sened-i âcizâneme lef ile üzeri mühr-i çâkerânemle mehtûm bir zarf içine vaz’ ile atebe-i süreyyâ mertebe-i hazret-i hilâfetpenâhîye ref’ ü takdîm olunmak üzere Münir Bey kullar?na yedden be yed teslim ettim. ??bu üç k?t‘a evrâk? ?imdiye kadar Bâb-? âlî’de veyâ haricinde hiçbir kimseye irâe etmemi? oldu?um gibi evrâk-? mezkûre hakk?nda ne Bâb-? âlî’ce ve ne de sefâretlerce resmî veya gayr? resmî hiçbir gûnâ muâmele icrâ etmemi? oldu?una arz ve te’min eylerim.
Fl 23 Zilkade sene 1312 ve fi 6 May?s sene 311.
Hariciye Nâz?r? Kullar?
***************************************************************************
Vak?f Ar?ivi
Y?ld?z Ermeni Meselesi, Cilt 5, Belge No, 4
D?? ??leri Bakanl??? Özel
Yaz?-Özel
18 May?s 1895
Kimden: D??i?leri Bakan? Said Pa?a’dan
Kime: Padi?ah Yüksek Kat?na
Konu: Rusya, Fransa ve ?ngiltere elçilerinin Ba?tercümanlar? taraf?ndan verilen tasar?, memorandum ve nota hakk?nda
“Rusya, Fransa ve ?ngiltere sefaretleri Ba?tercümanlar? taraf?ndan geçende getirilmi? olup taraf?mdan özel ve ki?isel bir ?ekilde al?nm?? olan Frans?zca bir aded “Alt? ile ait ?slahat tasar?s?” ve onun eki olan memorandum ile tercümanlar?n Saray Genel Sekreterli?ine yapt?klar? sözlü notan?n ka??da yaz?l? örnekleri i?leme konulmay?p sand??a (battala) at?lm?? idi.
Bunlar? i?bu yaz?ma ekliyerek üzeri mühürümle mühürlü bir zarf içine koyup, Yüksek Kat?n?za sunulmak üzere Münir Bey’e elden teslim ettim.
Sözkonusu bu üç aded belgeyi ?imdiye kadar Bâb-? Alî’de ve d??ar?da hiç kimseye göstermedi?im gibi bunlar hakk?nda ne Bâb-? Alî’ce ve ne de elçiliklerce resmî veya özel hiçbir i?lem yap?lmam?? oldu?unu güvenle arz ederim.”
D?? ??leri Bakan? Kullar?
***************************************************************************
Osmanl? Ar?ivi
Karton 83, K?s?m 31, ZarI 45, Evrak 1963
Makâm-? Seraskerî Mektûbî Kalemi
Dünkü gün Bekir Bey kullar? vâs?tas?yle taraf-? übeydâneme k?raat olunm??u? olan irâde-i tahrîriyye-i cenâb-? hilâfetpenâhîleri mezâmini âliyesi karîn-i müdrike-i übeydânem oldu. ?öyleki düvel-i sülüse süferâs? taraflar?ndan ermeni mutavatt?n olan mahallerin idâresi hakk?nda vâki’ olan teblîgât? mübeyyin evrak ile an?n üzerine yap?lan lây?halar hakk?nda hukuk ve menâfi’i Devlet-i aliyyeye muvâf?k sûretde ve bî-tarafâne arz-? mütâla’a içün irâde-i seniyye-i cenâb-? mcihanbânilerinde tahrir buyurulmu? olan sûretlerle tahlif buyurulmu? oldu?umdan i?bu emr-i tahlîf-i kabul ve îfâ ile ?u sûretle arz-? mâfil-bâle cüret ederim ki metbu’u muazzam?m?z olan zât-t ?evkets?mât-? hazret-i tâcidârilerinin ve millet-i ?slâmiyenin hukuk ve menâfi’i hilâf?na tarafdarl?k gibi ferdâ-y? mah?ere kadar hüsrân? müstelzim h’âl indi âcizânemde hem rütbe-i dalâl oldu?undan bundan tevakkî zâten vecibe-i ubûdiyet ve bu emr-i mühimme i’tinâ-i kemterânem cülûs-? hümâyûn-? mülûkânelerinden ?imdiye kadar me’ser-i nâçizânemle de emr-i müsbitdir. Anifü‘1-beyan tebyinât-? aliyye-i tahririyyeden sonra telakkî olunan irâde-i seniyye-i cenâb-? cihanbânileri ki bu i?de fedâkârâne ve sâd?kâne hareket edece?im hakk?nda ve gerek ?ngiltere’ye ve gerek sâir devletlere siper olmakl???m yolunda arz-? teminât-? tahrîriyyeyi âmirdir. ??bu ferman-? vâcibü‘1-iz‘am cenâb-? mülûkâneleri üzerine dahi ?u surette arz-? mâ-fil bâl olunur ki âsitân-? bülend ünvân-? cenâb-? hilâfetpenâhîlerine ubûdiyetim ka’ide-i diyânet ve ka’ide-i nâmus üzerine müesses olmas?yle her ?eyde fedâkârâne ve sâd?kane hareket zâten bir deyndir. Bu vecîbe mevzu‘?-bahs olan meseleye tatbik olununca süferâ-i sülüse tebligât?ndan ve havass-? vükelân?n mârûzât?ndan nümâyan olan ahval iktizâs?nca Devlet-i aliyyelerinin mevki’-i siyâsisi ?u aral?k pek nazikle?mni? ve irâde-i seniyye-i mülûkânelerinde dahi nefsü‘l-emrde ta’rif-i esahh ve ekmeli olmak üzere bu madde Hilâfet-i ülyaca hayat ve memat meselesi diye beyan ve ferman buyurulmu? oldu?undan ehemmiyeti ?u derecede azîm olan bir i?de îrad edilecek mütâlean?n isâbet ve adem-i isâbeti bihakk?m? câv-? tereddüt oldu?u halde meydanda olan, yükün taraf-? übeydanemden kald?r?laca?? farz edilerek ol farz ve itibar üzerine bu emr-i mü?kilin sûret-i halli hakk?nda arz beyân-? rey edilmesi Münir Bey ve Bekir Bey kullar? vesâtetleri ve tekrar telakkî eyledi?im emr ü fermân-? hümâyunlar? cümlesinden bulunmnas?yle efkâr-? acz-i â?ikâr-? kemterânem rehîn-i e?kâl olmu? ve tafsilât-? âliyeye mecburiyet hissolunmu?dur. ?öyleki, bu miüsüllû mesâil-i mü?kilede men?e’ ve mebde’e ihâle-i nazar etmek fâideden hâli olm?yaca??ndan evrak?n akîb-i mütâleas?nda buna arz-? ihtiyaç edilmesi üzerine Bekir Bey kullar?na terfîkan irsal buyurulmu? olan hariciye mektupcusu Münir Bey kimiler? taraf?ndan bir hayli tavzihât verilmi?dir ki herbiri ayr? ayr? nazar-? dikkate ?âyând?r. Evvelâ Sason hadisesinin bir dâire-i mahdûda içinde kalmas? ve büyüyüb sû-i te’sir hâs?l etmemesi içün iltizâm-? ?iddet ettiklerini istihbar eyledi?i birkaç mahalli memurlar?n?n muâhezesi zemininde ve sûret-i mahremiyetde ?ngiltere sefirinin Bâb-? âlî’ye bir ihtar? sebk eylemi? ise de ana mukabil kullan?lan lisan oradaki ?ngiliz konsolosuna tahmil-i kabahat yolunda yine konsolosun ahâliyi tahrik eyledi?i tarz?nda olmas?yle sefâretten bir devletin tebe‘as?n? metbu-i me?rular? aleyhine tahrike di?er bir devleti âlet olmas? a??r ?ey oldu?undan hakîkat-? hâlin zâhire ihrâciyle konsolosun medhali tebeyyün ider ise îcâb?na bak?lmak üzere buradaki ate?emiliterin oraya gönderilece?i ifade olund?. Ate?emiliterin azîmeti her ne mütâleaya mebnî ise Bâb-? âlî’den tâ’vîk olundu. Sefirin ihtâr?ndan bir gün sonra Londra Sefiri Rüstem Pa?a‘n?n mahremâne bir telgraf? gelüp ?ngiltere Hariciye Nâz?r?n?n bu telgrafda münderic olan ihtârât?n?n ehemmnyeti taraf-? e?ref-i mülûkâneden bihakk?n takdir ile bilâ ifâte-i vakit îcâb?na bak?lmas? içün Bâb-? âlî’ye irâde-i seniyye-i mahsûsa sâd?r oldu. Sefaretlerin hiç biri taraf?ndan teklif vukû’ bulmam?? oldu?u halde Bâb-? âlî bütün düvel-i muazzama konsoloslar?n?n li-ecli‘t tahkik mahall-i yak‘aya gitmelerini teklif etti ve hatta konsoloslar?n bi’zzat icrâ-y? tahkikâta selâhiyetleri olmas? yolunda Bâb-? âlî ba tâ‘limat (ahrir ve arz etti ki mündericât? hukûk-? devlete ve ka’ideye mnuvâf?k de?ildi. Zira bu tâlimât muahharen bi‘z-zat taraf-? e?ref-i cihanbânîden tashih buyurulmasa idi sual ve isticvâb hakk? ve emsâli hukuk konsoloslara âid olacakd?. Bu esnalarda ?ngiliz elçisinin do?rudan do?ruya mâbeyn-i humâyûna bir müracaat? vâki’ olarak ermenilerin îlân-? resmîde e?kiyâ tâbiriyle tavsif olunmalar?na itiraz olundu ki bu tâbirin müstenid-i aleyhi ermenilerin î’mâl-i silâhda askere tekaddüm eylemeleri maddesi bulundu?u halde nas?lsa bu hakîkat Bâb-? âlî’ce sefârete kar?? mevki’-i tavzihe îsâl olunmam??d?r. Avrupa düvel-i muazzamas? konsoloslar?n?n tahkîkata te?rikleri sûreti müdahale-i düveliyeye mebde’ açaca?? mütâla’a-i ?âibesile taraf-? e?ref-i cenâb-? pâdi?âhîlerinden redd ile yaln?z en bî taraf olan devlet ki Amerika hükûmetidir. An?n konsolosunun gönderilmesi tasavvuru teklif buyurulmu? ise de hükûmet-i mü?ârün-ileyhâ kendisince dâimâ reddetti?i müdâhale-i ecânibi kendisi âhir devlet hakk?nda her ne ?ekilde olur ise olsun icrâ iderse mugâyir’-i mesle?i olaca??n? beyân ile i’tizar eyledi?inden süferâ-y? sülüse konsoloslar?n?n irsalleri tekarrür etmi? ve bunlar?n dahi mahall-i vak’ada vücudlar? bir nevi ?âhid makam?nda olarak mevadd-? tahkîkiyyee terettüb iden es’ile ve kâffe-i muâmelât-? hükûmet Devlet-i aliyye‘ye âit olmak içün evvelce Bâb-? âlî’den kaleme al?nan tâlîmât-? mâlûme fashih ve ?slâh buyurulmu?dur. F?kralar? mîr-i mü?ârün-ileyh kullar?n?n cümle-i ifâdât?ndand?r. Hâs?l? istiklâl-i devlet usûlünce ne ?ngiltere‘nin ve ne de di?er devletlerin tahkîkâta tavsitleri lâz?m gelmez iken ve taraf? sefâretten taleb dahi k?l?nmam?? iken her nas?lsa Bâb-? âlî’ce ü tarika gidildi?i ifâdât-? me?rûhan?n tetimmesi olarak beyan ve tekrar k?l?nm??d?r. Meselenin ?imdi vâs?l oldu?u dereceye gelince taraf-? ubeydanemne k?raat k?l?nm?? olan irâde-i tahrîriye-i cenâb-? cihanbânilerinin bir f?kra-i celîlesi ibtidâ sefâretlerin Devlet-i aliyye’den taleb idecekleri mevad ermenilerden ?imdikinden bir mikdar ziyâde memur ve jandarma istihdâm? ve vergilerin hesab-? vasat? üzerine maktûiyeti ve mehâkimde deâvinin sür‘at-i fasl? maddelerinden ibâret olaca?? ifâde k?l?nm?? iken sonradan verilen memorandum ve lâyihalarda pek çok mevad görüldü?ünü hâvî olub vâk?‘a meydanda olan teblîgât?n derecâtiyle ifâde-i mesbûka-i muharrerenin derecesi beynindeki fark-? azîm meydanda oldu?u gibi mü?ârün-ileyh Münir Bey kullar? mukaddem sefâretler vuku‘bulacak tekliferi merkeze âid bâ‘z? kuyûd ile berâber kavânin-i mer‘iyye ve câriyenín temîn-i icra‘at? yolunda olaca??n? derpi? eylemi?ler ise de vuku‘bulan te?ebbüs üzerine idârei merkeziyeye âid olacak kuyûd ber-taraf etdirildi?i ve o cihetle edecekleri teklif düsturda münderic olup da icras?z kalan ve idare-i merkeziyyeye aid olm?yan kavânin ve nizâmât?n temin-i icrâ’at?na münhas?r olaca?? atebe-i seniyye-i mülûkâneye arz k?l?nd?kda bunlar?n bir tak?m? vâlid-i mâcid ve amm-i mükerrem cenâb-? cihanbânîleri zamân-? hümâyunlar?nda ve bir tak?m? dahi asr-? mes’ud-? hazret-i ?ehin?âhîlerinde teessüs etmi? olma?la cümlesinin tevsîk-i icraat? ind-i âlîde mültezim oldu?u ve husûsâ ahd-? saltanat-? seniyyeye müteallik olanlar?n?n icraat?n? görmek zât-? hümâyûn-? mülûkanelerince bir eser-i bahtiyârî add buyurulaca?? cevâb-? sevâb?yle mukâbele buyuruldu?unu ve bu bâbda ?ngiltere sefiri ile cereyan iden mükâleme-i âliyye tercüman-? Divân-? humâyûn Münir Pa?a kullar? taraf?ndan zabt ve imza edilerek nezd-i âlîde mahfuz bulundu?unu ilâve-i tavzîhat eyledi?i misüllû süferâ-i sülüsenin tebligât?ndan evvel onlar?n ?imdi mevzu’-? bahs ettikleri Vilâyât-? sitte de?il Anadolu’da vâki’ umum vilâyât?n ?imdiki dâireleri tevsî edilerek ve te?ekkül edecek devâir-i cedîde-i mülkiye s?n?f, askerî veya mülkîden birer zî rütbe büyük memurun taht-? nezâretlerine verilerek ol sûretle bir tarz-? idâre-i mülkiye te‘sîsi yolunda da Bâb-? âlî’den atebe-i seniyeye ba’z? mâ’rûzat vuku’ buldu?unu ve bir de sefirlerin verdikleri memorandum ile lâyiha hakk?nda sualde bulunan tercümanlara sefâretlerin memnun olacaklar? sûrette karar verilece?i hakk?nda Bâb-? âlî’den idâre-i lisan k?l?nd???n? zamîmeten tebyinât eylemi?dir. ?u ifâdât?n cümlesi cây-? nazar ve ehemmiyetleri emr-i gayr-? münker olaca?? misüllû Bekir Bey kullar?n?n memur-? îfâs? oldu?u tebyinât-? mühimme içinde üç f?kra ki birincisi Bâb-? âlî’den bundan iki ay evvel atebe-i ulyâ-y? mülûkâneye arz olunan arîzan?n mündericât-? mnâ‘lûmesi sefâretlerin muahharen vâki’ olan tekliferi haricinde ba‘z? mevâd?-dahi ?âmil oldu?una ve ikincisi havass-? vükelâ taraf?ndan arz olunan mazbata müsveddesinin muhteviyât? sefâretlerin tebligât?na temas eyledi?ine ve üçüncüsü sefirlerin haz?rlad?klar? memorandum ile lâyihalar?n? makam-? sadâret-i Bâb-? âlî’ye vermeleri taraf?nda oldu?u halde i?e bir ?ekl-i resmiyet verilmemek içün taraf? e?ref-i hazret-i pâdi?âhîden sûret-i gayr-? resmiyede bunlar?n Mâbeyn-i hümâyûn-? mülûkâneye îtâs? ciheti tasvib buyrulmu? oldu?una dâirdir. ?u hususlar?n dahi ehemmiyetleri umûr-? bedîhiyedendir. Bunlarla beraber sûferâ-y? selâsenin ayr? ayr? ve fakat müttehidi‘l-ibâre olarak verdikleri beyânât-? ?ifahiye varakas?n?n tarz-i ifâdesi ve ale’l-husus bunlarda münderiç olan minimum la‘biri sezâ-y? dikkat görülmü?dür. Bir de havass-? vükelâ mazbata müsveddesinde vilâyâ?-? sitte içün sefâretler taraf?ndan teklif olunan komiserin reddi hat?ra gelmi? ise de bu madde hakk?nda verilecek cevab-? redde sefâretler taraf?ndan muvâfakat ve kana‘at gösterilmeyüb Avrupa komisyonu ma‘rifetiyle icraata nezarete kalk???laca?? melhuz idü?i yolunda mühim bir f?kraya tesadüf olunmu?dur. Bundan mukaddem dahi arz ve beyan k?l?nd??? üzere bu gibi mesâilde tefrik-i efkâr-? düvele sarf ile andan istifâde etmek mülâhaza-i kemterânemce i?in en mühim ciheti olub emr ü fermân-? hümâyunlar? mûcebince evrak?n tedkîki s?ras?nda buras? hasseten ara?t?r?ld?. Taraf-? übeydâneme k?raat olunmu? olan irâde-i mahsûsa-i cenâb-? cihanbânilerinin bir f?kra-? âliyesi Rusy‘a imparatoru hazretleri taraf?ndan verilen teminata nazaran sefâretlerin teblîgât? reddolunacak olur ise Rusya ve Fransa sefirlerinin tâdilât? ?ngiltere sefirine kabul ettirecekleri muhakkak oldu?unu hâvî olarak imparator mü?ârün-ileyh taraf?ndan vuku‘? beyan ve ferman buyurulan teminât?n ?ekli ve tarîk-i îysâli bi‘t-tabi’ mevdû’-? mevki’i tafahhus idilemez. Ve binâberin o babda bir mütâla‘a beyân? kâbil olamaz ise de lâkin Bâb-? âlî’ce bu ciheti hakk?nda dahi Fransa ve Rusya devletlerini ?ngiltere devletinden ay?rmak yolunda ne gibi tedâbir veya mükâtebât vuku’ buldu?una dâir mütâla‘a olunan evrakda bahs ü sarahât görülmedi?inden buras? mevzu‘bahs edildikde i?bu iki devletin nazariyat?n? ?ngiltere devleti nazariyat?ndan tefrik hakk?nda ?imdiye kadar Bâb-? âlîce hiçbir güne mükâtebât-? diplomasiyeye te?ebbüs olunmayaca?? cevab? al?nm??d?r. Bir de düvel-i sülüse tekâlifinin men?e‘i ve süferân?n beyânât-? ?ifâhiyelerinin illet-i fâilesi Sason vak‘as? oldu?u halde iki üç gün evvelki tarihle müverrah olarak irâe buyurulmu? olan havass-? vükelâ mazbatas?nda henüz heyet-i tahkikiye ikmâl-i vazife etmedi?i ve ermeniler aleyhine istimâ’ olunan ?âhidler ekrad aleyhine ?ehâdet idenlerden ekser bulundu?u f?kralar? mündericdir ki vâk?‘a câlib-i dikkatdir. Zira süferân?n teblîgât? mâ‘lûmelerini netice-i tahkîkâta tâlik etmeksizin icrâya niçün müsâreat ettikleri bilinemiyor. ??te bunca dekay?k-? hâlât ve ifâdât ?u i?in efkâr-i isâbet-âsâr-? hümâyûnlar?na mugâyir olarak bir tarîk-i muavvece girdi?ini ve pek kar??m?? oldu?unu gösteriyor. Hal böyle iken havass-? vükelâ mazbatas? müsveddesinde ve ana merbut iki lâyihan?n biri ki esbâb-? mucibeyi hâvidir (anda teklîfât-? vâk?‘an?n bir tak?m? kabul olunur ise istiklâl ve tamâmiyet-i mülkiye-i devlet ihlâl olunmu? olaca?? beyan k?l?nmaktad?r. Ve taraf? e?ref-i mülûkânelerinden dahi teklîfât-? vâk?‘an?n ne kabul ve ne reddi hakk?nda henüz beyân-? efkâr buyurulmam?? oldu?u irâde-i seniyyelerine binâen Bekir Bey kullar? cânibinden ifâde olunmu?dur. Havass-? vükelâ mazbatas? müsveddesinde mahiyeti ?u sûretde te?rih ve tavzih k?l?nmn?? olan o nevi’ teklifleri kabule istiklâl ve tamâmiyet-i mülkîye-i devlet-i aliyyelerini elinden gelir ise son dereceye kadar muhafazaya nasb-? nefs itme?i kendisine farîza-i tabi’iye addiden bu kulunuzun lisan?m varamazsa da di?er tarafdan da mâdemki havass-? vükelâ icraata nezaret itmek içün Avrupa komisyonunun tavassutu sûretini dahi meyâne-i mülâhazâtda beyan etmi?lerdir.) E?er bu mülâhaza hissiyât-? sahîhaya mübtenî olub da öyle bir teklif-i mühlik ortaya ç?karsa redd-i tekâlif tarikini nazar-? tasvib-i hazret-i ?ehriyârilerine arz u beyân eylemek hat?rnâk olur baz?lar?n?n beyne’l-ecânib celb-i memdühiyet mütâleas?yle tervic-i metâlib-i ecânibe sarf-? efkâr ettikleri zemininde Bekir Bey kullar?n?n ve taht-? tezekkürde olan memorandum ve müteferriât? içün câlib-i memnûniyet cevab verilece?i suâle memur tercüman vesâtetiyle sefarete vaad olunuldu?una dâir yukar?da dahi beyan olundu?u veçhile Münir Bey kullar?n?n ba’z? ifâdât ve tebyinât? vuku’ bulmu?dur ki ?u hal ve takdirlere göre o nevi ihsâsât i?in mâhiyetince ba?ka bir te‘sir hâs?l etmek lâz?m gelir. Mahiyeti ?u derecelere varan ve istiklâl-i devleti tehdid etti?i heyet-i hâz?ra-i vükelân?n i’tirâf?yle müsbit bulunan bir i?i velevki farz tarikiyle dahi olsun deruhte etmekde ve hall-ü fasl? içün rey beyan etmekde adem-i kudret-i âcizânem ve ol bâbdaki mâzeret-i nâçizânem tekrardan müsta?nî ya’nî böyle bir haml-i sâkilin ref’ü tahammülü farziyyât kabilinden olmayub da cidden teklif buyurulacak olsa her bir emr ü fermân-? hümâyûnlar?na mütâveatla iftihar etmekle beraber bunun içün arz-? mâzeret-i hakîkiyeye cüret eyleyece?im bedihîdir. Ancak h?ukuk ve menâfi-i muazzeze-i saltanat-? seniyyelerinin muhafazas? yolunda her ne zaman bir mülâhaza-i nâçizane arz-? hizmetiyle mükellef buyurulur isem infâz? vecîbe-i zimmet olma?la bu nokta-i nazara göre ta’mîk-i fikr-i kas?r olundukda bu i?in vehâmetini artt?ran ?ey Fransa ve Rusya devletlerinin ?ngiltere ile ittihâd?nda görülmü?dür. Münir Bey kullar? Rusya hariciye naz?r? Prens Lubanof mâkul bir sûret-i tanzîme lây?has? yap?l?r ise devlet-i metbuas? Devlet-i aliyye‘nin matlûb-? tâ‘dilini müdafaa idece?i yollu beyân-? efkâr eyledi?ini söylemi?di. Fakat Prens mü?ârün-ileyh bu fikri Mösyö Nelidof vâs?tasiyle mi yoksa Petersburg‘daki sefir-i Devlet-i aliyye‘leri vesâtetiyle mi tebli? ediyor ve her iki takdîre göre Rusya‘ca ma‘kul addolunacak lâyihan?n esaslar? ne yolda olaca??n? tasrih etmi? midir buralar? tefehhüm olunamad?. Bir de yine Münir Bey kullar? Rusya ve Fransa sefirlerinin ?ngiltere sefiriyle müttefikan icrây? teblîgâta memur olmalar?n?n ma‘hiyetini te?rih etti?i s?rada böyle ittifaklar ya ca’lî veya samîmî olur demekle bahis ü suâl Fransa ve Rusya‘n?n ?nglitere‘ye i?tirakleri maddesi kendi mütâleas?na veya ?tt?la’?na göre ?u iki nev’in hangisine ?âmil oldu?una bi‘t-tabi’ intikâl eylemi?di. Çünki huzûr-? hümnûyûn-? mülûkânelerine arz-? mütâlea-i bîtarafâne ile mükellef oldu?umdan ?u vaz?fevi îfâ içün o dakkikan?n temyizi pek lâz?m idi. Buna cevâben mîr-i mü?ârün-ileyh kullar? ittifâk-? mebhûsünanh-i hakîkî dahî olsa tebdîli ya‘nî mesâe-i hâlisâne sarf olunur ise Rusya ve ana teb’an Fransa‘n?n ?nglitere’den tefriki ile hukuk-? Devlet-i aliyyeye muvâf?k tâ‘dîlâta ?rzâlar? melhuzdur mütaleas?nda bulunmu?dur. Bu halde bu devletlerin derece-i ittifaklar? daha kâmilen taayyün etmeyüb vâk?’a mesâe-i hâlisânenin tesiri münker de?ilse de sarf-? mesâî olunub da ?âyed semere-i muvaffakiyyet görülmez ise ol halde Devlet-i aliyyeleri üç devletle u?ra?mak mecburiyetinde kalan ve e?er tâdilât-? mutasavverenin sâlim esaslara mübtenî olmas?na Rusya ve Fransa’n?n sûret-i mahremiyyette muvâfakat-? sarîha-i tahrîriyeleri istihsâl k?l?nur ise o halde müdafaat?m?z ?ngiltere devletine münhas?r olur. ??te i’tikâd-? âcizânemce evvel be evvel ve bilâ ifâte-i vakit bu noktan?n sahîhan vâz?han tahkîk ve temyizi ile he’-yet-i devletce vukuf? sahih üzerine müdâvele-i efkâr olunmas? ana göre bir karar ittihaz edilmesi vâcibât-? umurdand?r. Katibe-i ahvalde emr ü ferman hazret-i veliyyü ‘l-emr efendimizindir.
Fi 5 Zilhicce sene 312 vefi 17 May?s sene 311
Abd-ü memlük Said
**************************************************************************,
Vak?f Ar?ivi
Y?ld?z Ermeni Meselesi. Cilt 4. Belge No 4
Seraskerlik Makam? Yaz? ??leri
Rapor
30 May?s 1895
Kimden: Said (Pa?a)’den
Kime: Padi?ah Yüksek Makam?na
Konu: Üç devlet elçisinin ?slahat hakk?nda verdikleri bildirilere dair görü? arz?
“Dün Bekir Bey’in bana okumu? oldu?u Padi?ah Efendimizin Yüksek yaz?l? Buyruklar?ndan anla??ld??? üzere, üç devlet elçileri taraf?ndan Ermenilerin ya?ad?klar? bölgelerin yönetimi hakk?nda verilen bildiriler üzerine haz?rlanan tasar?larla ilgili olarak Türkiye’nin hukuk ve ç?karlar?na uygun bir ?ekilde ve tarafs?z olarak görü? sunulmas? için yüksek buyruklar?nda belirtildi?i ?ekilde yemin etmem emredilmi?tir. Bu yeminimi buyruldu?u ?ekilde aynen yerine getiririm ve sunar?m ki:
Büyük Hükümdâr?m?z Padi?ah?m?z Efendimiz Hazretlerinin ve ?slâm Milletinin hukuk ve ç?karlar?na ters dü?en ve K?yamete kadar zarar verici olan taraf tutuculuk benim kat?mda sap?kl?k derecesindedir. Bundan kaç?nmak da zaten ba??ml?l?k duygular?m?n gere?idir. Bu önemli konudaki titizli?im Efendimizin tahta ç?k??lar?ndan bugüne kadar gördü?üm hizmetlerimin sonuçlar? ile de kan?tlanm??t?r.
Ayr?ca, bu konuda dürüst ve fedâkarca davranaca??m hakk?nda ve gerek ?ngiltere ve gerek di?er devletlere siper olmam yolunda güvence yaz?s? sunmam emredilen yüksek buyruklar?n?z? da alm?? bulunuyorum.
??bu buyruklar? üzerine de ?u aç?klamam? sunar?m:
“Yüksek unvan sahibi Halife Hazretlerine ba?l?l???m din ve namus temeli üzerine kuruludur. Her?eyde dürüst ve fedakârca davranmak üzerime zaten bir borçtur. Hele böyle bir konuda görev üslenildi?inde!
Üç elçinin verdikleri sözkonusu bildirilerden ve Bakanlar Kurulu’nun sundu?u bilgilerden dolay? ortaya ç?kan durum gere?ince Devlet-i Aliyyenin politika alan?ndaki yeri ?u aral?k pek kritik duruma girmi?tir. Yüksek Buyruklar?nda dahi bu durum tam anlam?yla aç?kl??a kavu?turulmu? olarak “Yüksek Hilafetce ölüm kal?m meselesidir.” diye ifade buyrulmu?tur.
Önemi bu kadar büyük bir konuda yap?lacak yorum ve söylenecek sözlerin uygunlu?u veya uygunsuzlu?u tam olarak kestirilemedi?i halde bu kritik durumun taraf?mdan giderilece?i dü?ünülmü?tür. Bu ?ekilde bir dü?ünce ve kan? üzerine böylesine güç bir i?in çözümü hakk?nda görü? bildirilmesi, Münir Bey ve Bekir Beylerin arac?l??? ile tekrar ald???m Yüksek Buyruklar?n?zla emir olundu?undan a?a??daki görü?lerimi sunmam zorunlu olmu?tur. ?öyle ki:
Bu gibi güç meselelerde konunun kayna??na ve ba?lang?c?na gitmekte yarar vard?r. Bu nedenle an?lan belgeleri inceledikten sonra gerek duyuldu?undan Bekir Beyle birlikte gelen D??i?leri Sekreteri (Hariciye Mektupçusu) Münir Bey’den de oldukça dikkate de?er bilgiler alm?? bulunuyorum.
Önce, Sason sorununun belli bir alan içinde kalmas?, büyütülüp kötü etkiler yapmamas? için ?iddete ba?vurdu?u ö?renilen birkaç yerel memurun sorguya çekilmesi hakk?nda ?ngiltere elçisi taraf?ndan Bâb-? Ali’ye gizli bir nota verilmi?tir. Bu notaya verilen cevapta olay yerinde bulunan ?ngiliz Konsolosu suçlanm?? ve konsolosun bölge halk?n? k??k?rtm?? oldu?u ifade edilmi?tir. Bunun üzerine elçilikten “Bir devletin halk?n? yöneticilerine kar?? k??k?rtmada di?er bir devletin âlet olmas? a??r oldu?undan gerçek durumun aç??a ç?kmas? ve konsolosun olaya kar??t??? belirlenir ise gere?ini yapmak üzere buradaki ate?emiliterinin oraya gönderilece?i” bildirilmi?tir.
Ate?emiliterin gidi?i, her ne dü?ünceye dayanmakta ise Bâb-? Ali taraf?ndan geri b?rakt?r?ld?. Elçinin yukar?da sözü edilen ihtar?ndan bir gün sonra Londra Elçisi Rüstem Pa?a’n?n gizli bir telgraf? geldi. Bu telgrafta bildirilen ?ngiltere D??i?leri Bakanl???n?n ihtarat?n?n önemi Efendimizce de?erlendirilip hiç vakit kaybetmeden gere?inin yap?lmas? için Bâb-? Ali’ye özel bir buyruk gönderilmi?ti.
Elçiliklerin hiçbiri taraf?ndan teklifte bulunulmad??? halde Bâb-? Ali bütün büyük devletlerin konsoloslar?n?n inceleme ve soru?turmalarda bulunmalar? için olay yerine gitmelerini teklif etti. Hatta Bâb-? Ali, konsoloslar?n bizzat inceleme ve soru?turma yapmaya yetkili k?l?nmalar? yolunda bir talimat yap?p sundu ki içeri?i devletin hukukuna ve kurallar?na uygun dü?memektedir. E?er bu talimat sonradan Padi?ah Hazretleri taraf?ndan düzeltilmese idi soru ve cevap hakk? ile di?er haklar da konsoloslara ait olacakt?.
Bu s?rada ?ngiliz elçisi taraf?ndan do?rudan do?ruya Saray Genel Sekreterli?ine bir ba?vuruda bulunuldu ve genel bildiride Ermenilere e?k?ya denmi? olmas?na itiraz edildi. Halbuki bu söz ile anlat?lmak istenilen ?ey Ermenilerin askerî güçlere kar?? öncelikle silah kullanm?? olduklar? idi. Böyle oldu?u halde Bâb-? Alice elçili?in bu iddias?na kar?? her nas?lsa anlat?lmak istenilen gerçe?in aç?klanmas?na kalk???lmam??t?r.
Avrupa büyük devletleri konsoloslar?n?n inceleme ve soru?turmalara kat?lmalar? sonunda devletlerin de kar??malar?na yol açaca?? dü?üncesiyle bu hatal? ?ekil Efendimiz taraf?ndan red edilerek en tarafs?z devlet olan Amerika konsolosunun gönderilmesi uygun görülmü?tü.
Ancak, Amerika devleti, kendisinin devaml? kar?? ç?kt??? müdahale gere?ini kendisi di?er bir devlet hakk?nda her ne ?ekilde olursa olsun uygularsa bunun izledi?i politikas?na ayk?r? olaca??n? ileri sürerek özür dilemi? ve kabul etmemi?tir.
Bunun üzerine üç elçili?in konsoloslar?n?n gönderilmesi kararla?t?r?lm??t?r. Ancak bunlar?n olay yerinde bulunmalar? bir çe?it tan?k pozisyonunda olacak, inceleme ve soru?turmaya dayanan sorular?n sorulmas? ve di?er i?lemler Devlet-i Aliyye Hükümeti yetkililerine ait olacakt?. ??te daha önce Bâb-? Alice düzenlenen sözkonusu talimat Padi?ah Efendimizce bu ?ekilde düzeltilmi? ve uygun görülmü?tür.
Sözün özü, Devletin ba??ms?zl??? esas?na göre ne ?ngiltere’nin ve ne de di?er devletlerin inceleme ve soru?turmada arac?l??? gerekmez iken ve ayn? zamanda elçilikten de istekte bulunulmam?? olmas?na ra?men her nas?lsa Bâb-? Alîce o yola gidildi?i yap?lan aç?klamaya ek olarak tekrar edilmi?tir.
Konunun ?imdi vard??? duruma gelince:
Taraf?ma okunmu? olan Efendimizin Yüksek Buyruklar?n?n bir fikras?nda: “Ba?lang?çta elçiliklerin Devlet-i Aliyyeden isteyecekleri maddelerin Ermenilerden ?imdikinden bir miktar daha fazla memur ve jandarma görevlendirilmesi, vergilerin ortalama hesab? üzerinden kesinle?mesi ve mahkemelerde davalar?n k?sa sürede görülmesinden ibaret olaca?? belirtilmi? iken sonradan verilen memorandum ve tasar?larda daha fazla maddenin yer alm?? oldu?unun görüldü?ü” anlat?lmakdad?r.
Buyruldu?u ?ekilde, ?imdi elde bulunan bildirinin kapsam? ile daha önce verilen yaz?l? bildirinin kapsam? aras?nda büyük ayr?cal?k vard?r. Nitekim Münir Bey bu konuda da ?u aç?klamalarda bulunmu?tur:
“Elçilikler önce, önerilerinin merkezi yönetime ait baz? kay?tlarla beraber geçerlilikleri devam edip yürürlükte bulunan yasalar?n uygulanmas? yolunda olaca??n? gözönünde tutmu?larsa da sonradan yap?lan giri?imler üzerine ise merkezi yönetime ait kay?tlar maddesinin kald?r?ld???, önerilerinin Düstur’da mevcud olup da uygulanmayan ve merkezi yönetime ait olmayan yasa ve tüzüklerin uygulanmas? yolunda olaca?? Padi?ah Hazretlerine bildirilmi?tir. Bu öneriye kar??l?k olarak Efendimiz ?u cevab? vermi?tir: “Bu yasa ve nizamnâmelerin bir k?sm?n?n muhterem babalar?n?n ve amcalar?n?n zamanlar?nda bir k?sm?n?n da kendi zamanlar?nda ç?kar?lm?? olmas?yla, hepsinin güvenle uygulanmas? gerekli görülmektedir. Özellikle Saltanat ad?na söz verilenlerin uygulanmas?n? görmek bir mutluluk eseri say?lacakt?r.”
Bu konuda ?ngiltere elçisi ile yap?lan görü?menin Divân-? Hümâyûn Tercüman? Münir Pa?a taraf?ndan düzenlenen imzal? tutanak nüshas?n?n Efendimiz Hazretlerinin yan?nda sakl? bulundu?unu da sözlerine eklemi?tir.
Yine bu konudan olarak, üç elçi bildirilerini vermezden önce Bâb-? Alî’den Padi?ah Hazretlerine onlar?n ?imdi sözünü ettikleri sadece alt? vilâyet de?il Anadolu’nun bütün vilâyetlerinin yönetim alanlar?n?n geni?letilmesi ve kurulacak sivil dairelerin askerî veya sivil büyük rütbe sahibi bir memurun yönetimi alt?na verilerek bir sivil yönetim ?ekli kurulmas? yolunda baz? yaz?lar?n sunuldu?unu; yine elçilerin verdikleri memorandum ile tasar? hakk?nda soru soran tercümanlara elçilerin memnun kalacaklar? ?ekilde karar verilece?i yollu cevaplar verildi?ini de ilâve etmi?tir.”
?u söylenenlerin hepsinin gözönünde tutulmas? ve önemsiz say?lmamas? gerekir. Bunun gibi Bekir Bey’in yürütrnekle görevli bulundu?u üç önemli konu içinde üç f?kra ki:
Birincisi: Bundan iki ay önce Bâb-? Alî’den Padi?ah Hazretlerine sunulan yaz?n?n bilinen içeri?inde elçiliklerin sonradan yapt?klar? tekliflerin d???nda baz? rnaddelerin bulundu?u;
?kincisi: Bakanlar Kurulu taraf?ndan sunulan tutanak (mazbata) müsveddesinin içeri?inde elçiliklerin bildirilerine de de?inildi?i;
Üçüncüsü: Elçilerin haz?rlad?klar? memorandum ile tasar?lar?n?n Ba?bakanl?kça (sadaretçe) Bâb-? Alî’ye vermeleri uygun görüldü?ü halde i?e resmi bir görünüm verilmemek için Padi?ah Efendimizce resmi olmayan suretde bunlar?n Saray Genel Sekreterli?i’ne (Mâbeyn-i Hümâyûn’a) verilmesi ?eklinin uygun görülmü? olmas?na dâirdir. Bunlarla beraber üç elçinin ayr? ayr? fakat a??z birli?i ederek verdikleri sözlü bildiri kâ??d?n?n anlat?m ?ekli ve özellikle bunlarda geçen “minumum” deyimi dikkat çekici görülmü?tür.
Bakanlar Kurulu tutana?? müsveddesinde alt? vilâyet için elçilikler taraf?ndan teklif olunan komiserin reddi dü?ünülmü? ise de bu madde hakk?nda verilecek red cevab?, elçilikler taraf?ndan yeterli gösterilmeyecek ve uygulaman?n Avrupa Komisyonu taraf?ndan kontrole kalk???laca??n?n dü?ünüldü?ü yolunda bir önemli f?kraya raslanm??t?r. Bundan önce de sunuldu?u üzere bu gibi meselelerde devletlerin ayr? dü?üncelere sahip olmalar?na çal???lmas? ve bundan yararlan?lmas? kan?mca i?in en önemli yönü olup, yüksek buyruklar? gere?i evrak?n incelenmesi s?ras?nda buras? özellikle ara?t?r?lm??t?r.
Taraf?ma okunan Yüksek Buyruklar?n?n bir f?kras?, Rusya ?mparatoru taraf?ndan verilen güvenceye göre elçiliklerin bildirileri red olunacak olur ise Rusya ve Fransa elçilerinin yap?lacak de?i?ikli?i ?ngiltere Elçisine kabul ettireceklerinin kesin oldu?u hakk?ndad?r, Rusya ?mparatoru taraf?ndan yap?lmas? aç?klanan ve ferman buyrulan güvencenin ?ekli ve ula?t?r?lma yolu ile ortaya konulu?u elbette etrafl?ca incelenip ara?t?r?lamaz. Ayn? zamanda bu konuda bir görü? aç?klamas? da yap?lamaz ise Bâb-? Alî’ce Fransa ve Rusya devletlerini ?ngiltere devletinden ay?rmak yolunda ne gibi önlem al?nd???na ve yaz??malar yap?ld???na dair incelenen belgelerde bir aç?klama görülmemi?tir. Buras? söz konusu edildikçe bu iki devletin görü?lerini ?ngiltere devletinin görü?ünden ay?rmak hususunda ?imdiye kadar Bâb-? Alice hiçbir diplomatik yaz??malara giri?ilmedi?i cevab? al?nm??t?r.
Üç devletin verdi?i önerilerin kayna??n? ve elçilerin sözlü bildirilerinin as?l amac?n? Sason olay? te?kil etti?i halde iki, üç gün önceki tarihle ortaya ç?kar?lan Bakanlar Kurulu tutana??nda henüz inceleme ve ara?t?rma komisyonunun görevini tamamlamad??? ve Ermenilerin aleyhinde tan?kl?k edenlerin Kürtlerin aleyhinde tan?kl?k edenlerden çok daha fazla oldu?u f?kralar? yer alm??t?r ki durum dikkat çekicidir. Çünkü elçilerin bilinen bildirilerini inceleme ve ara?t?rma sonucunu beklemeden uygulamaya konulmas?nda niçin çabukluk gösterdikleri bilinemiyor.
??te bu kadar kritik ve anla??lmas? güç durumlar ve sözler i?in Padi?ah Hazretlerinin isabetli ve kararl? dü?üncelerine ayk?r? ve e?ri bir yola girdi?ini ve pek kar??m?? oldu?unu göstermektedir.
Durum böyle iken Bakanlar Kurulu tutana?? müsveddesinde ve ona ekli iki tasar?da (ki biri gerekçeleri kapsamaktad?r) yap?lan önerilerin bir k?sm? kabul olunur ise Devletin ba??ms?zl?k ve bütünlü?ünün bozulmu? olaca?? belirtilmektedir. Ayn? zamanda Padi?ah Hazretlerince de yap?lan teklifin ne kabul ve ne de reddi hakk?nda henüz bir görü? bildirilmemi? oldu?u yüksek buyruklar?n?n izniyle Bekir Bey taraf?ndan ifade olunmu?tur.
Devletin ba??ms?zl???n? ve bütünlü?ünü elinden gelen en son dereceye kadar korumay? can borcu bilmeyi kendisine bir görev sayan bu hizmetçinizin Bakanlar Kurulu tutana?? müsveddesinde içeri?i aç?klanm?? olan önerileri kabule dilim varamaz. Mademki Bakanlar Kurulu uygulamay? kontrol etmek için Avrupa Komisyonunun arac?l???n? dahi görü?lerinin aras?na alm??t?r, e?er bu görü? dürüst duygulara dayanmakta olup ta öyle yok edici bir öneri ortaya ç?karsa öneriyi red yolunu Yüce Padi?ah Hazretlerinin onay?na sunmak hat?rl?l?k olur.
Baz?lar?n?n, yabanc?lara ho? görünmek için, onlar?n istekleri paralelinde, çaba gösterdikleri yolunda Bekir Bey kullar?n?n ve ayn? zamanda, görü?ülmekde olan memorandum ve teferruât? hakk?nda memnuniyet verici cevablarda bulunulaca?? yolunda, sual sorma?a me’mur tercûman? arac?l??? ile elçili?e söz verildi?ine dair, yukardaki beyana uygun ?ekilde, Münir Bey kullar?n?nda birtak?m bildirileri olmu?dur. Bu durum ve de?erlendirmelere göre o çe?it sözler konunun bütünlü?ünde ayr? bir etki meydana getirir.
Kapsam? ?u derecelere varan ve Devletin ba??ms?zl???n? bu derece zorlad??? görev ba??ndaki bakanlar kurulunun itiraf? ile de kan?tlanm?? bulunan bir i?i görev yolu ile de olsa yerine getirmekte ve çözüme kavu?mas? için görü? belirtmekteki yetersizli?imi ve bu konudaki özürümü tekrara gerek yoktur. Yani böyle a??r bir yükün kald?r?lmas? ve yüklenilmesi varsay?m ?eklindeki dü?üncelerden olmay?p da ciddi olarak teklif buyurulacak olsa herbir buyru?una uymakta ö?ünç duymakla beraber bunun için gerçekten özürümün kabulünü isteyece?im aç?kt?r.
Ancak, Devletin ve yüksek saltanatlan?n?n kutsal ç?karlar?n?n ve haklar?n?n korunmas? yolunda her ne zaman bir görü? sunma görevi ile görevlendirilsem yerine getirmek zorunda oldu?umdan bu konudaki görü?üm ?u yoldad?r:
Konunun önemini artt?ran ?ey Fransa ve Rusya devletlerinin ?ngiltere ile birle?melerinde görülmü?dür. Münir Bey, Rusya D??i?leri Bakan? Lubanof’un ?l?ml? bir düzenleme tasar?s? yap?l?r ise Rusya’n?n Devlet-i Aliyyenin de?i?iklik iste?ini savunaca?? yollu aç?klamada bulundu?unu söylemi?tir. Fakat ad? geçen Prens bu dü?ünceyi Nelidof arac?l??? ile mi, yoksa Petersburg’daki Devlet-i Aliyye Elçili?i ile mi bildiriyor? Her iki duruma göre de Rusya taraf?ndan ?l?ml? say?lacak tasar?n?n esaslar?n?n ne yolda olaca??n? belirlemi? midir? Buralar? anla??lamam??t?r.
Yine Münir Bey, Rusya ve Fransa elçilerinin ?ngiltere elçisi ile anla?mal? olarak bildiride bulunmakla görevli olmalar?n?n esas?n? aç?klad??? s?rada “böyle anla?malar ya gerçek olur veya yapmac?k olur” dedi?inde konu ve soru Fransa ile Rusya’n?n ?ngiltere’ye kat?lmalar? ?eklinin kendi görü?üne göre her ikisini de “kapsam?na ald???na” ?ekliyle geçmi?ti. Çünkü Efendimize tarafs?z olarak görü? bildirmekle yükümlü oldu?umdan bu görevi yerine getirmek için o inceli?in ayd?nl??a kavu?turulmas? gerekiyordu. Bana cevap olarak “sözkonusu anla?ma gerçek dahi olsa de?i?tirilmesi, yani içten çaba gösterilir ise Rusya ve ona uyan Fransa’n?n ?ngiltere’den ayr?lmas? ile Devlet-i Aliyyenin haklar?na uyan bir de?i?ikli?e raz? olmalar? dü?ünülebilir” görü?ünde oldu?unu söyledi. Buna göre adlar? geçen devletlerin anla?ma dereceleri daha tam olarak belirlenmemi? demekti. Gerçi gösterilecek çaban?n etkili olaca?? dü?ünülemez ise de, çaba gösterilip de ba?ar?l? bir sonuç elde edilemez ise o zaman Devlet-i Aliyye üç devlet ile u?ra?mak zorunda kal?r. Yok dü?ünülen de?i?ikli?in sa?lam temellere oturtulmas?na Rusya ve Fransa’n?n yaz?l? ve aç?k gizli olarak olurlar? al?n?r ise o zaman savunmam?z sadece ?ngiltere’ye kar?? olur.
??te, öncelikle ve hiç vakit kaybetmeden bu noktan?n do?ru ve belirli bir ?ekilde ara?t?r?l?p aç??a ç?kar?lmas?, Devlet yöneticilerince do?ru ve gerçek bilgiler üzerinde fikir al??veri?inde bulunulmas? ve ona göre karar al?nmas?n?n zorunlu oldu?u inanc?nda bulundu?umu arz ederim.
Emir ve buyruk emir sahibi Efendimizindir.”
Said
**************************************************************************,
Osmanl? Ar?ivi
Karton 84, K?s?m 31, Zarf 115, Evrak 115/3
Y?ld?z Saray-? Hümayûnu Ba?kitabet Dairesi
Sadaret Tezkire sureti
?ngiltere sefiri âhîren ?evketne?ver-i cenâb-?, Pâdi?ahîde ?erefyâb-? müsûl oldu?u s?rada Sasun yak‘as?ndan dolay? ?ngiltere‘de efkâr-? umûmiyye heyecana geldi?i cihetle bunun teskîni ile ?ngilizlerin tatmîni için hükûmet-i seniyyece tedâbir-i lâzimeye tevessül olunmak îcâb-? hâl ve maslahatdan oldu?unu ityân etmesi üzerine bu bâbda kemâyelîk icrâ-y? tedkîkat ve müzâkerât edilmek maksadiyle Turhan Pa?a hazretleri gibi muktedir ve müstekîm bir zât?n riyâseti alt?nda bir komisyon-? mahsûs te?kîl olunarak komisyon hey’eti îfây? vezâif-i mevkûleve mübâ?eret eylemi? ve jandarman?n tanzîmi misillû ihtiyâcat-? mahalliyyeye göre kavânîn ve nizâmat-? câriye dâhilinde yap?lmas? lâz?m gelen ?eyler hakk?nda mezkûr komisyonca arîz ve amîk tedkîkat ve tetebbüât îfasiyle netâyic-i hâs?lay? mübeyyin peyderpey kaleme al?nacak ?nezâh?t?n Meclis-i Mahsûs-? vükelâca ba‘de‘t-tedkîk atebe-i ulyâ-y? mülûkâneye arz ve takdîmi ve ol bâbda ?eref-sâd?r olacak irâdat-? seniyye-i ?âhaneye tevfîkan îcâbat?n?n icrâs? mukarrer bulunmu? olmasiyle hükûmet-i seniyyenin hüsn-i niyyetine i’timâd ile hükûmet-i metbûas?na ona göre i?‘âratda bulunarak gazetelerin devlet-i aliyye aleyhindeki ne?riyat?n?n men’-i devâm? esbâb?n? istihsâl eylemesi beyân ve irâde buyurulmas?na cevâben sefîr-i mü?ârün-ileyh Devlet-i Aliyye’nin kavânîn ve nizâmât-? câriyesi dâhilinde olmak ?art? ile Hükûmet-i seniyyece icras? muktazi görülen hususata dâir baz? mülâhazat? bulundu?unu arz ve ifade etmesi ile kavânin ve nizamat? cariyenin ahkâm-? münifesi gerek veliynimet-i bimumetimiz zat-? ?evketsemat efendimiz hazretlerinin gerek ecdâd ulvi nijad-? ?ehriyârileri selâtin izâm bihe?t-i makam? hazerat?n?n taht-? tasdik-i alileri bulundu?u cihetle mülahaazat?n kanun ve nizam dahilinde olmas? câlib-i memnûniyyet oldu?undan kavânîn ve nizâmat-? câriye dâhilinde olmak ?art?yle mütebâdir-i hât?r olan husûsat neden ibaret ise mârru‘z-zikr komisyona havâle olunmak üzere hemen bildirmesi ityân ve fermân buyurulmu? ise de mü?ârün-ileyh bu bâbda kendisiyle müttehid olan Rusya ve Fransa sefîrleriyle mü?âvere eylemezden evvel bir ?ey söyliyemiyece?ini ifâde etmi? ve muahharan Rusya ve Fransa sefîrleri dahî ihtâr olunacak husûsat?n aslâ kavânîn ve nizâmat-? câriye haricinde olm?yaca??na dâir gerek selef-i sâmî-i efhamîleri ma‘rifetiyle gerek mektûbi-i Hariciye Münir Beyefendi hazretleri vâs?tasiyle hâk-i pâ-yi hümâyun-? mülûkâneye mükerreren arz-? te’mînât ettikleri gibi Rusya sefîri huzûr-? âlî-i cenâb-? tâcdâride mazhar-? mübâhat-? müsûl oldu?u esnâda temînât-? vâk?‘as?n? tekrîr ile berâber dâima hukûk-? saltanat-? seniyye ve menâfi’-i Devlet-i Aliyye’nin muhâfaza olunaca?? hakk?nda isti’mâl-i lisân eylemi? ve bundan dolay? kendisine beyân-? mahzûz?yyet buyurulmu? ve ba’dehu süferâ-yi mü?ârünileyh-i nâm?na ba?tercümanlar? taraflar?ndan efrencî May?s?n on birinci günü imzâs?z kâ??dda muharrer olarak min gayri resm Ba?kitâbete bir aded muht?ra ve bir aded lâyiha tevdî’ ve i’tâ k?l?nm?? olup i?bu muht?ra ve lâyihan?n mündericât? ve selef-i sâmî-i sadaret-penâhîleri Cevad ve Hariciye Naz?r? sâb?k Said pa?alar hazarat?yle Adliye ve Dahiliye ve Maarif nâz?rlar? R?za ve Rif’at ve Zühdü pa?alar hazarat? taraflar?ndan ehemmiyyet-i maslâhata mebnî imzâ taht?na al?nmazdan evvel müsvedde halinde takdîmi emr ü ferman buyurulmas? cihetiyle icrâ k?l?nan müzâkerât netîcesinde kaleme al?nan lâyiha müsveddesinin muhteviyât? ma‘lûm-? fehâmetmelzûm-? dâverâneleri olmakla beraber zât-? âlî-i düstûr-? efhamîleriyle le‘âtî-i efkâr buyurulduktan sonra ehven-i ?er olmak üzere bi’t-tertîb manzûr-? sâmî-i sadâretpenâhîleri olan ve kezâlik imzâs?z ve resmî damgadan ârî kâ??dda muharrer olarak mü?ârün-ileyh Münir Beyefendi hazretleri vâs?tasiyle min gayr-i resm süferâ-yi mü?arün-ileyhime i’tâ ve tevdî’ edilen cevâb?n muht?ra ve lâyiha mündericat?n? red demek oldu?u yolunda sefârât-? mezbûrece vâk?’ olan beyânata dahî ?tt?lâ’-? sâmî-i fahîmaneleri lâh?k olmu? ve ?ngiltere sefîri ile mülâkat buyurduklar? s?rada zikr olunan cevâb ma‘nây? reddi mutazamm?n olmay?p hükûmet-i seniyyece kavânîn ve nizâmât-? câriye dahilinde mümkin’ül-icrâ bulunan husûsat?n sâha-i vücûda îsali musammem bulundu?u beyan buyurulmu? ve mârru‘z-zikr lâyiha ve muht?raya bir haftaya de?in cevab verilece?i bi’l-ifâde o zamana kadar intizâr olunmas? için sefîr-i mü?ârün ileyhin muvâfakati istihsâl edilmi? oldu?u cânib-i sâmî-i sadâret-penâhîlerinden evvelki sal? günü arz-? atebe-i ulyâ k?l?nm?? idü?inden ve muht?ra ve lâyiha-i mezkûre muhteviyât?n?n ekseri alt? vilâyetin di?er vilâyat-? ?âhâneden ayr?lmas?n? ve evvelce hicret etmi? olduklar?n? beyan beyan (bir kelime mükerrer) ile bir tak?m erbâb-? mefsedetin memâlik-i ?âhâneye duhûllerine kap? aç?lmas?n? ve her ne nâm ile olur ise olsun te?kîli devletçe gayet muz?r olan ve Almanya ve Avusturya devletlerinde bile mevcûd olmay?p el-yevm tensîkat-? askeriyyenin mevk?’-i icrâya konulmu? olmas? hasebiyle Fransa’da bile la?vedilmi? olan milis askeri te’sîsini ve Ermenilerin sahte sened ve evrak ibrâziyle ve esbâb-? sâireye tevessül ile ahâli-i ?slâmiyyenin emvâl ve emlâkini yed-i zabtlar?na geçirmelerini ve ehl-i ?slâm?n Amerika vah?îleri mesâbesinde tutularak ‘izâle-i eksiriyyetine çal???lmas?n? ve bilâhare ma‘âzallâh? teâla büsbütün mahv ve munkariz olmas?n? müntec olacak olan ve yeni bir hakk-? nezâret talebine dair bulunan be-gayet muz?r bir tak?m mevaddan ibaret olup Almanya‘n?n polis ve jandarma te?kilat?na kesb-i vukûf eylemek üzere sûret-i mahsûsada Berlin‘e i‘zam buyurularak ol babda kesb-i ma‘lûmat-? mükemmele ile avdet etmi? olan piyade mirlivas? Rahmi Pa?a‘n?n tanzîm eyledi?i rapor îcab?na bak?lmak üzere jandarma dairesine havale k?l?nm?? ve binaenaleyh memalik-i ?ahane polis ve jandarmas?n?n Almanya‘n?nkine tatbîkan tanzîm ve ?slah? mukarrer bulunmu? oldu?u cihetle art?k milis askeri te’sîsini müntec tekal?f vukû‘?na ve bir güne i‘tiraz zuhûruna mahal kalm?yaca??ndan ve Berlin muahedenamesinin altm?? birinci maddesinin devletlere verdi?i salahiyyet yine mezkûr muâhedenamenin altm?? üçüncü maddesiyle mütenasib olmak laz?m gelece?inden mü?ârün-ileyh Münir Beyefendi hazretleri vâs?tasiyle vukû’ bulan teblîgata Fransa sefîri mezkûr altm?? birinci maddede beyan olunan husûsdan ziyâde yeni bir hakk-? nezâret taleb olunmad??? cevâb?n? vermi? olma?la bununla en muz?r olan cihet ber-taraf edilmi? oldu?undan ve sefîr-i mü?ârün-ileyhin bu ifâdesinin sened ittihâz? iktizâ edece?inden ve bâlâda zikr olunan mevâdd-? muz?rra-i sâirenin kabûlü adîm‘ülimkân bulundu?undan ve saltanat-? seniyye ve Devlet-i Aliyye’nin muhâfaza-i hukûk ve menâfi’i ve vikaye-i ?an ve istiklâli ile anâs?r-? ?slâm?n ilâ mâ?âallâhü teâla idâme-i tefevvuk ve rüchân? esbâb?n?n istihsâli ise dînen ve siyâseten zimmet-i hamiyyet-i me‘mûriyyete mütehattim ferâizden oldu?undan ber-vech-i bâlâ ?ngiltere ve Fransa ve Rusya sefîrleri nâm?na ba?tercümanlar? cânibinden damgas?z ve imzâs?z kâ??dda muharrer olarak efrencî May?s?n on birinci günü min gayr-i resm Ba?kitâbete tevdî ve i’tâ edilen bir aded muht?ra ve bir aded lâyiha ile süferâ-y? mü?ârün-ileyhime verilen cevâb?n as?llar? nezd-i hümâyun-? mülûkânede h?fz buyurularak sûretleri Ba?kitâbetçe mükerreren mukabele edildikten sonra leffen savb-? celîl-i fehâmet-penâhîlerine tesyâr edilmi? ve süferâ-y? mü?ârün-ileyhimin tanzîm ettikleri lâyihada bahs ve sürh ile i?âret olunan kavânîn ve nizâmat?n tetebbu‘?yle bunlar?n emr-i tatbîk?n? icrâ eylemesi müddet-i medîde ?ûrâ-y? Devlet‘de bulunmu? olmas? hasebiyle Mahmud Celâleddin Pa?a hazretlerine emr ü ferman buyurulmas? üzerine pa?ay? mü?ârün-ileyh cânibinden o vechile icrâ-y? tetebbuât ve tatbîkat olunarak mü?âhede etti?i mübâyenetler kezâlik sürh ile i?âret olunmu? ve ma’-mâ-fih i?bu mübâyenetler bir kat daha tatbîk ve tedkîke ?âyan bulunmu? oldu?u gibi kavânîn ve nizâmâl-? câriyeden bahs olunmas? hasebiyle el-yevm mer’?yyü‘l-icrâ olmayan kavânîn ve nizâmat?n mevzû’-? bahs olamamas? dahi tabîi bulunmu? ve bu madde hakk?nda vukû’ bulan su‘âl-i âlî üzerine Berlin sefâret-i seniyyesinden al?nan tahrîratda devletlerce ?slâhat nâm? verilen mevâd Ermenilerin bir idare-i mümtâzeye nâil olarak bir zaman-? karîbde bi’t-tedrîc Bulgarlar?n bugünkü bulunduklar? hal ve mevkie gelmelerine sebeb olaca?? ve bu misillû bir tehlikenin indifâ?na çâresâz olmak hemen ?imdiden bi’lumûm memâlik-i ?ahâne idâre-i dahiliyyesince nüsha-i vâhid üzere ve saltanat-? seniyyenin hukûk-? me?rûas?na göre ta’dîlat-? kâfiye icrâs? ve Berlin muâhedenâmesinde mezkûr islâhat?n bu vechile mal ziyâdetin ikmâl k?l?nd???na dâir düvel-i zâmineye de teblîgat ifasiyle mümkin olabilece?i Berlin mahâfil-i siyâsiyyesinde söylenmekte oldu?u gösterilerek bu ise mülâyim-i efkâr görülmü? oldu?undan evrâk-? meb‘ûse tedkîk ve mütâlaa ve îcâb-? keyfiyyet bi’l-etrâf teemmül ve mülâhaza buyurularak saltanat-? seniyyenin muhâfaza-i hukûk ve istiklâli ve anâs?r-? ?slâm?n vikaye-i menâfi’i ve rüchân? maksad-? mühimmine nazaran bu bâbda ne yap?lmak lâz?m gelece?inin mezkûr bir hafta müddetin ink?zas?ndan iki-üç gün evvel atebe-i ulyaya arz ve i?‘âr k?l?nmas? ?eref-sad?r olan irade-i seniyye-i h?lâfet-penahî mantûk-? münifinden bulunma?la ve zat-? fehâmetsimat-? sadaret-penahîlerinin selâm-? yümn-i encâm-? cenâb-? veliyyni’met-i bî-minnet-i a‘zamî ile taltîf buyurulduklar?n?n ve cülûs-? meyâmin-me‘nûs-? cenâb-? h?lâfet-penâhî rûz-? fîrûzundan beri Mâbeyn-i hümâyun-? cenâb-? mülûkâne Ba?kitâbetinden bed’ ile ?imdiye kadar me’mûr buyurulduklar? kâffe-i h?demâtda mesâ’î ve ikdâmat-? sadâkatkârane ve reviyyet-?i‘ârâne-i fahîmâneleri mü?âhede buyurulmu? oldu?u gibi bu def’a dahi kemâl-i sadâkat ve reviyyet-i sâmiye-i sadâret-penâhîleri îcâb?nca saltanat-? seniyye ve Devlet-i Aliyye’nin ânifen beyân olundu?u vechile muhâfaza-i hukûk ve istiklâli ve ehl-i ?slâm?n vikaye-i menâfi’? ve rüchân? ile kemâl-i sühûlet ve sükûnetle tesviye-i maslahata iktisâb-? muvaffak?yyet buyuracaklar?na emniyyet-i ?âhane ber-kemal bulundu?unun teb?îrine mübâderet k?l?nm?? olma?la ol bâbda.
Fî 20 Zilh?cce sene 312
Mukabele olunmnu?tur.
Kullar? Yahya Sezai
Kullar? Zeki
Abd-i memlûkleri Tahsin
***************************************************************************,
Vak?f Ar?ivi
Y?ld?z Ermeni Meselesi, Cilt 3, Belge No. 10
Y?ld?z Saray? Hümayûnu Ba?kitabet Dairesi
Özel yaz?
14 Haziran 1895
Kimden: Saray Ba?kâtipli?i (Genel Sekreterli?i)nden
Kime: Ba?bakanl??a
Konu: ?ngiltere, Fransa ve Rusya elçilerinin devletleri ad?na verdikleri notalar?n incelenip cevapland?r?lmas?
“Ba?bakanl??a
?ngiltere elçisi, son defa Padi?ah Efendimizin yüksek kat?na kabul buyruldu?unda: “Sason olay?ndan[1] dolay? ?ngiltere kamuoyunun tela?land???n?; bu tela??n yat??t?r?lmas? ve ?ngilizlerin zihinlerinde güven sa?lanmas? için Osmanl? Devleti’nin durumun gerekli k?ld??? önlemleri almas?” konusunu ortaya koymu?tur.
Elçinin bu sözleri üzerine kendisine ?u aç?klamalarda bulunulmu?tur: “Konunun gere?i ?ekilde incelenmesi ve görü?ülmesi amac?yla Turhan Pa?a gibi güçlü ve dürüst bir ki?inin ba?kanl???nda özel bir komisyon kurulmu? olup, komisyonun hemen verilen göreve ba?lad???;
Jandarma te?kilât?n?n düzene konulmas? konusunda oldu?u gibi, bölgenin ihtiyaçlar?na göre yürürlükte bulunan kanun ve nizamlar do?rultusunda ne yap?lmas? gerekiyorsa komisyonca enine boyuna ara?t?r?l?p incelemelerde bulunulaca??; Elde edilecek sonuçlar?n s?ras?yla yaz?ya al?n?p, düzenlenecek tutanaklar?n Meclis-i Mahsus-? Vükelâ (Bakanlar Kurulu) taraf?ndan incelenmesinden sonra, Padi?ah Hazretlerinin yüce kat?na sunulaca?? ve bu konuda buyurulacak Padi?ah Efendimizin yüksek buyruklar?na göre gere?inin yap?laca??na karar verilmi? oldu?u; Osmanl? Devletinin iyi niyetine güvenilmesi hakk?nda kendi hükümetine aç?klamada bulunmas?, ?ngiltere gazetelerinin Osmanl? Devleti aleyhinde yapt?klar? yay?nlara son verilmesinin sa?lamas?”da istenmi?tir.
Bu aç?klamalar üzerine elçi:
“Osmanl? Devletinin yürürlükte bulunan kanun ve nizamlar? çerçevesinde olmak kayd?yla Osmanl? Hükümetince yap?lmas? gerekli görülen konular hakk?nda baz? dü?ünceleri bulundu?unu” belirtmi?tir.
Elçiden:
“Osmanl? Devletinin yürürlükte bulunan kanun ve nizamlar?n?n yüksek onur verici maddeleri, gerek yüksek ki?ilik sahibi Padi?ah Efendimiz Hazretleri, gerekse makamlar? Cennet olan geçmi? büyük Sultanlarca uygun görülerek onaylanm?? olmalar? nedeniyle, dü?üncelerinin kanun ve nizamlar çerçevesinde olmas?n?n memnunluk verici oldu?u ifade olunarak, yürürlükte bulunan kanun ve nizamlar çerçevesinde olmak kayd?yla hat?r?na gelen konular neler ise ad? geçen komisyona bildirilmek üzere hemen söylemesi” istenmi?tir.
Elçi ise bu istek üzerine:
“Kendileriyle bir andla?ma içerisinde bulundu?u Frans?z ve Rusya elçileriyle bir görü?me yapmadan bu konuda bir?ey söyliyemiyece?ini” ifade etmi?tir.
Daha sonra da Frans?z ve Rusya elçileri kendileri taraf?ndan önerilecek konular?n Osmanl? Devletinin yürürlükte bulunan kanun ve nizamlar? d???nda olmayaca??na dair gerek bir önceki Ba?bakan, gerekse D??i?leri Özel Kalem Müdürü Münir Beyefendi arac?l??? ile görü?lerini Padi?ah Efendimize sunmu?lar ve güvencelerini bildirmi?lerdir.
Ayr?ca, Rusya elçisi yaln?z olarak Padi?ah?m?z Efendimizin Yüksek Kat?na kabul buyrulduklar?nda da bu güvencesini tekrarlam?? ve Osmanl? Devleti’nin ve Saltanat?n?n hak ve ç?karlar?n?n daima korunaca?? hakk?nda aç?klamada bulunmu?tur. Bundan dolay? da Padi?ah Efendimizce kendisine ho?nutlukla kar??l?k verilmi?tir.
Daha sonra adlar? geçen elçiler ad?na ba?tercümanlar?, 11 May?s tarihli, resmi olmayan, amblemsiz ve imzas?z bir kâ??t ile haz?rlad?klar? notay? ve tasar?y? Sanay Genel Sekreterli?ine vermi?lerdir.
Sözkonusu tasar? ve notan?n kapsam? ile, eski Ba?bakan Cevat, D??i?leri eski Bakan? Sait Pa?alar ve Adliye, ?çi?leri ve Millî E?itim Bakanlar? R?za, R?fat ve Zühdü Pa?alar taraf?ndan haz?rlan?p i?in öneminden dolay? imzalanmadan önce müsvedde olarak verilmesi emir buyurulan ve yap?lan görü?meler sonunda kaleme al?nan tasar? müsveddesinin kapsam? da yüksek bilgileri içindedir.
Ayr?ca, yüksek ?ahs?n?zla görü? al??veri?inde bulunduktan sonra yol gösterici önerilerinizle en zarars?z ?ekilde düzenlenen ve tekrar taraf?n?zdan görülüp, yine imzas?z ve amblemsiz resmî olmayan kâ??tlara yaz?l? olanak Münir Beyefendi ile adlar? geçen üç elçiye özel olarak verilen cevab?n, kendileri taraf?ndan verilen nota ve tasar? kapsam?n? red demek oldu?u yolundaki elçilerce yap?lan aç?klamadan dahi yüksek bilgileriniz bulunmaktad?r.
Ba?bakanl?k önceki Sal? günü Padi?ah Efendimizin Yüksek makamlar?na sunulan yaz?n?zda: “?ngiltere elçisi ile yapm?? oldu?unuz görü?me s?ras?nda sözü edilen cevab?n red anlam? ta??may?p, Osmanl? Hükümetince yürürlükte bulunan kanun ve nizamlar çerçevesinde uygulanmas? mümkün olan baz? konular?n ortaya ç?kar?lmas?n?n kararla?t?r?lm?? oldu?u; nota ve tasar?lar?na bir haftaya kadar cevap verilece?i ifade edilmi?ti. Ayn? zamanda cevap verilinceye kadar beklenilmesi için de ?ngiltere elçisinin r?zas?n?n al?nm?? oldu?u belirtilmi?ti.
Elçilerce verilen nota ve tasar?n?n kapsamlar? genellikle ?u konulara de?inmektedir:
— Alt? vilâyetin di?er do?u vilâyetlerinden ayr?lmas?,
— Daha önce göç etmi? olduklar? söylenen birtak?m bozguncu ve bölücünün Türkiye’ye girmelerine kap? aç?lmas?,
— Her ne ad alt?nda olursa olsun kurulmas? devletçe son derece zararl? olan (Almanya ve Avusturya devletlerinde bile bulunmay?p, bugün yeni bir askeri düzenlemeyi uygulamaya koyarak Fransa’da bile son verilen) milis askerinin olu?turulmas?,
— Ermenilerin sahte belge ve senet düzenliyerek veya ba?ka yollarla Müslüman halk?n mal ve mülklerine el koymalar?na meydan verilmesi,
— Müslümanlar?n Amerika vah?ileri düzeyinde tutularak ço?unlu?unun azalt?lmas?na çal???lmas? ve sonunda Allah korusun tamamen ortadan kald?r?lmalar?na neden olacak yeni bir denetim ve müdahale hakk? iste?ine sahip olabilmek.
Bunlar son derece zararl? ve sak?ncal? maddelerden ibarettir. Almanya’n?n polis ve jandarma kurulu?lar?n? inceleyip ö?renmek için özel olanak Benlin’e gönderilen, geni? ve önemli bilgiler edinenek dönmü? bulunan Piyade Tu?general Rahmi Pa?a’n?n düzenledi?i rapor, gere?inin yap?lmas? bak?m?ndan Jandarma Dairesi’ne gönderilmi?tir. Bundan böyle ülkede Polis ve Jandarma kurulu?lar?n?n Almanya’n?nkine göre uygulanacak ?ekilde düzenlenip yenilenmesi kararla?t?r?lm??t?r. Bu nedenle, art?k milis askeri kurulmas?na dair tekliflerde bulunulmas?na ve bu konuda hiçbir ?ekilde kar?? ç?k?lmas?na da gerek kalm?yacakt?r.
Berlin andla?mas?n?n 61. maddesinin, devletlere verdi?i yetki, yine ayn? andla?man?n 63. maddesine uygun dü?mesi gerekece?inden, Münir Beyefendi arac?l??? ile yap?lan bildiriye Fransa elçisinin 61. maddede geçen konular?n d???nda yeni bir hak iste?inde bulunulmad??? cevab?n? vermesiyle en zararl? taraf ortadan kald?r?1m??t?r. Fransa elçisinin bu sözünün senet kabul edilmesi gerekir. Yukar?da say?lan zararl? maddelerin kabul edilmesi de imkâns?zd?r.
Saltanat?n ve Osmanl? Devleti’nin ba??ms?zl???n?n, haklar?n?n, ç?karlar?n?n ve ?an?n?n sonsuza kadar korunmas?; ?slâm toplumlar?n?n her bak?mdan üstünlüklerinin devam ettirilmesi din ve politika bak?m?ndan yurdunu seven herkesin üzerine dü?en ve ba?ta gelen görevlerindendir.
Yukar?da aç?kland??? ?ekilde ?ngiltere, Rusya ve Fransa elçilerinin ba?tercümanlar? taraf?ndan amblemsiz ve imzas?z kâ??da yaz?lm?? olarak Saray Genel Sekreterli?i’ne özel anlamda verilmi? olan ortak bir nota ve tasar?n?n as?llar? ile adlar? geçen elçilere verilen cevab?n as?llar? Padi?ah Efendimizin yan?nda sakl? tutulmu?tur. Örnekleri Genel Sekreterlikçe tekrar tekrar kar??la?t?r?l?p kontrol edildikten sonra ekli olarak yüksek kat?n?za gönderilmi?tir.
Elçilerin düzenledikleri tasar?da geçen ve k?rm?z? ile i?aretlenen kanun ve nizamlar?n incelenmesi ve kar??la?t?r?lmas? görevi, uzun süre Dan??tay (?uray? Devlet)da görev yapm?? bulunan Mahmut Celâlettin Pa?a’ya emir ve ferman buyurulmu?tur. Ad? geçen Pa?an?n bu yoldaki incelemeleri sonucunda belirledi?i ve bize ters dü?en konular da k?rm?z? ile i?aretlenmi?tir. Ancak, sözü edilen ters hususlar?n bir kere daha kar??la?t?r?lmas? ve incelenmesi gerekli görülmü?tür. Yürürlükteki kanun ve nizamlardan söz edilmesi de ola?an görülmü?tür.
Bu konu hakk?nda Padi?ah Efendimizin bir sorusu üzerine Berlin Büyükelçili?imizden al?nan cevapta ?u aç?klamada bulunulmu?tur:
“Yabanc? devletlerce ?slahat (yeni düzenleme) ad? verilen konular, Ermenilerin imtiyazl? bir yönetime kavu?turularak yak?n bir zamanda derece derece Bulgarlar?n bugün elde ettikleri düzeye gelmelerine neden olacakt?r. Bu gibi bir tehlikenin giderilmesinin tek çaresi, hemen ?imdiden Türkiye’nin her yerinde uygulanmakta olan ve iç yönetiminde tek sistem olmak üzere ve devletin geçerli hukukuna uygun ?ekilde yeterli de?i?ikli?in yap?lmas?d?r. Berlin Andla?mas?nda söz edilen yeniliklerin bu ?ekilde fazlas?yla yerine getirildi?ine dair de kefil devletlere bilgi verilmesinin gerekli oldu?u, Berlin siyasi yetkililerince aç?klanmaktad?r.”
Belirtilen bu husus daha ?l?ml? bir dü?ünce olarak görülmü?tür. Taraf?n?za gönderilen sözkonusu belgeler incelenip, görü?ülüp, nelerin yap?lmas? gerekece?i etrafl?ca dü?ünülerek, devletin hukukunun ve ba??ms?zl???n?n, ?slâm toplumlar?n?n ç?karlar?n?n ve üstünlü?ünün korunmas? amac? ve önemi gözönünde tutularak yap?lmas?n?n uygunlu?una karar verilen hususlar?n elçilere verilen bir haftal?k sürenin bitiminden iki gün önce Yüce Padi?aha sunulmas? Padi?ah Efendimiz Hazretlerinin buyruklar?d?r.
Nimet sahibi Yüce Padi?ah?m?z Efendimiz Hazretleri, u?urlu ve mutluluk veren sonsuz selâmlar? ile Ba?bakanl?k Yüksek Makam?na sahip ?ahs?n?z? onurland?r?rlar. Yüce Padi?ah?m?z?n u?urlu tahtlar?na ç?kt?klar? gündenberi Saray Ba?kâtibi (Genel Sekreteri) görevinden ba?l?yarak bugüne kadar ?ahs?n?za verilen bütün görevlerinizde üstün çaba ve ba?ar?lar?n?z nas?l görülmü?se bu defa da Ba?bakanl?k görevinizde üstün ba?ar? ve ba?l?l???n?z övülerek beklenmektedir. Üstün görü? ve ba?l?l???n?z?n gere?i olarak, yukar?da aç?kland??? ?ekilde Devletin ve hükümdarl???n hukukunun, ba??ms?zl???n?n, Müslüman halk?n ve haklar?n?n korunmas? yolunda ne yap?lmas? gerekiyorsa en iyisinin yap?lmas? ve düzene konulmas? hususlar?nda da üstün ba?ar? gösterece?inize Efendimizin sonsuz güveni bulundu?unu müjdelerim.”
Kar??la?t?r?lm??t?r
Yahya Sezai Zeki Tahsin
***************************************************************************,
Osmanl? Ar?ivi
Karton 95, K?s?m 35, Zarf 48, Evrak 38
Bab-? âli Daire-i Sadaret Amedi Divân-? Hümayûnu
Atûfetlû Efendim Hazretleri
Ma‘lûm-? âlî buyuruldu?u üzere ?ngiltere ve Fransa ve Rusya devletleri süferâs?n?n Berlin Muâhedesinin altm?? birinci maddesine istinâden ?slâhât hakk?nda ll May?s 1895 tarihinde sûret-i husûsiyede takdi?n itmi? olduklar? memorandum ile lâyihaya cevap olmak üzere 23 Zilhicce sene 312 tarihinde bi‘l-istîzân ?erefsünûh ve sudûr buyurulan irâde-i seniyye-i hazreti hilâfetpenâhî mantuk-? âlîsine tevfîkan Hâriciye Nezâret-i celîlesinden suferâ-y? mü?ârün-ileyhime “?ngiltere ve Fransa ve Rusya devletleri mücerred Berlin Muâhedesinin altm?? birinci maddesine istinâden ?slâhât hakk?nda beyân-? mütâla‘ât eyledikleri ve madde-i mezkûrenin hâvi oldu?u taahhüdût?n icrâs?n? talebden ba?ka hükûmet-i seniyyeden yeni bir hakk-? nezâret istemedikleri ve kavânin ve nizâmât-? mevzû‘a hâricinde teklif dermiyân sadedinde bulunmad?klar? i?bu devletler süferâs?n?n evvel ve âh?r vuku’ bulan beyânât?ndan münfehim olma?la Hükûmet-i seniyye i?bu beyânât? ve mevzu’-i bahs olan ?slâhâtdan dolay? hukuk-? hükümrânî-i hazret-i pâdi?âhiye zerrece îrâs-? nakîse etmek devlet-i metbu‘alar?n?n hât?r ve hayâline bile gelmedi?ine dâir vâki’ olan te’mînât? sened ittihaz ider ve bundan dolay? devlet-i metbu‘alar? nâm?na beyan-? te?ekkür eyler. Sûfera-y? mü?ârün-ileyhimin onbir May?s binsekizyüz doksanbe? tarihinde vermi? olduklar? lâyiha ve muht?ran?n evvel ve âhir mukarrer ve müeyyid oldu?u veçhile kavânin ve nizâmât-? mevzua-i Devlet-i aliyye’ye mugâyir olmayan mevad ve ahkâm? esâsen kabûl edilmi?dir. Fakat mezkur lây?ha ve muht?ran?n tedkik ve mübâheseye muhtac olan ba‘z? nukât ve teferruât? istisnâ olunur. Yaln?z zikr olunan Berlin Muâhedesinin altm??birinci maddesi ahkâm? mucebince düvel-i mü?ârün-ileyhimin icrâat?na dâir selâhiyetleri dâhilinde münâsib sûretle bir diyecekleri oldu?u halde öteden beri tercümanlar? vâs?tas?yle Hariciye Nezâretine îfâ-y? teblîgat eyledikleri gibi usûl-ü müttehaze ve câriye-i devlete tevfîkan Hâriciye Nezâretine icrâ-y? teblîgat eyledikieri halde ol veçhile tebli? veya ihtar olunan husûsât?n nezâret-i mü?ârün-ileyhâ taraf?ndan îcab iden mahalle tevdi’ ve havâlesiyle tâkibinden gerû durulmayaca??na süferâ-y? mü?ârün-ileyhim emin olabilirler. Vazifesi münhas?ran ve hassaten mevki’-i fi’l ve icrâya konulacak ?slâhata kemal derece dikkat ve tefti?den ibâret olmak üzere devletin i’zâm eyleyece?i mahalle her cihetle tahsîne ?âyân bir me’mur ta’yin edilecekdir. ??bu ?slâhât lây?has?n?n tatbikat? esnâs?nda ahvâl-i mahalliyenin ilcâ idebilece?i ta’dîlât?n esbâb-? mûcibe-i makbûle ve ma’kûlesi devletlere tebli? olunacakd?r. Hukuk-? devlet ve hükümdârî-i hazret-i ?ehriyârînin mahfûziyeti maksad?yle Devlet-i aliyye’nin Berlin Muâhedesinin altm??birinci maddesine tevfîkan ve altm??üçüncü maddesine istinâden ?slâhât?n icrâs?na hemen mübâ?eret eylemek üzere bulundu?unu süferâ-y? mü?ârün-ileyhime beyân ider. Devlet-i aliyye mücerred adâlet ve musâvât? bihakk?n vikâye ve muhâfaza eylemek içün te?kilât icrâs?nda teb‘as?n?n nüfusu nisbetine riâyeten hareket eyleyecekdir. ?uras? mukarrerdir ki Devlet-i aliyye Berlin Muâhedesinin devletlere verdi?i selâhiyetden ba?ka bir vazife vermemi?dir” ibârât?n? hâvi olarak bir müzekkire-i ?ifâhiye verilmi? idi. Ma’rûzât-? sâb?kadan tafsîlât rehîn-i ilm-i âlî buyuruldu?u üzere i?bu müzekkire-i ?ifâhiyede esâsen kabul olundu?u beyan olunan mevâd kangileridir ve bahs-i tedkîke muhtac gösterilen ?eyler dahî kangi maddelerdir. Süferâ-y? sülüse taraf?ndan hükûmet-i metbû‘alar? ta’lîmât?na istinâden sual olunmu? ve Rusya elçisi Mösyö Nelidof bugün Bâb-? âlî’ye gelerek i?bu istîzâh? te’kid eyledi?i gibi dünkü gün Fransa sefiri Mösyö Canbon taraf?ndan dahî bu babda tekrir-i istîzâh k?l?nd??? Hâriciye Nâz?r? devletlû Pa?a hazretleri taraf?ndan ifâde k?l?nm?? ve di?er tarafdan dahi Hükûmet-i seniyye’ce mukaddeme-i fi’liyât gösterilmi? olmak üzere vilâyâta ta‘yini mukarrer olan müfetti?in sûr’at-i ta’yini lüzum gösterilmekde bulunmu? olub i?bu müfetti?li?e bir iki gün zarf?nda münâsib bir zât?n ta‘yini mukarrer olub irâde-i seniyyesi ?erefsudûrunda memuriyeti i’lân olunaca?? cevâben sefir-i mü?ârün-ileyhe bildirilmi? olmas? ve di?er iki sefârete dahi bu sûretle beyân-? hâl olunmak mukarrer bulunmas? cihetle i?in bu ciheti hâs?l olmu? ise de yukar?da beyan olundu?u üzere esâsen ve ma‘a??art kabul olunmu? olan lâyiha ve muht?ran?n mevâd ve ahkâm?ndan kangileni mevki-i icrâya konulaca??n?n ve yine lâyiha ve muht?ran?n tedkik ve mübâhaseye muhtac olubda istisnâ k?l?nan maddeleri kangileri olmak lâz?m gelece?inin bir komisyon ma‘rifetiyle tedkik ve tefriki îcâb-? maslahatdan bulundu?undan ve bu i?lerin bir ciheti hâriciye ve di?er cihât? idâre-i adliye ve dâhiliyeye müteallik oldu?undan Adliye ve dâhiliye ve hâriciye nâz?rlar? ve makâm-? sadâret müste?ar? devletlû pa?alar hazerât?ndan mürekkeb olmak üzere bir komisyon te?kili ve zikr olunan lâyiha ve muht?raya müterettib müzâkerât ve tetkîkât?n ehemmiyet ve müsta‘celiyet-i maslahatla mütenasib olacak sûretde îfâs? husûsunun dahi mezkûr komisyona tebli? ve tavsiyesi hakk?nda her ne veçhile emr ü fermân-? hümâyûn-? hazret-i hilâfetpenâhi ?erefmüteallik buyurul??r ise mantuk-? münifì infaz edilece?i beyâniyle tezkire-i senâverî terkim olundu efendim.
Fi 1 Muharrem sene 313 fi 12 Haziran sene 311
Sadrazan Sait
Hâmi? Sureti
Resîde-i dest-i ta’zim olub manzûr-? âlî olan i?bu tezkire-i sâmiye-i sadâratpenâhilerinin suret-i musaddakas? dahi me?mûl-i nigâh-? âlî olarak süferâ-i sülüsenin vermi? olduklar? lây?hada umûn-? maarife âid cihet dahi bulundu?undan Maarif-i umûmiye Nâz?r? devletlû pa?a hazretleri dahi dâhil olmak üzere ben vech-i arz u istîzân zikr olunan komisyonun te?kîli ile müzâkere-i keyfiyet olunmas? husûsuna irâde-i seniyye-i cenâb-? hilâfetpenâhî?erefmüteallik buyurulmu? ve ma’lûm-? sâmî-i fahîmâneleri oldu?u üzere bu i?in sûret-i cereyân? en evvel ?ngiltere sefiri huzûr-? ?evketne?ver-i hazret-i ?ehin?ahîde ?erefyâb-? müsûl oldu?u s?rada tercümân-i Divân-? hümâyûn Devletlû Münir Pa?a Hazretleri dahi haz?r oldu?u halde Devlet-i aliyye’nin kavânin ve nizâmât-? câriyesi dâhilinde olmak ?artiyle vuku ‘bulacak ba’z? ihtârât-? dostânesi taraf-? e?ref-i ?âhâneden hüsn-ü telakkî buyurulur ise Avrupadaki ?ikâyât?n önü al?naca??n? ve ?ngiltere devleti Devlet-i aliyye’yi her sûretle muhâfaza idece?ini arz ve beyân etmesi üzerine kavânin ve nizâmât-i câriyenin ahkâm-? münîfesi gerek velî-nimet-i bî minnetimiz zât-? ?evketsimât efendimiz hazretlerinin gerek ecdâd-i ulvî nijâd-? ?ehriyârîleri selâtîn-i izâm behi?t makam hazerâtin?n taht-? tasdîk-i âlîlerinde bulundu?u cihetle mülâhazât?n?n kavânin ve nizâmât-? câriye dâhilinde oldu?u halde hüsn-i telâkkî olunaca?? ve kavânin ve nizâmât-? cariye dâhilinde olmak ?artiyle mütebâdin-i hât?r? olan husûsât neden ibâret ise beyân itmesi ityan ve ferman buyurulmu? olmas? hasebiyle sefir-i mü?ârün-ileyh bu bâbda kendisiyle müttehid olan Rusya ve Fransa sefirleri ile mü?âvere eylememizden evvel bir ?ey söyliyemiyece?ini ifâde etmi? ve Fransa ve Rusya sefirleri dahi ihtar olunacak husûsât?n kavânin ve nizâmât-? câriye hâricinde olm?yaca??n? gerek bizzat gerek Hâriciye Mektupcusu atûfetlû Münir Beyefendi hazretleri vâs?tas?yle temin etmi? ve selef-i sâmî-i sadâretpenâhîleri zamân?nda bu teminat tekerrür eylemi? ve ahîren süferâ-y? mü?ârün-ileyhim nâm?na ba? tercümanlar? taraf?ndan efrencî Mayisin birinci günü va‘adleri mucebince s?rf hususî ve gayr-? resmî imzas?z ve damgas?z ka??tta muharrer olarak Ba?kitâbete i‘tâ k?l?nan bir aded muht?ra ve bir aded lây?han?n kavânin ve nizâmât-? câriye ile emr ü tatbikini icrâ eylemek üzere devletlû Mahmut Celâleddin Pa?a hazretlerine tevdi’ olunmu? ve mü?ârün-ileyh taraf?ndan fazla olarak lây?halan yap?lm?? ise de velî-nimet-i bî minnetimiz zât-? hilâfets?mât efendimiz hazretlerinin taraf-? e?reflerinden hiçbir mülâhaza beyan buyunulm?yarak yaln?z ?slâm?n rüchân? ve Hukuk-? Devlet-i aliyyeyi her dürlü zarardan vikâye ile beraber kavânin ve nizâmât-? hâz?ray? muhâfaza etmek ve kabil-i-icrâ olm?yan mevâd hakk?nda cevâb-? münâsib verilmek üzere selefi sâmî-i fahîmâneleri übhetlû devletlû Cevad Pa?a Hazretlerinin riyâsetinde havass-? vükelâdan mürekkeb komisyona hâvele-i keyfiyet olunarak komisyon-? mezkûrca süferâ taraf?ndan beyân olunan müddete kadar müzâkerât cereyân etmi? ve îd-i sa‘îdin hulûl etmek üzere oldu?u mülâbesesiyle ta’cîl-i keyfiyeti mutazamm?n ?ngiltere sefareti taraf?ndan bir protestonun haz?rlanarak bunun Rusya ve Fransa sefâretlerine dahi tasdik ve teklif ettirilece?i sâb?k hâriciye nâz?r? devletlû Said Pa?a hazretleri vâs?tas?yle anla??lmas? üzerine bi‘t-tertîb manzûr-? sâmî-i sadâretpenâhîleri dahi olub vilâyât nizamnâmesinin meclis-i umûmî k?sm?ndan mâ‘adâs?n?n merkeziyet-i idâreye dokunmayacak derecede olan ahkâm?n?n icrâs?n? mutazamm?n olarak min gayr-? resm suferây? mü?ârün-ileyhime i’tâ olunan muht?ra ve lây?ha mündericât?n? red demek oldu?u yolunda vâki’ olan beyânât üzerine def’a-i sâniyede bir müzekkire-i ?ifâhiye verilmi? olmas?ndan ibâret olub Berlin Muâhedenâmesinin altm??birinci maddesinin devletlere vermi? oldu?u selâhiyete kar?u altm??üçüncü maddesinin ahkâm-? mündericesi dahî Devlet-i aliyyenin hukuk ve tamâmî-i mülkîsini zâmin oldu?undan maddeteyn-i mezkûretiynin hükmen mütevâzin bulunmas? ve tevâzünün hüsn-i muhâfazas? vükelâ ve rical-i Devlet-i aliyye’nin mütehettim uhde-i me’mûriyet ve sadâkatleri oldu?undan devletce bu tevâzüne nâk?sa îras idebilecek her dürlü ahvalden ve her ne nâm ile olursa olsun milis askeri halini alabilecek te?kilâtdan be-gayet tevakkî olunarak gerek ecdâd-? izâm-? cenâb-? hilâfetpenâhî taraflar?ndan ve gerek cânib-i seniyyü‘l-cevânib-i hazret-i hilâfetpenâhîden ?enefsunûh ve sudûr buyurulmu? olan ferâmin-i âliye ve irâdat-? adâlet âyât-? seniyyenin ahkâm-? celîlesi tebaa-i ?âhânenin her s?n?f?na mütesâviyen icrâ-y? muâmele ve ma’delet edilmesi merkezinde olub binâ-enaleyh tebaa-i ?âhânenin sunuf-? muhtelifesinden hidemât-? devletde istihdâm olunacaklar?n mikdâr?n?n dahi nüfus nisbetinde olarak kâide-i adâlet ve müsâvât?n muhâfazas? lâzimeden oldu?undan ve ermenilerin nüfusu en ziyâde bulunduklar? mahallerde bile ?slâma nisbetle ekall-i kalil idü?inden buralar? pî?-i nazar-? dikkat ve i’tinâya al?narak âsâyi?-i memleketin her sûretle vikayesine kâfi olmak ve nüfus nisbeti gözedilmek ve zabt u rabt? ve nizamnâmesi hükûmete kar?u bir harekette bulunmalar?na mâni’ olacak sûretde bulunmak üzere vilâyât polis ve jandarma heyetinin mükemmel bir hâle vaz’? ve’l-hâs?l saltanat-? seniyye ve Devlet-i aliyye’nin muhafaza-i hukuku zât-? sâmi-i sadâretpenâhîlerinin makam-? hilâfet ve saltanat-? uzmâya derkâr olan sadâkatlerinden muntaz?r-? âlî idü?inin ve zât-? efhamîlerinin cülûs-? hümâyundan bu âna kadar bulunduklar? mühim ve mu‘tenâ me‘mûriyetlerin ve mesned-i celîl-i sadâret-i uzmâda ibraz buyurduklar? âsâ-? rü‘yet ve iktidar tahattur buyuruldukca devletin bu mü?kilat?n? biinâyetillah-i teala bertaraf iderek r?zâ-y? bârî ve ho?nîdî-i nebevîyi velî-nimet-i bî minnetimiz ?evketmeâb efendimiz hazretlerinin duâ ve teveccüh-ü humâyûnlar?n? bir kat daha celbe muvaffak olacaklar?na emniyet-i seniyye berkemâl oldu?unun ve zât-? âlî’i sadâretpenâhîleri ile komisyon heyetinin selâm-? mes’adet ittisâm-? hümâyûn-? mülûkâne ile taltif buyuruldu?unun ?eref efzâ-y? sünûh ve sudûr buyurulan emr ü fermân-? hümâyûn-? hazret-i pâdi?âhî mantûk-? âlîsine tevfîkan tebli? ve teb?irine ibtidâr k?l?nd? ol bâbda.
Fi 2 Muharrem sene 313 vefi 13 Haziran sene 311
Mukâbele edilmi?dir
Kullar? Mehmed Cevad
Kullar? Zeki
Abd-i memlûklar? Tahsin
***************************************************************************,
Vak?f Ar?ivi
Y?ld?z Ermeni Meselesi. Cilt 4, Belge No. 17
Bab-? Ali Dairei Sadaret Divan? Hümayün Amedi Kalemi
Özel Yaz? ve Eki
24 Haziran 1895
Padi?ah Buyru?u
25 Haziran 1895
Kimden: Ba?bakan Said Pa?a’dan
Kime: Padi?ah Yüksek Kat?na
Konu: ?ngiltere, Fransa ve Rusya elçilerinin ?slahat konusunda verdikleri memorandum ve tasar?lar? hakk?nda
“Yüksek Makam Sahibi Efendim Hazretleri
Yüksek bilgileri oldu?u üzere ?ngiltere, Fransa ve Rusya Devletlerinin elçileri Berlin Anla?mas?n?n 61. Maddesine dayanarak yeni düzenleme (Islahat) hakk?nda 11 May?s 1895 tarihinde özel olarak bir tasar? ve memorandum sunmu?lar idi.
17 Haziran 1895 tarihli Yüksek Buyruklar? üzerine D??i?leri Bakanl???m?z taraf?ndan an?lan üç elçiye konu hakk?nda sözlü olarak ?u aç?klamada bulunulmu?tu:
“?ngiltere, Fransa ve Rusya devletlerinin sadece Berlin Anla?mas?n?n 61. Maddesine dayanarak yap?lacak yenilikler hakk?ndaki görü?lerini bildirdikleri; bu madde ile yüklenilen hususlar?n uygulanmas?n? istemekten ba?ka Yüce Hükümetten yeni bir denetim hakk? istemedikleri ve yürürlükte bulunan yasa ve tüzükler d???nda da herhangi bir öneride bulunmad?klar? bu devletlerin elçilerince ?imdiye kadar yap?lan aç?klama ve bildirilerden anla??lm?? bulunmaktad?r.”
Yüce Hükümet, elçilerin devletleri ad?na yapt?klar? bu aç?klamay? ve sözkonusu yeni düzenlemeden dolay? Osmanl? Devletinin egemenlik haklar?na zerre kadar zarar vermek devletlerinin hat?r ve hayaline bile gelmedi?ine verilen garantiyi senet kabul eder. Bundan dolay? da ad? geçen devletlere te?ekkür eder.
Elçilerin 11 May?s 1895 tarihinde vermi? olduklar? tasar? ve notan?n ilk ve son kararla?t?r?ld??? ?ekilde Devlet-i Aliyyenin yasalar?na ve tüzüklerine ters dü?meyen maddeler hükümleri esasta kabul edilmi?tir. Ancak, sunulan tasar? ve notan?n incelenmesi ve görü?ülmesi gereken baz? noktalar? ve ayr?nt?lar? ayr? tutulmu?tur.
Berlin Anla?mas?n?n 61. maddesi hükümlerine göre ad? geçen üç devlet, uygulamalarla ilgili olarak yetkilerinin s?n?rlar? içine giren konularda usulüne uygun bir ?ekilde görü?lerini bildirebileceklerinden ötedenberi tercümanlar? arac?l??? ile D??i?leri Bakanl???m?za bildiride bulunmaktad?rlar. Devletin düzeni ve belli kurallar? do?rultusunda D??i?leri Bakanl???na bildiride ve uyar?da bulunduklar? konular?n, bu Bakanl?kça gerekli makamlara iletilerek izienmesinden geri durulmayaca??na elçiler güvenebilirler.
Görevi özellikle ve sadece uygulamaya konulacak yeni düzenlemeyi son derece dikkatli olarak denetlemek kayd?yla devletin gönderece?i bir yere her bak?mdan güvenilir bir memur atanacakt?r. Islahat tasar?s?n?n uygulanmas? s?ras?nda yerel ?artlar de?i?iklikleri gerektiriyorsa bunlar?n geçerli ve ola?an nedenleri devletlere bildirilecektir.
Devletin ve Saltanat?n hukukunun sakl? olmas? korunmas? amac?yla Devlet-i Aliyyenin Berlin Anla?mas?n?n 61. maddesine uyularak ve 63. maddesine dayanarak ?slahat?n uygulanmas?na hemen ba?lamak üzere bulundu?unu adlar? geçen elçilere duyurur. Osmanl? Devleti, adaleti ve e?itli?i en iyi ?ekilde korumak ve geli?tirmek için te?kilatla ilgili uygulamalarda halk?n?n nüfus oranlar?na uygun hareket edecektir.
?uras? bir gerçektir ki, Osmanl? Devleti, “Berlin Anla?mas?n?n devletlere verdi?i yetkiden ba?ka bir görev vermemi?tir.” ifadelerini kapsayan sözlü bir aç?klamada bulunulmu? idi.
Evvelki bildirmelerde, ayr?nt?lar? malum oldu?u üzere i?bu sözlü tezkerede esasda kabul olundu?u söylenen maddeler hangileridir ve incelenmesi gereken konular da nelerdir? Üç elçi tarafindan hükümetlerinin talimatlar?na dayan?larak bu konu hakk?nda aç?klama istenmi?tir.
Rusya elçisi Mösyö Nelidof bugün Bâb-? Ali’ye gelerek bu aç?klama iste?ini tekrarlad??? gibi dün Fransa elçisi Mösyö Kambon taraf?ndan da bu konuda tekrar aç?klama iste?inde bulunuldu?u D??i?leri Bakan? Pa?a Hazretleri taraf?ndan bildirilmi?tir.
Di?er taraftan da Yüce Hükümet bir hareket göstermi? olmak üzere illere atanmas? kararla?t?r?lan müfetti?in çabuklukla atanmas?n?n gerekli oldu?u teklifinde bulunulmu?tur. Elçiye, sözkonusu müfetti?li?e elveri?li bir zat?n kararla?t?r?ld??? ancak Padi?ah Onay?n?n ç?kmas?ndan sonra aç?klanaca?? cevab? verilmi?tir. Di?er iki elçiye de bu ?ekilde cevap verilmesi uygun görülmü?tür.
??in bu taraf? bu ?ekilde çözümlenmi?tir. Ancak, yukar?da aç?kland??? ?ekilde esasta ?artl? olarak kabul edilmi? bulunan tasar? ve nota maddelerinin hükümlerinden hangileri uygulamaya konulup, hangilerinin incelenmek ve görü?ülmek üzere ayr? tutulduklar?n?n, bir komisyon taraf?ndan belirlenmesi gerekmektedir. Konular?n bir k?sm? D??i?leri ve bir k?sm? da Adliye ve ?çi?leri yönetimlerini ilgilendirdi?inden Adliye, ?çi?leri, D??i?leri Bakanlar? ile Ba?bakanl?k Müste?ar?ndan olu?an bir komisyon kurulmas?; sözkonusu tasar? ve notaya ait görü?melerin ve incelemelerin konunun önemi ve çabuklu?una uygun ?ekilde yerine getirilmesinin de sözü edilen komisyona bildirilmesi hakk?nda her ne ?ekilde emir ve ferman buyurulur ise gere?inin ona göre yerine getirilece?i Yüksek Makamlar?na sunulur Efendim.
Sadrazam Said
Ek Örnek
(Padi?ah Buyru?u)
Ba?bakanl?kYüksek Makam?n?n i?bu (24 Haziran 1895 tarihli) Özel yaz?lar? Padi?ah Hazretlerinin Yüksek görü?lerine sunulmu?tur.
Sözü edilen elçilerin vermi? olduklar? tasar?da Milli E?itim (Maarif) ile ilgili konular da bulundu?undan Milli E?itim Bakan? (Maarif Nâz?r?) Pa?a hazretlerinin de kat?lmas?yla yukar?da sözkonusu edilen komisyonun kurulmas? ve konunun görü?ülmesi Padi?ah Efendimizin Yüksek Buyruklar? ile uygun görülmü?tür.
Yüksek bilgileri oldu?u üzere bu konu ?u ?ekilde geli?mi?tir: ?lk önce ?ngiltere elçisi Padi?ah Hazretlerinin huzuruna kabul buyrulmu?tu. Divan-? Hümâyûn Tercüman? Münir Pa?a Hazretleri de orada haz?r bulunmaktayd?.
Elçi söze ba?l?yarak:
“Osmanl? Devleti’nin yürürlükteki yasa ve kurallar? do?rultusunda olmak kaydiyle dostça baz? önerilerinin bulundu?unu; bunlar Padi?ah Hazretlerince kabul buyruldu?u takdirde Avrupa’daki ?ikâyetlerin önünün al?naca??n? ve ?ngiltere Devletinin Osmanl? Devletini her ?ekilde koruyaca?in?” ifade etmi?tir.
Bunun üzerine Efendimiz taraf?ndan kendisine:
“Yürürlükte bulunan yasa ve kurallar?n yüksek makam ve varl?k sahibi Padi?ah?m?z Efendimiz ve makamlar? Cennet olan geçmi? Padi?ah Hazretlerince uygun görülüp onaylanm?? olmalar? nedeniyle önerilerinin bu yasa ve kurallara uygun dü?tü?ü takdirde kabul buyrulaca??; yürürlükteki yasa ve kurallar çerçevesi içinde kalmak kaydiyle söylemek istedi?i konular neler ise söylemesi” emir buyruldu.
Bu defa elçi:
“Bu konuda kendisiyle anla?ma içinde bulunan Rusya ve Fransa elçileriyle görü?meden önce bir?ey diyemiyece?ini” söylemi?tir.
Daha sonra Fransa ve Rusya elçileri de önerilecek konular?n yürürlükte bulunan yasa ve kuralla?n d???nda olmayaca??na dair ya bizzat gelerek veya D??i?leri Sekreteri Münir Beyefendi arac?l??? ile bildirerek güvence vermi?lerdir. Bu durum önceki Ba?bakan zaman?nda da tekrarlanm??t?r.
En son, sözü edilen elçiler ad?na Ba?tercümanlar? taraf?ndan May?s’?n birinci günü, verdikleri söz gere?ince özel, resmi olmayan, imzas?z ve antetsiz bir kâ??tta yaz?l? olarak Saray Genel Sekreterli?i’ne bir nota ve bir tasar? verilmi?tir. Bunlar, yürürlükteki yasa ve kurallara uygun olup olmad???n?n incelenmesi için, Mahmut Celâlettin Pa?a Hazretlerine verildi. Pa?a, bunlar?n d???nda ayr? tasar?lar da haz?rlam??t?. Fakat Padi?ah?m?z Efendimiz bu konuda hiçbir görü? buyurmam??lard?r. Sadece ?slâm?n üstünlü?ünün, Devletin hukukunun ve yürürlükteki yasa ve nizamlar?n korunmas? sa?lanarak uygulanmas? imkâns?z olan maddeler hakk?nda uygun cevaplar verilmesi için konu önceki Ba?bakan Cevat Pa?a Hazretlerinin ba?kanl???nda bakanlardan kurulan komisyona aktar?lm??t?.
Komisyon inceleme ve görü?melerini elçilerce verilen sürenin sonuna kadar sürdürmü?tür. Bayram yakla?makta oldu?undan görü?melerin çabukla?t?r?lmas? için ?ngiltere elçili?ince bir protesto haz?rland???n? ve Rusya ve Fransa elçilerinin de bunu onaylay?p teklif edeceklerini D??i?leri eski Bakan? Sait Pa?a ö?renmi? idi.
Bunun üzerine düzenlenen ve Ba?bakanl?kça da görülen Vilâyet (?ller) Tüzü?ünün Genel Kurul (Meclis-i Umumi) bölümünün d???nda kalan ve merkezci yönetime dokunmayacak derecede olan maddelerinin uygulanmas? hakk?nda resmi olmayarak adlar? geçen elçilere sözlü cevap verilmi?tir.
Bu cevab?n verilen nota ve tasar? kapsam?n? red demek oldu?u yolunda verilen bildiri üzerine tekrar bir sözlü aç?klamada bulunulmu?tur ki durum bundan ibarettir.
Berlin Anla?mas?n?n 61. maddesinin devletlere vermi? oldu?u yetkiye kar?? 63. maddesinin kapsam? da Devlet-i Aliyyenin bütünlü?üne ve ba??ms?zl???na kefil oldu?undan her iki maddenin birbirine paralel tutulmas? ve bu paralelli?in korunmas? Bakanlar ve devlet ileri gelenlerinin ba?ta gelen görevlerindendir. Devletçe, bu paralelli?i bozacak her türlü durumdan ve her ne ad olursa olsun milis askeri niteli?ini alabilecek kurulu?tan son derece kaç?n?lmas? gerekir. Gerek geçmi? padi?ahlar taraf?ndan gerek Padi?ah?m?z Efendimiz taraf?ndan ç?kar?lm?? olan adalet da??t?c? yüksek buyruklar? Osmanl? halk?n?n her toplumuna e?it ve adâletli davran?lmas? esas?n? olu?turmaktad?r.
Bu bak?mdan Osmanl? halk?n?n her toplumundan devlet hizmetlerinde görevlendirileceklerin say?lar?n?n dahi nüfus oran?nda olmas?yla e?itlik ve adâletin korunmas? gerekmektedir. Buna göre Ermeniler nüfus bak?m?ndan en çok olduklar? yerlerde bile ?slâm halk?na oranla çok çok azd?rlar. Bu hususlar göz önünde tutularak ülkenin huzur ve güvenli?inin her bak?mdan korunmas?na yeterli olmak, nüfus oran? gözetilmek ve ya?ant?lar? ve nizamlar?n?n devlete kar?? bir harekette bulunmalar?na engel olacak ?ekilde bulunmak üzere vilâyet polis ve jandarma kurulu?lar?n?n en iyi bir ?ekilde düzene konulmas?, sözün özü Devletin hukukunun korunmas? Yüksek makam sahibi Ba?bakan’?n Padi?ah Efendimiz Hazretlerine olan ba?l?l?klar?ndan beklenmektedir.
Padi?ah Hazretlerinin tahta ç?k??lar?ndan bugüne kadar bulundu?unuz önemli ve seçkin makamlarda ve Ba?bakanl?k Makam?nda gösterdi?iniz titizlik ve etkin güçlülük hat?rland?kça Devletin bu sorununu da Allah’?n yard?m? ile çözümliyerek Allah’?n r?zas?n?, Peygamber’in ho?nutlu?unu ve Padi?ah?m?z Efendimiz Hazretlerinin hay?rl? dua ve sevgisini bir kat daha kazanaca??ndan sonsuz güven duyulmaktad?r.
Yüksek Ba?bakanl?klar? ile komisyon üyelerinin Padi?ah Efendimizin mutluluk veren yüksek selâmlar? ile onurland?r?ld??? hakk?ndaki ?eref dolu yüksek buyruklar? yüksek kat?n?za sunulur.”
Kar??la?t?r?lm??t?r
Kullar? Cevad Mehmed
Kullar? Zeki
**************************************************************************,
Osmanl? Ar??vi
Karton 95. K?s?m 35. Zarf 48. Evrak 38
Y?ld?z Saray-? Hümayûnu Ba?kitabet Dairesi
Mazbata sureti
?ngiltere ve Fransa ve Rusya sefirleri taraf?ndan ?slâhât-? ma‘lûmeye dâir tanzim ve takdim idilen lây?ha ve muht?ra üzerine süferâ-y? mü?ârün-ileyhime cevâben verilen müzekkire-i ?ifâhiyede esâsen ve ma’a?-?art kabul olunmu? olan ve bahs ü tetkîke muhtaç gösterilen mevaddan kangileri mevki‘-i icrâya konulaca??n?n ve tedkik ve mübâheseye muhtac olub da istisnâ k?l?nan maddeler kangileri olmak lâz?m gelece?inin tefriki ve bu babdaki müzâkerât ve tedkîkât?n ehemmiyet ve müsta’celiyeti maslahâtla mütenâsib olacak suretde îfas? bi’l-istîzân ?erefsunûh ve sudür buyurulan irâdât-? hikmet bünyât-? hazret-i milkdâri muceb-i âlîsine tevfikan taraf? âcizânemize havâle buyurulmu? olma?la ol bâbda cereyân iden müzâkerât ve tedkîkat neticesinde mezkûr lây?ha ve muht?ra muhteviyât?ndan kavânin ve nizâmât-? mevzû’a ahkâm?na tevâfuk idecek ve umum vilâyât-? ?âhânece kâbil-i tatbik olabilecek suretde olmak üzere aynen ve ta‘dîlen kabule ?âyân görülenlerle istisnâs? îcab iden mevadd?n ba?ka ba?ka gösterilmesi lâz?m gelerek lây?ha ve muht?ran?n sahîfenin sa? cihetine aynen nakl ve tahrir olunan Türkçe tercümeleri mevadd? asliyesine mütenâz?ren sol taraf?na sürh ile terkîm ve i?âret olunarak bu suretle tanzim k?l?nan nüshalar? leffen takdim k?l?nm?? olma?la ol bâbda emr ü ferman hazret-i menlehü ‘l-emrindir.
Fi 17 Muharrem sene 313 ve fi 28 Haziran sene 311
Adliye Nâz?r? R?za
Dâhiliye Nâz?r? R?fat
Hâriciye Nâz?r? Turhan
Maarif Nâz?r? Zühdü
Sadâret Müste?ar?
Tevfik
Mukâbele olunmu?dur
Kullar? Re?id
Kullar? Ecved
Abd-i memlûklar?
Tahsin
***************************************************************************
Vak?f Ar?ivi
Y?ld?z Ermeni Meselesi, Cilt 4, Belge No. 18
Y?ld?z Saray? Ba?kitabet Dairesi
Komisyon Karar?
10 Temmuz 1895
“?ngiltere, Fransa ve Rusya elçileri taraf?ndan yeni düzenlemelerle (Islahatla) ilgili olarak haz?rlan?p sunulan tasar? ve nota hakk?nda kendilerine sözlü olarak “bunlar?n esasen fakat ?artl? olarak kabul edildi?i, baz? maddelerinin incelenip üzerinde görü?ülmesinin gerekti?i” cevab? verildi?inden, sözkonusu maddelerden hangilerinin uygulamaya konulaca??n?n ve hangilerinin incelenip görü?ülmesi gerekti?inin belirlenmesi ve i?in önemi ve çabuklu?u göz önünde tutularak yerine getirilmesi görevi Yüksek Buyruklar? ile taraf?m?za verilmi? olup:
Yap?lan inceleme ve görü?meler sonucunda sözkonusu öneri ve muht?ra kapsamlar?ndan yürürlükte bulunan yasa ve tüzüklere uygun dü?ecek ve bütün vilâyetlere uygulanmas? mümkün olabilecek ?ekilde olmak üzere aynen ve de?i?tirilerek kabul edilenlerle ayr? tutulmas? gereken maddelerin ayr? ayr? gösterilmesi gerekmi?tir.
Sayfan?n sa? taraf?na muht?ra ve notan?n Türkçeye çevrilmi? maddeleri, sol tarafina da k?rm?z? ile maddeler hakk?ndaki görü?ler yaz?lm??t?r.
Düzenlenen nüshalar ekte sunulmu?tur. Emir ve buyruk emir sahibinindir.”
Adliye Bakan? R?za
?çi?leri Bakan? R?fat
D??i?leri Bakan? Turhan
Milli E?itim Bakan? Zühdü
Ba?bakanl?k Müste?ar? Tevfik
Görülmü?tür.
Kullar? Re?id
Kullar? Ecved
Tahsin
***************************************************************************
Osmanl? Ar?ivi
Karton 95, K?s?m 35, Zarf 48, Evrak 38
Y?ld?z Saray-? Hümayûnu Ba?kitabet Dairesi
Tezkire-i Sadâret Süreti
Ma‘lûm-? âlî buyuruldu?u veçhile Anadolu‘da vâki’ vilâyât-? sittei ma‘lûmenin ?slâh-? idâreleri hakk?nda mukaddemâ ?ngiltere ve Rusya ve Fransa sefirleri taraf?ndan ila k?l?nan memorandum ve lâyiha muhteviyât?ndan kavânin ve nizâmât-? Devlet-i Aliyye’ye muvâf?k olanlar? esasen kabul olundu?u ve bahs ve tetkîke muhtac bulunan maddeleri dahî istisnâ k?l?nd??? cevâb-? âh?r ile beyan k?l?nmas? üzerine esâsen kabul olunan ve bahs ve tedkîke mütevakk?f idü?i gösterilen maddeler kangileri oldu?u süferây? mü?ârün-ileyhim taraf?ndan devlet-i metbualar? nâm?na istîfsâr k?l?nma?la bunlar?n tedkik ve tefriki z?mn?nda bi’l-istîzân müteallik buyurulan irâde-i seniyye-i hazret-i tâcidârî mantuk-? münîfi veçhile Adliye ve Hâriciye ve Dâhiliye ve Maarif Nâz?rlar? ve makam-? sadâret müste?ar? pa?alar hazerât?ndan mürekkeb bir komisyon te?kil k?l?nm??d?. Zikr olunan memorandum ve Iâyihan?n ihrac olunan iki k?t‘a sûreti mevadd-? mü?temileden her birinin hizâs?na keyfiyet-i kabul veya red mezkûr komisyonda cereyan eyliyen tedkîkat ve mülâhazâta göre sürhle i?âret olundu?u ve her sahîfenin zîri mümzi bulundu?u halde komisyonun mazbatas?yle berâber manzûr-? âlî buyrulmak üzere leffen takdim k?l?nm?? olma?la emr ü ferman-? isâbet beyân-? cenâb-? tâcidârî ne veçhile müteallik buyurulur ise ona göre hareket olunaca??n?n atebe-i seniyye-i mülûkânelerine arz? mütemennâd?r efendim.
Fi 18 Muharrem sene 313 ve fi 29 Haziran sene 311
Sadrâzam Said
Mukabele Olunmu?dur
Kullar? Re?id
Kullar? Ecved
Abd-i memlûklar? Tahsin
***************************************************************************
Vak?f Ar?ivi
Y?ld?z Ermeni Meselesi, Cilt 4, Belge No. 19
Y?ld?z Saray? Ba?kitabet Dairesi
Sunu? Yaz?s?
11 Temmuz 1895
Kimden: Ba?bakan Said Pa?a’dan
Kime: Padi?ah Yüksek Makam?na
Konu: ?ngiltere, Fransa ve Rus elçilerinin verdikleri nota ve tasar? hakk?nda Komisyon karar?
“Yüksek bilgileri oldu?u üzere, Anadolu’da bulunan adlar? bilinen alt? vilâyetde yönetimin yeniden düzenlenmesi hakk?nda daha önce ?ngiltere, Rusya ve Fransa elçileri taraf?ndan verilen memorandum ve tasar? kapsam?ndan Devletimizin yasa ve tüzüklerine uygun olanlar?n esasda kabul olundu?u, inceleme ve görü?ülmesi gereken maddelerin de ayr? tutuldu?u kendilerine cevap olarak bildirilmi? idi.
An?lan elçilere hangi maddelerin esas kabul edildi?i ve hangilerinin incelenmek üzere ayr? tutuldu?u devletleri ad?na sorulmu? oldu?undan bunlar?n incelenerek belirlenmesi hakk?nda ç?kar?lan yüksek buyruklar?na göre Adliye, D??i?leri, ?çi?leri ve Milli E?itim Bakanlar? ile Ba?bakanl?k Müste?ar? Pa?alardan olu?an bir komisyon kurulmu?tu.
Sözkonusu memorandum ve tasar?n?n iki örne?i ç?kar?lm?? ve maddelerden herbirinin kar??s?na kabul veya red durumlar? Komisyon taraf?ndan yap?lan görü?meler ve incelemeler sonucunda k?rm?z? ile gösterilmi?tir.
Ayr?ca her sayfan?n alt? üyelerce imzalanm??t?r. ?ncelenen nüshalar Komisyonun tutana?? ile birlikte ekte sunulmu?tur. Bu konuda her ne ?ekilde emir buyrulursa ona göre hareket edilece?i Yüksek Makamlar?na sunulur Efendim”
Sadrazam Said
Kar??la?t?r?lm??t?r
Kullar? Re?id
Kullar? Ecved
Kullar? Tahsin
*************************************************************************,
Anasayfa
İletişim
