Makâm-? Seraskerî Mekûbî Kalemi
Ermenilerin ?stanbul’da îkâ’l-?ûri? ve ihtilâl eyledikleri Pazartesi gününün ertesi Sal? günü ak?am? ya’nî Çar?amba gicesi ol vakit sadrâzam bulunan Sait Pa?a kullar?na Adliye Nâz?r? R?za ve Dâhiliye Nâz?r? R?fat ve ol vakit Hâriciye Nãz?r? bulunan Turhan Pa?a’lar kullar? Mabeyn-i hümâyûn-? cenâb-? mülûkânelerinde icrâ-y? müzâkerât ile me?gul olduklar? ve kullar? da irâdât-? seniyyelerinin tebli?i ve encümenin mütâla’ât?n?n hâk-pây-i ?âhânelerine arz içün mütemâdiyen gidüb gelmekde oldu?um halde gece saat sekiz raddelerine gelmi?di. Bu esnâda kullar? taraf-? sadâretden seraskere yaz?lacak bir tezkirenin müsveddesini atebe-i ulyâ-y? mülûkânelerine takdim etmek üzere sadrâzam kullar? nezdinde bulunuyor idim. Sadrâzam kullar? i?bu müsveddeyi Amedci Bey kullar?na dikte ediyorlard?. Adliye Nâz?r? R?za ve Dâhiliye Nâz?r? R?fat ve Hâriciye Nâz?r? Turhan Pa?a‘lar kullar? da haz?r idiler. Sadrâzam kullar?na bir telgraf geldi. Açt? bakt?. Amedci Beye sür’atle dikteye devam ederek ve “Çabuk olun. Müsta’cel bir ?ey var.” diyerek yaz?lmakda olan müsveddeyi ikmâl ettirdi. Ba’dehû müsveddeyi li-ecli’l-arz kullar?na tevdi’ idüb ve yedindeki telgrafnâmenin hâvî oldu?u (Mâbeyn-i hûmâyûn’a) ta’birini gösterüb alenen “Ermeniler edebsizliklerini art?rd?lar. Hadlerini tecavüz ettiler. ?evketmeâb efendimiz hazretlerine arz ediniz. Edebsizler ?imdi de Beyo?lu kilisesinde toplanma?a ba?lam??lar. ?imdi Serasker Pa?a’y? celb buyursunlar. Beyo?lu cihetine bir tabur asker gönderelim yollar? tutsun. Bir tabur da Patrikhâne kilisesine gönderelim. Bahriye Nâz?r?na emir verelim Kumkap?’ya bir de gemi gönderelim. Patrikhâne kilisesinde müctemi’ olan edebsizleri gemiye doldurup bir tarafa teb’îd idelim ve patri?i de patrikhaneden alub Bâb-? zabtiye’ye haps idelim. Ben ?evketmeâb efendimiz hazretlerinin u?ur-? humâyûnlar?nda can?m? fedâya haz?r?m. Her dürlü mes’uliyeti deruhde iderim. Efendimiz merak buyurmas?nlar, müsterih olsunlar.” dedi?i ve kendi çoluk çocu?unun da lütfen saray-? humâyûn-u mülûkânelerine ald?r?lmas?n? rica etti?ini dahi arz etmekli?imi söyledi?i ve mü?ârün-ileyh kullar? ?u ifâdât?n? söyler iken pek mütelâ?î oldu?u ve pek ziyâde âsâr-? teessür izhâr eyledi?i ve kullar? oda kapusundan ç?karken kendüsi de tela?la kapudan ç?karak ba’dehû yine odaya girdi?i ve kullar? da kemâl-i sür’atle ko?up Çit kasr-? humâyunlar?na gelenek sadr-? mü?ârün-ileyh kullar?n?n ifâdât?n? hâk-pây-i ?âhânelerine arz iderken ma’lûm-? ?âhâneleri oldu?u veçhile üzerime bayg?nl?k ve t?kan?kl?k geldi?i ma‘rûzd?r.
Kullar? Mehmed
Ermenilerin ?stanbul’da îka’-? ?ûri? ve ihtilâl ettiklerinin gâliba ikinci günü yine ol vakit sadrâzam bulunan Said Pa?a kullar?yle Adliye Nâz?r? R?za ve Dâhiliye Nâz?r? R?fat ve ol vakit Hâriciye Nâz?r? bulunan Turhan Pa?a‘lar kullar? Mâbeyn-i humâyûnu cenâb-? mülûkânelerinde akd-? encümen etmi? olduklar? esnâda ve kullar? bir irâde-i seniyyelerinin tebli?i içün sadrâzam kullar? nezdine gitti?im s?rada sadr-? mü?ârün-ileyh kullan? Paris Sefaret-i seniyyesinden gelüb mündericât? Paris Sefiri Ziya Pa?a‘n?n Fransa Hâriciye Nâz?r?yle ?slâhât i?i hakk?nda cereyan iden ve neticesi ol vakte kadar hükûmet-i seniyye taraf?ndan düvel-i sülüseye k?s?m k?s?m tebli? edilmi? olan ?slâhât mukarrerât?n?n muntazam ve muhtasar suretde cem’ ve tahrîriyle yirmi dört saat zarf?nda süferâ-y? sülüseye i’tâ olunmas? lüzûm-? kat’îsini ve Müfetti? ?akir Pa?a‘ya bir H?ristiyan muâvin ta’yin olunmas?n? mübeyyin olan telgrafnâmeyi elden arz olunmak üzere kullar?na bi’t-tevdî’ mukarrerât-? mebhüse zaten taht-? tasdik-i âlîde bulundu?undan istenildi?i vechile bunlar?n serî’an tahrîren tebli? olunmas? lüzûmunu beyan ve bunun içün ayr?ca arz ve istâzâna bile hâcet görülemez ise de tahrîren tebli? olunaca??ndan bu lüzumu heyet-i encümence hemen bir mazbata arz ideceklerini ilâveten ityân itmekle kullar? atebe-i ulyâ-y? mülûkânelerine ol veçhile arz-? keyfiyet etti?imde tahrîren tebli? olunacak ?slâhât mukarrerât? taht-? tasdîk-i âlîlerinde olan ?eyler olub yeni bir ?ey olmad??? beyan olunmas?na nazaran bu bâbda yeniden arz-u istîzana hâcet olmad??? ve taht-? tasdîk-i âlîlerinde olan ?slâhât mukarrerât? iki mazbataya müstenid bulundu?u emr ü fermân buyurulmas?yle ol veçhile sadr-? mü?ârün-ileyh kullar?na îfâ-y? tebligât eyledi?imde ?slâhât mukarrerât? üç k?s?m olub birincisi süferây? sülüseye kendi zaman?nda en evvel tebli? olunan takrîr-i ?ifâhî ve ikincisi Bâb-? âlî’de komisyonu mahsusca yap?lan lây?ha-i mütekabile ve üçüncüsü de Meclîs-i vükelâca karargîr olan mevadd-? sitte olub bunlar?n üçü de taht-? irâde-i seniyyede bulundu?u ve bu mukarrerât veçhile yap?lacak ?slâhât?n tahrîren tebli?i taleb edilmekde oldu?undan bunun hakk?nda encümence bir mazbata yap?lub takdim edilece?ini söylemekle lede’i-arz taht-? tasdik-i humâyûnlar?nda olan i?bu üç k?s?m mukarrerâta dâir olan tezkire ve mazbatalar?n tarih ve numaralar?n?n tasrihiyle encümence bir mazbata-i muhtasaran?n takdîmi irâde buyuruldu?u halde ba’dehû hem bu veçhile taht-? tasdik-i hümâyunlar?nda olan tezkire ve mazbatalar?n numara ve tarihlerinin tasriki ve hem de tatbikde suhûlet olmak üzere bunlar?n ma’a melfûfât leffiyle yar?nki Meclis-i vükelâca bir mazbata tanzim ve takdimi irâde buyurulma?la ol veçhile tebli?-i keyfiyet edildi?ini ve ertesi Çar?amba ak?am? takdim olunan mazbataya taht-? tasdîk-i humâyunlar?nda olan tezkire ve mazbata ve melfûfât?n?n sûretleri melfûf oldu?u manzûr-? ?âhâneleri olma?la kullar? ma’rifetiyle sebebi sadr-? mü?ârün-ileyh kullar?ndan istîzâh olundukda taht-? tasdîk-i âlîde olan evrâk-? resmiyenin melfuf suretlerinin tekrar takdimi muvâf?k-? usûl olmad???n? ve kendisi ?evketmeâb efendimiz hazretlerinin Ba?kitabetleri hizmet-i celîlesinde bulunmu? idü?inden böyle bir muâmelenin emsâli nâ mesbuk idü?ini ve irâde-i seniyyesi ?erefsâd?r olan evrâk-? resmiye Bâb-? âlî’ye âid oldu?u ve takdim olunan sûretler Bâb-? âlî’deki evrâkin tamâm?yle matâb?k? oldu?undan ve zâten as?llar? nezd-i âlî de al?konulub irâdât-? seniyye sûret-i musaddakalar üzerine ?eref sâd?r olmu? idü?inden nezd-i âlîde ki as?llarla tatbik ettirildi?i halde matlub hâs?l olaca??n? dermayân eylemi? idü?i ve Bâb-? âlî’deki evrâk?n getürilmesi hakk?ndaki irâde-i kat‘iyye-i ?âhâneleri üzerine bunlar? celb içün gece âmedciye Bâb-? âlî’ye göndermi? idü?i ma’ruzdur.
Kullar? Mehmed
Ermenilerin ?stanbul’da îka’? ?ûri? ve ihtilâl etmeleri üzerine ol vakit sadrâzam bulunan Sait Pa?a kullar?yle Adliye Nâz?r? R?za ve Dâhiliye Nâz?r? R?fat ve ol vakit Hâriciye Nâz?r? bulunan Turhan Pa?alar kullar? Mâbeyn-i humâyûn-? cenâb-i mülûkânelerinde akd-? encümen-i me?veret etmekde olduklar? halde ?evketmeab efendimiz hazretleri ?ûri? ve ihtilâlin serî’an önü al?nmak ve i? uzat?lmayub âsâyi? i’âde edilmek muktazi oldu?undan ve bunun içün yap?lacak yegâne tedbir hemen idâre-i örfiye îlân? ile mütecâsirlerin te’dibi ve silâhlar?n toplanmas? oldu?undan ol veçhile îfâ-y? muâmele olunmas? lüzûmunu iki defa kullar? vâs?tas?yle sadr-? mü?ârün-ileyh kullar?na irâde ve ferman buyurduklar? halde sadr-? mü?ârün-ileyh kullar? idâre-i örfiye i’lân? hâlinde ?stanbul’da umûmî bir ihtilâl vuku’ bulmu? oldu?u manas?n? tazammun iderek i? i’zâm edilmi? olunaca??ndan ve kendileri i?i bir tak?m Ermeni erbâb-? fesâd?n?n harekât-? ihtilalcûyanesi dâiresinde göstererek ol veçhile bitürmek tarîkini ihtiyar ettiklerinden bahisle idâre-i örfîye i’lân? gayr-? câiz oldu?unu ifâde ve Adliye Nâz?r? Pa?a kullar? da bu yolda beyân-? mütâle’a etmi? ve Dâhiliye ve Hâriciye Nâz?rlar? kullar? da bunu sükûtla tasdik etmi? idükleri ve bu veçhile encümenin adem-i cevaz göstermesi üzerine idâre-i örfiye i’lân olunamad??? ma‘rûzd?r.
Kullar? Mehmed
***************************************************************************
Vak?f Ar?ivi
Y?ld?z Ermeni Meselesi, Cilt 4, Belge No. 16
Seraskerlik Makam? Yaz? ??leri
Rapor (Özel)
Kimden: Mehmed‘ten
Kime: Padi?ah Yüksek Makam?na
Konu: Ermenilerin ?stanbul’da ç?kard?klar? kar???kl?klar Ba?bakan Said Pa?a’n?n tutumu
“Ermenilerin ?stanbul’da ayaklan?p karga?a ç?kard?klar? Pazartesi günün ertesi Sal? günü, yani Çar?amba gecesi o zaman Ba?bakan bulunan Sait Pa?a, Adliye Bakan? R?za Pa?a, ?çi?leri Bakan? R?fat Pa?a ve yine o zaman D??i?leri Bakan? olan Turhan Pa?alar Saray Genel Sekreterli?i (Mâbeyn-i Hümâyûn)’nde Kurul (Encümen) toplant?s? yapm??lar idi. Ben de Yüksek Buyruklar?n?z? sunmak için devaml? gidip gelmekte idim.
Gece saat sekiz s?ralar?na gelmi?ti. Bu s?rada Ba?bakanl?k’tan Savunma Bakanl??? (Seraskerlik)’na yaz?lacak bir yaz?n?n müsveddesini Yüksek Kat?n?za sunmak üzere Ba?bakan?n yan?nda bulunuyordum.
Ba?bakan, söz konusu müsveddeyi Özel Kalem Müdürü (Amedci)’ne yazd?r?yordu. Adliye Bakan? R?za, ?çi?leri Bakan? R?fat ve D??i?leri Bakan? Turhan Pa?alar da yan?nda idiler.
Bu s?rada Ba?bakan’a bir telgraf geldi. Açt? bakt?. Özel Kalem Müdürüne; süratle yazd?rmaya devam ederek:
“Çabuk olun, acele bir ?ey var!”
Diyerek yaz?lmakta olan müsveddeyi acele olarak tamamlatt?. Sonra Yüksek Makamlar?n?za sunulmak üzere bana verdi. Ayn? zamanda elindeki telgraf?n üzerindeki “Mabeyn-i Hümâyûn’a” kayd?n? gösterip aç?kça:
— “Ermeniler edepsizliklerini artt?rd?lar. Hadlerini a?t?lar. Padi?ah?m?z Efendimiz Hazretlerine arz ediniz. Edepsizler ?imdi de Beyo?lu kilisesinde toplanmaya ba?lam??lar. ?imdi Serasker Pa?ay? getirtsinler. Beyo?lu taraf?na bir tabur asker gönderelim. Yollar? tutsun. Bir tabur da Patrikhâne kilisesine gönderelim. Bahriye Nâz?r? (Deniz Kuvvetleri Bakan?)’na emir verelim, Kumkap?’ya bir gemi gönderelim. Patrikhâne kilisesinde toplanm?? olan edepsizleri gemiye doldurup bir tarafa uzakla?t?ral?m. Patri?i de Patrikhâne’den al?p tutuklayal?m. Ben, üstün güç sahibi Efendimiz Hazretlerinin u?runda can?m? vermeye haz?r?m. Her türlü sorumlulu?u yüklenirim. Efendimiz merak buyurmas?nlar. Rahat olsunlar” dedikten sonra, çocuklar?n?n ve ailesinin saraya ald?r?lmas?n? rica etti?ini de söylememi istedi.
Ba?bakan bu sözleri söylerken son derece tela?l? ve üzüntülüydü. Ben oda kap?s?ndan ç?karken kendisi de tela?la kap?dan d??ar? ç?k?p tekrar içeri girdi.
Ben son süratle ko?up Çit Kasr?’na geldim. Ba?bakan?n sözlerini Yüksek Makamlar?n?za sunarken Yüksek bilgileri oldu?u ?ekilde üzerime bayg?nl?k ve t?kan?kl?k gelmi?ti. Arz olunur.
Kullar? Mehmed
Ermenilerin ?stanbul’da ayaklan?p karga?a ç?kard?klar?n?n galiba ikinci günü idi. Yine o zaman Ba?bakan bulunan Sait Pa?a ile Adliye Bakan? R?za, ?çi?leri Bakan? R?fat ve o zaman D??i?leri Bakan? olan Turhan Pa?alar Saray Genel sekreterli?i’nde Kurul toplant?s? yapt?klar? bir s?rada ben bir Buyru?unuzu bildirmek için Ba?bakan’?n yan?na gitmi?tim.
O s?rada Ba?bakan bana, Paris Elçili?imizden gelen:
“Paris Elçisi Ziya Pa?a’n?n Fransa D??i?leri Bakan? ile ?slahat i?i hakk?nda yapt??? ve sonucu o ana kadar Hükümetimiz taraf?ndan üç devlete k?s?m k?s?m bildirilmi? olan Islahat (yenilik) görü?melerinde al?nan kararlar?n düzgün ve k?sa bir ?ekilde bir araya getirilip yaz?l? olarak yirmi dört saat içinde üç elçiye verilmesinin kesin olarak gerekti?i ve Müfetti? ?akir Pa?a’n?n yan?na bir H?ristiyan yard?mc?s? atanmas?” hakk?ndaki telgraf? Yüksek Makamlar?n?za sunmam için elden verdi.
Telgraf? verdikten sonra da ?unlar? söyledi:
“Söz konusu kararlar?n zaten Yüksek onaylar?n?za sunulmu? oldu?undan istenildi?i takdirde bunlar?n çabuklukla ve yaz?l? olarak bildirilebilece?i, bunun için ayr?ca onaya sunmak gerekmiyorsa da yaz?l? olarak bildirilece?inden bu gere?i kurulca hemen bir karara ba?layacaklar?n?” ifade etmi?tir.
Konuyu bu ?ekilde Yüksek Makamlar?n?za sundu?umda:
“Yaz?l? olarak bildirilecek kararlar?n Yüksek onaylar?n?za sunulmu? bulunan ?eyler olup yeni bir ?ey olmad??? ve bunlar hakk?nda ise iki kararnamenin var oldu?unu” buyurmu?tunuz.
Buyruklar?n?z? aynen Ba?bakan’a bildirdim. Bana bu konuda:
“Islahat (yenilik) kararlar?n?n üç k?s?mdan olu?tu?unu,birincisinin: üç elçiye kendisi zaman?nda ilk bildirilen sözlü nota’n?n; ikincisinin: Bâb-? Ali’de özel komisyonca yap?lan kar??l?k te?kil eden tasar?n?n; üçüncüsünün de Bakanlar Kurulunca kararla?t?r?lan alt? maddenin oldu?unu, bunlar?n üçünün de Yüksek onaylar?n?za sunulmu? olup bekledi?ini, bu kararlar do?rultusunda yap?lacak düzenlemenin yaz?l? olarak bildirilmesi istenildi?inden bunun hakk?nda Kurul taraf?ndan bir tutanak haz?rlan?p sunulaca??n?” söyledi.
Yüksek Makamlar?n?za sundu?umda:
“Yüksek onaylar?n?za sunulmu? bulunan söz konusu üç k?s?m karara dair olan yaz? ve tutanaklar?n tarih ve numaralar?n?n aç?klan?p, kurulca öz bir tasar?n?n sunulmas?” emir buyrulmu?tu.
Bu Yüksek Buyru?unuz ile birlikte sonraki “Yüksek onaylar?n?za sunulmu? olan sözü edilen yaz? ve tutanaklar?n tarih ve say?lar?n?n sunulmas? ve uygulamada kolayl?k olmak üzere bunlar?n ekleriyle birlikte yar?nki Bakanlar Kurulunca bir Kararnâme düzenlenerek sunulmas?” hakk?ndaki Yüksek Buyruklar?n?z? aynen bildirdim.
Ertesi gün Çar?amba ak?am?, Yüksek Makam?n?za sunulan mazbataya onaylar?n?zda bulunan yaz? ve mazbata eklerinin örneklerinin eklenmedi?i görüldü?ünde Yüksek Buyruklar?n?z üzerine bunun nedeni taraf?mdan Ba?bakan’a soruldu?unda:
“Yüksek onaylar?n?zda bulunan resmi belgelerin ekli olarak örneklerinin tekrar sunulmas?n?n usulden olmad???, kendisi daha önce Efendimizin Genel Sekreterli?i görevinde bulundu?unu ve ?imdiye kadar böyle bir i?lemin yap?lmam?? oldu?unu, Padi?ah Buyru?u ç?km?? bir resmi belgenin art?k Bâb-? Ali’ye ait oldu?unu, sunulan örneklerin de Bâb-? Alî’deki belgelerin ayn?s? oldu?undan zaten as?llar?n?n Yüksek Makam?n?zda al?konulup buyruklar onayl? örnekler üzerine ç?kar?ld???ndan Yüksek Kat?n?zdaki as?llar?yla kar??la?t?r?ld???nda iste?in yerine gelmi? olaca??n?” söylemi? idi.
Bâb-? Âli’deki belgelerin getirilmesi için kesin emir buyurdu?unuzda da bunlar?n getirtilmesi için gece Özel Kalem Müdürünü Bâb-? Alî’ye göndermi? idi.
Kullar? Mehmed
Ermenilerin ?stanbul’da ayaklan?p karga?a ç?kard?klar?nda o zaman Ba?bakan bulunan Sait, Adliye Bakan? R?za, ?çi?leri Bakan? R?fat ve D??i?leri Bakan? Turhan Pa?alar Saray Genel Sekreterli?i’nde Kurul Toplant?s? yapt?klar? s?rada Padi?ah?m?z Efendimiz Hazretlerinin:
“Ayaklanman?n ve kar???kl???n bir an önce bast?r?lmas? ve olay?n büyütülmeyip huzur ve güvenin tekrar sa?lanmas?n?n gerekli oldu?u, bunun içinde al?nacak tek önlemin S?k? Yönetim ilin ederek olay ç?karanlar?n cezaland?r?lmas? ve silahlar?n toplanm?? oldu?undan gere?inin yap?lmas?” hakk?nda iki defa buyurduklar? emir ve buyuklar?n? Ba?bakan’a iletti?im halde,
Ba?bakan:
“S?k? Yönetim’in ilan? halinde ?stanbul’da genel bir ayaklanma oldu?u anlam? ç?kar?larak i?in büyütülmü? olaca??ndan, kendilerinin olay? bir tak?m Ermeni fesatç?n?n ayaklanma hareketi olarak göstererek kapatmak yolunu uygun gördüklerini ve S?k? Yönetim ilan?n?n uygun olmad???n?” söylemi?tir.
Orada bulunan Adliye Bakan? da ayn? görü?te oldu?unu aç?klam??t?. ?çi?leri ve D??i?leri Bakanlar? da görü?ü susarak kabul etmi?lerdi. Kurulun bu ?ekilde uygun görmemesi üzerine de s?k? yönetim ilân edilememi?tir. Arz ederim.”
Kullar? Mehmet
**************************************************************************,
Osmanl? Ar?ivi
Karton 86, K?s?m 31, Zarf 158, Evrak 2016
Makâm-? Seraskerî Mektûbi Kalemi
Ermeni sakin olan vilâyât-? ?ahanede icrâs? düvel-i sülüse taraf?ndan teklif olunan ?slâhâttan ve devletçe kabûlünde mahzur görünen ve halbuki süferâ cânibinden ?srar olunan mevad evvelâ te?kil k?l?nacak olan ?slâhât komisyonuna tercümanlar?n ?slâhât icrâs?ndan dolay? mürâcaat etme?e haklar? olmas? sâniyen jandarmada H?ristiyan zâbit bulunmas?, sâlisen nâhiye müdirlerînin vilâyât-? ?âhâne nizamnâmesi ahkâm?na tevfîkan ta’yin olunmalar? ya’ni müdirlerin yerli olmalar?, râbi’an köy bekçileri, hâmisen hapishâneler hakk?ndaki nizamnâmelerin tatbik ve icrâs?, sâdisen nisbet kaidesine tevfikan me’mûrin-i H?ristiyâniye kabul husûsât? olma?la bu bâbda olan mütâlea-i ubeydânemin arz? muktezâ-y? emr ü fermân-? humâyûn-? hazret-i hilâfetpenâhîlerinden oldu?u kurenâ-i hazret-i ?ehriyârîden Faik Bey kullar? taraf?ndan tebli? olundu.
Teklîfât-? vâk?‘an?n mebnî-i aleyhi Berlin Muâhedenâmesi olacak ise de Sason vuku‘ât? üzerine Ermenilerin i?fâlât?na kap?lan ?ngilizler yanl?? bir esasa istinâden zikr olunan muâhedenâmenin daha ilerüsine giderek Devlet-i aliyyenin îcâbat-? mahalliyeye göre ìcrâ idece?i ?slâhat?n ?eklini kendileri ta‘yin etme?e ve bunun da icraat?n? kontrol alt?na alma?a kalk??m??lard?r. Mademki o yanl?? esâs?n tashîhi tedbirine vaktiyle Bâb-? âlîce te?ebbüs olunm?yarak Ermenilerin isyân? güyâ su‘i idâreden ne?’et etmi? itikad? efkâr-? umûmiyeye yerle?mi?dir. ?imdi hasbelhal ba‘z? ?eylere katlanmak zarûrî ve bâ husus Rusya ile Fransa dahi bu meselede ?ngiltere’ye iltihak eylemi? olduklar?ndan bu üç devletin ?srarlar?na kar?u külliyyen muhâlefette melhuz olan tehlike dahi arz u beyandan müsta?nî olub bunda as?l aran?lacak ?ey hukuk-u ?âhânenin muhafazas? maddesi olaca??ndan süferâ ile meyânede muhtelifünfîhâ olan mevadd? o daire içünde hal ve tesviye etmek iktiza idüb binâenaleyh çünkü Berlin Muâhedenâmesinin altm?? birinci maddesi hükmünce devletler Ermeni sakin olan vilâyetlerde Devlet-i aliyye’ce icrâ olunacak ?slâhât?n tatbikat?na nezâret etmek selâhiyetini hâiz olduklar?ndan re’y-i kemterâneme göre süferân?n i?bu nezâret teklifine aslâ itiraz olunmayub fakat nezâret buraca ?slâhât komisyonuna müracaatla de?il mahalli icraatda ya’nî vilâyâtda olaca??ndan ne yolda nezâret idecekleri meselesi kendü reylerine b?rak?lmal?d?r. Sâniyen jandarmada H?ristiyandan dahî zabit istihdâm? ve sâlisen vilâyât nizamnâmesi mucebince müdirlerin yerli olmalar? husûsât? ve mevadd-? sâire ile nisbet kaidesine tevfîkan me’mûrîn-i H?ristiyâniyye kabulü kaziyesi eslâf-? i’zâm-? ?âhâneleri zamanlar?nda sâd?r olan ?slâhât fermân-? âlîleriyle i’tâ buyurulan müsâvât kayd?na, ya’nî tebe’a-i gayr-? Müslimenin dahi hukuk-? umûmiyeden müstefit olmalar? vaadine müstenid olmas?yle ?imdi ol bâbda olan irâdât-? seniyyenin veya nizâmât-? mevzû‘an?n icrâat? hususunda ruy-i imtinâ’ irâesi müdahale-i ecnebiyeyi daha ziyade te?did idebilece?inden buna meydan verilmemek ve bâ husus zât-? akdes-i hazret-i hilâfet penâhileri hakk?nda galeyâna getürülen ?ngiltere efkâr-? umûmiyesini bir saat akdem teskin etmek içün mukaddemâ dahi arz olundu?u vechile teklîfât-? vâk?‘ay? bir suret-i umûmiyede ve kayd-? ihtirâzi taht?nda ya‘nî “Ermeni sâkin olan vilâyetler içün ?ngiltere, Fransa ve Rusya devletleri cânibinden teklif edilüb hükûmet-i seniyyece ba’de’l müzakere muvâfakat olunan ?slâhât projesinin mahallerince tatbikat?nda hasbel-mevki ta’diline lüzum görülebilecek mevad düvel-i mü?ârün-ileyhim süferâs?yla bilmüzâkere tashih olunacak ve her halde Berlin Muâhedesiyle müeyyed olan hukuk-? saltanat-? seniyyeye halel getirülmeyecekdir” meâlinde bir ibâre derciyle kabulüne müsâade-i seniyye-i mülûkâneleri ?âyân buyurulmas? halinde mes’elenin buhran? geçirülübilerde teklîfât-? mezkûrenin icrâat? esnâda s?ras? geldikçe gerek marrü‘l-beyan alt? maddenin ve gerek Kürdlere bilâ tezkire silah ta??tt?rmamak ve tâbir-i âharla Kürdleri eslihadan tecrid etmek gibi icras? mü?kil ve belkide nâ kabil husûsât-? sâirenin ta’dil ve tesviyesine ihtimam olunur. ?u halde süferâ ile müzâkereye muhtac olan ?ey yaln?z ?slâhat?n icraat?na nezâret bah? olub ?slâhat-? mezkûre peyder pey mevki’-i icrâyâ vaz’ olundukca Bâb-? âli’den evvel be evvel süferâya ihbâr-? keyfiyet olunaca??ndan mahallerince icraata nezâret etmeleri husûsu kendilerine âit bir keyfiyet olma?la buna bir karar verildi?i halde meseleye nihâyet verilmi? olaca?? âcizâne mütâlea olunmu? ise de ol bâbda ve kat?be-i ah-valde emr ü ferman hazret-i veliyyü‘l-emr efendimizindir.
Fi 8 Rebiulevvel sene 312 ve fi 17 A?ustos sene 311
***************************************************************************
Vak?f Ar?ivi
Y?ld?z Ermeni Meselesi, Cilt 4, Belge No. 6
Seraskerlik Makam? Yaz? ??leri
Rapor - Yaz?
29 A?ustos 1895
Kimden: Eski Ba?bakan Kamil Pa?a’dan
Kime: Padi?ah Yüksek Kat?na
Konu: Yeni düzenleme (Islahat) uygulamalar?n?n yabanc? devletlerce kontrol edilmesi hakk?nda görü?ler
“Ermenilerin oturduklar? Vilâyetlerde uygulanmas? üç devlet taraf?ndan önerilen ?slahat?n ve devletçe kabulünde sak?nca görünen ancak elçilerce üzerinde ?srar edilen maddelerin,önce kurulacak Islahat Komisyonuna tercümanlar?n Islahat uygulamalar?ndan dolay? ba?vurmaya haklar? olmas?, ikincisi Jandarmada H?ristiyan subay bulunmas?, üçüncüsü Nahiye Müdürlerinin Vilayet Tüzü?ündeki kurallara uygun olarak atanmalar? yani Müdürlerin yerli olmalar?, be?incisi köy bekçileri, alt?nc?s? hapishaneler hakk?ndaki tüzü?ün uygulanmas?, yedincisi nüfus oran?na uygun olarak H?ristiyan memurlar?n kabulü konular?nda görü?lerimizin sunulmas?n?n Yüce Padi?ah Hazretlerinin buyruklar? oldu?u Faik Bey taraf?ndan bildirildi.
1. Yap?lan öneriler Berlin Anla?mas?n?n esaslar?na dayand?r?lmak istenmekte ise de Sason olay? üzerine Ermenilerin aldatmalar?na kap?lan ?ngilizler yanl?? bir esasa dayanarak Berlin Anla?mas?n?n daha ötesine gitmi?lerdir.
Devlet-i Aliyye’nin (Osmanl? ?mparatorlu?unun) bölgelerinin yerel ihtiyaçlar?na göre uygulayaca?? yeniliklerin ?eklini kendileri belirlemeye ve ayn? zamanda da uygulamay? kontrol alt?na almaya kalk??m??lard?r. Madem ki o yanl?? esas?n düzeltilmesi yolunda o zaman Bâb-? Ali giri?imde bulunmayarak Ermenilerin ayaklanmalar?n? sanki yönetim bozuklu?undan kaynakland??? inanc?n? kamuoyuna yerle?tirmi?tir, ?imdi kar??la??lan baz? durumlara katlanmak zorunludur. Özellikle Rusya ile Fransa da bu konuda ?ngiltere’ye kat?lm?? olduklar?ndan bu üç devletin ?srarlar?na tamamen kar?? ç?kmakla do?abilecek tehlikeyi de aç?klamaya gerek yoktur. Bunda as?l aran?lacak husus Devletin hukukunun korunmas?d?r.
Elçiler ile aralar?nda anla?mazl?k olan maddeleri o daire içinde çözümlemek gerekir. Çünkü Berlin Anla?mas?n?n 61’nci maddesine göre devletler, Ermenilerin ya?ad?klar? yerlerde Devlet-i Aliyyece yap?lacak yeni düzenlemenin uygulanmas?nda gözcülük etme hakk?na sahiptirler. Benim görü?üme göre elçilerin bu gözcülük önerisine asla kar?? ç?k?lmamal?d?r. Ancak gözcülük, buraca Islahat Komisyonuna ba?vurularak de?il, yerel uygulamada yani illerde olaca??ndan ne ?ekilde gözcülük edecekleri kendi görü?lerine b?rak?lmal?d?r.
2. Jandarmada H?ristiyan subay görevlendirilmesi,
3. Nahiye (Bucak) Müdürlerinin ?ller Tüzü?üne göre yerli olmalar?, di?er maddeler:
Nüfus oran? kurallar?na göre H?ristiyan memurlar?n kabul olunmas?, önceki Padi?ahlar zaman?nda ç?kar?lm?? olan “Islahat Ferman?” ile verilen e?itlik kayd?na, yani Müslüman d??? halk?n da genel haklardan yararlanmalar? ifadesine dayanmaktad?r. ?imdi o konudaki Padi?ah buyruklar?n?n ve ç?kar?lan yasalar?n uygulanmas?nda çekingenlik gösterilmesi yabanc?lar?n daha fazla ilgisini çekece?inden buna meydan verilmemelidir. Özellikle, Padi?ah?m?z Efendimiz hakk?nda ta?k?nl??a getirilen ?ngiltere kamuoyunu bir an önce yat??t?rmak için daha önce de sunuldu?u üzere yap?lan önerilere kar?? genel bir biçimde ve dikkatlice yani: “Ermenilerin ya?ad?klar? vilâyetler için ?ngiltere,Fransa ve Rusya devletleri taraf?ndan önerilen ve Devletimizce görü?üldükten sonra uygun görülen yenilìk projesinin ilgili yerlerde uygulanmas?nda durumuna göre de?i?iklik yap?lmas?na gerek duyulabilecek maddeler adlar? geçen devletlerin elçileriyle görü?ülüp düzeltilecek ve Berlin Anla?mas?yla garanti alt?na al?nan Saltanat-? Seniyye (Yüce Saltanat) hukukuna asla zarar getirilmeyecektir” anlam? ifade eden bir madde önerisinde bulunularak kabulüne Efendimiz Hazretlerince izin buyruldu?u takdirde sorunun bunal?m? geçi?tirilmi? olur.
?leride sözü edilen önerilerin uygulanmas? s?ras?nda s?ras? geldikçe gerek yukar?da aç?klanan alt? maddenin ve gerek Kürtlere izinsiz silah ta??tt?rmamak, di?er bir deyi?le Kürtleri silahtan ar?nd?rmak gibi uygulamas? güç ve belki de imkâns?z olan di?er konular?n de?i?tirilip düzeltilmesine çal???l?r.
?u durumda elçiler ile görü?ülmesi gerekli olan ?ey sadece getirilen yeni düzenlemelerin uygulanmas?nda gözcülük konusudur. Yani yenilikler pe? pe?e uygulamaya konuldukça Bâb-?
AIî taraf?ndan önceden elçilere bilgi verilece?inden bunlar?n yerlerinde görülmesi kendilerini ilgilendiren bir konudur. Buna karar verildi?inde soruna çözüm getirilmi? olaca?? taraf?mdan dü?ünülmü? ise de bu konuda kesin emir ve buyruk Efendimizindir.
***************************************************************************
Osmanl? Ar?ivi
Karton 84, K?s?m 31, Zarf 115, Evrak 115/4
Makam-? Seraskerî Mektûbî Kalemi
25 Rebîulâh?r sene 313 tarihli tezkire-i aliyyeleri resîde-i dest-i tekrîm oldu. Hariciye Naz?r? devletlû Pa?a hazretleri taraf?ndan dün gece al?nan tezkirede ahîren düvel-i sülüse süferâs?na i’tâ olunan lâyihada komisyonun daimi yahut muvakkat olmas? hakk?nda bir gûna kayd ve sarâhat olmad???ndan bu bâbdâ süferâ-y? mü?ârun-ileyhim taraf?ndan ve Bâb-? Alî cânibinden teklif ve teblî?de bulunulmas? tabîi bulundu?undan bu hususdaki ma’lûmat-? senâverînin i?’âr? lüzûmu beyan olunmu? olmasiyle bu bâbda kendileriyle muhabereye giri?ilmesi ya sudûr-? irâde-i seniyye-i Pâdi?ahî’ye ve yahut taraf-? sâmî-i Sadâratpenâhi’den i?’âr vukû‘?na mütevakk?f oldu?u nâz?r-? mü?ârun-ileyhe ihbâr k?l?nm?? idi. ??bu tezkire-i aliyyelerinin mübelli? oldu?u irâde-i seniyye-i hazret-i tâcdâriye mebnî ?u vechile beyan-? keyfiyyet olunur ki Anadolu‘da vâk?’ vilâyât-? sitte-i ma’lûmenin ?slâhat? hakk?nda ?ngiltere ve Fransa ve Rusya sefâretlerinden May?s-? efrencînin on biri tarîhiyle verilen memorandum ve lâyihaya taraf-? hükûmet-i seniyyeden Rûmi may?s?n yirmi üçünde vâk?’ Haziran-? efrencînin dördü tarîhiyle ayr? ayr? birer cevab-? ?ifâhî-i mufassal i’tâ k?l?nm??t?r ki bunlar?n i’tâs? übhetlû devletlû Cevad Pa?a hazretlerinin zaman-? sadâretine ve mü?ârun-ileyh Said Pa?a hazretlerinin hengâm-? nezâretine musâdifdir. Galiba bu cevaplarda komisyon ‘ale’l-?tlâk zikr olunmu?tur. Ma’mâ-fih as?llar? Mâbeyn-i hümâyunda ve sûret-i musaddakalar? Bâb-? Alî’de bulundu?undan tafsîli onlara mürâcaatla ma’lûm olur. Ondan yani me’mûriyyet-i âcizânemden sonra bi’l-istîzam müteallik buyurulan irade-i seniyyeye mebnî süferâ-y? mü?ârun-ileyhime Haziran-? efrencînin on yedisi tarihli bir müzekkire-i ?ifâhiyye ve A?ustos-? efrencinin on üçü tarihli kezâ ikrâr-? devletle bir lâyiha-i mütekabile verilmi?tir ki bunlarda tahattur olundu?una göre komisyondan bahs olunmam??t?r. Lâyiha-i mütekabileden sonra taraf-? hükûmet-i seniyyeden muvâfakat olunan mevâdd-? sitte ki komisyonda bu cümeledendir ve tafsîlat? devletlû Turhan Pa?a hazretlerinin takrîr-i ma’rûzlar?nda mestûrdur. Mevâdd-? sitte-i mezkûre hakk?nda 13 Rebîulevvel sene 313 tarihinde Meclis-i Vükelâ’dan kaleme al?nan mazbata i?in her ciheti hakk?nda îzahat-? kâfiyeyi hâvi olup meclis-i mezkûr karar? ve ol bâbda bi’l-istîzan müteallik buyurulan irâde-i seniyye-i hazret-i Padi?ahî hasbe’l-usûl aynen Hariciye Nezareti makam?na teblî? k?l?nm?? idi. Sâlifü‘l-beyân nükat-? sitteye dahil olan komisyonun süferâ-y? sülüse ile bahsi ise nâz?r-? lâhik Said Pa?a hazretlerinin geçen A?ustos-? efrencînin yirmi sekizinci çar?amba günü sefârât-? sülüseye azîmetinde cereyan etmi? oldu?undan ona dair olan mütâlaât-? senâverî ve ?ngiltere sefirinin bu bâbda Bâb-? Alî’ye vukû’ bulan ifâdat? dahi 8 Rebîulevvel sene 313 tarihli tezkire-i husûsiyye-i âcizîde arz ve tafsîl olunmu?tur ve nâz?r-? sâb?k Turhan Pa?a hazretleriyle Mabeyn-i hümâyun-? mülûkânede bulunuldu?u esnâda bu i? için Bâb-? Alî’ye gelmi? olan ?ngiltere elçisinin Hariciye Nezareti müste?arl??? vas?tasiyle zabt olunan Frans?zca ifâdat?n? hâvi varakan?n sureti dahî leffen takdîm k?l?nm??t?r. ??in cihât-? sâiresi ve hukûk-? devletin muhafazas? için vâki’ olan müdâfaât ve mesâ’înin derecâti ise zikr olunan Meclis-i Vükelâ mazbatas?nda hikâye k?l?nan ve Londra ve Petersburg ve Paris sefârat-? seniyyeleriyle cereyan eden muhâberât-? kesîrenin dâire-i âiedelerinde mahfûz evrak?na mürâcaatla münfehim olur. Kald? ki nâz?r-? mü?ârun-ileyh hazretleri yukar?da beyan olundu?u üzere taraf-? âcizâneme mürsel tezkiresinde komisyonun dâimî yahut muvakkat olmas? hakk?nda bir gûna kayd ve sarâhat olmad???ndan bahisle bu bâbda taraf-? senâverîden taleb-i ma‘lûmat etmekte olup halbuki bu madde ma‘lûmat mes’elesi olmay?p re’y mes’elesi oldu?u yani bu bâbda kayd ve sarâhat yok ise ondan halen ve âtiyen istifâde olunmas? ve sûret-i istifâdenin ta’yîni muktezây? maslahata ve devletin takdîrine ait bulundu?u muhtâc-? arz ve beyan de?ildir. Husûsat-? mezkûrenin arz-? atebe-i ulyâ k?l?nmas? bâb?nda irâde efendimindir.
Fî 25 Rebîulâh?r sene 313 ve fî 3 Te?rînevvel sene 311
Sadr-? sâb?k Said
***************************************************************************
Vak?f Ar?ivi
Y?ld?z Ermeni Meselesi, Cilt 3, Belge No. 11
Seraskerlik Makam? Yaz? ??leri
Özel yaz?
15 Ekim 1895
Kimden: Eski Ba?bakan Said Pa?a’dan
Kime: Saray Ba?katipli?ine (Genel Sekretere)
Konu: Yeni düzenleme (Islahat) hareketleriyle ilgili baz? konular hakk?nda
“?lgi: 15 Ekim 1895 Tarihli Saray Genel Sekreterli?i Özel yaz?lar?.
Dün gece D??i?leri Bakan? Pa?a Hazretleri taraf?ndan gelen yaz?da: “Son olarak üç devlet elçilerine verilen lâyihada komisyonun devaml? veya geçici olmas?yla ilgili herhangi bir kay?t ve aç?klamada bulunulmad???;konu hakk?nda elçilerin ve Osmanl? Hükümetinin öneride bulunmalar? ve aç?kl?k getirmelerinin ola?an oldu?u; bu nedenle Ba?bakanl???n konu hakk?ndaki aç?klamas?n?n ne oldu?unun bildirilmesi” istenmi? idi.
Ad? geçen Bakanl??a, konu ile ilgili olarak kendileriyle görü?melerde bulunman?n ya Padi?ah buyru?una veya Ba?bakanl???n yaz?l? emirlerinin varl???na ba?l? oldu?u bildirilmi? idi.
?lgi yaz?lar?yla taraf?ma bildirilen Padi?ah?n yüksek buyruklar? üzerine konu hakk?ndaki bildiklerimiz a?a??da sunulmu?tur:
“Anadolu’da adlar? bilinen alt? ilde yeni düzenleme yap?lmas? hakk?nda ?ngiltere, Fransa ve Rusya elçiliklerinden 11 May?s (1895) tarihiyle verilen memorandum ve tasar?ya Osmanl? Hükümeti taraf?ndan 4 Haziran (1895) tarihiyle ayr? ayr? ve geni?çe birer sözlü cevap verildi. Bunlar?n verilmesi Cevat Pa?a’n?n Ba?bakanl??? ve Sait Pa?a’n?n da D??i?leri Bakanl??? zamanlar?na rastlar. Söz konusu cevaplarda komisyondan genel olarak söz edildi?ini sanmaktay?m. Bununla beraber bu belgelerin as?llar? Sarayda ve onayl? örnekleri de Bâb-? Alî’de bulundu?undan gere?inde ba?vurulup geni?çe bilgi edinilebilir.
Ba?bakanl?k görevimden ayr?ld?ktan sonra Padi?ah Hazretlerinin yüksek emirleri üzerine adlar? geçen elçilere 17 Haziran’da sözlü bir tasar? ve 13 A?ustos tarihinde de bir Hükümet karar? ile kar?? bir tasar? ile cevap verilmi?tir. Hat?rlad???ma göre bunlarda komisyondan söz edilmemi?tir. Kar?? tasar?dan sonra Hükümet taraf?ndan uygun görülen alt? madde (ki komisyon maddesi de bunlar aras?ndad?r) ve aç?klay?c? bilgiler Turhan Pa?a Hazretlerinin sundu?u raporda yer alm??t?r. Söz konusu alt? madde hakk?nda 3 Eylül 1895 tarihinde Bakanlar Kurulun (Meclis-i Vükelâ)’da kaleme al?nan tutanak konunun her yönüyle ilgili ve yeterli bilgiyi kapsamaktad?r.
Sözü edilen Bakanlar Kurulu Karar? ve bu konuda ç?kar?lan Padi?ah emri, usulüne göre D??i?leri Bakanl???’na gönderilmi?tir. An?lan alt? maddeden biri olan komisyon maddesi, ?imdiki Bakan Sait Pa?a’n?n geçen 28 A?ustos Çar?amba günü üç elçinin yan?na gitti?inde görü?ülmü?tür. Bu görü?me ile ilgili bilgiler ve ?ngiltere elçisinin bu konuda Osmanl? Hükümetine yapt??? aç?klamalar da 29 A?ustos 1895 tarihli özel yaz?m ile geni? olarak sunulmu?tur. Ayr?ca, eski Bakan Turhan Pa?a ile Sarayda bulunuldu?u s?rada bu i? için Bâb-? Alî’ye gelmi? olan ?ngiltere elçisinin D??i?leri Bakanl??? Müste?arl??? arac?l???yla tutulan konu?mas?n?n Frans?zca metninin örne?i de ekte sunulmu?tur. Yine konunun di?er yönleri ve devletin haklar?n?n korunmas? için yap?lan savunman?n ve çal??malar?n ak??? da s?ras?yla sözü edilen Bakanlar Kurulu Karar? Tutana??’nda anlat?lm??t?r. Londra, Petersburg ve Paris’teki Osmanl? Elçilikleriyle yap?lan yaz??malar da kendi dairelerine ba?vurularak ö?renilebilir. Kald? ki ad? geçen Bakan Hazretleri yukar?da aç?kland??? ?ekilde taraf?ma gönderdi?i yaz?s?nda komisyonun devaml? veya geçici mi olmas? hakk?nda herhangi bir aç?klama olmad???ndan söz ederek Ba?bakanl?k’tan bilgi iste?inde bulunmaktad?r.
Halbuki bu konu aç?kl?k isteyen bir konu de?ildir. Görü? meselesidir. Yani bu konuda herhangi bir kay?t ve aç?kl?k yok ise, bundan ?imdi ve gelecekte yararlan?lmas? ve yararlanma ?eklinin yani, i?in gere?ine ve devletin de?erlendirmesine ait oldu?unu söylemeye gerek yoktur.
Sunulan aç?klamalar?m?z?n Padi?ah Hazretlerinin yüce makamlar?na sunulmas?nda emir yüksek makamlar?n?nd?r”
Eski Ba?bakan Said
**************************************************************************,
Osmanl? Ar?ivi
Karton 84, K?s?m 31, Zart 115, Evrak 115/5
Makâm-? Seraskeri Mektûbî Kalemi
Süferâ-y? sülüsenin mukarrerât-? sâb?ka ile iktifâ etmiyerek fazla olarak taleb ve istihsalde ?srâr ettikleri halde sâye-i muvaffak?yyetvâye-i hazret-i hilâfetpenâhîde bir çok müdâfaât ve mübâhasâtdan sonra bertarâf edilen mevâd.
1. Ferâmîn ve hutût-? hümâyun-? sâb?kaya istinâden H?ristiyanlardan vâli ve mutasarr?flar nasb?n? mus?rrâne istedikleri halde bi’liknâ bertarâf edildi?i.
2. Bu ?slâhât?n hatt-? hümâyun veya bir fermân-? âlî ile ne?r ve i’lân?n? mus?rrâne istedikleri halde bertarâf edildi?i ve kararnâme ve tahrîrat-? sâmiyye ile iktifâ ettirildi?i.
3. Müfetti?-i umûmîye bilâ kayd ü ?art yani gaybûbetinde veya hastal?kta vekâlet dahî edebilmek üzere H?ristiyan bir muâvin istedikleri halde bunun arz olundu?u vechile ta’dîl ettirildi?i.
4. Komisyonun ve müfetti?in dâimîli?ini taleb ettikleri halde arz olundu?u vechile tevkît edildi?i.
5. Hamidiye alaylar?n?n sûret-i sevk ve istihdâmlar?n?n ta’yîn ve takyîdini mus?rrâne taleb ettikleri halde bunun külliyen bertaraf edilerek taraf-? e?ref-i pâdi?âhîden komisyon-? mahsûsa âhîren tanzîm ettirilen nizamnâmeye tâbi’ olmalar?na süferân?n muvâfakatleri istihsâl k?l?nd???.
6. Kürdlerin silâhlar?n?n ald?r?lmas?n? arzu ettikleri halde bunun da bertaraf edildi?i.
7. Afv-? umûminin bugüne kadar mevkuf olanlara te?mîli taraf?na gitmek istedikleri halde yeniden afv-? umûmî i’lân buyurulmas? ve 11 Temmuz sene 311 tarihinde ?âyan buyurulan afv-? umûmi üzerine cerâim-i âdiyeden ma’ada s?rf politika töhmetiyle mahbûs olanlardan sal?verilmemi?ler var ise yaln?z onlar?n tahliye-i sebîli ile o tarihten sonra müttehem ve mahbus olanlar?n afv? cihetine gidilmesi.
Vükelü-y? sâb?ka zaman?ndaki mukarreratdan tahfîf edilen mevâd.
1. Tefti? komisyonunun vezâ?f-? ?slâh?yyeyi ikmâl ve îfâ ettikte süferâ-y? sülüse ile Bâb-? Alî beyninde karar verilerek la?v edilece?inin sarâhaten derc ettirilmesiyle mezkûr komisyonun dâimî olmay?p muvakkat oldu?unun taht-? tasdîka ald?r?ld???.
2. Bâb-? Âlî’nin notasiyle ?slahât?n yaln?z alt? vilâyete hasr ve tahsîs olunmay?p bi’l-cümle vilâyat-? ?ahâneye umûmen ve aynen te?mil edilmiyece?i kat’iyyen teblî? edilmi? ve süferâ-y? sülüse de bunu sened ittihaz ederek üç gündür bu bâbda ?srar eylemi?ler iken bu iddiâlar?ndan vaz geçirilerek ?slahâtin yaln?z alt? vilâyete hasr? ile Zeytun ve Haçin gibi Ermeni ziyade sakin olan birkaç kazada bu ?slahat?n esprisine muvâf?k ba’z? icrâat yap?lmasiyle iktîfa ettirilerek bunun da kararnâmeye derc edilmeyip di?er kâ??da tahrîrine muvâfakatlerinin istihsâl edildi?i.
3. Adliyye hakk?ndaki bî-lüzûm mevâdd?n külliyyen tayyi ile ve usûl-i adliyyemizden fazla bir ?ey yap?lmamak üzere yaln?z adliyye müfetti?lerinin ta‘yîniyle iktifâ ettirildi?i.
4. Müfetti?-i umûmînin me’mûriyyeti dâimî tarz?nda gösterilmi? iken kararnâmeden ihrâciyle di?er kâ??da nakli sûretiyle muvakkatli?inin taht-? tasdîka ald?r?ld???.
FT 25 Rebîulâh?r sene 313 ve fi 3 Te?rîn-i evvel sene 311
Hariciye Naz?r? Kullar? Said
Hariciye Mektupçusu Kullar? Salih Münir
***************************************************************************
Vak?f Ar?ivi
Y?ld?z Ermeni Meselesi, Cilt 3, Belge No. 12
Seraskerlik Makam? Yaz? ??leri
Rapor
15 Ekim 1895
Kimden: D??i?leri Bakan? Said Pa?a ve D??i?leri Sekreteri Salih Münir Bey’den
Kime: Saray (Padi?ah) Genelsekreterli?ine
Konu: Yeni düzenleme (Islahat) maddelerinin ?ngiltere, Fransa ve Rusya elçileriyle görü?üldü?ü ve al?nan kararlar
“Üç devlet elçilerinin daha önce al?nan kararlarla yetinmeyip, bunlara eklemek istedikleri fakat Büyük ?an ve güç sahibi Padi?ah?m?z Hazretlerinin yard?mlar?yla yap?lan birçok görü?melerden ve savunmalardan sonra ortadan kald?r?lan maddeler:
1. Geçmi?te ç?kar?lan Padi?ah buyruklar? ve yasalara dayan?larak ?srarla H?ristiyan vali ve mutasarr?f atanmas? istekleri:
?nand?r?larak ortadan kald?r?lm??t?r.
2. Yap?lacak düzenlemenin ?srarla Padi?ah Buyru?u ile yay?nlanmas? istekleri:
Bakanlar Kurulu Karar? ve Ba?bakanl?k yaz?s? ile yay?nlanmas? kabul ettirilmi?tir.
3. Genel Müfetti?in kay?ts?z ?arts?z herhangi bir nedenle görevi ba??nda bulunmad??? veya hasta oldu?u zamanlarda kendisine vekâlet edecek ki?inin Hiristiyanlardan birinin olmas? istekleri:
Daha önce aç?kland??? ?ekilde de?i?tirilmi?tir.
4. Komisyon ve müfetti?in devaml? olmas? hakk?ndaki istekleri:
Aç?kland??? ?ekilde süresi s?n?rland?r?lm??t?r.
5. Hamidiye Alaylar?n?n yönetim ?eklinin ve görevlendirilme esaslar?n?n yeniden belirlenmesi istekleri:
Tamamen red olunmu?tur Padi?ah Efendimiz taraf?ndan kurulan özel komisyon taraf?ndan haz?rlanan tüzü?e uymalar? elçilere kabul ettirilmi?tir.
6. Kürtlerin silahlar?n?n toplatt?r?lmas? istekleri:
Bu madde de ortadan kald?r?lm??t?r.
7. Genel aff?n bugüne kadar tutuklu bulunanlar? kapsam?na almas?na dair istekleri:
Bu isteklerine kar?? da: Yeniden af ilân edilmemesi; 24 Temmuz 1895 tarihinde ç?kar?lan genel affa göre âdi suçlardan ba?ka, s?rf politik suçlardan dolay? tutuklu bulunanlardan serbest b?rak?lmam?? varsa, yaln?z onlar?n sal?verilmeleri, bu tarihten sonra suç i?leyenlerin ve tutuklananlar?n aff?na gidilmemesi kabul ettirilmi?tir.
Önceki Bakanlar zaman?nda al?nan kararlardan yumu?at?lan maddeler:
1. Denetleme Kurulu (Tefti? Komisyonu)nun yeni düzenleme ile ilgili çal??malar?n? tamamlad???nda, Türk Hükümeti (Bâb-? Alî) ile üç elçi (?ngiltere, Fransa, Rusya elçileri) aras?nda al?nacak bir kararla kald?r?laca?? aç?k olarak belirlenmi?, bu ?ekilde devaml? olmay?p geçici oldu?u kabul ettirilmi?tir.
2. Bâb-? Alî’nin notas?yla yeni düzenlemenin sadece alt? ilde uygulanaca??, di?er illerde genel olarak ve aynen uygulanm?yaca?? kesin olarak bildirilmi?tir. An?lan üç elçi bunu senet olarak kabul ettiklerinden üç gündür bu konu üzerinde ?srar etmi?lerse de yaln?z alt? ilde uygulanmas? kabul ettirilmi?tir. Ayr?ca, Zeytun ve Haçin gibi Ermenilerin kalabal?k olduklar? bir kazada da bu uygulaman?n esprisine uygun dü?en baz? yeniliklerin getirilmesi yeterli gördürülmü? ve bu konunun da kararnâmeye konulmay?p ayr? bir kâ??da yaz?lmas? kabul ettirilmi?tir.
3. Adliye hakk?ndaki gereksiz maddelerin tamam? ç?kar?lm??t?r. Adliyeye ait kurulu?lar?m?zda fazla bir de?i?iklik yap?lm?yarak sadece Adliye Müfetti?lerinin atanmalar? yeterli görülmü?tür.
4. Genel Müfetti?in görevi devaml? olarak gösterilmi? iken, kararnameden ç?kar?larak di?er bir ka??da yaz?lmas? suretiyle geçicili?i onaylat?lm??t?r”
D??i?leri Bakan? Kullar? Said
D??i?leri Sekreteri Kullar? Salih Münir
***************************************************************************
Osmanl? Ar?ivi
Karton 84, K?s?m 31, Zarf 115, Evrak 115/6
Makâm-? Seraskerî
Mektûbî Kalemi
Mukarrerât-? sâb?kadan fazla olan mevâd
Müfetti?-i umûmîye bir H?ristiyan muâvin ta’yîni ve fakat müfetti?-i umûminin hastal???nda ve ale’l-?tlâk gaybûbetinde taraf-? e?ref-i hazret-i pâdi?âhiden intihâb ve ta’yîn buyurulacak bir Müslüman me’mûrun müfetti?-i umûmiye vekâlet edip H?ristiyan muâvinin vekâlet edememesi.
Köy bekçilerinin adedinin vâlilerin inhâs? üzerine komisyonca ta‘yîni.
Fî 25 Rebîulâh?r sene 313 ve Fî 3 Te?rîn-i evvel sene 311
Hariciye Naz?r? Kullar? Said
Hariciye Mektupçusu Kullar? Salih Münir
***************************************************************************
Vak?f Ar?ivi
Y?ld?z Ermeni Meselesi, Cilt 3, Belge No. 13
Seraskerlik Makam? Yaz? ??leri
Rapor
15 Ekim 1895
Kimden: D??i?leri Bakan? Said Pa?a ve D??i?leri Sekreteri Salih Münir Bey’den
Kime: Saray (Padi?ah) Genelsekreterli?i’ne
Konu: Yeni düzenleme (Islahat) maddeleri hakk?nda
“Evvelce al?nan kararlardakinden fazla olan maddeler:
1. Genel Müfetti?e bir H?ristiyan yard?mc? atanacak. Fakat Genel Müfetti?in hastal?k veya herhangi bir nedenle görevi ba??nda bulunmad??? zamanlarda kendisine Padi?ah taraf?ndan atanacak bir Müslüman memur vekalet edecek, H?ristiyanlardan olan yard?mc?s? vekalet edemiyecektir.
2. Köy bekçilerinin say?lar?, vâlilerin önerisi ile kurul taraf?ndan belirlenecektir.”
D??i?leri Bakan? Kullar? Sait
D??i?leri Sekreteri Kullar? Salih Münir
***************************************************************************
Osmanl? Ar?ivi
Karton 84, K?s?m 31, Zarf 115, Evrak 115/8
Makâm-? Seraskerî Mektûbî Kalemi
Sadr-? sâb?k Said Pa?a kullar? zaman?nda ?slâhat hakk?nda yap?lan mukarrerât?n di?er mü?terek varaka-i mumziyemizde sûret-i tahfîfi arz olunan mevâddan mâ‘adas?n?n ahkâm? tamâmen bâkî bulunmu? ve mukarrerât-? mezkûreye ilâve olunan müfetti?-i umûmi muâvini keyfiyyeti ile köy bekçileri hakk?ndaki ta’dîl dahî di?er mü?terek varaka-i mumz?yemizde gösterilmi? idü?i ve kararla?t?r?lan i?bu sûret-i tesviyede saltanat-? seniyyelerini hâlen ve istikbâlen dûçar-? tehlike edebilecek hiçbir ?ey bulunmad??? ve sâye-i muvaffak?yyet-vâye-i hazret-i h?lâfetpenâhilerinden istihsâl olunan netâyic-i hasene hâl-i hâz?ra nazaran saltanat-? seniyyelerinin menâfi’ine tamâmiyle muvâf?k bulundu?u arz ve te’mîn olunur.
Fî 25 Rebîulâh?r sene 313 ve fî 3 Te?rîn-i evvel sene 311
Hariciye Naz?r? Kullar?
(?mza)
Said
Hariciye Mektupçusu Kullar?
(?mza)
Salih Münir
***************************************************************************
Vak?f Ar?ivi
Y?ld?z Ermeni Meselesi, Cilt 3, Belge No. 15
Seraskerlik Makam? Yaz? ??leri
Rapor
15 Ekim 1895
Kimden: D??i?leri Bakan? Said Pa?a ve D??i?leri Sekreteri Salih Münir Bey’den
Kime: Saray (Padi?ah) Genelsekreterli?i’ne
Konu: Eski Ba?bakan Sait Pa?a zaman?nda yeni düzenleme hakk?nda al?nan kararlarda yap?lan de?i?iklik
“Eski Ba?bakan Sait Pa?a zaman?nda yeni düzenleme (Islahat) hakk?nda haz?rlanan raporda yer alan maddelerden ortak imzal? di?er raporumuzda incelenmesi gerekti?i aç?klanan maddelerin d???nda kalanlar tamamen yerinde b?rak?lm??t?r.
Sözkonusu rapora eklenen Genel Müfetti? yard?mc?s?n?n durumu ile köy bekçileri hakk?ndaki de?i?iklik de yine ortak imzal? olarak sunulmu?tur.
Kararla?t?r?lan bu düzenleme ?eklinde Devletin devaml?l???n? bugün ve gelecekte tehlikeye dü?ürecek hiçbir?ey bulunmamaktad?r. Padi?ah Efendimiz Hazretlerinin önerileriyle elde edilen bu güzel sonucun bugünkü duruma göre devleti yarar?na tamamen uygun bulundu?u güvenle arz edilir.”
D??i?leri Bakan? Kullar? Said
D??i?leri Sekreteri Kullar? Salih Münir
***************************************************************************,
Osmank Ar?ivi
Karton 84, K?s?m 31, Zarf 115, Evrak 115/9
Makâm-? Seraskerî Mektûbî Kalemi
Evvelki mukarrerâtda devletçe lüzûm görünen ve ehemmiyyet-i mevkî?yyesi olan mutasarr?fl?klara ve kaymakaml?klara gayr-i müslim muâvinler ta’yîni gösterilmi? oldu?u gibi ?imdiki kararda da ahâlî-i H?ristiyâniyyenin kesret-i nüfûsu îcab ettirdi?i halde bu muâvinlerin ta’yîn olunaca?? beyan edilmi?tir.
Evvelki mukarrerâtda polis ve jandarman?n nüfûs nisbetinde kayd ve tahrîri münderic oldu?u gibi, ?imdiki kararda da tasrîh edilmi?tir.
Ahkâm-? sâirede bâk? olup evvelki mukarrerâtda komisyonun muvakkat oldu?u zikredilmedi?i halde ?imdiki kararda komisyonun ileride ikmâl-i vazîfe etti?ine süferâ ile ittifak hâs?l oldukta da??t?laca?? derc ve beyan olunmu?tur.
Teklîfat-? cedîdeden olmak üzere müfetti? muâvinli?ine H?ristiyan ta’yîn olunacak ise de müfetti?in gaybûbetinde i?in H?ristiyan muâvin elinde kalmas? mahzûru bertarâf edilmek üzere taraf-? e?ref-i ?âhânelerinden ?siâmdan birinin me’mûriyyeti kabul ettirilmi?tir.
Köy bekçilerinin adedi vâlilerin inhâs? üzerine komisyonca ta’yîn olunmak dahi teklîf-i cedîd ile mukarrer oldu?u ma’rûzdur.
Fî 4 Te?rîn-i evvel sene 311
Abd-i memlûkleri Tahsin
***************************************************************************
Vak?f Ar?ivi
Y?ld?z Ermeni Meselesi, Cilt 3, Belge No. 16
Seraskerlik Makam? Yaz? ??leri
Yaz?
16 Ekim 1895
Kimden: Saray Genelsekreteri (Ba?kâtibi) Tahsin’den
Kime: Padi?ah Makam?na
Konu: Yeni düzenleme (Islahat) ile ilgili maddelerin son ?ekli hakk?nda
“Önceki al?nan kararlarda Devletçe gerekli görülen ve önemli mevkileri olan mutasarr?fl?klara ve kaymakaml?klara H?ristiyan yard?mc?lar atanmas? kabul edilmi?ti. Bu defa al?nan kararlarda bu madde “H?ristiyan halk?n nüfus çoklu?una göre gerekti?inde H?ristiyan yard?mc?lar?n atanaca??” ?eklinde de?i?tirilerek kabul edilmi?tir.
Yine önceki kararlarda yer alan polis ve jandarman?n atanmalar?nda nüfus oran?n?n gözönünde bulundurulmas? esas?na ?imdiki kararlarda da yer verilmi?tir.
Di?er konularla ilgili maddeler yerinde b?rak?lm??t?r. Ancak, önceki kararlarda komisyonun geçicili?inden söz edilmemi? olup, bu defa “komisyonun ileride görevini tamamlad???na dair elçiler ile anla?ma sa?land???nda da??laca??” maddesi de yer alm??t?r.
Yeni önerilerden olmak üzere, müfetti? yard?mc?l???na H?ristiyanlardan atama yap?lacak ise de müfetti?in görev yerinin d???nda bulundu?u zamanlarda i?lerin H?ristiyan yard?mc?n?n elinde kalmas?yla herhangi bir sak?ncal? duruma meydan vermemek için yard?mc?lar?n Müslümanlardan görevlendirilmesi kabul ettirilmi?tir.
Köy bekçilerinin say?lar?n?n valilerin önerileri üzerine kurul taraf?ndan belirlenmesi de yeni önerilerden olarak kararla?t?r?lm??t?r.
Yüce Makamlar?na sunulur.”
Tahsin
***************************************************************************
Osmanl? Ar?ivi
Karton 4, K?s?m 9, Zarf 72, Evrak 2639
Y?ld?z Saray-? Hümayünu Ba?kitabet Dairesi
Zeytun‘a asker sevkine karar verildi?i günden beri asâkir-i ?âhânenin bir an evvel cem’ ve tah?îdi ve e?kiyan?n te’dib ve terbiyesi ile bu meseleye bir netice verilmesi hakk?nda taraf-? e?ref-i hazret-i pâdî?âhîden gerek bizzat ve bi’l-vâs?ta ?ifahen gerek tahrîren defeâtla suret-i kat’iyyede beyân-? mütâla‘a buyurulmu? ve i?in uzumas?na ma-hal b?rak?lacak ale’l-husûs eyyâm-? âhîrede i?e nihâyet verilmiyecek olur ise müdâhalât-? ecnebiyye vuku‘a gelece?i yani hükûmet-i seniyye ile e?kiyâ beyninde tavassuta te?ebbüs edilece?i cümle-i mütâla‘ât ve beyânât-? seniyye-i mülûkâneden bulunmu? idi. ??te irâdât-? hikmet-gâyât-? hazret-i Hilâfetpenâhî’nin ahkâm-? mûnîfesi veçhile i?in bir an evvel bitirilmeyip bu hususta her ne sebebe mebnî ise rehâvet gösterilmesinden dolay? melhûz olan müdâhale-i ecnebiyye âhiren vukû’ bulmu?tur. ?öyle ki Zeytun mes’elesinde asâkir-i ?âhâne taraf?ndan henüz bir?ey yap?lamad???ndan geçenlerde Ermeni erbâb-? fesad? Dersaadet’de Kumkap? Kilisesiyle sâir kiliselere topland?klar? zaman bunlar?n kiliselerden ihrâc?na süferâ cânibinden nas?l tavassut olunmu? ise bu def’a dahi düvel-i sitte süfferâs? bi’l-ictimâ’ Zeytun’da bulunan konsoloslardan birinin e?kiya nezdine i’zâmiyle bunlara Hükümet-i Seniyye’ye dehâlet ve itâ’at eylemlerini teklif ettirmek münâsib görüldü?ü zât-? akdes-i hazret-i padi?âhî kan dökülmesini arzu etmedikleri cihetle bu teklifleri muvaf?k ?îme-i insâniyyet bulundu?u ve hissiyat-? insânîyetkâri ilcâsiyle vukû’ bulan bu teklif asla hukuk-? devleti muhill olmad??? gibi resmiyyeti dahi hâiz bulunmad??? 7 Receb sene 313 tarihinde Hâriciye Nâz?r? pa?a hazretlerinin nezdine gelen Avusturya Sefiri taraf?ndan ifâde edilmi?tir. Bâlâda zikr olundu?u vechile Zeytun’a sevk olunacak askerin bir an evvel i’zâmiyle i?e netice verilmesi hakk?nda evvel ve âh?r ?erefsâd?r olan irâdât-? seniyye-i ?âhânenin mezâmin-i celilesine tevfîkan i?in âcilen bitirilmey?p sürüncemede b?rak?lmas? hasebiyle teklif-i mezkûrun vukûuna mahal verildi?i derkârd?r. Ba?ka bir maddeden dolay? birkaç gün evvel Dâire-i Kitâbete gelen Rusya Sefâreti tercüman? bütün devletlerin nazar-? dikkati ?u aral?k Zeytun‘a mâ’tuf bulundu?u ve orada asâkir-i ?âhânece nisvân ve s?byân ve etfâlin ve ihtilâle i?tirak etmiyen kesân?n kan? dökülmek gibi bir yanl??l?k vukûa getirilmiyece?inden emîn iseler de Hükümet-i Seniyye ve asâkir-i ?âhânece o türlü bir yanl??l?k zuhûruna meydan b?rak?lmamak için keyfiyeti sûret-i dostânede ihtar ettiklerini beyan etmi? ve kezâlik di?er bir i? sebebiyle Mâbeyn-i Humâyûn-? Mülûkâneye gelen Fransa Sefâreti tercüman? dahi ayn? me’âlde ba’z? ifâdatda bulunmu?tur. Recebin yedinci Sal? günü sabah?ndan sekizinci Çar?amba günü sabah?na kadar yirmi dört saat zarf?nda Seraskerpa?a hazretleri ile Dervi? ve ?akir pa?alar hazârât? cânibinden Zeytun‘da bulunan kumandan pa?a ile icrâ olunan muhâbereden telgraf hatlar?n?n bozuk olmas?ndan dolay? muhâberât?n lây?kiyle cereyan edememesi ve kumandan pa?an?n ba’z? suâllere cevap verememesi cihetleriyle hakîkat-i hâle ber vefk-? matlûb ?tt?lâ’ hâs?l olamay?p ma’lûmât-? cüz’iye istihsal edilebilmi?tir. Çar?amba günü sabah? en son al?nan telgrafnâmeler vükelây-? fihâm hazarât? taraflar?ndan mütâla’a olunaca??ndan bunlar?n mümdericât?n? burada beyana hâcet yoktur. Haleb vilâyeti vâlili?inden vârid olan telgrafnâme bi’t-tabi’ manzûr-? sâmi-i sadâretpenâhileri olmu? ise de mezkûr telgrafnâmenin ihtiyaten bir sûreti ihrâc ettirilerek Meclis-i Mahsus-i Vükelâca görülmek üzere leffen irsal k?l?nm??t?r. Bunun mütâla’s?ndan müstebân laca?? vechile e?kiya cânibinden birçok kura-y? ?slâmiyye ihrâk ve ?slam s?byan? itlâf edildi?i gibi ?slâm kad?nlar? dahi memeleri kesildikten sonra katl olunmu? ve ahalisi firar edemiyen kura-y? ?slamiyye halk? hakk?nda katliâm icrâ k?l?nm??t?r. E?kiya i?bu hararekat-? gaddârâne ve mel’unâneleriyle de iktîfâ etmiyerek Zeytun k??las?nda bulundu?u halde kesret-i nüfûslar? i’ânesiyle ellerine geçirdikleri asâkir-i ?âhâneden pek ço?unu ve bir rivayete göre bir iki zâbitten ma’dâ cümlesini katl ve top ve tüfek misillû esliha ile mûhimmât-? askeriyyeyi zapt eylemi?lerdir. Ahîren vürûd eden haberlere nazaran k??ladaki asâkir-i ?âhânenin bir k?sm-? cüz’îsinin hayatta bulundu?u anla??lmaktad?r. Evvelâ ?ngiltere, sâniyen ?talya, sâlisen Almanya Sefirleri Ba?kitâbet Da‘iresine tercümanlar?n? i‘zâm ederek e?kiya silâhlar?n? ve mü?evvikleri bulunan rüesâ-y? erbab-? fesad? hükümete teslim ve taht-? esâretlerine geçirmi? olduklar? asâkir ve ahâlî-i ?slâmiyeyi i’âdeye haz?r olduklar?ndan Hükümet-i Seniyye taraf?ndan kendileriyle müzâkere için birkaç adam?n e?kiya-y? merkûme nezdine gönderilmesini hükümet-i metbu‘alar? nâm?na teklif etmi?lerdi. Bunun üzerine Hükümet-i Seniyyece bu bâbda hareket-i askeriyye icrâs?ndan evvel suferâ-y? sülüsenin yâni ?ngiltere ve ?talya ve Almanya Sefirlerinin teklîfleri vechile kumandan ile bilmuhabere Mara? mu‘teberân?ndan baz? zevat bâlâda muharren husûsat hakk?nda görü?mek üzere iki def’a e?kiya nezdine gönderilmi? oldu?u halde e?k?yâ canibinden bunlar?n sözlerine ihâle-i sem-i i‘tibâr edilmeyip son dereceye kadar mukavemet olunaca?? mus?rrane beyan k?l?nm?? ve taht-? esâretlerinde bulunan asâkir-i ?âhâneden biri ma’rifetiyle Ermenice yaz?lm?? bir mektup kumandan pa?aya gönderilmi?tir.
“Zeytun hükümetinden Osmanl? Hükümetine” sernâmesi alt?nda muharrer olan mektûb-? mezkûrun hezeyandan ibâret bulunan mündericât? Meclis-i Vükela-y? Fihâmca zâten ma’lûm oldu?undan tekrâr?na hâcet görülememi?tir. Buraya sekizinci Çar?amba günü sabah?na kadar cereyan eden husûsat?n beyan?ndan ibarettir.
Elhâlet-ü hâzihi bir taraftan Devlet-i Aliyye’ye Düvel-i Sitte taraf?ndan mârruz’z-zikr teklîf icrâ edilmi? oldu?u halde di?er taraftan Zeytun kasabas? muhâsara alt?nda ve asâkir-i ?âhânenin bir k?smi çad?r alt?nda ise de bir k?sm? da ya?mur alt?nda ve aç?kda bulunuyor. ?u birkaç gün zarf?nda icrâ edilen harekât-? askeriyye esnâs?nda ta bunlardan henüz jurnallerin gelmemesi hasebiyle telefât?n mikdar? anla??lamam?? ise de efrâd-? askeriyyeden haylice ?ehid ve mecrûh vukû’ buldu?u ve zâbitân meyân?nda dahi telefat bulundu?u ve bunlar?n oldukça büyük rütbeli zâbitândan olduklar? ve Zeytun K??las?n?n muhterik oldu?u ma’lûm olmu?tur. E?kiyân?n mikdâr? ise on iki bin on dört bin raddesinde gösterilmektedir. Bu halde ?âyet Hükümet-i Seniyye cânibinden Düvel-i Sitte süferâs?n?n teklifi nazar-? dikkat ve i‘tibara al?narak Zeytun‘da bulunan ecnebî konsoloslar?ndan birinin e?kiya nezdine i‘zâm?na karar verilecek olursa e?k?yân?n silâhlar?n? ve rüesâ-y? müfsidîni teslim ve yed-i esâretlerinde bulunan asker ve ahâlî-i ?slâmiyyeyi iâde etmelerinin ?art ittihâz? lâz?m gelir. Ya‘ni on iki - on dört bin raddesinde bulunan e?k?yâ-y? merkûmenin bir k?sm? mükerrer ate?li bir k?sm? da martini hanri tüfenklerinden mürekkeb olan eslihas?n? tamâmiyle Hükümet-i Seniyyeye teslim eylemesi ve ?slâm kad?nlar?n?n memelerini kat ile kurâ-y? ?slâmiyyeyi ihrâk-? bin’-nâr eden rüesâ-y? e?kiyây? dahi pençe-i Kanûna çarp?lmak için hükümete teslim etmesi ve Zeytun K??las?n?n yeniden in?âs? için nüfus ba??na isâbet eden akçenin ba?kaca hükümete i’tasiyle beraber k??lan?n in?âs?na mu‘âvemet-i ciddiyyede bulunmas? ?artlar?n?n e?kiya-y? merkume taraf?ndan be-tekrar bu suretle i’lân-? isyan olunmamak için meclis-i mahsûs-? vükelâca bi’l-etraf kararla?t?r?lacak esaslar?n dahi ilavesiyle süferaya teklifi ile ta‘ahhüd alt?na ald?r?lmas? icâb eder. Çünkü bu mevâd süfera-y? mü?ârun ileyhime taahhüd ettirilmiyecek olur ise zaten taht-? muhasarada bulunan ?u zâlimler hakk?nda bir iki gün zarf?nda kumandan pa?aya emir i’tasiyle hareket-i askeriyye icra ettirilerek i?e hemen netîce verilmesi iktizâ ider. Bu kadar ahâli ve asâkîr-i ?slâmiyyenin kan?n? içen ve bunca mel’anetler ve habâsetler irtikâb?na cür’et eden e?kiyâ-y? merkumenin te’dib ve terbiye edilmemesi dünyâ ve âhiretde mûcib-i mes’ûliyyet olaca?? vâreste-i beyand?r. Binâenaleyh ?u cihetler Meclis-i Mahsûs-i Vükelâca arîz ve amîk müzâkere olunarak çünkü Zeytun’da bulunan askerin ya?mur alt?nda ve aç?kta bulunmas? câiz olam?yaca?? gibi e?k?yâ taraf?ndan dahi bâlâda zikr olundu?u üzere bir tak?m uygunsuzluklar zuhûra getirilmesi kaviyyen melhûz bulundu?u cihetle bu i?e bir an evvel netîce verilmek farz-? ayn oldu?undan bu bâbda ne yap?lmak lâz?m gelirse bugün saat on ikiden evvel kararla?t?r?l?p kumandana tebli? olunmas? lâzimedendir.
Fi 8 Recep sene 313 ve fi 13 Kânunu’evvel sene 311
**************************************************************************,
Vak?f Ar?ivi
Y?ld?z Ermeni Meselesi, Cilt 1, Belge No. 6
Y?ld?z Saray? Ba?kitabet Dairesi
Padi?ah Buyru?u
25 Aral?k 1895
Kimden: Y?ld?z Saray? Ba?kitâbet Dâiresi’nden
Kime: Bakanlar Kurulu’na
Konu: Ermenilerin Zeytun ayaklanmas? ve ayaklanman?n bast?r?lmas?nda yabanc? devletlerin i?e kar??malar? hakk?nda al?nacak kararlar
“Zeytun’a asker gönderilmesine karar verildi?i gündenberi askerin bir an önce toplanmas?, e?kiyân?n cezaland?r?l?p yola getirilmeleri ve bu soruna bir son verilmesi için Padi?ah Hazretlerinin gerek bizzat,gerek arac? ile sözlü olarak, gerekse yaz?l? olarak birçok kere kesin emirleri buyurulmu?tur. ??in uzat?lmas? durumunda ve k?sa zamanda sorun çözümlenmeyecek olur ise yabanc? devletlerin duruma kar??malar?n?n ortaya ç?kaca??; yani, Osmanl? Hükümeti ile bölücüler aras?nda arabuluculuk giri?iminde bulunmalar?n?n söz konusu olabilece?i hususlar? da Padi?ah Efendimizin görü?lerinden idi.
??te, Padi?ah Hazretlerinin emirleri ve yol gösterici görü?lerine ra?men sorunun bir an önce çözümlenememesi ve bu konuda her ne sebepten ise gev?eklik gösterilmesi nedenleriyle akla gelen yabanc? müdahalesi sonunda ortaya ç?km??t?r. ?öyle ki:
Zeytun olay?nda askerimiz taraf?ndan henüz bir?ey yap?lamad???ndan, geçende Ermeni bölücüleri ?stanbul’da Kumkap? kilisesiyle di?er kiliselerde toplanm??lar ve bunlar?n kiliselerden ç?kar?lmas?nda yabanc? devletlerin elçileri nas?l arabuluculuk etmi?lerse bu kere de alt? devletin elçileri toplanarak, Zeytun’da bulunan konsoloslardan birinin bölücülerin yan?na gönderilip, bunlara, Osmanl? Hükümetine ba?l?l?k ve sayg?nl?k göstermeleri önerisinde bulunulmas?n?n kararla?t?r?ld???; Padi?ah Hazretlerinin kan dökülmesini arzu etmedi?ini bildiklerinden bu önerilerinin insanl?k karakterine uygun dü?tü?ü ve insanl?k duygular?n?n zorlamas?yla yap?lan bu önerinin Devletin Hukukuna asla zarar getirmeyece?i gibi resmiyete de dayanmad??? 24 Aral?k 1895 tarihinde D??i?leri Bakan? Pa?a hazretlerinin yan?na gelen Avusturya elçisi taraf?ndan ifade edilmi?tir.
Yukar?da aç?kland??? ?ekilde, Zeytun’a gönderilecek askerin bir an önce gönderilerek olaya son verilmesi hakk?nda ç?kan ilk ve son Padi?ah Buyruklar?n?n do?rultusunda soruna k?sa sürede çözüm getirilmeyip sürüncemede b?rak?lmas?ndan dolay? sözkonusu teklifin yap?lmas?na meydan verilmi? oldu?u aç?kça ortaya ç?km??t?r.
Yine birkaç gün önce ba?ka bir konudan dolay? Ba?kitâbet Dairesi’ne gelen Rusya Elçili?i tercüman?, bütün devletlerin dikkatli bak??lar?n?n ?u aral?k Zeytun’a çevrilmi? bulundu?u, orada Osmanl? askerince kad?n, çocuk ve ayaklanmaya kat?lmayan kimselerin kan? dökülmek gibi bir yanl??l???n yap?lm?yaca??ndan emin iseler de Osmanl? Hükümetinin ve askerinin bu çe?it bir yanl??l?k yapmas?na meydan vermemek için durumu dost bir ?ekilde hat?rlatt?klar?n? aç?klam??t?r.
Ayn? ?ekilde de?i?ik bir konuyu görü?mek için Saray Ba?kâtipli?i’ne gelen Fransa Elçisi tercüman? da ayn? anlamda baz? aç?klamalarda bulunmu?tur.
24 Aral?k Sal? sabah?ndan 25 Aral?k Çar?amba sabah?na kadar geçen yirmidört saat içinde Serasker (Millî Savunma Bakan?) Pa?a Hazretleri ile Dervi? ve ?âkir Pa?alar?n, Zeytun’da bulunan Kumandan pa?a ile yapt?klar? görü?meleri telgraf hatlar?n?n bozuk olmas? nedeniyle gere?i gibi yap?lamam?? ve kumandan pa?an?n baz? sorulara cevap verememesinden dolay? gerçek durum hakk?nda istenilen ö?renilememi?, pek az bilgi al?nabilmi?tir.
Çar?amba günü sabah? en son al?nan telgraflar Bakanlar Kurulu’nda görü?ülece?inden bunlar?n kapsam?n? burada aç?klamaya gerek yoktur.
Halep Vilâyeti Valili?inden gelen telgraf her ne kadar Ba?bakan taraf?ndan görülmü? ise de, telgraf?n, gerekti?inde elde bulunmas? bak?m?ndan örne?i ç?kar?larak Bakanlar Kurulunca da görülmesi için ekte gönderilmi?tir.
Telgraftaki aç?klamalardan, bölücüler taraf?ndan birçok ?slâm köyünün yak?l?p ?slâm çocuklar?n?n yok edildi?i, ?slâm kad?nlar?n?n memelerinin kesilerek ve kaçamayan köy halk?n?n da toplu olarak öldürüldü?ü anla??lm??t?r.
Bölücüler, bu ac?mas?z ve insafs?zl?klarla da yetinmeyip kalabal?k gruplar?n?n yard?mlar? ile ellerine geçirdikleri Zeytun k??las?ndaki Osmanl? askerlerinin pekço?unu, bir söylentiye göre bir iki subaydan ba?ka geri kalan?n?n hepsini öldürüp, top tüfek gibi silah ve askerî malzemeyi ele geçirmi?lerdir. Son gelen haberlere göre de k??ladaki Osmanl? askerinin az bir k?sm?n?n hayatta bulunduklar? anla??lm??t?r.
Önce ?ngiltere,ikinci olarak ?talya ve üçüncü olarak da Almanya elçileri Saray Ba?kâtipli?i’ne tercümanlar?n? göndererek: e?kiyan?n silahlar? ile birlikte bunlar? destekleyen bölücü liderlerini Osmanl? Hükümetine teslim etmeye, esir ald?klar? ?slâm halk?n? ve askerlerini geri verdirmeye haz?r olduklar?n?, Osmanl? Hükümeti taraf?ndan birkaç ki?inin görü?mek üzere bölücü e?kiyan?n yan?na gönderilmesini ba?l? olduklar? devletleri ad?na teklif etmi?lerdir.
Bunun üzerine Osmanl? Hükümetince, bu konuda askeri hareketten önce üç elçi yani, ?ngiltere,?talya ve Almanya elçilerinin önerileri do?rultusunda Zeytun Kumandan? ile görü?üp, Mara? ileri gelenlerinden baz? ki?ileri yukar?da aç?klanan konular hakk?nda görü?mek üzere iki kere bölücülerin yan?na gönderilmi? idi. Fakat bölücüler, bunlar?n sözlerine de?er vermeyip, son ana kadar kar?? konulaca??n? ?srarla aç?klam??lard?. Ellerinde esir bulunan Osmanl? askerlerinden biri ile de ermenice yaz?lm?? bir mektubu Kumandan Pa?aya göndermi?lerdi.
“Zeytun Hükümetinden Osmanl? Hükümeti’ne” ba?l??? ta??yan mektubun saçmal?klardan ibaret bulunan kapsam?, Bakanlar Kurulu’nca bilinmekte oldu?undan tekrar edilmesine gerek görülmemi?tir. Buraya kadar anlat?lanlar 25 Aral?k Çar?amba sabah?na kadar meydana gelen olaylardan ibarettir.
?imdiki durumda, bir tarafta Osmanl? Hükümeti’ne alt? devlet taraf?ndan yukar?da sözü edilen önerilerde bulunulurken, di?er tarafta Zeytun kasabas? ku?atma alt?nda olup Osmanl? askerlerinden bir k?sm? çad?r içinde iseler de bir k?sm? da ya?mur alt?nda ve aç?kta bulunmaktad?rlar.
?u birkaç gün içerisinde yap?lan askeri giri?imler s?ras?nda taburlardan henüz haberlerin gelmemesi nedeniyle kay?plar?n say?s? anla??lamam?? ise de askerlerden haylice ?ehid ve yaral? bulundu?u, subaylardan da kay?plar oldu?u, bunlar?n oldukça yüksek rütbeli subaylardan bulundu?u ve Zeytun k??las?n?n yak?ld??? ö?renilmi?tir. Bölücü e?kiyan?n say?s? ise oniki, ondört bin civar?nda oldu?u gösterilmektedir.
Aç?klanan bu durumlara göre e?er Osmanl? Hükümeti’nce alt? devlet elçisinin önerileri dikkate al?n?p de?erlendirilerek, Zeytun’da bulunan yabanc? konsoloslardan birinin bölücülerin yan?na gönderilmesine karar verilecek olursa; bölücülerin, silahlar?n? ve eleba??lar?n? teslim etmeleri ve ellerinde bulunan Müslüman ahâli ve asker esirleri de geri vermeleri ?art? getirilmelidir. Yani, say?lar? oniki ondört bin civar?nda bulunan bölücülerin bir k?sm? mükerrer ate?li, bir k?sm? Martini Hanri tüfeklerinden olan silahlar?n? tamamiyle, Türk kad?nlar?n?n memelerini kesip, ?slâm köylerini yak?p y?kan e?kiya eleba??lar?n?n da Adaletin pençesine çarpt?r?lmak üzere Hükümete teslim edilmeleri, Zeytun k??las?n?n yeniden in?as? için ki?i ba??na dü?en paran?n ayr?ca Hükümete verilmesi, ayn? zamanda da k??lan?n yap?lmas?na ciddî olarak yard?mda bulunmalar? ko?ullar? ile e?kiya tarafindan bir daha bu ?ekilde ayaklanmada bulunmamalar? için Bakanlar Ku¬rulu’nca etrafl?ca kararla?t?r?lacak esaslar?n da eklenerek elçilere teklifte bulunulup bu hususlar?n garanti alt?na al?nmas? gerekir. Çünkü bu maddeler, an?lan elçilere garanti ettirilmiyecek olursa aksi halde zaten ku?atma alt?nda bulunan ?u zâlimler hakk?nda bir iki gün içinde Kumandan Pa?aya emir verilerek askerî harekette bulunulmas? ve soruna hemen son verilmesi gerekmektedir. Bu kadar halk?n ve askerin kan?n? içen ve bunca bozgunculuk ve kötülüklerde bulunan e?k?yan?n cezaland?r?l?p yola getirilmesinin Dünya ve Ahirette sorumluluk yükleyece?ini aç?klamaya gerek yoktur.
Bundan dolay? bu yönler Bakanlar Kurulu’nca enine boyuna görü?ülmeli ve Zeytun’da bulunan askerin ya?mur alt?nda ve aç?kta bulunmas? do?ru olmayaca?? gibi e?kiya tarafindan da yukar?da aç?kland??? ?ekilde birtak?m uygunsuzluklarda bulunulmas? kuvvetle beklenildi?inden bu i?e bir an önce kesin olarak son verilmesi ?artt?r. Ne yap?lmas? gerekirse bugün saat onikiden önce kararla?t?r?l?p Kumandana bildirilmesi sa?lanmal?d?r.”
***************************************************************************,
Osmanl? Ar?ivi
Karton 4, K?s?m 9, Zarf 82, Evrak 1986
Makâm-? Seraskerî Mektûbî Kalemi
Berlin ve K?br?s muâhedelerinin netîcesi olmak üzere Abidin Pa?a gibi zevâtdan mürekkeb olarak te?ekkül eden hey’etin Anadoluy? ?âhânede ?slâhat nâm?na ihdas eyledikleri âsar ve terk eyledikleri efkâr Ermeni mufsidlerini ??martarak türlü türlü hayâlâta tâbi’ k?lmaktan ba?ka bir fâide ibrâz eylemedi?i ?öyle dursun bi’l-akis taleb-i istiklâl için bir tak?m komiteler te?ekkül etti. Bu hakîkat her taraftan evvel nezd-i e?ref-i hazret-i hilâfetpenâhîde tahakkuk etmesiyle Dervi? Pa?a ve Rag?p gibi zevâtdan Mâbeyn-i hümâyunca te?ekkül eden bir hey’et-i tahkîk?yyenin ihtilâlcilerin ?ehbaz Efendi’nin kalemiyle terceme olunan evrak-? mümziyeleri taht?nda istihrâc eyledi?i ma’lûmat üzerine ittihâz? lâz?m gelen tedâbir-i ihtiyatiyye peyâpey tezâkir-i resmiyye ve mü?eddede ve irâdât-? hikmet-gayât-? seniyye-i ekîde ile Bâb-? Ali’ye bildirilmi? ise de çe fâide ki ihtârat-? mütevâliye kârger-i te’sîr olmay?p daire-i fesâd gittikçe tevessü’ etti ve nihayet Sasun vukû’ât-? ma’lûmesi meydana gelip bir hayli nüfus-? ma’sûme-i müslimenin sefk ve ihrak-? dimâ’s?na sebep oldu. ??te bu s?rada haysiyet-i devlet ve namûs-? askerî muhafaza olunarak ehl-i islâm?n hey’et-i muhtelite-i tahkîkiyye tedkîkatiyle ve tercümanlar?n imzalar? taht?nda tebeyyün eden ahvâl-i ?ekavetkâraneden gördükleri muâmelât-? gaddarâneye kar?? mütecâsir Ermenilerin pençe-i kanûna çarp?lmalar? îcab ederken, bi’lakis Ermenileri himâye ve te?cî’ etmek isteyen bir devlet bu muâmelât-? adliyyeye mâni’ oldu ve nihayeti mahbeslerde bulunan Ermenileri kurtaracak bir mahkeme-i seyyare gibi nâ-ma’kûl bir ?ey’i teklîf etti. Bu mahkemenin arzu olunan sür’at-i ta’kîbat ve ta’cîl-i muhâkemat maksad?n? istihsâle hidmet edemiyece?i gibi bir çok zararlar? dokunabilece?inden bu teklîf ber-taraf edilmi? ve ehl-i ?ekavetden ele geçenleri teb’îd k?l?nm?? idiyse de yine o devlet me’murlar?n?n müdâhalât ve ?srarlar?yle e?kiya gürûhu tahliye olunarak Anadolu‘da ihtilâl plânlar? istikmâl edilmi? idi ve nihayet ?ngiltere’ye meclûb ve an?n tesvîlât politikas?na ma?lup Said Pa?a’n?n zaman-? sadâretinde Derseâdet vuku‘ât-? Ma’lûmesi sâha-i teessüfe geldi ve her tarafta ehl-i ?slâm?n ?rz ve can mallar? ermeni ihtilâlcilerinin eyâdî-i gaddarânelerine geçti. Ahâli-i ma’sûme-i müslime ise cevâmi’ ve mesâcidde edâ-y? ferâiz-i idnîyye ve te’abbüdiyye ettikleri ezminede gayet vah?iyâne gördükleri cinâyât? müdâfa’adan ba?ka bir?ey icrâ etmediler. Zeytun ve havalisinde koyun gibi kesilen dinda?lar?n?n ?rzlar?na tasallut olunan muhadderât-? ?slâmiyenin esir ve ?ehid edilen cünûd-? muvahhidînin ahz-? sârlar?na k?yâm edemediler, ihrak olunan emlâklerinin ta’vizât ve tazminat?n? istemediler. Hal böyle iken gûya Amerikal?lar tazminât ve hükme müdâhalât da’vas?na k?yam edeceklerinden bahisle bu mahzûrun önü evvelce al?nm?? olmak için mehâkim-i seyyâre te?kil ve Anadoluy? ?ahâneye tersîl olunaca?? ya’ni ?slâhât teklifât? esnas?nda ortaya sürülüp def’ olunan bir teklif-i muz?rr?n ?u suretle tekrar mevzû’-? bahs edilece?i kemâl-i esefle vâsd-? sem’-i âlî-i Cenâb-? Hilâfetpenâhî buyuruldu.
Muhtac-? îzah de?ildir ki tebdil-i tâbi’iyyet birçok kuyûd ve ?urûta tâbi’ ve bir adam tebdîl-i tâbi’iyyet müsâ’adesini istihsâl ettikten sonra art?k Memâlik-i Mahrûsa-i ?ahâne’de ikâmetden ve hukûk-? medeniyye-i Osmâniyye’den sâk?t ve mahrûm iken evvelâ o gibi ?urûtun tahfif ve tehvînine ve sâniyen her ne türlü sû’-i mu‘âmelât ile Amerika tâbi’iyyetini tak?nan ermenilerin tekrar Memâlik-i Mahrûsa-i ?ahânene’ye duhûllerine kar?? müsâmahakârâne mu’âmeleye Cevad ve Kâmil Pa?a’lar?n zamân-? sadâretlerinde k?yam olunmu? ve hele Cevad Pa?a bu bâbda defa‘ât-? mükerrere ile ma’ruzât-? ?srârkârîde bulunup i?i elvân ve e?kâl-i muhtelifeye dökerek pek bedihî olan bir hakikat-i kanûniyyeyi tebdîl ve tahrife bezl-i mesâi-i makderet eylemi? ise de bu te?ebbüsât-? muz?rra taraf-? müstecmi’i‘l-mecd ve’?-?eref hazret-i zillullâhîden men’ ve ol babda gerek Amerika sefiri taraf?ndan ve gerek Bâb-? Âlî’den edilen ma‘rûzât red buyurulmu?tu. ?u hale nazaran ya’ni tebdîl-i tâbi’iyyet edenlerin art?k Memâlik-i Mahrûsa-i ?âhâne’de kanûnen ikamet edemiyecekleri esas-? kanûnîsine nazaran bugün Memâlik-i Mahrûsa-i ?âhâne’de Amerikal?l?k dâiyesinde bulunur Ermeni bulunmamak laz?m gelir. Ve ?u halde tazminat iddi’âs? âdetâ irtikâb için vesilecu birtak?m me’murin-i ecnebiyyenïn tasnî’ eyledikleri veyahud haz?rlamak istedikleri birtak?m müdde’iyât-? bât?ladan ibaret kal?r ki bunlar en âdi bir hukuk?inâs?n müdafa’as? ile ber-taraf olacak mevaddand?r. ?u halde böyle bir mahzûr vârid de?il iken tedâbir-i fevka‘l-âdeye mürâca’at mecburiyyetinin sebebi anla??lam?yor. Mahkeme-i fevka‘l-âde veyahud divan-i harb veya idare-i örfiyyenin te’sis ve i’lân? gibi tedâbir ve te?ebbüsâta icrâ-y? adaletin müte’azzir oldu?u ve ta’bir-i âharla asâyi? pek ziyade muhtel olup kavânîn-i adliyye ve medeniyyenin bi’t-tabi’ mu‘attal bulundu?u bir zamanda mürâca’at olunabilip buna ise asâyi?in en ziyâde Anadoluca muhtell oldu?u bir zamanda bile hey’et-i vükelây-? fihâmca cevaz gösterilmemi? ve ?imdi ise sâye-i asâyi?pirâye-i hazret-i hilâfetpenâhîde emniyyet hemen i’âde olunup bu makule tedâbir-i fevka’l-adeye mürâca‘at mecburiyyeti büsbütün bertaraf olup mehâkim-i adliyye kemâl-i suhûletle icrây-? vezâife ve tevzî’-i adâlete kü?âde ve âmâde olarak hatta mehâkim-i seyyâre teklîfinden fâri? olan ecnebilerin bile muvâfakatiyle mehâkim-i seyyâre yerine adliye müfetti?likleri te’sisiyle iktifa edilmi? iken ?imdi yeniba?tan böyle bir muz?r tedbîre mürâca’at taraf?na gidilmek âdetâ ?rz ve can ve mallar?n? ehl-i hurûcun i’tisâfât?ndan muhâfaza ve müdâfa’a mecburiyyetinde bulunan ve mehâkim-i adliyyede suver-i müdâfa’aya muktedir olmayan bîçâregân-? ?slâmiyân? gerek avukatlar ve gerekse fesede-i ecnebiyye ile papaslar?n mu‘âvenât ve müdâfa‘ât? ibliskârîlerine munzam olan Ermeni usât?n?n vesâit-i kanûniyye ile de eyâdi’-i gadrlerine teslim etmek ve ehl-i ?slâm? a??r a??r mu‘âmelât-? cezâiyyeye mazhariyyetle ve vatanlar?ndan dûr ve mehcûr etmekle Anadolu-y? ?âhâneyi ermenilerin ekseriyyetine teslim ve anâs?r ve kuvâ-y? ?slâmiyyeyi mahv ve peri?an ile vücudu olmayan bir Ermenistan’? Türkistan yerine ihdas ve te?kil eylemek demek olup buna ise ne ?er’-i ?erîf ve ne de kanun-? münîf cevaz gösterebilir.
Ermenilerin hurûc ale’s-sultan cinâyetini irtikâb ya’ni metbû’-? a’zam ve halife-i efham Efendimiz Hazretlerine mutâva‘attan nükûl etmekle nakz-? ahd etmi? ve ehl-i zimmet olmak s?fat?ndan ç?km?? olduklar?ndan bunlar?n mal ve canlar? heder olup ehl-i ?slâm olbâbdaki mesâ?-? ?er’îye tevfîkan hareket etmek selâhiyyetini hâiz iken bu selâhiyyet-i ?er’iyyeyi dahi isti’mâl etmeyip mahza canlar?n? ?rzlar?n? müdâfa’a kayd?nda bulunmu? olduklar? halde mazhar-? mücâzat olmalar? do?rusu ne Hazret-i Allah‘?n r?zas?na ne de ?erîat-? garrâ ahkâm?na tevfik kabul eder. Ehl-i isyân defa’ât-? mükerrere ile mazhar-? afv-? umûmî olmu? iken ?er’an ve kanûnen ve vicdanen ve siyaseten ma‘füv olan ve gayr-? mes’ûl bulunan ehl-i ?slâm hakk?nda mücâzât-? ?edîde icrâs? hangi vicdana ve mezâhib-i erba‘an?n hangi fetvas?na muvaf?k dü?ece?i bilinemez.
El-hâs?l ehl-i ?slâm? muhâfaza ve vikaye hilâfet-i uzmâ-y? ?slâmiyyenin en mukaddes hukûkundan oldu?undan ?slâm’?n öyle a’dâ-y? din ve devlete kurban olmalar?na hiçbir zaman muvâfakat ve müsâade buyurulm?yaca?? gibi bi’l-akis onlar? vikaye ve muhafaza u?runda en son kuvvetin isti’mâli kat‘iyyen mukarrerdir.
?u hallere göre öyle ecnebîlere kar?? müdafaa olunmu? olan mahâkim-i seyyâre gibi muz?r ve ?slâmiyyeti tahrîb edici bir eser meydana getirilmemesine ve böyle bir fikrin sem’-i ecnebîlere vâs?l olup ikide birde tercümanlar?n Mabeyn-i hümâyun-? mülûkâneye mürâacaatla ser-i maâlî efser-i cenab-? Hilâfetpenâhî’nin hilâaf-? ?er’i enver bir teklîfin redd-i i?tigalat?yle tasdî’ edilmemesine hey’et-i mufahhama-i vükelân?n i’tinâ etmeleri ve bu madde sair mü?temilâtiyle beraber ahkâm-? ser’iyyeye tâbi’ olup buna Bâb-? Fetvâ’n?n hiçbir zaman muvafakat etmiyece?i ümûr-? bedîhiyyeden olarak bu bâbda her ne arz olunur ise olunsun i’tâ-y? cevap maddesi hey’et-i ulemân?n fetvâlar?na ta’lîk k?l?naca??n?n ?imdiden bilinmesi îcab edece?i irâdat-? adâlet-âyat-? cenâb-? Hilâfetpenâhînin ahkâm-? münîfe-i kat‘?yyesindendir.”
“??bu irâdat-? hikmet-âyat ve ilhâmat-? adâlet-beyyinat-? Hazret‘i hilâfetpenâhîfi 19 Receb sene 313 tarihine musâd?f olan Pazar günü ale‘s-sabah Sadrazam R?fat ve ?ûra-y? Devlet Reisi Said ve Hariciye Naz?r? Tevfik ve Ticaret Naf?a Naz?r? Mahmud Pa?alar kullar?na teblî? olundu?u ma‘rûzdur.”
Abd-i memlûkleri ?zzet Kullar?
***************************************************************************
Vak?f Ar?ivi
Y?ld?z Ermeni Meselesi, Cilt 1, Belge No. 5
Seraskerlik Makam? Yaz? ??leri
Padi?ah Buyru?u
5 Ocak 1896
Kimden: Padi?ah ad?na, Padi?ah ikinci katibi ?zzet (Holo) Pa?a’dan
Kime: Ba?bakan R?fat, Dan??tay Ba?kan? Said, D??i?leri Bakan? Tevfik ve Ticaret ve Bay?nd?rl?k Bakan? Mahmut Pa?alara
Konu: Ermenilerin bölücülük hareketleri ve yabanc? devletlerin konuya kar??malar?
“Berlin ve K?br?s Andla?malar?n?n sonucu olarak Abidin Pa?a gibi ki?ilerden olu?turulan kurulun, Anadolu’da ?slahat ad?na ortaya koyduklar? ?ekil ve vazgeçtikleri öneriler Ermeni bölücüleri ??mart?p türlü türlü hayallere kap?lmalar?na yol açmaktan ba?ka bir yarar sa?lamad??? bir yana, di?er taraftan ba??ms?zl?k iste?inde bulunan birtak?m komitelerin kurulmas?na sebep olmu?tur. Bu gerçek, herkesden önce Padi?ah Hazretlerince anla??lm??t?r. Mâbeyn-i Hümâyûn (Saray Genel Sekreterli?i) taraf?ndan Dervi? Pa?a ve Rag?p gibi yüksek ki?ilerden olu?turulan inceleme kurulu, bozguncular?n ?ehbaz Efendi taraf?ndan tercüme edilen imzal? belgeleri alt?na aç?klamal? bilgiler vermi?lerdir. Verilen bu bilgilere göre al?nmas? gereken önlemler birbiri ard?s?ra yaz?lan resmî yaz?lar ve Yüce Padi?ah?n tekrar tekrar ç?kard??? buyruklar ile Bâb-? Alî’ye (Hükümete) bildirilmi?tir. Ne fayda ki, birbirini takib eden bu duyurular etkili olmad?. Bozgunculuk çemberi gittikçe geni?ledi. Sonunda bilinen Sason olay? meydana geldi. Çok say?da günahs?z Türk ve Müslüman kan?n?n dökülmesine neden olundu.
??te bu s?rada Devlet’in ?erefi ve askerin namusu korunarak Türk ?slâm halk?n?n (Karma Ara?t?rma Komisyonu ve tercümanlar?n?n imzalar? alt?nda ortaya ç?kan haydutluk hareketlerinden) gördükleri ac?mas?zca davran??lara kar?? eylemci Ermenilerin kanunun pençesine çarpt?r?lmalar? gerekirken, tersine Ermenileri korumak ve kahraman göstermek isteyen bir devlet, bu yasal i?lemlere engel oldu. Sonunda da hapishânelerde bulunan Ermenileri kurtarma amac?na yönelik gezici mahkeme gibi ak?l almaz bir ?eyi teklif etti. Böyle bir mahkemenin arzu edilen ?ekilde ve k?sa süre içinde soru?turma yapma ve karar verme amac?na hizmet edemiyece?i gibi birçok zararlar? da dokunaca??ndan bu teklif kabul olunmay?p ortadan kald?r?ld?.
Bölücülerden ele geçirilenler uzakla?t?r?ld?larsa da yine o devlet görevlilerinin i?e kar??malar? ve ?srarlar?yla e?kiya tak?m? serbest b?rakt?r?ld?. Bu ?ekilde Anadolu’da ayaklanma plânlar? olgunla?t?r?lm?? idi.
?ngiltere yanda?? ve onun aldatmac? politikas?na yenik dü?en Sait Pa?a’n?n Ba?bakanl??? s?ras?nda, ?stanbul’da bilinen üzücü olay sahnelendi. Türk ?slâm halk?n ?rz, can ve mallar? her tarafta Ermeni e?kiyas?n?n ac?mas?z ellerine dü?tü. Günahs?z Türk ?slâm halk? câmilerde ve mescidlerde ibâdetlerini yapt?klar? s?rada, Ermenilerce i?lenen son derece korkunç cinâyetleri savunmaktan ba?ka bir?ey yapmad?lar. Zeytun ve çevresinde koyun gibi kesilen dinda?lar?n?n, ?rzlar?na sald?r?lan namuslu Türk Müslüman kad?nlar?n?n, esir ve ?ehid edilen Türk Islâm askerlerinin öclerini almaya kalk??amad?lar. Yak?lan evlerin de?erlerinin kar??l?klar?n? (tazminat) istemediler.
Durum böyle oldu?u halde Amerikal?lar taraf?ndan güya tazminat isteme ve verilen karara kar??ma davas?na kalk??acaklar?ndan söz ederek bu sak?ncan?n önceden önünün al?nmas? için gezici mahkemeler kurulup Anadolu’ya gönderilece?ini,yani ?slahat teklifleri s?ras?nda ortaya sürülüp sonradan kald?rt?lan zararl? bir maddenin bu ?ekilde tekrar gündeme getirilece?i Yüce Padi?ah Hazretlerince büyük üzüntü ile ö?renilmi? oldu.
Aç?klamaya gerek yoktur ki, uyruk de?i?tirmek birçok kayda ve ?arta ba?l?d?r. Bir kimse uyruk de?i?tirme izni ald?ktan sonra art?k Osmanl? ülkesinde oturma ve Osmanl? Medeni Hukukundan yararlanma hakk?na sahip de?ildir. Bu nedenledir ki öncelikle bu gibi ?artlar?n kolayla?t?r?lmas? ve haffifletilmesine, sonra da zararl? hareketlerde bulunmalar?ndan dolay? Amerika uyru?una geçen Ermenilerin tekrar Osmanl? ülkesine dönmeleri halinde bunlara ho?görü ile muamele edilmesine Cevat ve Kamil Pa?alar?n ba?bakanl?klar? zaman?nda kalk???lm??t?r. Hele Cevat Pa?a bu konuda defalarca ve ?srarla izin iste?inde bulunmu?tur. Konuyu çe?itli ?ekillere ve renklere sokarak pek aç?k olan yasal bir gerçe?i de?i?tirmeye ve bozmaya çaba harcam??t?r. Ancak bu zararl? giri?imleri ?an ve ?eref sahibi Yüce Padi?ah Hazretleri taraf?ndan kabul görmemi?tir. Konu ile ilgili olarak gerek Amerika Elçisi taraf?ndan, gerekse Bâb’? Alî’den yap?lan istekler geri çevrilmi? idi.
Aç?klanan durumda, yani “uyruk de?i?tirenlerin art?k Osmanl? ülkesinde kanunen oturam?yacaklar?” hakk?ndaki yasa maddelerine göre, Osmanl? ülkesinde Amerikal?l?k sevdas?nda bulunan Ermeni bulunmamas? gerekir. ?u durumda tazminat iddias? haks?z kazanç için yol arayan birtak?m yabanc? memurlar?n sanat edindikleri veyahut haz?rlamak istedikleri as?ls?z iddialardan ibarettir ki, bu hususlar en acemi bir hukukçu taraf?ndan dahi savunularak çürütülebilecek maddelerdendir.
?u s?rada, böyle sak?ncal? bir durum yok iken ola?anüstü önlemlere ba?vurman?n nedeni anla??lam?yor! Ola?anüstü Mahkemeler, Sava? Divan? veya S?k?yönetim Mahkemelerinin kurulmas? ve ilan? gibi önlemlere ve giri?imlere, yasalar?n uygulanmas?nda aksakl?k görüldü?ü, di?er bir anlat?mla huzurun ve güvenli?in son derece bozuk olup Adli ve Medeni kanunlar?n i?lemez oldu?u zamanlarda ba?vurulabilir. Huzur ve güvenin en çok Anadolu’da bozuk oldu?u bir zamanda bile Bakanlar Kurulu’nca buna izin verilmemi?tir. ?imdi ise ülkede güven ve huzur hemen normale döndürülmü? olup, ola?anüstü önlemlere ba?vurma zorunlulu?u büsbütün ortadan kald?r?lm??t?r. Adli Mahkemeler son derece rahatl?kla görevlerini yerine getirmektedirler. Adaletin hakk?yla da??t?lmas?na aç?k ve haz?r bulunmaktad?rlar. Hatta gezici mahkemeler kurulmas? önerisinden vazgeçen yabanc?lar?n bile uygun gördükleri, gezici mahkemeler yerine Adliye Müfetti?liklerinin kurulmas?n?n yeterli olaca??d?r.
?imdi, yeniba?tan böyle zararl? bir önleme ba?vurma yoluna gidilmesi adeta ?rz, can ve mallar?n? bölücülerin ve bozguncular?n yolsuzluklar?ndan koruma ve savunma zorunlu?unda bulunan ve Adli Mahkemelerde savunma gücüne sahip bulunmayan çaresiz Müslümanlar?, gerek avukatlar ve gerekse bozguncu ve bölücü yabanc?lar ile papazlar?n ?eytanca savunmalar?na katk?da bulunan Ermeni âsilerinin kanun arac?l??? ile de ac?mas?z ellerine teslim etmek, böylece Türk ?slâm halk?n? a??r a??r cezaya çarpt?rarak vatanlar?ndan uzakla?t?rmak için göçe zorlamak, Do?u Anadolu’yu Ermenilerin ço?unlu?una teslim edip Türk ?slam toplumlar?n? da??tmak ve yok etmek, böylece varl??? bulunmayan bir Ermenistan? Türkistan yerine kurmak demektir ki buna ise ne ?eri’at ne de Adli yasalar izin verebilir.
Ermeniler, Sultan’a kar?? isyan suçunu i?lemekle, yani Yüce Türk Hükümdar?na ve ?slâm Halifesine ba?l?l?ktan döneklik etmekle sözlerinde durmam?? ve Türk uyru?u ve korumas?ndan ç?km??lard?r. Bunlar?n can ve mallar? bo?a gitmi? say?l?r. Müslümanlar bu konuda ?er’î kurallara dayanarak hareket etmek yetkisine sahip oldu?u halde, bu ?er’i yetki dahi kullan?lmam??t?r. Sadece canlar?n? ve ?rzlar?n? savunma çabas?nda bulunan müslümanlar?n cezaya çarpt?r?lmalar? do?rusu ne Allah’?n r?zas?na ne de ?eri’at kurallar?na uygun dü?er.
Devlete kar?? ayaklanma hareketinde bulunanlar defalarca genel aftan yararland?r?l?p, ?eran, kanunen, vicdanen ve siyaseten af olunduklar? halde, suçsuz Türk ?slâm halk?n?n a??r cezalara çarpt?r?lmas? hangi vicdana ve dört mezhebin hangi görü?üne uygun dü?ece?i bilinemez!
Türk ?slâm halk?n? koruma ve savunma Yüce ?slâm Halifeli?i Makam?n?n en kutsal yasal görevidir. Türk ?slâm toplumunun öyle din ve devlet dü?manlar?na kurban edilmelerine hiçbir zaman izin verilmiyece?i gibi, tam tersine onlar?n korunmas? ve savunulmas? u?runda en son gücün dahi kullan?laca?? kesin olarak bilinmelidir.
Yukar?da aç?klanan durumlara göre:
a. Gezici mahkemeler gibi, yabanc?lar?n iste?i olup kar?? durulmu? olan, zararl? ve ?slâmiyeti y?k?c? bìr eserin meydana getirilmemesi,
b. Böyle bir dü?üncenin yabanc?lar?n kula??na gidip, ikide bir de tercümanlar?n Mâbeyn-i Hümâyûn (Saray Genelsekreterli?i)’a ba?vurarak Yüce Padi?ah Hazretlerinin yasalara ters dü?en bir önerinin geri çevirtilmesiyle me?gul edilip rahats?z ettirilmemesine Bakanlar Kurulu’nun dikkat ve titizlik göstermeleri,
c. Bu konu, di?er ilgili k?s?mlar? ile birlikte ?er’î esaslara ba?l? bulunmaktad?r. Bâb-? Fetvâ (?eyhülislâml?k Dâiresi)’n?n hiçbir zaman böyle bir öneriyi uygun görmiyece?i aç?k ve seçiktir. Bu konuda Yüce Padi?ah Kat?na her ne sunulursa sunulsun, verilecek cevaplar?n ?lmî Kurulun verece?i kararlara ba?l? olaca??n?n ?imdiden bilinmesi gerekti?i, Halifelik ve Adâletin koruyucusu Yüce Padi?ah’?n kesin buyruklar?d?r.”
“??bu, do?ruluk ve adâletin kan?tlar? olan dü?üncelerin sahibi Yüce Padi?ah Hazretlerinin Yüksek Buyruklar?, 5 Ocak 1896 tarihine raslayan Pazar günü sabahleyin Ba?bakan R?fat, Dan??tay Ba?kan? Tevfik, Ticaret ve Bay?nd?rl?k Bakan? Mahmut Pa?alara tebli? edilmi?tir. Arz olunur.”
Kullar? ?zzet
**************************************************************************,
Osmanl? Ar?ivi
Karton 5, K?s?m 11, Zarf 120, Evrak 2005
Makâm-? Seraskerî Mektûbî Kalemi
Cülûs-? hümayûndan ?imdiye kadar ricâl-i Devletten epeyce zevât makam-? sadâreti ihraz ettiler. Bunlar?n evsaflar? tamamiyle ma’lûm-? hümayûn olan dört ki?idir. Di?erleri icâbat-? zamana göre ahvâl ve etvârlar?na bakarak ta’yîn buyurulmu?lard?r. Dört ki?iden birincisi Edhem Pa?a’d?r. Cenab-? Hak ganî rahmet eyleye. Vâlid-i mâcid-i ?âhâneyi ve efendimizi memnun etmi?tir. Mustalah söz söylemez idiyse de kemal ve ma’lûmat? ve lisân-? ecnebiyye vukûfu ve ma’lûmât-? askeriyyesi mükemmel idi. Vâlid-i mâcid-i ?âhâneye lisan hocal??? etmi? idi. ?ffet ve istikameti ile muttas?f bir zât-? âlikadr idi. Çi-fâide ki etraf?na toplanan ba’z? mufsidîn taraf?ndan kendisinin asabiyy’ül-mizâc olup kâide-i diplomasiye tevfik-i hareket edemiyor deyû bedhâhâne ve mel’ûnâne iftirâlarda bulunduklar? ve kendüsü bunu i?idip fevkalâde me’yûs olmu? idi ve bu azviyyât telefine sebeb olaca?? ve di?er taraftan Istanbul’da mevcûd kendini bilmez ha?âratdan (birinci sahifenin sonu böyle bitiyor, ikinci sahifenin ba??nda bir ifâde kopuklu?u var ve ?öyle devam ediyor:) ibâret olan meb’usâna bin be? (yüz) iki bin guru? para verilip gece muvâcehelerinde birkaç kere okuttuktan sonra lisanlar?ndaki rekâbetin zâil oldu?unu görerek tuti ku?u gibi o nutku irâda muktedir olduklar?n? anlad?klar? gibi ceplerini para ile doldurmu?lar ve bu nutuklar?n neticesi Edhem Pa?an?n azlini intac etti. Bu meb’uslar?n en ziyâde mü?evviki Sad?k Pa?a, sab?k Mâliye Nâz?r? Yusuf Pa?a, Damat Mahmud Celâleddin Pa?a ve sâireden ibâret idi. Bu nutuklar?n neticesi olarak Edhem Pa?a istifa edip hizmetden efendimiz ve devlet mahrum olmu?tur. Sadr-? sâb?k Said Pa?a Hazretlerine gelince: Cülûs-? hümâyundan on gün kadar evvel Ba?kitâbet Makâm?na ehliyet ve nâmuslu adam?n bulunmas? elzem olmakla ricâl-i devletten Ba?kitâbet Makâm?n? idâre edebilecek adamlar?n ba’z?lar?n?n sicill-i ahvâl ve evsaflar?n? anlamak lâz?m gelmekle ?âyân-? emniyet ve sadâkatine îtimad olunur üst bir memuriyette bulunur bir zâta havâle buyurulmu?. Birtak?m esâmi içinde Said Pa?a Hazretlerinin ismi kendisi mektum, arabî ve fârisî lisanlar?nda mahir ve feans?zcay? yeni tahsil etmi? ve okudu?unu anlay?p henüz söyleyememekte ise de pek az zamanda pek güzel söyleyece?ini ve hüsn-i ahlâk sahibi ve idâresini bilir bir zât oldu?unu evsâf?ndan görmü?tüm. Kalb-i hümâyûna münâca‘at buyurulanak kendisi intihab buyurulur. Cülûs-u hümâyûn günü Mabeyn-i Hümâyûna gelmesi ferman buyurulaeak yevm-i mezkûrde gelip Ba?kitâbete tâyin buyurulur. Ba?kitâbette ve Hazine-i Hassa-i ?âhâne Nezâretinde ve kendi dü?manlar?n?n te?vikiyle Ahmed Vefik Pa?a’n?n ?srâr? üzerine Hüdâvendigâr Vilâyetine memur buyurulup, ba’dehû az müddet sonra celb olunun ve birkaç defa makâm-? sadârete nasb ve azl edilir. Bu makam-? sadâreti ihrâz etmesi fevkalâde gayretler gösterdi?i evsaf-? cemîlenin neticesidir.
Kâmil Pa?a‘ya gelince Haleb Vilayetinde Zeytun Da??nda vuku’ bulan kar???kl?kdan dolay? bilcümle hareketi devletin lehindedir. Ve devlet hakk?nda gayet menfaatl? bir hareketinden dolay? âhar taraf?ndan hakk?nda vukû’ bulan ?ikâyet üzerine bi’z-zarûr azl olunur. Fakat gösterdi?i ehliyeti mazhar-? takdir olma?la ?stanbul’da ma’zul kal?p sonra Evkaf Nezâretinde gösterdi?i ehliyet neticesi üzerine makam-? sadârete ta‘yin buyurulmu?tur. Zât-? sâmi-i sadâretpenâhileri cülûs-? hümâyûnda, ??bka’da ve sâir mahallerde askerî me’muriyetlerde kullan?ld?ysa da ba’de lisan-? ecnebî bilür bir askerin Karada?’a izâm? irâde buyurulmakla Zât-? sâmîleri intihab ve Çit kö?künde huzûr-? ?âhâneye kabul buyuruldukda kendülerine ?öylece, sizi bir mühim me’muriyete ta’yin ediyoruz. Karada? Prensi ?stanbul’a geldi. Sadâkat ibraz ediyor. Efendimiz de an?n Devlet-i Aliyye’ye sâd?k kalmas?n? arzu buyuruyorlar. Rusya ve Avusturyan?n müttefikine âlet olmay?p prensin Devlet-i Aliyye’ye sâd?k kalmas? içün sarf-? mesâi ediniz. Bâb-? âli’ce bir mü?kilâta tesadüf ederseniz tesviyesini va’ad ederim. Karada?l?larla Avusturyal?lar beyninde zuhûr eden münâza’a gibi bir münâza’an?n adem-i tekerrürüne dikkat edüp beyhûde birçok asâkir-i ?âhânenin orada i?galine sebebiyyet verdirmesek. Kendisi de buna tevfîk-i hareket edece?ini va’d ettiler ve kendüsüne husûsi ?ifre verilerek bununla mü?killerini arz etmeleri, kendileri çal???p derece-i nihâyede mahzûziyyet-i seniyyeyi mûcib olmu?tur. Sonra Girid’e memur olup Girid hakk?nda ayn? böyle emr alm??lard?r. Ve mâfevkinde bulunan me’mûrinde dûçar olduklar? tazyîkden dolay? müteessir olmalar?yle kendi sadâkatlerine ve evvelki me’mûriyetlerinde gösterdikleri evsâfa i’timâden te?cî’a mazhar oldular. Vâli ta‘yîn buyurulduklar?ndan sonra ecnebîlerin nüfûzunun te’siri tekessürü infisâllerini intaç ettirecek bir tak?m entrikalar yapt?rarak ve ba?l?cas?n?n birisi dahi lüzûmundan ziyâde Mâbeyn-i Humâyûna ma‘lûmat vermesi verilen mâlûmatlar?n neticesi oran?n istirahat-i umûmiyesini taht-? te’mîne almakla bu da ecânibin ho?una gitmedi?inden oran?n muhteli olmas? için münâsebetsiz sözler bile söylenmi?tir. Bu sözü bile husûsi ?ifre ile kendisinden suâl olunup bu münâsebetsizli?i eden dahi bulunup azledilmi?tir. Bununla âdilâne mu‘âmele îfa buyurulmu?tur ki bunun k?ymeti elbet takdîr olunmu? ve olunmak lâz?m gelir. Karada?’da ve Girid’deki hizmetlerinden dolay? ve tebdîl-i vükelâya görülen lüzûm üzerine kendileri hât?r-? hümâyuna gelerek bilâ tereddüd Derseadet’e azîmetleri bâ-telgraf emir buyuruldu. Ol vakitden beri makam-? sadâretde bulunuyorlar. ?u bir sene alt? aydan beri Efendimizce mûcib-i endî?e olacak bir hal bulunmuyordu. Efendimizin mu’âmeleleri makâm-? sadâretin haysiyetine yak??acak bir mu‘âmele, bir de zâtlar?na ayr?ca mu‘âmele-i pederâne, ma’at-teessüf son günlerde i?itilen sözlerin sahîh bir sebebi bulunamay?p hayreti mûcib oluyor. Cenâb-? Hak âdil ve ?ahiddir ki dünyada Efendimizin yegâne arzusu devlet ve milletin saâdet ve selâmeti ve dîn-i mübîn-i ?slâm’?n bekas?d?r. Efkâr-? zâtiye-i hümâyûn beyan buyurulur, bu kadar sene sonra böyle ecânibin a?z?nda hezeyan sözleri duymak ve devlet bir çok seneleri imrâr ettikten sonra böyle azviyyatla a?a??latmak mûcib-i memnûniyyet ?eyler olmay?p bu kadar emeklerin keen lem yekûn hükmünde addolundu?u ve nâmusa intikal eder sözler oldu?u anla??laca?? cihetle beyân-? hâle ibtidâr olundu.
***************************************************************************
Vak?f Ar?ivi
Y?ld?z Ermeni Meselesi, Cilt 1, BeIge No. 8
Seraskerlik Makam? Yaz? ??leri
Özel Yaz? (Rapor)
Kimden:
Kime:
Konu: Ba?bakanl?k Makam?na getirilen ki?iler, Ba?bakan Ethem, Sait ve Kâmil Pa?alar ile Hükümet ve baz? devlet adamlar?n?n tutumlar? hakk?nda
“Padi?ah Hazretlerinin taht’a ç?k???ndan bugüne kadar devlet adamlar?ndan birçok ki?i Ba?bakanl?k Makam?na geldi. Bunlar?n ki?ilikleri hakk?nda Padi?ah Hazretlerinin tam bilgi sahibi oldu?u dört ki?i vard?r. Di?erleri zaman?n ?artlar?na göre tutum ve davran??lar?na bak?larak atanm??lard?r.
Dört ki?iden birincisi Ethem Pa?a’d?r. Cenab-? Hak rahmetini bol etsin. Yüce Padi?ah?m?z?n gösteri?li babas? ile Efendimizi her bak?mdan memnun etmi?tit Gösteri?li ve edebî konu?maz idiyse de olgun, geni? bilgi sahibi, yabanc? dil bilir, askerlik bilgisi tam idi. Padi?ah Efendimizin babas?na yabanc? dil hocal??? yapm??t?. Namus ve dürüstlü?ü ile tan?nm?? çok de?erli bir zat idi.
Ne fayda ki, çevresine toplanan baz? (fesadç?lar) onun hakk?nda: “asabî huylu olup, diplomatik kurallara uygun hareket edemiyor” diye alçakças?na ve (mel’unca) iftiralarda bulunmu?lard?r. Kendisi bu söylenenleri duydu?unda son derece üzüntüye kap?lm??t?. Zira bu iftiralar hayat?na mâl olacak dereceye gelmi?ti.
Di?er taraftan, ?stanbul’da bulunan birkaç ç?karc? ve bozguncu mebusa binbe?yüz iki bin kuru? verip, cepleri para ile doldurularak geceleri kar??lar?na al?p istedikleri konular? ezberlettirip Duduku?u (Papa?an) gibi konu?turtmu?lard?r. Onlar?n yapt?klar? bu konu?malar Ethem Pa?a’n?n görevden al?nmas? sonucunu do?urmu?tur. Bu mebuslar?n ençok k??k?rt?c?lar? Sad?k Pa?a, eski Maliye Bakan? Yusuf Pa?a, Damat Mahmut Celalettin Pa?a ve di?erleridir. Bu konu?malar?n sonucu olarak Ethem Pa?a görevinden istifa etmi?, hizmetinden Efendimiz ve devlet mahrum kalm??t?r.
Eski Ba?bakan Said Pa?a Hazretlerine gelince:
Padi?ah?n taht’a ç?k???ndan on gün kadar önce, öncelikle Ba?kitâbet (Saray Ba?kâtipli?i - Genelsekreterli?i) Makam?na yetenekli ve dürüst birisinin getirilmesi gere?i duyuldu. Devlet adamlar?ndan Ba?kitâbet Makam?n? yönetebilecek ki?ilerin baz?lar?n?n sicil durumlar? ve özellikle hakk?nda bilgi edinmek gerekirdi. Üst düzeyde bulunan güvenilir, dürüst bir ki?iye bu inceleme görevi verildi. Birtak?m isimler aras?nda Sait Pa?a’n?n ad?n? s?r tutabilen, Arapça ve Farsça dillerini çok iyi bilen, Frans?zcay? da yeni ö?renmi? olup okudu?unu anlar, henüz konu?amamakta ise de k?sa zamanda pek güzel konu?abilecek derecede oldu?u, iyi ahlak sahibi, idaresini bilir özelliklerine sahip bir ki?i olarak görmü?tüm. Padi?ah?m?z?n da gönlü yatmas? üzerine kendisi sözkonusu göreve uygun görülmü?tü. Padi?ah’?n tahta ç?k?? günü saraya gelmesi emir buyurulmu? ve ayn? gün Ba?kitâbet görevine atanm??t?.
Ba?kitâbet ve Hazine-i Hassa (Padi?ah?n özel hazinesi) Bakanl??? görevlerinde bulundu?u s?ralarda kendisini çekemeyenlerin k??k?rtmalar? ve Ahmet Vefik Pa?a’n?n ?srar? üzerine görevden al?narak Hüdâvendigâr (Bursa) vilâyetine uzakla?t?r?ld?. K?sa süre sonra da tekrar geri getirildi. Böylece birkaç defa Ba?bakanl?k görevine getirilip tekrar al?nm??t?r. Ba?bakanl?k görevine getirilmesi ve bu görevde üstün çabalar harcamas? onun güzel karakterinin eseridir.
Kamil Pa?a:
Halep Vilâyetinde, Zeytunda??’nda meydana gelen kar???kl?klar?n bast?r?lmas?nda gösterdi?i bütün çabalar? devlet yarar?na olmu?tur. Gösterdi?i yararl? hareketlerinden dolay? kendisini çekemeyenler taraf?ndan yap?lan ?ikâyetler üzerine görevinden al?n?r. Fakat ba?ar?l? çal??malar? nedeniyle Padi?ah?n övgüsünü kazanm?? oldu?undan herhangi bir görev verilmedi?i halde ?stanbul’da b?rak?lm??t?r. Sonra Evkaf Nezareti (Bakanl???) görevi verilir. Bu görevde iken de gösterdi?i ba?ar?lar?ndan ötürü Ba?bakanl?k Makam?na getirilir.
Bu yüksek ki?i, Padi?ah?n taht’a ç?k??lar?nda ??pka’da ve di?er yerlerde askerî hizmetlerde görevlendirilmi?tir. Padi?ah taraf?ndan yabanc? dil bilen bir askerin Karada?’a gönderilmesi emir buyuruldu?unda Pa?a Hazretlerinin gönderilmesi uygun görülür. Bu görev için Çift Kö?kü’nde Padi?ah Hazretlerinin huzuruna kabul edildi?inde kendisine ?öyle buyurulur:
“Size önemli bir görev veriyoruz. Karada? Prensi ?stanbul’a geldi. Ba?l?l?k gösteriyor. Efendimiz de onun Osmanl? Devleti’ne ba?l? kalmas?n? arzu ediyorlar. Prensin Rusya ve Avusturya’n?n birlik olmas?na kanmay?p Osmanl? Devletine ba?l? kalmas? için çaba gösteriniz. Bâb-? Ali taraf?ndan güçlük ç?kart?l?rsa giderilmesine söz veriyorum. Karada?l?larla Avusturyal?lar aras?nda ç?kan anla?mazl?k gibi bir anla?mazl???n tekrarlanmamas?na dikkat edip, bo?una birçok (Osmanl? askerimizin) orada bulundurulmas?na meydan b?rakm?yal?m.”
Pa?a da bu yolda hareket edece?ine söz verir. Kar??la?aca?? güçlükleri bildirmesi için kendisine özel bir ?ifre verilir. Bu görevde de gösterdi?i ba?ar?l? hizmetlerle padi?ah hazretlerini son derece memnun etmi?tir.
Sonra görevli olarak Girit’e gönderildi. Girit konusunda da ayn? ?ekilde emir alm??t?r. Üst makamlardan gördü?ü bask?lardan dolay? üzüntü duymaktayd?. Fakat dürüstlü?ü ve önceki görevlerinde gösterdi?i güven verici tutumlar? ile Padi?ah Efendimizin övgüsünü kazanm??t?r. Vali olarak atand?ktan sonra yabanc?lar?n etkinli?ini yok edecek birtak?m kurnazca hareketlerde bulunmu?tur. Bunlar?n ba??nda: Mâbeyn-i Hümâyûn (Saray Genelsekreterli?i)’a gere?inden fazla bilgiler vererek bu dairenin rahatl???n? güven alt?na almas? gelir. Bu davran??? da yabanc?lar?n ho?lar?na gitmedi?inden oran?n bozulmas? için yak???ks?z sözler bile söylenmi?tir. Bu söylenenler de kendisinden özel ?ifre ile sorulmu?, münasebetsiz çirkinlik yapan ki?i ortaya ç?kar?larak görevinden al?nm??t?r. Bu ?ekilde adaletli bir i?lem yap?lm??t?r ki, bunun da de?eri takdir olunmu? ve olunmas? gerekir.
Bakanl?klarda yap?lmas? gerekli görülen de?i?iklikler s?ras?nda kendileri, Karada?’da ve Girit’teki hizmetlerinden dolay? Padi?ah Hazretlerinin hat?r?na gelmi? ve hiç dü?ünmeden ?stanbul’a gelmesi için telgrafla emir buyurulmu?tur. O zamandan beri de Ba?bakanl?k Makam?nda bulunmaktad?rlar.
?u bir y?l alt? aydan beri Efendimizce endi?e edilecek bir durum bulunmuyordu. Efendimizin tutumu Ba?bakanl?k Makam?n?n onuruna yak??acak bir tutumdur. Ayr?ca kendilerine kar?? babaca bir yak?nl?k gösterilmektedir. Son günlerde i?itilen üzücü sözlerin do?ru bir nedeni bulunmad???ndan ?a??rt?c? olmaktad?r. Cenâb-? Hak adaletli ve ?ahittir ki, Efendimizin dünyadaki tek arzusu devlet ve milletin mutlulu?u, huzurlulu?u ve ?slâm Dini’nin devaml?l???d?r.
Padi?ah Efendimizin dü?ünceleri bu ?ekilde aç?kt?r. Bu kadar y?l sonra yabanc?lar?n a?z?ndan böyle saçma sapan sözleri duymak, uzun y?llar ya?ayan devleti böyle iftiralarla a?a??latmak hiç de memnun edici ?eyler de?ildir. Bu kadar emeklerin hiç olmam?? gibi say?ld??? ve namusa dokunur sözler oldu?u anla??laca?? dü?ünülerek durumun aç?klanmas?na gerek duyuldu.”
***************************************************************************,
A
Anasayfa
İletişim
