| | | | | | DAH?L?YE NEZARET? ??FRE KALEM? BELGELER? I?I?INDADr. Bekir GÜNAY*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | |
| | le="text-align: juğÿ 1 DAH?L?YE NEZARET? ??FRE KALEM? BELGELER? I?I?INDA220¶ƒ font-family: Verdana;">DAH?L?YE NEZARET? ??FRE KALEM? BELGELER? I?I?INDA “1914-1920 ARASINDA ?ZM?T VE YÖRES?NDEK? ERMEN?LER”
Dr.Bekir GÜNAY*
Giri?
Bu tebli?de ba?kent ?stanbul’a yak?n ?zmit’teki Ermenilerin 1914-1920 y?llar? aras?ndaki durumlar? ortaya konulmu?tur. 1914-1920 y?llar? Ermeni meselesinde en çarp?c? seneleridir.Hadisenin“bir iç mesele”olmas?ndan hareketle Dahiliye Nezareti ?ifre kalemdeki belgeler ekseninde,“?zmit ve çevresindeki Ermeniler”incelenmi?tir.Çal??mam?zda zaman ve alan daralt?lmas? yap?larak,olay?n sadece tehcir,?zmit,Ermeni ve Devlet dörtlüsü içersinde mümkün oldu?u kadar belgeler boyutuyla irdelenmi?tir.
1-DAH?L?YE NEZARET? ??FRE KALEM?
Osmanl? devletinde nezaretler döneminde içi?leriyle ilgilenen birim önceleri sadarettir.Ona ba?l? bir k?s?m olarak faaliyetlerini sürdüren Dahiliye daha sonra artan i? hacmine paralel olarak ayr? bir nezarete dönü?türülmü?tür.
Emniyet-i Umumiye,Muhaberat-? Umumiye,Heyet-i Tefti?iye ve di?er kalemler kurularak dahiliye nezaretinin olu?umunu tamamlam??t?r.Nezaretin sorumluluk alanlar?na,memur tayinleri,asker,jandarma i?leri,bas?n?n kontrolü,sansür,do?al afetler, çekirge sald?r?lar?,çete faaliyetleri,mezhep çat??malar? yan?nda asayi?le ilgili konular girmektedir.
Nezaret evraklar?n?n özetlerinin tutuldu?u genel muhteval?,gelen-giden defterlerinden zimmet defterlerine,jurnal defterlerinden Sicill-i Ahval komisyonun defterlerine kadar bakanl?kta geni? bir belge ve defter sirkülasyonu oldu?u görülmektedir.
Dahiliye nezareti belgeleri ar?ivlerimizde kalem ve dairler k?s?mlar? olarak ayr?lm??t?r.Ar?ivlerimizde Dahiliye nezaretine ait evrak?n bulundu?u k?s?mlar ?unlard?r;Kalem-i mahsus müdüriyeti(ar?ivdeki kodu:DH-KMS),Muhaberat-? umumiye idaresi (DH-MU?),hukuk k?sm?(DH-H),Siyasi k?s?m(DH-SYS),?dari k?s?m(DH-?D),Mütenevvie k?s?m(DH-MTV),idari-i umumiye(DH-?UM),Umur-? mahalliye-i vilayeti müdüriyeti(DH-UMUM),Sicill-i nüfus idare-i umumiyesi(DH-SN),Mebani-i emiriye ve hapishaneler müdüriyeti (DH-MB-HPS),Emniyet-i umumiye müdüriyeti(DH-EUM),Emniyet kalemi(DH-EUM-EMN),Polis mecmuas? kalemi(DH-EUM-PMC),Takibat-? adliye kalemi(DH-EUM-ADL),Tahrirat kalemi(DH-EUM-THR)Muhaberat ve tensikat müdüriyeti(DH-EUM-MTK),Emniyet-i umumiye müdüriyeti evrak odas?(DH-EUM-VRK),Asayi? kalemi(DH-EUM-AY?),Sicil kalemi(DH-EUM-SCL),Memurin kalemi(DH-EUM-MEM),?ifre kalemi (DH-?FR)ve Dahiliye nezareti hukuk mü?avirli?idir.(DH-HM?).
Nezaretin son dönemlerinde direk bakana ba?l? çal??an ve“Ermeni meselesine”kaynak olan birçok belgenin yo?un olarak ?ifre kaleminde bulundu?u görülmektedir.Bu cümleden hareketle ?ifre kalemi hakk?nda bilgi vermekte fayda vard?r.
II-DAH?L?YE NEZARETI ??FRE KALEM?(DH-?FR)
Dahiliye nezaretine ba?l? kalemler içerisinde yer alan ?ifre kaleminin ba??ms?z bir büro olarak nezarette yer almas? 1914 dönemine rastlamaktad?r.Osmanl? devletinde son dönemlerde gözüken hadiseler veya i? yo?unlu?una göre dairler olu?turman?n bir gelenek oldu?u bilinmektedir.Bunun en bariz örne?ini ?ifre kaleminin olu?umunda görmek mümkündür.?lk zamanlarda nezaretin alt birimleri aras?nda yer alan daire tarihsel süreç içerisinde de?i?ik büro ve müdürlüklerin bünyesinde bulunmu?tur.
Osmanl? devletinde merkezle ta?ra aras?ndaki birimlerle yap?lan acil haberle?meler de bu büronun önemi giderek artm??t?r. Hassaten telgraf?n yayg?n olarak kalemler aras?ndaki haberle?mede kullan?lmas?ndan sonra“?itre kalemi”nin nezaret içerisinde ba??ms?z bir ofise dönü?mesi gere?i ortaya ç?km??t?r.
?ifre kalemi,1914-1915 y?llar? aras?nda Kalem-i Mahsus ve Evrak odas? arac?l???yla direk naz?ra ba?l? müstakil bir ofis olarak hizmet vermektedir.Sonralar? ba??ms?z bir birim haline dönü?ür.?ifre kalemi genellikle Dahiliye nezaretinin ve ona ba?l? alt bürolar?n,vilayetler ve mutasarr?fl?klarla yapt??? haberle?mede arac? pozisyonunda bulunmaktad?r.Bununla beraber ara s?rada bakanl?klar ve di?er daireler aras? acil ve gizli yaz??malar?n ?ifrelenmesinde bu ofisten de istifade edildi?i bilinmektedir.[12]
Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivlerinde,?ifre kalemine ait 20.640 belge vard?r.Bu belgeler ço?unlukla telgraft?r.Evraklar?n "telgraf”olmas?ndan dolay? klasik Osmanl? diplomasisinde farkl? bir görüntü sergiler.Belgede konunun direk olarak yaz?ld???, k?sa öz cümleler kullan?l?r.Naz?ra ba?l? birim olarak görev yapan ?ifre kaleminden ç?kan telgraflar genellikle naz?r taraf?ndan bazen de“naz?r nam?na”müste?ar veya bakan vekili taraf?ndan imzalan?r.
Telgraf?n gidece?i vilayetlerin adlar?,kimi zaman el yaz?s?yla bazen de matbu olarak yaz?l?r.Öncellikle vilayetler akabinde mutasarr?fl?klar ve muhaf?zl?klar?n isimlerinin yaz?ld??? belgeler r?k’a ve r?k’a k?rmas?yla kaleme al?n?r.Belgelerin ço?unda parantez içerisinde“(?ifre)”ibaresi bulunur.Bununla beraber acil,önemli veya gizli olan yaz??malar olursa“mühim ve mahrem”, “müsta’cildir”,“bizzat asl?”,“gayet müsta’cildir”gibi ibareler konularak belgenin daha h?zl? yerine ula?t?r?lmas? hedeflenir. Belgeler tek tek makama,“?zmit mutasarr?fl???”na gibi yaz?l?rken,topluca da tüm vilayet,mutasarr?fl?k ve muhaf?zl?klara da yaz?ld??? görülür.?ifre kalemine ait belgeler genel,Osmanl? belge düzeninden farkl? olarak,tashih ve düzeltmelerin orijinal imzal? belgelerin üzerinde rastgele yap?ld??? görülmektedir.
II-1914-1920 ARASINDA ?ZM?T VE ÇEVRES?NDEK? ERMEN?LER?N FAAL?YETLER?
DH-?FR kodu alt?nda ?ifre kaleminde 1914-1920 y?llar? aras?nda“?zmit ve çevresindeki Ermenilere ait”tespit edilen belge miktar? elli be? adettir.En eski belge 1914 aral?k ay?na ait olup en yeni belgede 1920 tarihlerini ta??maktad?r.Belgelerin yo?unla?t??? alanlar? üç grup da mütalaa etmek laz?md?r.
.Tehcir öncesi ?zmit’teki Ermeni Faaliyetleri
.?zmit’ten geçen Ermeniler
.Tehcir sonras? ?zmit’teki Ermeniler
III-TEHC?R ÖNCES? ?ZM?T’TEK? ERMEN?LER?N ÇALI?MALARI
?zmit ve yöresindeki Ermeni isyan ve çete faaliyetlerinin 1914 y?l?nda yo?unla?t??? göze çarpmaktad?r.1914 y?l?nda Do?u Anadolu da ba?layan bu tip hareketlere ?zmit ve Adapazar?’nda da rastlamak mümkündür.[3]
?zmit ve ülkenin di?er bölgelerinde tek elde yönetilmi?çesine ba?layan olaylarda bir ön haz?rl?k oldu?u görülmektedir. Nitekim;Osmanl? devleti sava?a girmeden önce Ermeni komiteleriyle Patrikhanenin bu tip faaliyetlerin alt yap?s?n? haz?rlad?klar? anla??lmaktad?r.?stanbul Galata’daki Ermeni büyük merkez okulunda,1914 y?l? may?s ay?nda,Patrikhanede görevlendirilen rahip Gabriel Cevahirciyan’?n ba?kanl???nda Ta?naksutyun ve di?er Ermeni temsilcilerinden olu?an Birle?ik Ermeni komiteleri“Ermenilerin Osmanl? hükümetine sad?k kalmalar?”?eklinde kararlar alm??sa da kuvvetlerini haz?r tutmaktan da geri durmam??lard?r.[4]
Nitekim;1914 hHaziran?nda Erzurum’da tüm dünyadan gelen heyetlerin kat?l?m?yla yap?lan VIII.Ta?naksutyun Kongresinde,?ttihat ve terakkiye kar?? muhalefet durumunda kalmaya,onun siyasi program?n? ele?tirmeye kendisine ve te?kilat?na kar?? ?iddetle mücadeleye giri?me karar? al?nd?.Buna paralel olarak komitelerin ta?raya gönderdi?i talimatlarda da Rus ordusunun huduttan ilerlemesiyle,Osmanl? askeri çekilir ise her tarafta birden k?yam olunacakt?.Osmanl? ordusunun iki ate? aras?nda b?rak?lmas? için çal??malar yap?lacakt?.Bu talimatlar çerçevesinde Osmanl? memleketleri içerisinde ve d???nda özellikle Rus s?n?r?yla Rusya’daki Ermenilerin yo?un faaliyetler içerisinde oldu?u görülmektedir.Kafkasya’da Tiflis’te Rus ordusunun örgütlemesiyle Ermeni gönüllüleri toplanmaya ba?lam??t?r.[5]
Böyle bir tarihi arka zeminde ?zmit ve çevresindeki Ermenilerin özellikle Ta?nak komitesinin üyelerinin hükümetçe s?k? kontrol alt?na al?nd??? görülmektedir.Nitekim Emniyet-i Umumiye müdüriyetinden 1914 Temmuzunda“?zmit mutasarr?fl???na” çekilen ?ifreli telgrafta Ta?nak komitesinin Bursa ?ubesi reisi Baltac?yan'?n ifadesi do?rultusunda komitenin Adapazar? ?ubesinin önemli oldu?u vurguland?kdan sonra burada çok miktarda silah ve bomba olabilece?i ayr?ca te?kilat üyelerinden ?zmit Bahçecik’de ö?retmen Sekis Saruni ile Adapazarl? ö?retmen Agob Frekyan?nda sorgulanmas?yla önemli bilgiler al?nabilece?i ifade edilmektedir.[6]
?çi?leri bakan? Talat pa?an?n bizzat yak?n takibinde olan bölgedeki Ermeniler ?zmit’te Bahçecik çevresiyle Adapazar? merkezinde çal??malar?n? sürdürmektedirler.Bu bölgede özellikle Amerikal?lar?n da faaliyetlerinin olmas? dikkat çekicidir. Amerikal? Ermenilerin ve misyonerlerin bölgedeki çabalar? hükümetçe de izlenmektedir.Adapazar? Kazerler mahallesinde oturan Andranik Yaz?c?yan?n Amerika tebaas?nda olup olmad???n?n ara?t?r?lmak istenmesi bunun bir göstergesidir.[7]
?zmit’in konumu itibariyle,Anadolu ve ?stanbul’la ba?lant? noktas? olmas? sebebiyle,Ermeni komiteler aç?s?ndan da önemli bir ?ehirdir.Bununla beraber ?zmit’teki Ermenilerin Bursa’daki Ta?nak komitesiyle yak?n temas da olduklar? da görülmektedir.Bu temas?n sa?lanmas?nda okullar?n kullan?l?p,buna ö?retmenlerin önderlik etmesi bölgedeki komitenin farkl? bir yüzünü de ortaya ç?karmaktad?r.Bursa Ermeni okulu müdürlü?ünden azledilen Van mebusu Papasyan’?n zaman?nda ö?retmenlik yapan ve ?zmit Bahçecik’de bulunan Ermeninin yakalanmas? iste?i bizzat Talat pa?a imzal? ?ifreli telgrafla ?zmit mutasarr?fl???na bildirilmektedir.[8]
Tehcirin hemen öncesi Ta?nak komitesinin kararlar? do?rultusunda özellikle ?stanbul’a yak?n bölgeler olan ?zmit,Bursa ve Adapazar? ekseninde faaliyetlerini h?zland?r?r.Bu faaliyetler içerisinde komitenin ö?retmenler ve okullar? kullanmas? da ilgi çekicidir.Bununla beraber Osmanl? devletinin de Ermenileri yak?ndan izledi?i anla??lmaktad?r.Genellikle Ermenilerin çal??malar?n?n yo?unluk merkezinde okullar?n yan?nda kiliselerin olmas? da ilginçdir.Nitekim Adapazar?’nda Ermeni okulunun ö?retmenlerinden Artin Mefroderiç’in[9]durumu bu merkezdedir.Bir ba?ka isim olan Agob Ni?anc?yanla[10]Piskopos Ovakimyan?n’da benzer çal??malar içerisindedir.Özellikle Piskoposun çal??malar? farkl?d?r.Zira Ovakimya ayn? zamanda ?zmit murahhas?d?r. Kendisi ?zmit’te devletin yapt??? icraatlar? aleyhinde ?stanbul’a gelip aç?klamalarda bulunaca??n?n ö?renilmesi üzerine Piskoposun ?stanbul’a geli?inin engellemesi bizzat Emniyet Genel Müdürü ?smail bey taraf?ndan istenmi?tir.[11]
Okullar?n Ermeni hareketlerindeki önemini vurgulam??t?.Bu sefer kar??m?za ç?kan okul,Amerikan misyonerlerinin ünlü Robert Kolejidir.Okul müdürünün Bahçecik’li olan ve vefat eden Panosyan’?n e?iyle iki k?z çocu?unu ?stanbul’a getirme iste?iyle bakanl??a ba?vurmu?tur.Bunun mahzurlu olup olmad???n? sormaktad?r.Robert kolejinin tamamen masumane hizmetlerinin alt?nda ba?ka te?ebbüsler içinde oldu?unu bize ileri ki y?llarda ç?kan olaylar gösterecektir.[12]
IV-ERMEN? TEHC?R?N?N ?ZM?T’E YANSIMALARI
Tehcirin ?zmit’e yans?malar?n?n belirtmeden önce tehcire nas?l gelindi k?saca onun hakk?nda bilgi vermekte yarar vard?r.
A-TEHC?RE G?DEN SÜREÇ VE TEHC?R
1914 Haziran?nda Erzurum’da toplanan Ermeni komitelerinin sava?la beraber harekete geçecekleri kaç?n?lmazd?.Osmanl? devleti A?ustos 1914'de Almanya’yla bir ittifak yaparak sava?a giri? haz?rl?klar? içindeydi.[13]Sava? rüzgarlar?n?n kendisini fazladan hissettirdi?i Osmanl? co?rafyas?nda içerdeki Ermenilerin yan?nda d??ar?daki Ermenilerinde hareketlendi?i görülmektedir.5 A?ustos 1914’da Marsilya’da toplanan Türk Ermenilerin bir bildiri yay?nlayarak bundan böyle Ermenilerin Osmanl? ordusunda hizmet yapmamalar? ve Fransa ile müttefik ordular?na gönüllü yaz?lmalar? istenilmi?tir.[14]
Böylelikle Ermeni komitelerinin sava? s?ras?nda ne yapacaklar? da netle?meye ba?lam??t?r;
Seferberlik emirlerine uymamak,askere gitmemek,askere gidenlerinde tek tek veya toplu olarak silah ve cephaneleriyle kaçmamalar?n? sa?lamak,köylerde kentlerde propagandalar yaparak morali bozmak,olaylar ç?kararak Türk askerinin ailesini köyünü korumak için askerlik görevini yapmamas?n? sa?lamak,askeri nakliyat? aksatmak,asker,erzak ve mühimmat konvoylar?na sald?rmak,Ruslar[15]s?n?r? geçti?i zaman isyan ederek Türk ordusunu arkadan vurmak ellerindeki silahlarla Türk ordusundan da kaç?p gönüllü olarak Rus ordusuna kat?lmak,terk edecekleri köylerde kiliseleri,evleri,yiyecekleri yang?nlar ç?kartarak yakmak,askeri bilgileri ta??mak için casusluk yapmak gibi al?nan kararlar? uygulamaya koyup art arda isyanlar ç?karmaya ba?lam??lard?r.[16]
Osmanl? devletinin seferberlik ilan etmesinden hemen sonra 17 A?ustos 1914 de ilk Ermeni isyan? Zeytun’da ç?kt?.?syan?n Zeytun’da ç?kmas? beklenen bir sonuçtu.Zeytun bölgesinde 1780’lere kadar giden isyanlar?n siyasi amaçl? olarak 1860-1880lerde yo?unla?t??? görülmektedir.[17]
Dahiliye naz?r? Talat pa?a,Zeytun Ermenilerinin ba?latt??? olaylar?n bir türlü kontrol alt?na al?namamas? üzerine 6 may?s 1914 tarihinde Mara? mutasarr?f?na gönderdi?i bir ?ifreli telgraf da Zeytunlular?n bölgeden tamamen gönderilmesini emir eder.[18]Zeytun’da 30 A?ustos 1914’de ç?kan isyan? Kayseri,Bitlis,Erzurum,Diyarbak?r,Trabzon,Van,?zmit,Adapazar?,?znik Canik ve di?er yerler takip eder.Sava??n ilerleyen günlerine paralel olarak Ermeniler özellikle Do?u Anadolu’da silahl? faaliyetleri giderek art?rmaya ba?larlar.9 ?ubat 1915 te Van’da ba?layan isyana kar??l?k devlet komite reislerinin yakalanmas?n? iste?i[19]üzerine tutuklamalara ba?lar.Öte yandan Ermenilerde isyanlar? farkl? bölgelere yayarak,özellikle Müslüman köylere sald?r?rlar.Ordunun sava? da oldu?u bir ortamda sald?rmalar? sava? öncesi al?nan kararlar do?rultusunda al?nan bir harekettir.Bu durum kar??s?nda Ba?kumandan vekili Enver pa?a 2 may?s 1915 tarihli Dahiliye Naz?r?na gönderdi?i emirde Van bölgesindeki Ermenilerin faaliyetlerinden hassaten Ruslarla i?birliklerinden bahsederek;“...ya ad? geçen Ermenileri ve ailelerini Rusya s?n?r içerisine sürmek veya bu Ermenileri ve ailelerini Anadolu içerisine çe?itli yerlere da??tmak gereklidir.Bu iki yoldan uygun olan?n seçilerek uygulanmas?n? rica ederim.Bir sak?nca yoksa asilerin ailelerini ve isyan merkezlerini s?n?r d???na sürmeyi ve onlar?n yerine s?n?r d???ndan gelen ?slam halk? yerle?tirmeyi ye?lerim...”[20] demektedir.
Devrin Dahiliye Naz?r?nda bu emirler do?rultusunda“Ermeni Tehciri”ni ba?latt??? görülmektedir.Öncelikle Van,Bitlis,Erzurum havalisindeki Ermeniler sava? alan? d???na ç?kar?lmas? için ordu komutanlar?na direktifler gönderilir.26 may?s 1915 tarihli ba?bakanl??a Talat pa?an?n gönderdi?i tezkirede tehcirin s?n?rlar?n?n geni?letildi?i görülmektedir.Van,Bitlis,Erzurum,Adana, Mersin,Kozan ?ehir merkezleri haricinde Mara?,Antakya vs. ?ehirlerin köylerinden ve kasabalar?ndaki Ermenilerin Musul,Zor, Urfa’n?n güneyi Halep ile Suriye vilayetlerine iskan edilmesi istenmektedir.Bu tezkire 30 may?s 1915'de Meclis-i vükelada da tart???larak kabul edilir.
Tehcir esnas?nda Ermenilere Balkan harbi sonras? muhacirlerine ayr?lan tahsisattan ia?elerinin sa?lanmas?,mali ve iktisadi meselelerin halledilmesi,Ermenilere ait gayri menkullerin tespit ve muhafazas?,gittikleri yerlerde arazi emlak ve i? sa?lanmas?,bakanl?kça koordine edilecektir.Nihayet 1 Haziran 1915 tarihinde Meclis-i Vükelada“Kanun-? Muvakkat”la tehcir kanunu resmile?erek yürürlü?ü girer.Kanuna göre“1-sava? s?ras?nda ordu kolordu ve tümen komutanlar? ve bunlar?n müstakil mevki kumandanlar? ahali taraf?ndan herhangi bir suretle hükümetin emirlerine memleket savunmas?na asayi?in korunmas?na ili?kin i?lere ve düzenlemelere muhalefet silahla sald?r? ve direnme görürlerse bunu önlemeye mezun ve mecburdur.2-Ordu müstakil kolordu ve tümen kumandanlar? askerlik icaplar?ndan dolay? veya casusluk ve h?yanetlerini hissettikleri köyler ve kasabalar halk?n? tek tek veya toplu olarak di?er mahallere sevk ve iskan ettirebilirler.??bu kanun yay?nland??? tarihten itibaren geçerlidir.”[21]
B-TEHC?R?N ?ZM?T’E YANSIMALARI
Tehcirin ?zmit’te iki boyutlu olarak uyguland???n? görülmektedir.?lki Trakya’dan gelen Ermenilerin Anadolu’nun içlerine Konya vs. gönderilmesinden ?zmit ilk iskan bölgesi konumdad?r.?zmit’in tehcirdeki ikinci rolü ise bizzat buradaki Ermenilerin tehciridir.Bu bölümde ?zmit’teki Ermenilerin durumlar? belgeler ?????nda tahlil edilecektir.
1-BAZI ERMEN?LER?N YERLER?NDE BIRAKILMASI
Tehcir esnas?nda ?zmit’teki Ermenilere devletin yakla??m?n?n s?n?rl? oldu?u görülmektedir.?ehirdeki baz? Ermenilerin gönderilmesinden vazgeçirilmesi istenip,sadece say?lar?n?n belirlenmesi emir edilmektedir.[22]Ayn? tarihli bir di?er belgede “...liva dahilindeki Ermenilerin kamilen ihrac?...”[23]ifadesinden kastedilen ve gitmeleri istenilen Ermenilerin ?zmit’e ba?ka ?ehirlerden gelen Ermeniler oldu?u anla??lmaktad?r.Nitekim;mezkur belgede Adapazar?,?zmit ve Bahçecikteki Ermenilere bir müddet daha izin verildi?i fakat sürelerinin dolmalar?na müteakiben onlar?nda ?zmit taraf?ndan sürülmeleri,?zmit mutasarr?fl???na gizli bir telgraf ?ifresiyle bildirilir.
Dahiliye nezaretindeki ?zmit,Adapazar? ve Bahçecikteki Ermenilere niye k?sa bir süre müsaade verilmi?tir.Bunun nedeni öncellikle ?zmit’e gelen Ermenilerin gönderilmesinin mutasarr?fl???n birinci i?i oldu?u vurgulanmaktad?r.Yerli Ermenilerin gönderilmemesini i? yo?unlu?una ba?lanabilir mi bu tart???l?rsa da k?sa bir süre sonra Adapazar? ?zmit ve Bahçecikteki Ermenilerinde tehcire tabi tutuldu?u görülmektedir.
Di?er tarafdan ?zmite gönderilen Ermeniler’in biran önce sevklerinin yap?lmas? da s?k s?k dile getirilmektedir.[24]Devlet Ermenileri sevk ederken onlara seyahat belgesi vermektedir.Bu belgelerde gidecekleri yerlerle gidemeyecekleri bölgeler tan?mlanmaktad?r.Ermenilerin gönderilmeleri esnas?nda karayoluyla gidenlerin ?stanbul’a gelmemeleri özellikle istenilmektedir.Ermenilere bölgelerinden ayr?l?rken kendilerine verilecek seyahat varakalar?nda ?stanbul’a gitmemeleri kesin vurgulanmaktad?r.[25]
Tehcire tabii olanlardan ilginç bir örnekte Ermeni mahkumlard?r.Kalbendli?e mahkum olup ?zmit’ten Konya’ya sevk edilen Ermenilerin Konya’da kabul edilmeyerek geri iade edilmeleri üzerine Talat pa?a ?zmit mutasarr?fl???na gönderdi?i ?ifreli
telgrafta bu mahkumlar?n say? ve isimlerinin tespitini ister.[26]
2-BÖLGEDEK? ERMEN?LER?N SAYILARININ TESB?T?
?zmit d???nda ?ehre Trakya bölgesinden çok miktarda Ermeni gönderildi?i bilinmektedir.Bununla beraber tehcirin ilerleyen aylarda baz? Ermenilerin gönderilmesinden vazgeçildi?i görülmektedir.Bu gönderilmesinde imtina edilen veya yolda hareket halinde ne kadar Ermeni oldu?unun bilinmesi amac?yla Emniyet Genel Müdürlü?ü ba?ta Edirne olmak üzere ?zmit,Adana,Zor vs. vilayetlere emirler göndermi?tir.[27]
Ermenilerin say?s?n?n tehciri s?ras?nda özellikle uluslararas? kamuoyunun Ermenilerin yönlendirmesiyle ba?layan,sözde Ermeni katliam? iddialar? kar??s?nda,Dahiliye nezaretinin nüfus istatistiklerine daha fazla önem verdi?i 1918 tarihli belgede bariz olarak görülmektedir.Bu belgede ?zmit’e gelen ve oradan gönderilen Ermeniler ve Rumlar?n miktarlar?yla nereli olduklar?n? tespit edilmeye çal???l?r.[28]Alt? gün sonra tefti? heyeti müdürlü?ünden gönderilen bir ba?ka telgraf da nüfus defterlerine kay?tl? olan Ermeni erkek ve kad?nlar?n miktarlar?,nereli olduklar?n?n belirlenmesi yan?nda,ne zamanda,ne kadar?n?n sevk edildi?i belirlenir.Yine ayn? belge de sevkten istisna tutulanlar varsa da miktarlar?n?n ve neden gönderilmediklerinin ara?t?r?lmas? tüm vilayetteki yöneticilerin sorumlulu?u olarak tarif edilmektedir.[29]
Ermeni,meselesinin uluslararas? siyasi platforma ta??nmas? üzerine,Osmanl? devletinin Ermeni nüfusun yan?nda di?er gayr-i Müslimlerin de nüfus hareketlerini yak?ndan takip etti?i anla??lmaktad?r.Rumlar?nda bir k?sm?n?n sevke tabii tutuldu?u bilinmektedir.Rumlar?nda izlenmesinde Avrupal? devletlerin tazyikine meydan verilmemek için yap?lan ön haz?rl?k olarak de?erlendirmek mümkündür.
3-GÖNDER?LEN ERMEN?LER?N ?HT?YAÇLARININ KAR?ILANMASI
Tehcir kanunu ç?kar?ld?ktan sonra en çok Ermeni nüfusun sevkinde devlet çok s?k? tedbirler al?r.Ermenilerin sevklerinden tutunda,yol güzergahlar?,yoldaki ia?eleri,sa?l?k durumlar? vs. vard?klar? mahalleye yerle?tirilmeleri,gidenlere i? bulunmas? gibi tüm ayr?nt?lar dü?ünülmü?tür.[30]Al?nan bu tedbirleri biraz daha açmakta fayda vard?r.30 May?s 1915 tarihli Meclis-i Vükela’da konuyla ilgili kararlarda can ve mal güvenliklerinin sa?lanmas? dile getirilmi?tir.Ermenilerin gittikleri yerlerde kesin yerle?tirilmelerine kadar kendilerine göçmen ödene?inden geçimlerini sa?layabilecekleri yard?mlar belirlenmi?tir.Önce- ki mali durumlar?na uygun olarak kendilerine arazi ve mal verilecektir.Hükümet taraf?ndan göçmenlere ev apt?r?lacak, çiftçilere tohumluk,zanaatkarlara alet-edevat verilecektir.Bo?alt?lan ?ehir ve kasabalardaki Ermenilere ait gayri menkullerin say?m? yap?lacak,bunlar?n cinsleri,miktarlar? ve k?ymetleri tespit edildikten sonra köylere yerle?tirilen Türk muhacirlerine verilecektir.[31]
Al?nan bu tedbirlere paralel olarak özellikle yolculuk esnas?nda da baz? ek kararlar al?nm??t?r.[28]A?ustos 1915 tarihli bir talimatta;
.Araba veya yaya yola ç?kan Ermeni gruplar en yak?n demiryolu istasyonuna götürülüp oradan trenlere sevk edilecekler,
.?stasyona vard?klar?nda aile reisleri asker olan veya bakacak kimsesi bulunmayan kad?n ve yetimler durumlar?n? resmi belgeler ibraz ettiklerinde ba?ka yere iskan edilmeyerek istasyon yak?n?ndaki ?ehir,kasaba veya köylere yerle?tirilecek,
.Ermenilerin sevki s?ras?nda ia?eleri temin edilecek,fakirlerin ia?eleri ise ücretsiz kar??lanacakt?r,
.Güvenlikleri sa?lanacak,hamilelerle yeni do?mu? çocuklar?n ihtiyaçlar? temin edilecek,
.Yerlerini terk etmek istemeyenler veya yerlerine dönmek isteyenlerden makul sebep gösterenlerin dilekçeleri,görevlilerin görü?leri da al?narak Dahiliye nezaretine gönderilecek ve nezaretin verece?i cevaba göre hareket edilecektir.
.Göç s?ras?nda veya konaklama esnas?nda Ermeni göçmenlere yap?lacak her hangi bir sald?r? derhal zarars?z hale getirilecektir.Sald?r?da bulunanlar tevkif edilerek,Divan-? harb mahkemesine sevk edilecek ve en a??r ?ekilde cezaland?r?lacakt?r.
.Göçe tabii tutulanlardan,hediye veya rü?vet alanlarla,tehdit ile kad?nlar? i?fal edenler veya onlarla gayri me?ru münasebet kuranlar derhal görevden al?n?p,Divan-? harbe sevk edilecektir.[32]
Al?nan bu kararlara harfiyen uyuldu?u görülmektedir.Ermenilerin sevk ve ia?elerinin masraflar? muhacirin tahsisat?ndan kar??lanmaktad?r.[33]Masraflar?n sadece muhacirin tahsisat?ndan de?il”seferberlik tahsisat?nda”da iskanlar için gerekli harcamalar yap?lm??t?r.[34]Yukar?da zikredildi?i gibi yerlerini terk etmek istemeyenlere paralel olarak sevk esnas?nda ?stanbul’a gelip gitmeyenlerde oldu?undan buna benzer kararlar bakanl?kça verilmektedir.Bakanl???n izni do?rultusunda gerekli i?lemlerin yap?laca?? ifade edilmesi yan?nda Ermenilerin bir ?ehirden di?er ?ehire geçi?lerinde tüm kontrol bölgenin mülki idaresindedir.[35]
Devletin gerek sevk esnas?nda gerekse iskanlar esnas?nda azami dikkat gösterdi?i anla??lmaktad?r.Bununla beraber Ermenilerin bir k?sm? gönderildikleri mahalden bir yolunu bulup kaçmaya ba?lam??lard?r.Kaçanlar?n eski muhitlerine veya ara iskan bölgelerine geldikleri görülmektedir.Bu durumda Emniyet genel müdürlü?ünden tüm vilayetlere gönderilen telgrafta kaçarak eski mahallerine dönenlerin yakalan?p daha uzak bölgelere sevk edilmesi istenilmektedir.[36]
V-?ZM?T’TEN GEÇEN ERMEN?LER?N DURUMU
?zmit’in Ermeni tehcirinde en fazla göze çarpan boyutu hiç ?üphesiz co?rafi konumdur.Ba?kentle Anadolu’yu birbirine ba?layan güzergah?n üzerinde olmas? Trakya ve çevresindeki Ermenilerin sevkinde ?zmit’in“ara iskan”bölgesi olarak kullan?lmas?na sebep olmu?tur.
?zmit’te gönderilen Ermeniler genel itibariyle Karaa?aç ahalisindendir.Edirne vilayetine ba?l? Karaa?aç’dan gelen Ermeniler önceleri ?zmit’ten daha ileriye gönderilmeleri amaçlan?rken sonralar? farkl? bir politika izlendi?i görülmektedir. Karaa?aç’dan gelen Ermenilerle ilgili en eski belge 5 Ekim 1915 tarihlidir.Bu belgeye göre Tekirda? yoluyla ?zmit’e gelen Ermeniler daha ileriye gönderilmeden ?zmit’te tutulmalar? istenir.[37]Bununla beraber üç gün sonra Karaa?açl? Ermeniler hakk?nda Eski?ehir ve Kara hisar-? sahip(Afyon)mutasarr?fl?klar?na naz?r imzal? gönderilen bir ba?ka telgrafta oralara varan Ermenilerin ?zmit’e geri gönderilmesi emiredilir.[38]Ekim ay?na ait bir di?er belgede ?zmit’teki Karaa?açl? Ermenilerin Edirne’ye eski kay?tlar?n?n kontrol edilerek gönderilmesi istenir.[39]Bununla beraber hükümetin birkaç ay sonra Karaa?açl? Ermeniler hakk?nda karar de?i?tirerek,?zmit’ten Edirne’ye gidenler ?zmit’e yine ayn? ahaliden Konya’ya gönderilen Ermenilerinde ?zmit’e iade edilmelerini emir etmi?lerdir.[40]Hükümetin Karaa?açl? Ermeniler üzerinde fazla durmas? ayr? bir ara?t?rma konusudur.
?zmit’in“ara iskan”bölgesi olarak“Tehcir”de kullan?ld??? bilinmekle beraber buraya gelenlerinde genellikle demiryolu hatt? üzerinden daha a?a??daki ?ehirlere gönderildi?i bilinmektedir.Eski?ehir,Afyon Konya ilk akla gelen ?ehirler olarak söylenebilir.
Sevk esnas?nda ?stanbul’da olmalar?ndan dolay? gönderilmeyen Ermenilerin Emniyet genel müdürlü?ünün izniyle önce ?zmit’e sürülmesi istendikten sonra ?zmit’ten Konya’ya sürülen Ermenilerinde ?ehir merkezinin d???ndaki vilayetin içlerine da??t?lmas? bizzat içi?leri bakan? Talat pa?a taraf?ndan Konya valili?inden istenmektedir.[41]
Ermenilerin içerisindeki eski suçlular?n de?i?ik ?ekillerde sevk esnas?nda farkl? rollerle kar??m?za ç?kt?klar? görülmektedir.??te bunlardan biri de Tekirda?’dan ?zmit’e sevk olunan Serkiso?lu Hamayen arkada?? olan Baronik Serkis’dir. Serkis eski bir kaçakç?d?r.Serkis’in kaçakç?l???ndaki ustal???n? bu sefer Ermenilerin firar?nda onlara yard?mc? olarak ispatlam??t?r.[42]
A-A.B.D. VE ALMANYA’DAN ERMEN?LERE GÖNDER?LEN YARDIMLAR
Ermeni meselesinin tarihi kronolojisine bakt???m?zda“sad?k milletin”,“asi millet”haline getirilmesin de d?? güçlerin fazlas?yla i?e dahil olduklar? görülmektedir.[43]1877-1878 Osmanl? Rus harbiyle tarihi platforma ç?kan Ermenileri,uzun süre Ruslar?n kulland?klar? bilinmektedir.Berlin kongresinden sonra Ermenilerin ya?ad??? yerlerdeki“Anadolu ?slahat?n”[44]da bu seferde ?ngiliz ba?vekil Salisbury devreye girmi?tir.Rusya’n?n amac? Ermenileri göçe zorlamak de?il Osmanl? imparatorlu?unun bu parças?nda devaml? bir huzursuzluk kayna?? yaratmak ve bundan yararlanmakt?r.[45]Bu hedefin ?ngilizlerce tespitinden sonra Ermeni meselesinde yeni aktörler devreye girmi?tir.Meseledeki önemli mihenk ta?lar?ndan biri olan II.Abdülhamid suikast?yla[46]banka soygunlar?nda Rus,?ngiliz ve Belçika’n?n direk veya dolayl? izlerini bulmak mümkündür.
A.B.D.’nin Ermenilerle ilgilenmeleri hiç ?üphesiz günümüzdeki yans?malar?yla ilginç bir boyut sergilemektedir.Amerikal?lar?n Ermenilerle ilk temas?nda dini bir yakla??m vard?r.”..Amerikal? misyonerler 1819'dan itibaren gelmeye ba?lam??lard?r.1832 y?l?nda ?stanbul merkezi kurulmu?tur....”[47]1896 y?l?na gelindi?inde Osmanl? topraklar?nda faaliyette olan misyoner say?s? 176 geçmi?tir.Misyonerlerin bölgede bulunmaktaki amaçlar? Müslümanlar? Hr?stiyanla?t?rmak diye bakt???m?zda kar??m?za bilinenden farkl? bir hedef ç?kmaktad?r.“Ermeni toplumunun içi?lerinde oldu?u kadar Osmanl? iktidar? ile münasebetlerine de tesir etmekten geri kalmad?.En evvel Ortodoks ekseriyeti ile Protestanl??a geçenler aras?nda misyonerlerin te?vik etti?i bir ikile?me ortaya ç?kt? ve yeni bir Protestan Ermeni toplumu te?ekkül etti...”[48]ABD’nin ilerleyen y?llarda bu amac?na rahatl?kla ula?t??? görülmektedir.XIX.yüzy?l sonlar?ndan itibaren Amerika yurtd??? misyonerler komiserli?i masas?n?n yurtd???ndaki misyonerlik çal??malar? art?k bir nevi Ermeni davas? haline gelmi?tir.[49]1914’lere gelindi?inde“Amerikan Board”misyoner te?kilat?n?n bugünkü Türkiye’deki okul say?s? 426,hastanesi ise 9‘a ula?m??t?.Amerikan okullarInda[50]?ngilizce ö?renen Ermenilerden baz?lar? ABD’ye giderek orada yerle?tiler.1890’larda komitelerin k??k?rtmas?yla Amerika’ya Ermeni göçü daha yo?un bir ?ekilde artarak sürdü.Bu yeni vatanlar?nda Ermeniler Türkler aleyhinde propagandaya giri?tiler.Sonucunda“zavall? Ermeniler vah?i Türkler”imaj? olu?maya ba?lad?.
“...Tehcir esnas?nda e?kiyan?n bask?nlar? sonunda can ve mal kayb?na u?rayan Ermenilere yard?m maksad?yla Newyork da 1915 Eylülünde“American Committee for Armenian and Syrian Relief”te?kilat? kuruldu.Ermeniler lehine yo?un propaganda yap?larak külliyetli miktarda para topland?...”[51]
Amerika’daki Ermenilerin toplad?klar?“külliyetli” miktarda paran?n Anadolu’ya ula?makta gecikmedi?i görülmektedir.Amerikal? Ermenilerin daha önceden gönderildi?i anla??lan paralar?n 1915’lere gelindi?ide rakamlar?n giderek art??? da anla??lmaktad?r. Osmanl? co?rafyas?na giren bu paralar gizlice da??t?lmaya ba?lanm??t?r.Emniyet genel müdürlü?ünden tüm vilayetlere gönderilen ?ifreli telgraf da paralar?n kimler taraf?ndan nas?l da??t?ld???n?n ö?renilmesi istenilmektedir.[52]
Ayn? ?ekilde bu emrin üzerinden bir iki ay geçtikten sonra gönderilen bir ba?ka telgrafta da Talat pa?a Ermenilere Amerikal?larla beraber Alman kurumlar?nda devletin haberi olmadan gizli para da??tt?klar?n? dikkat çekerek,özellikle bu konuda izin veren devlet memurlar?n?n“?iddetle cezaland?r?lmalar?n?”emir eder.[53]Burada çarp?c? olan husus“müttefik dost” Almanlar?nda Ermenilerle temas?d?r.Tehcirin”uluslararas? kamuoyunda ses bulmas?ndan sonra Almanya’n?n da ilginç yakla??mlar sergiledi?i görülmektedir.15 Ekim 1915'te Alman Protestan kilisesinin ileri gelenleri ve 29 Ekim 1915 de Almanya’n?n Merkez Katolik komitesi,Alman Ba?bakan? Von Bethmann Holwey’e ba?vurarak Osmanl? devletindeki Ermeni konusunda Almanya’n?n giri?imde bulunma iste?i üzerine ba?bakan?n?n verdi?i cevap çarp?c?d?r;“hükümet bugüne kadar yapm?? oldu?u gibi bundan sonrada nüfuzunu H?ristiyan halklar?n dinleri yüzünden bask? ve zulme u?ramalar? için kullanmay? ba?l?ca görevleri aras?nda sayacakt?r.Bu temel cümleden de anla??laca?? gibi Alman H?ristiyanlar?n?n aç?klad?klar? kayg? ve isteklerin göz önünde bulundurulmas? için elimden geleni yapaca??ma güvenebilirler.”[54]
1-KAÇIRILAN VE KAÇMAYA ÇALI?AN ERMEN?LER
Amerikal?lar?n Ermenilerle olan münasebetleri misyonerlik ve yard?m merkezli geli?irken 1917’lere gelindi?inde“insan kaçakç?l???na”yöneldi?i görülmektedir.Ülkelerine dönmelerine izin verilen Amerikal?lar?n yanlar?nda Ermenileri götürmeye çal??t?klar?n?n anla??lmas? üzerine Ermenilere kesin olarak müsaade edilmemektedir.[55]Ermenilerin de?i?ik ?ekillerle firar etmeye çal??t?klar? bilinmektedir.1918’lerde Ermeniler yabanc? memleketlere firar eden Rumlar?n içine girerler.Onlarla beraber kaçt?klar?n?n anla??lmas? üzerine gerekli tedbirler al?n?r.Bu tedbirler kaçan Rum ve Ermenilerin mallar?na el konarak ve tüm kimlik bilgileri ilgili birimlere ula?t?r?larak önlenmeye çal???lmaktad?r.[56]
Ermenilerin kullan?ld???na dair en güzel örneklerden biri de bahsedece?imiz ?u belge olsa gerektir.?ngiliz pasaportuna sahip baz? Ermenilerin ?ngilizlerin gözetiminde ?sviçre’den ?talya’ya geçirildikleri haber al?nm??t?r.Bu Ermenilerin ?talya’da herhangi bir i?leri olmad??? bilinmektedir.Ermenilerin muhtemelen Yunanistan'a geçti?ini Bern sefirli?inin bildirilmesi üzerine Talat pa?a bunlar?n Osmanl? sahillerinden s?zmalar? endi?esiyle özellikle Ayd?n,Adana,Beyrut,Halep,Trabzon vilayetleriyle,Karesi,?zmit,Kudüs,Bolu ve Canik mutasarr?flar?na telgraflar göndermi?tir.Bu konuda gerekli takibat?n yap?lmas? vurgulanmaktad?r.[57]
2-D?N DE???T?REN ERMEN?LER?N DURUMU
Tehcir esnas?nda ve sonras?nda Ermeniler aras?nda ihtida hareketi gözükmeye ba?lad?.Ermenilerin baz?lar? dinlerini de?i?tirerek Müslüman oldular.Bundan amaç Müslümanlar?n devlet nezdindeki durumlar?d?r.Müslüman olduktan sonra di?er vatanda?lar gibi tüm haklara sahip olunuyordu.Bununla beraber ülke içerisinde seyahat hakk? rahatla??yordu.Ermeniler aras?nda artan din de?i?tirmenin amac? ülke içerisinde seyahat ve yerle?im hakk?n? kullanmalar?d?r.Bunun istismar? üzerine devlet harekete geçer.Nitekim,1916 may?s?nda tüm vilayet ve mutasarr?fl?klara gönderilen telgrafta;din de?i?tiren Ermenilere verilen nüfus tezkerelerine dikkat edilmesi istenilir.Seyahatlere dikkat çekildikten sonra bunlar?n durdurulmas? için gerekli tedbirler al?n?r.?nzibat memurlar?nca“ihtida”edenlerin nüfuslar? de?i?tirilmemek ?art?yla bulunduklar? kasaba ve mahallerine yaz?l?p mühürlenerek gitmelerine izin verilir.[58]
1918’lere gelindi?inde Ermenilerde din de?i?tirmeyi istismar konusu haline getirirler.Bunun üzerine devlet tüm vilayetlere gönderdi?i emirle ?u karar? al?r.Ermenilerin içinden 20 ya??n? doldurmayan kad?n ve erkeklerin din de?i?tirmelerinin dikkate al?nmamas? istenmektedir.Ayr?ca 20 ya??n? geçenlerden de eski dinlerine dönmelerinin de serbest b?rak?lmas? emir edildi?i gibi bunlar?n için gerekli kay?tlar tutulmaktad?r.[59]
VI-TEHC?R SONRASI ?ZM?T’TEK? ERMEN?LER
Ermeni meselesinin tart???ld??? de?i?ik platformlarda münaka?alar?n daha ziyade“tehcir”mi“katliam”m? tan?mlamalar?na dü?ümlendi?i görülmektedir.Ermenilerin bilinen iddias?“Türklerin Ermenileri katlettikleri ifadesinde ciddi tarihi deliller ortaya koyamad?klar? meydandad?r.Ar?ivlere gitti?imizde belgelerin bize gösterdi?i gerçek bir katliamdan asla bahsedilemeyece?ini net olarak ifade etmektedir.Katliam en basit tan?mlamas?yla bir milletin içinde ki farkl? etnik unsurlar? sistemli olarak yok etmesi ?eklinde tan?mlanmaktad?r.Bu cümleden hareketle katliama maruz kalan bir millet veya etnik unsurun katliam sonras? hiçbir ?ekilde hayatta olmamas? gerekmektedir.Buna paralel olarak katliama u?rayanlar acaba tekrar eski yerlerine nas?l dönebilirler.Sözde Katliama u?rayanlar niye her türlü haklar?,iskanlar?,i? temini gibi insani vas?flara tabii tutulurlar.Bunlar? muhataplar?n?n cevaplar? laz?md?r.
Belgeler tarihi tüm gerçe?i ortaya ç?karan en önemli enstrümanlard?r.Dolay?s?yla tarihi olaylar çarp?t?larak aç?klanamaz.Bu ara?t?rmam?z?n amac? bize göre de?il devrin belgelerin bak?? aç?s?na göre hadiselerin yans?t?lmas?d?r.
?zmit’teki Ermeniler tehcir sonras? durumlar? ne oldu,geri döndüler mi,arazilerine,evlerine kavu?abildiler mi,gibi sorular?n cevaplar?n? yine belgeler ekseninde aç?klanmal?d?r.
1-?ZM?T’E GER? DÖNEN ERMEN?LER
“Tehcir”le beraber ?zmit’ten ayr?lan Ermenilerin Kas?m 1918’den itibaren geri dönmelerine yo?un bir ?ekilde rastlanmaktad?r. Tabii geri gelenlerin eski topraklar?na geldiklerinde farkl? bir manzarayla kar??la?t?klar? aç?kt?r.“Tehcir kanunu” çerçevesinde yerlerinden ayr?lan Ermenilerin arazi ve mülkleri bu bölgeye yerle?en Türklere b?rak?lm??t?.Dönü?lerle beraber devlet yeni bir problemle de kar?? kar??ya kald?.Ermenilerin tekrar iskan?,el de?i?tiren mülk vs. verilmesi önemli bir sorun oldu.?zmit’te Ermenilerin ço?unlukta bulunduklar? Bahçecik bölgesine de geri dönmeler ba?lar.Geri dönen Ermeniler evlerinin y?k?ld?klar?n? görünce devlete müracaat ederler.Ermeniler y?k?lan evlerine paralel olarak sa?lam evlerinin de henüz kendilerine teslim edilmedi?ini ifade ederler.Bu durum üzerine Emniyet Genel Müdürlü?ünün iste?iyle ?zmit mutasarr?fl???n?n ara?t?rma açmas? emir edilerek sonucun bakanl??a bildirilmesi istenir.[60]
Bu tarihten itibaren gene 1918’lerden ba?layarak Ermeniler yo?un bir ?ekilde haklar?n? arayan ve alan bir toplum görüntüsü içine girerler.??te bunlardan biri Dahiliye nezaretinden gönderilen bir telgrafta ma?dur bir Ermeni’nin durumu mevzu bahis edilmektedir.
?zmit civar?nda Ali Kahya çiftli?inde oturan Aznavur Ohanisyan’?n hakaretle sald?r?ya u?rad???,bununla da kal?nmay?p,hapise konuldu?u ve hala mahkemeye ç?kar?lmad??? iddialar? üzerine gerekli ara?t?rman?n“acilen”yap?l?p sonucun bakanl??a bildirilmesi emir edilir.[61]
Geri dönenlerle ilgili bir ba?ka sorunda Geyve’de ya?an?r.Geyve’de tehcir öncesinde 184 hane Ermeni varken 1918 tarihlerine gelindi?inde bu bölgeye de Ermeniler geri dönmeye ba?larlar.Geyve’ye gelen nüfus 15-20 hanedir.Ermenilerin gelmeleriyle beraber küçük çapl? sorunlarda ba? gösterir.Ermeniler bölge kaymakam?n?n kendilerine kar?? ilgisizli?inden yak?n?rlar.Buna paralel olarak da kaymakam?n Türkleri Ermenilere kar?? sald?rd??? iddialar? Ermeni gazetelerinde de yay?nlan?r.Dahiliye nezareti gazetelerdeki haberleri ihbar kabul edip,?zmit mutasarr?fl???na gönderdi?i emirle bölgede gerekli incelemelerin acilen yap?l?p,geri dönen Ermenilerin içinde zor durumda olanlar varsa yard?m edilmesi bir daha böyle ?eylere meydan verilmemesi için gerekli tedbirlerin al?nmas? konusunda uyar? da bulunulur.[62]
Ermenilerin geri dönü?leri 1918’le 1919’lara gelindi?inde giderek artar.Sadece Ermenilerin de?il Rumlar?nda iskanlar?na devletin gerekli kolayl??? gösterdi?i anla??lmaktad?r.[63]Mahallelerine geri gelen Rum ve Ermenilerin evlerine iskanlar?yla kendilerine ait e?yalar?n biran önce iade edilmesi emirleri ba?kentten tüm vilayetlere telgraflarla bildirilmi?tir.[64]Dönü?lere paralel olarak ?ngilizlerin bölgedeki siyasi temsilcilerinin de“ma?dur Ermeniler’in haklar?n? korumak için ç?rp?nd?klar?(!) göze çarpmaktad?r.Nitekim Ba?iskele’yle Yuvac?k aras?nda dört Ermeni’nin öldürüldü?ü, Adapazar?’na dönen 700-800 yetim çocu?unun Müslümanlarca korkutuldu?u yine Adapazar?’nda her hafta iki Ermeni’nin öldürüldü?ü,üç Ermeni’nin yaraland??? iddialar?n?n dile getirenler ?ngilizlerin olmas? dikkat çekicidir.Bu iddialar kar??s?nda Dahiliye Nezareti,?zmit mutasarr?fl???na“acil”ibaresiyle gönderdi?i telgraf da konular?n ara?t?r?l?p en fazla on be? gün içerisinde tedbirlerin al?n?p sonucun bakanl??a bildirilmesi istenmektedir.[65]
2-ERMEN? YET?M VE MUHTAÇLARA YARDIMLAR
28 A?ustos 1915 tarihli Ermeni tehciriyle ilgili talimatnamede “...ba?ka yerlere iskan edilecek Ermenilerin sevkleri s?ras?nda ia?elerinin temin edilecek fakirlerin ia?eleri ise ücretsiz olarak kar??lanacakt?r.Sevk s?ras?nda Ermenilerin güvenli?i sa?lanacakt?r.Hamile ve yeni do?mu? çocuklar?n ihtiyaçlar? kar??lanacakt?r...“ maddelerinin devletin s?k? bir ?ekilde uygulad??? görülmektedir.[66]Nitekim de?i?ik nedenlerden dolay? yetim kalan çocuklar?n öncelikli olarak Ermeni cemaatine ait yerlere verilmesi isteniyor e?er ?zmit’te bunlara ait yerler yoksa çocuklar?n hükümet kontrolüne al?nmal?d?r.[67]Bir ba?ka belgede sevk edilen Ermenilerin içlerinde yard?ma muhtaç olanlar?n memleketlerine dönü?leri de hesaba kat?larak kendileri için gerekli harc?rahlar?n“A?air ve Muhacirin Müdürlü?ü” taraf?ndan verilece?i de belirtilmektedir.[68]Ermeni yetim çocuklar? kad?n ve k?zlar?n korunmas?na devletin fazlas?yla önem verdi?i konulard?r. Bunlar?n öncelikle akraba veya cemaatlerine teslim edilmeye çal???lmaktad?r.[69]Zaman zamanda bu çocuklar?n Müslüman ailelerin himayesi alt?na al?nd??? bilinmektedir.Di?er tarafdan din de?i?tiren kad?nlar?n da ailesi veya cemaatlerinin ruhani liderlerine teslim edildikleri anla??lmaktad?r.[70]Sadece Ermenilere de?il muhtaç ailelerede yard?m konusunda yelpazenin geni?letilerek Arap ve Rumlara da yap?ld??? onlara da günlük tahsisat verildi?i bilinmektedir.[71]Bununla beraber de?i?ik ?ekilde Müslüman ailelerin yanlar?na verilen Ermeni çocuklar?n iadelerinde baz? zorluklar?n ortaya ç?kar?lmas? üzerine ihmali görülenleri cezaland?r?lmaktad?r.[72]
3-ÇETELER?N ERMEN?LERE SALDIRMALARI VE SALDIRILARIN ARA?TIRILMASI
Ermenilerin geri dönmeye ba?lamalar?n?n de?i?ik sorunlar? beraberinde getirdi?ini yukar?daki örneklerle detayland?rmaya çal??m??t?k.Dönü?lerle ?ngiltere ve Amerikal? siyasi temsilcilerin yan?nda patrikhanenin de Ermenilere yap?ld??? iddia edilen sald?r?lar?n art???n? dile getirir.?çerdeki bu iddialara paralel olarak yurtd???nda ayn? oranda iddialar ço?al?r.Bu art???n bir di?er nedeni de Mondros mütarekesinin müzakere ve imzalanmas?d?r.Malum;Mondros mütarekesinde yer alan“alt? vilayette “asl?nda alt? Ermeni vilayeti”kar???kl?k zuhurunda bu vilayetlerin herhangi bir k?sm?n? i?gal hakk?n? itilaf devletleri muhafaza ederler”[73]ifadesinden anla??laca?? üzere özellikle ?ngiltere Ermenilerin hamili?i rolünün alt?nda meseleye siyasal ve hukuki zemin aramaktan ba?ka bir ?ey yapmamaktad?r.Ermenilerin yurtd???ndaki hassaten ABD'deki propaganda çabalar?n?n örgütle?erek daha geni? kitleye ula?maya çal??t?klar? görülmektedir.Nitekim;1915 y?l?nda San Francisco fuar?nda Osmanl? yüksek komiserli?inin yapt??? halde vatanda?? oldu?u devlete ihanet eden Vahan Kardasyon adl? Ermeni avukat ABD’nin Berlin eski büyükelçisi James W.Gerard ile birlikte 1919 da“American Committe for the Independence of Armenia”(Ermenistan Ba??ms?zl??? için Amerika komitesi)ni kurmu?tur.Bu dernek ülke çap?nda propaganda faaliyetine koyuldu.Ermeniler lehine ve Türkler aleyhine geni? bir bas?m kampanyas? aç?ld?.[74]Nitekim bu propaganda k?sa bir süre ABD de tesirini gösterip,ABD mandas?nda Do?u Anadolu’da bir“Ermenistan”kurulmas? fikri ba?kan Wilson ve Kongreden destek görmü?tür.Wilson bir ad?m daha ileri giderek 1919 yaz?nda“Ermenilerin nüfus durumlar?yla sosyo—ekonomik ?artlar?n? yerinde incelemek üzere General Harbord heyetiyle Do?u Anadolu’ya gönderilmi?tir.ABD genelkurmay ba?kanl??? da yapm?? olan Harbord 46 ki?ilik bir askeri heyetle Anadolu’ya incelemeye geldi.General Harbord’?n haz?rlad??? raporda Ermenistan’?n ABD’ye getirece?i maliyet vs. detayl? olarak bildirmesi sonucu ba?kan Wilson ?srar?na ra?men senatonun bunu reddetti?i görülmektedir.[75]
Osmanl? devletinin resmen i?gal ve teslime giden bir süreçte bile bunlar? geçi?tirmeyip Ermeni hadisesinde ciddiyetle olaylar?n üzerine gitti?i anla??lmaktad?r.Nitekim;?ubat 1919 tarihli bir belgede ?zmit,Karamürsel,De?irmendere’den baz? ?slam çetelerinin Rum ve Ermeni ahaliyi tehdit ettiklerine dair iddialar? ?ngiliz sefirinden gelmektedir.Buna kar?? bizzat içi?leri bakan vekilinin izmit mutasarr?fl???na gönderdi?i telgrafta acilen bunlar?n ara?t?r?l?p çetelerin haklar?ndan gelinmesi istenilmektedir.[76]
?zmit’te Ermenilerin ço?unluk olarak bulunduklar? bölge daha öncede zikredildi?i gibi Bahçecik’dedir.“Tehcir”le beraber bu bölgedeki Ermenilerin ço?u buradan ayr?l?yorlar.Ermenilerin gidi?iyle buraya gelen Türkler Bahçecikteki Kiliseyi camiye çevirmi?lerdir.?ngiliz siyasi temsilcisi vas?tas?yla Ermeniler Daru’l-eytam(Çocuk Esirgeme Kurumu)taraf?nda camiye çevrilen kilisenin tekrar eski haline getirilmesi iste?i üzerine devletin hemen olaya müdahale etti?i görülmektedir.?çi?leri bakan?n? bizzat gönderdi?i emirle caminin kiliseye çevrilmesi emir etmektedir.[77]
Bu sefer Ermeni patri?inden bir ?ikayet yaz?s? gelir.Yaz? da ta?radaki Ermenilerle baz? Müslüman ahalisinin yan?nda devlet memurlar?nda Ermenileri tehdit ettikleri iddialar?n?n ara?t?r?lmas? ve sonucu bakanl??a bildirilmelidir.[78]?ddialar?n yan?nda baz? fiili olaylarda ?zmit’te rastlanmaktad?r.Nitekim onlardan biri de Ali Kahya çiftli?inde ya?an?r.Çiftlikte Samuel isimli bir Ermenin öldürülmesi üzerine katillerin yakalanmaya çal???ld??? anla??lmaktad?r.[79]Genel ?ikayetlerin yan? s?ra mahalli baz? iddialarda ?stanbul’a ula?maktad?r.Onlardan birin de Bahçecik ve Yuvac?k’da alt? Ermeni’nin katledilmesi üzerine hayatlar?n?n tehlikede oldu?unu bildiren Bahçecik Kilise cemiyet reisi Tilciyan’?n iddias? incelenir.[80]
Ermenilerin geri dönü?lerinin yan?nda Osmanl? devletinin dünya sava?? sonucunda yenilmesi akabinde Mondros mütarekesinin imzalanmas? ülkenin peyderpey i?gali te?ebbüslerinin ortaya konmaya ba?lanmas?yla,bölgedeki etnik unsurlar da hareketlenmi?tir.Bunun yan?nda ?zmit’teki ahalinin Ermenilerle kar??l?kl? eylemlere giri?tikleri anla??lmaktad?r. Müslümanlar?nda baz? öldürme olaylar?na kar??t?klar? a?ikard?r.[81]Unutulmamas? gereken ?eyler halk?n verdi?i tepkilerdir Burada Devletin bir müdahalesi yoktur.Her iki olay da devletin adaletli giderek katillerin yakalanmas? konusunda tüm önlemleri ald??? bilinmektedir.
“Tehcir”le beraber bölgedeki mevcut etnik yap?n?n de?i?ti?i görülmektedir.Özellikle Do?u Anadolu’da Ermenilerin Türklere yapt?klar?na ?zmit’teki halktan da tepkiler gelmeye ba?lar.Bununla beraber dünya sava??n?n sonucunda ?stanbul’un ?ngilizler ba?ta olmak üzere di?er güçlerce i?gali halk?n nefretini giderek artm??t?r.Bölgede Ermenilere yönelik bu tip iddialar?n artmas?n? buna ba?lamak mümkündür.Yaln?z tüm bunlar h?zl? bir ?ekilde ara?t?r?l?p sonuçlanm??t?r.Olaylar?n Ermeni veya ?ngilizlerin söyledikleri gibi olmad??? da ortaya ç?km??t?r.Burada bir gerçe?in alt?n? çizmekte fayda vard?r.Küçük çapl? hadiseler olmaktad?r.Bu varolan bir yaran?n ac?s? ve kanamas?d?r.Buradaki küçük çapl? olaylarla”Türkler,Ermenileri kesti”gibi as?ls?z iddialar ortaya at?lamaz.Hatta buradan hareketle de“katliam”yap?ld??? demek tam bir zorlamad?r.Nitekim yukar?da verdi?imiz belgelerden anla??laca?? gibi“Ermenilere”devletin yakla??m? önemlidir.Denilebilir ki 1914-1918’ler kadar“Ermeni meselesi”nin en hareketli oldu?u dönemlerde bile devletin adaleti elden b?rakmay?p tüm iddialar? en ince detay?na kadar ara?t?rm??t?r.Böyle bir yönetim“katliam yapm??t?r”demek hiçbir ahlaki kritere s??mamaktad?r.
Ermenilerin sevk edildi?i s?rada meydana gelen öldürme iddialar? üzerine görevlendirilen Tefti? heyeti müdürlü?ün tüm valiliklere emirler göndererek hadiseleri yak?ndan takip etmektedir.[82]Buna benzer iddialar?n ara?t?r?lmas?nda Osmanl? devletinin aktif oldu?unun bir di?er göstergesi de Göçmenler ba?müfetti?i Mithat beyin çal??malar?d?r.Mithat beyin refakatinde ?ngiliz kumandanla Rum ve Ermenilerin bulundu?u bölgelerde yapacaklar? ara?t?rmalarda bölge yetkililerin tüm kolayl???n gösterilmesi bizzat nezaretçe istenilmektedir.[83]Keza bir ba?ka ara?t?rma komisyonunda,Ermeni ve Rumlar?n mallar?n?n iade ve evlerine yerle?tirilip yerle?tirilmedi?inin ara?t?r?lmas? amac?yla iki Osmanl? memurun da dahil oldu?u bir ?ngiliz heyetinin ?zmit ve çevresine gelece?i ve gerekli yard?mlar?n yap?laca?? emir edilmektedir.Osmanl? devleti“Katliam yapt???”diyenlere i?te Türk milletinin en güzel cevaplar?ndan biri de Yuvac?k da ya?anm??t?r:?zmit’in kazas? olan Yuvac?k da Ermeni okulunun harap olmas?ndan dolay? y?k?larak yeniden in?a ettirildi?i görülmektedir.[84]
4-BOL?EV?K F?K?RLER?N ERMEN?LER ARASINDA YAYILMASI
Ermeni meselesinde terör unsuru unutulmaz bir yöntem olarak her zaman kullan?lm??t?r.Dünyadaki ilk siyasi suikast?n düzenleyicilerden ilk terör örgütlerinin temelini atan Ermenilere en fazla yard?m?n Ruslardan geldi?i de bilinmektedir. Özellikle komiteler kurulu?unda ve ileri ki y?llarda bu ili?kiler giderek artm??t?r.”...H?nçak komitesi 1887 y?l?nda Kafkas Ermenilerinin önderli?inde Avedis Nazarbekian ve e?i Marian Vardaniyan taraf?ndan Marksist ilkeler do?rultusunda kurulmu?tur...”[85]Keza bir di?er güçlü komite olan 1890’larda kurulan ve esas ad?“Ermeni ihtilal cemiyetleri ittifak?”olan federasyon anlam?na gelen Ta?naksutyun Rusya Ermenilerinin kat?l?m?yla kurulan komite H?nçak komiteleriyle birle?erek Rusya’dan Türkiye’ye giren çetelere yard?m amac?n? ta??maktad?r.Bununla beraber “...Marksist ideolojiyi benimseyen H?nçaklarla Türkiye’de ??çi s?n?f?n?n bulunmad???n? ve bu nedenle de Türkiye Ermenilerinin bu harekete kat?l?m?n?n az olaca??n? söyleyen Ta?nak komitesi aras?nda ideolojik ve yöntemsel farkl?l?klar nedeniyle görü? ayr?l?klar? olu?mu?tur.”[86]
XIX.yüzy?l son çeyre?inde Ermeni komiteleri Marksist ideolojiden dolay? aralar?nda ayr?l?klar olurken,XX.yüzy?lda 1919’lara gelindi?inde Komünist görü?leri savunan H?nçak’?n yerine tam tersi Ta?naksutyun bu fikri Türkiye’deki Ermeniler aras?nda yaymaya çal??maktad?r.Buna Rusya’daki“Bol?evik devrimi”nin etkisi oldu?u a?ikard?r.Zira oradan gelen komitecilerin“Marksist ve Leninist”ideoloji ile Ermeni meselesinde yeni bir enstrüman? kullanmaya çal??t?klar? görülmektedir.Nitekim 1919 Mart tarihli bir belgede bu durum net olarak ortaya ç?kmaktad?r.Mütarekenin(Mondros)imzaland???ndan bu yana Ta?naksutyun f?rkas?n?n ?zmit ve bölgesinde ciddi te?ebbüsler içine girdi?i anla??lmaktad?r.Rusya’dan dönen Otac?yan adl? Ermeni’nin Bol?evik fikirlerini yaymak amac?yla sözde ?zmit’e demirlemi? Amerikan gemisinde çal??mak üzere Adapazar?’nda toplad??? 200 kadar Ermeni’yi ?zmit’e getirmi?tir.Onlara fikirlerini a??lad??? bunlardan ba?ka Adapazar?’nda da birkaç Ermeni’nin çeteler kurarak daha önce tehcir edilmi?,Ermenilerin yerlerine yerle?tirilmi? Müslümanlara sald?rd?klar? haberleri ?stanbul’a gelmektedir.Bunun üzerine gerekli tedbirlerin al?n?p en küçük bir olaya meydan verilmemesi Dahiliye nezaretince emir edilmektedir.[87]
5-TEHC?RE KARI?ANLARIN CEZALANDIRILMASI VE ERMEN? ÇETELER?N?N SALDIRILARI
Tehcirin bitmesiyle beraber uygulama ve sonuçlar? tüm dünyada tart???lan bir tarihi olay olarak kar??m?za ç?km??t?r.Tehcirin akabinde bir biri ard?na ç?kan iddialar?n tahkiki yan?nda hassaten“tehcir”esnas?nda suistimali görülenlerin ilerki y?llarda cezaland?r?ld??? da anla??lmaktad?r.Nitekim,Ankara ve Sivas vilayetleriyle ?zmit mutasarr?fl?klar? dahilinde tehcire kar??anlar?n özellikle de Ermeni kad?nlar? zorla al? koyanlar?n cezaland?r?lmad???n?n ortaya ç?kmas? üzerine bunlar?n ?iddetle cezaland?r?lmas? ve kad?nlar?n iade edilmesi konusunda Patrikhane’den gelen ?ikayetler incelenip sonuca ba?lanm??t?r.[88]
Di?er taraf dan 1920’lere gelindi?inde Anadolu'da ba?layan ?stiklal mücadelesine kat?lmak üzere ?zmit ve bölgesinden Kuva-y? Milliye ye gidenler vard?r.Bu gidenlere kar?? farkl? bir yakla??m?n sergilendi?i anla??lmaktad?r.?öyle ki;?zmit'in eski mutasarr?f? ?brahim bey Rum ve Ermenilerle olu?turdu?u çetelerle Kuva-y? Milliyeci diye Adapazar? halk?na sald?rmalar? da manidard?r.[89]
Ermenilerin bu bölgelerde otorite bo?lu?unu kullanarak giderek asile?mi?lerdir.Nitekim ?zmit’ten ?stanbul’a giden göçmen ve yolcu ta??yan vapura Rum,Ermeni ve Abazalar?n kurduklar? çeteyle sald?r?p yolcular?n e?ya ve paralar?n? gasp etmi?ler.[90]
V-SONUÇ
Ermeni hadisenin 1915”lere kadar izledi?i tarihi seyirde en çarp?c? foto?raf,uluslararas? siyasi güçlerin kendi ç?karlar? do?rultusunda kullan?lan bir kavimin görüntüsüdür.1915”lerden sonra ise bu kullan?lm??l???n alenile?ti?inin bir göstergesinde “Tehcir”in zorlamalarla“katliam” çerçevesine dönü?türülmeye çal???lmas?nda yine ayn? uluslararas? güçleri görmek mümkündür.
Ermeni meselinin ayd?nlat?lmas? hiç ?üphesiz aç?k olan ar?ivlere gidecek daha fazla tarihçilerin yapaca?? yay?nlarla olacakt?r.Bunun yan?nda art?k Ermeni meselesi Türk tarihçiler aç?s?ndan da bir mihenk ta?? kabul edilmeli,ar?ivlere daha fazla girilmelidir.Olayda özelden genele var?lma metodu kullan?larak tüm Osmanl? co?rafyas?ndaki Ermenilerine ait varolan kay?tlar yay?nlanmal?d?r.
Bu çal??mam?zdaki en büyük amaç genel içindeki küçük ayr?nt?lar? tüm gerçekleriyle gün yüzüne ç?kar?lmas?d?r.
Do?u Anadolu’nun d???nda kalan bir bölgedeki“Ermeni tehcir”in yans?malar?na ait küçük karelere yer verilmi?tir.Bu kareler birle?tirildi?inde“tehciri”görmemize ra?men“katliam”denen bir olguyu mü?ahede etmek mümkün de?ildir.
“Ermeni tehciri” ?zmit’e iki boyutuyla yans?m??t?r.
.?zmit’teki Ermenilerdeki izleri
.?zmit’e gönderilen Ermenilerdeki yans?malar?.
?zmit’teki Ermeniler bölgede iki muhitte topland?klar? görülmektedir.Bahçecik ve Adapazar?’ndad?r.
?zmit’teki Ermeni hadislerine kat?lanlar?n ço?unun ö?retmen olmas? dü?ündürücüdür.Halk? tetikleme de ve yönlendirme de iki önemli kurum okul ve Kilise ?zmit’teki Ermeni olaylar?nda ba? aktördürler.
Ö?retmenlerin kullan?lmas? kitleyi etkilemeleri yan?nda okul ve kiliselerin mahzenlerinin cephanelik olarak tanzimi de bizim alg?lamakta güçlük çekti?imiz olgulard?r.Kalemle bomba nas?l bir arada olabilir denirse Ermeni meselesinin ?zmit yans?malar?na bakmak laz?md?r.
Ta?naksutyun komitesinin bu bölgede H?nçak’dan fazla etkili oldu?u anla??lmaktad?r.Komitenin Bursa,Bahçecik ve Adapazar? ekseninde çal??t??? ve özellikle Bursa’daki okullardan ö?retmenleri belli bir e?itime tabi tuttuktan sonra Bahçecik ve Adapazar?’ndaki mekteplerde halk? örgütlemede kulland?klar? aç?kt?r.
Okullarla ilgili bir ba?ka önemli boyutta Do?u ve Güney do?u Anadolu’da Ermenilerin yo?un oldu?u bölgelerde kurulan Amerikan okullar?n?n burada da ayn? özelli?i olan bölgelerde de(Bahçecik)konu?land??? görülmektedir.
Amerikan misyonerlerin Osmanl? imparatorlu?una olan s?cak ilgisi ?zmit bölgesinde kendini farkl? bir ?ekilde hissettirmektedir.Ermeni tehciri”s?ras?nda“vah?i Türkler Ermenileri kestiler”türünden ABD kamuoyunda ba?lat?lan,Ermeniler lehindeki kampanyalar? destekleyen misyonerlerin orada topland?klar? paralar? ?zmit ve çevresinde gizlice da??tt?klar? da belgelerden anla??lmaktad?r.Para da??tanlar?n içlerinde garip ama gerçek müttefikimiz(!)Almayan?n da olmas? dü?ündürücüdür.
“Ermeni Tehciri”nin ?zmit’teki izdü?ümlerinin ikinci boyutu da“ara iskan”bölgesi olarak görünen ?zmit foto?raf?d?r.Trakya bölgesinden gönderilen Ermenilerin ilk yerle?im alan? ?zmit’tir.Buraya getirilen Ermenilerin bir müddet sonra yerli Ermenilerle beraber Eski?ehir,Afyon ve Konya eksenine yerle?tirilir.
Belgelerde gözüken en önemli sonuç san?r?m ?u olsa gerektir.Siz istedi?iniz kadar Ermeni bak?? aç?s?yla“katliam yap?ld?” mant???yla olaylara yakla?maya çal???n,ç?kan her belge size“tehcir”in oldu?unu ama“katliam”diye bir ?eyin asla ama asla olmad???n? söylüyor.Ermeni ve yanda?lar?n?n Osmanl? ar?ivlerine girmemelerinin nedeni bu olsa gerektir.
“Tehcir”esnas?nda etki-tepki ili?kisi do?rultusunda küçük çapl? öldürme,gasp vs. hadiselere rastlamak mümkündür.Bu i?in tabiat?nda vard?r.Bunlar? da gömemezlikten gelmek mümkün de?ildir.Yaln?z bu tür olaylar? alarak ve abartarak da“sistemli bir katliam”yap?ld? dememek tamamen bir zorlama olur.Tehcir sonras? geri dönenlerin evlerinin,mallar?n?n iade’leri camiye çevrilen kiliselerin eski haline getirilmesi,“katliam”hedefleyen bir devletin görüntüsü de?ildir.Çünkü amaç hiçbir zaman katliam olmam??t?r olamazda.
Ermeniler üzerine yap?lacak çal??malarda hükümetler baz?nda de?il,devlet baz?nda daha ciddi günlük politik kayg?lardan uzak, sistemli ve ilmi yöntemler izlenmelidir.Bu tür faaliyetler hiçbir ekonomik kayg? gözetilmeden desteklenmelidir.
Ermeni meselesi;lobiler desteklenerek de?il,ar?ivlerin tozlu raflar?ndaki belgelerin tüm dünyan?n görece?i ?ekilde yay?nlanmas?yla çözülecek tarihi bir hadisedir.
*Kocaeli Üniversitesi Ö?retim Üyesi.
[1]Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi Kataloglar? Rehberi(Haz.Mustafa Küçük.)Ankara 1995
[2]Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi Katalog?ar? Rehberi(Haz.Mustafa Küçük.)Ankara 1995
[3]Ermeni Komitelerinin Amal ve Harekat-? ?htilaliyyesi,ilan-? Me?rutiyetten Evvel ve sonra(Haz.H.Erdo?an cengiz)Ankara 1983, s.216-297.
[4]Esat Uras,Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi,?stanbul 1987(2.bask?),s.421-457.
[5]Hasan Babacan,”I.Dünya sava?? s?ras?nda Ermeni sorunu,Tehc?r meselesi ve Talat bey”,Ermeni Meselesi Üzerine Ara?t?rmalar (Yay.Haz.Erhan Afyoncu),?stanbul 2001,s.142
[6]Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivleri(BOA),Dahiliye Nezareti ?ifre Kalemi(DH-?FR),Dosya no:54-A,Belge no:28;
[7]DH-?FR,Dosya no:54-A,Belge no:168
[8]DH-?FR Dosya no:54-A,Belge no:175
[9]DH-?FR,Dosya no:48 Belge no 126
[10]DH-?FR,Dosya no:64 Belge no:,keza,Dosya no:48,Belge no:120
[11]DH-?FR Dosya no 54-A Belge no:273
[12]DH-?FR,Dosya no 54-A,Belge no:284
[13]Yusuf Hikmet Bayur,Türk ?nk?lab? Tarihi,C.II,K,IV,Ankara 1952,s.642-643.
[14]R?fat Üçarol,Siyasi Tarih,?stanbul 1985(3 bask?)s.390
[15]Özellikle sava? öncesi Rusya’n?n Ermenilerle münasebeti hakk?nda bkz.;Ercüment Kuran,”Ermeni Meselesinin Milletleraras? boyutu”Osmanl?dan Günümüze Ermeni Sorunu,Ankara 2000,s.65
[16]Azmi Süslü,Ermeniler ve 1915 Tehcir Olay?,Ankara 1990
[17]Erdal ?lter,Ermeni Meselesinin Perspektifi ve Zeytun ?syanlar?(1780-1880) Ankara 1988
[18]DH-?FR,Dosya no:52,Belge no:102
[19]DH-?FR,Dosya no:52 Belge no:96
[20]Askeri Tarih Belgeleri Dergisi,Say? 81,Belge no:1830,Ankara 1982
[21]Takvim-i Vekayi,19 May?s 1331,say? 2189
[22]DH-?FR,Dosya no 54-A,Belge no:263
[23]DH-?FR,Dosya no.:54-A,Belge no:264
[24]DH-?FR,Dosya no:54-A,Belge no:168
[25]DH-?FR,Dosya no:54-A,Belge no:255
[26]DH-?FR,Dosya no:65,Belge no: 48
[27]DH-?FR,Dosya no:63,Belge no:72
[28]DH-?FR,Dosya no 93,Belge no:153
[29]DH-?FR,Dosya no:93,Belge no:229
[30]DH-?FR,Dosya no 53,Belge no:305
[31]Babacan,a.g.m.,s.150
[32]Salah? R.Sonyel,“Tehcir ve K?r?mlar konusunda Ermeni Propagandas?,H?ristiyanl?k Dünyas?n? nas?l aldatt?”,Belleten,say? 161,s.140-142
[33]DH-?FR,Dosya no:67,Belge no:24
[34]DH-?FR,Dosya no:85,Belge no:10
[35]DH-?FR,Dosya no:90,Belge no:176
[36]DH-?FR,Dosya no:63,Belge no:294
[37]DH-?FR,Dosya no:57,Belge no:288
[38]DH-?FR,Dosya no:57,Belge no:334
[39]DH-?FR,Dosya no:57,Belge no:294
[40]DH-?FR,Dosya no:57,Belge no:373
[41]DH-?FR,Dosya no:60,Belge no:308
[42]DH-?FR,Dosya no:61,Belge no:173
[43]Ali Fuad,1294 Osmanl?-Rus seferi,C.I,?stanbul 1326
[44]Ali Karaca,“Tehcire Giden Yolda Ermeni meselesine Bir Çözüm Projesi ve Reform Müfetti?li?i(18178-1915)”,Ermeni Meselesi Üzerine Ara?t?rmalar(Haz.Erhan Afyoncu)?stanbul 2001,s.9-90
[45]Cevdet Küçük,Osmanl? Diplomasinde Ermeni Meselesinin Ortaya Ç?k??? 1878-1897,?stanbul 1984,s.34
[46]Vahdettin Engin,”Sultan II.Abdülhamide düzenlenen Ermeni Suikast? ve Bu sebeple Belçika ile Ya?anan Diplomatik Kriz” Ermeni Meselesi Üzerine Ara?t?rmalar(Haz.Erhan Afyoncu)?stanbul 2001,s.115-132
[47]Kamuran Gürün,Ermeni Dosyas?,Ankara 1985(3.bask?)
[48]Gürün,a.g.e.,s.43
[49]Justin McCarthy,”I.Dünya Sava??nda ?ngiliz Propagandas? Ve Bryce Raporu”,Osmanl?dan Günümüze Ermeni Sorunu,Ankara 2000,s.15-29
[50]?lber Ortayl?,“Osmanl? ?mparatorlu?unda Amerikan Okullar?na Dair Baz? Gözlemler”,Amme ?daresi Dergisi,XIV,13,Ankara 1981, s.87-96
[51]Ercüment Kuran,“Amiral Bristol Raporu ve ABD de Türk Aleyhtar? Ermeni Propagandas?n?n Tarihçesi”Osmanl?dan Günümüze Ermeni Sorunu,Ankara 2000,s.113
[52]DH-?FR,Dosya no:60,Belge no:178
[53]DH-?FR,Dosya no:62,Belge no:210
[54]Mustafa Çolak,Alman Ar?iv Belgelerine Göre Almanya ?mparatorlu?u'nun Do?u Politikas? Çerçevesinde Kafkasya Politikas?(1 914-1918),Yay?mlanmam?? Doktora Tezi,Samsun 1999,s.49-52
[55]DH-?FR,Dosya no:76,Belge no:48
[56]DH-?FR,Dosya no:92,Belge no:162
[57]DH-?FR,Dosya no:78,Belge no:47
[58]DH-?FR,Dosya no:76,Belge no:243/79
[59]DH-?FR,Dosya no:96,Belge no:100
[60]DH-?FR,Dosya no:93,Belge no:234
[61]DH-?FR,Dosya no:93,Belge no:233
[62]DH-?FR,Dosya no:94,Belge no:158
[63]DH-?FR,Dosya no:95,Belge no:115
[64]DH-?FR,Dosya no:97,Belge no:155
[65]DH-?FR,Dosya no:97,Belge no:115
[66]Cemalettin Ta?k?ran,“1915 Ermeni Tehciri S?ras?nda Osmanl? Devletinin Ald??? Tedbirlere Bir Bak??”,Be?inci Askeri
Tarih Semineri Bildirileri,Ankara 1996,s.132-141
[67]DH-?FR,Dosya no:95,Belge no:163
[66]DH-?FR,Dosya no:95,Belge no:137
[69]DH-?FR,Dosya no:95,Belge no:264
[70]DH-?FR,Dosya no:95,Belge no:15
[71]DH-?FR,Dosya no:97,Belge no:108
[72]DH-?FR,Dosya no:98,Belge no:195
[73]Fahri Belen,Türk Kurtulu? Sava??,Ankara,1983,s.13
[74]Kuran,a.g.m.,s.113
[75]Dr.Seçil Akgün,General Harbord’un Anadolu Gezisi Ve(Ermeni Meselesine Dair)Raporu(Kurtulu? Sava?? Ba?lang?c?nda), ?stanbul 1981,s.155-158.
[76]DH-?FR Dosya no:96,Belge no:63
[77]DH-?FR,Dosya no 97,Belge no:356
[78]DH-?FR,Dosya no:98,Belge no:187 keza,Dosya no:99,Belge no:360
[79]Dahiliye Nezareti Kalem-i Mahsusa(DH-KMS),Dosya no:50-Z,Belge no:21
[80]DH-KMS,Dosya no:50-Z,Belge no:18
[81]DH-KMS,Dosya no:50-Z,Belge no:30
[82]DH-?FR,Dosya no:93,Belge no:299
[83]DH-?FR,Dosya no:98,Belge no:318
[84]Dahiliye Nezareti Muhaberat-? Umumiye ?daresi Kalemi(DH-MU?)Dosya no:52-1,Gömlek no:37
[85]Halil Metin,Türkiye’nin Siyasi Tarihinde Ermeniler ve Ermeni Olaylar?,?stanbul 1992,s.90
[86]Turgay Uzun,“Osmanl? Devletinde Milliyetçilik Hareketleri ?çerisinde Ermeniler”,Osmanl?dan Günümüze Ermeni Sorunu,Ankara 2000,s.90
[87]DH-?FR,Dosya no:97,Belge no:244
[88]DH-KMS,Dosya no:50-I,Belge no:73
[89]DH-KMS,Dosya no 60-J,Belge no:19
[90]DH-KMS,Dosya no:60-Z,Belge no:34 | | | | ----------------------
* Kocaeli Üniversitesi Öğretim Üyesi.Kocaeli -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | | | | | « Geri | | | |
|
|
| | |
Anasayfa
İletişim
