| | | | | | ERMEN? SORUNU VE TÜRK AR??VLER?
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | |
| | !àåğ le="text-align: juğÿ ERMEN? SORUNU VE TÜRK AR??VLER?221Éd ;">ERMEN? SORUNU VE TÜRK AR??VLER?
Doç.Dr.Yusuf SARINAY*
Baz? ülkelerde tarihçilere b?rak?lmas? gereken geçmi? olaylar siyasi alana ta??nmakta ve maalesef bilimin objektif s?n?rlar? içinde de?erlendirilmesi gereken tarihi olaylar,siyasi ç?karlar?n ve ideolojik tutumlar?n kat? önyarg?lar?na kurban edilmektedir.Örne?in baz? ülkelerde böyle bir yakla??mla ele al?nan Ermeni sorununun tarihin as?l kaynaklar?na inilerek de?erlendirilmesi son derece yararl? olacakt?r.Bu konuda karar vermeden önce ba?ta Türk ar?ivleri olmak üzere di?er ülke ar?ivlerinde mutlaka ara?t?rma yap?larak objektif bir yakla??m sergilenmelidir.Aksi halde bu tür subjektif yakla??mlar uluslararas?nda küllenmi? dü?manl?klar? yeniden canland?rmaktan ba?ka bir i?e yaramamaktad?r.Tarihin yanl?? yorumlanmas?na ve siyasal amaçla kullan?lmas?na kar?? objektif belgeleri sunmak biz ar?ivcilerin en önemli görevleri olmal?d?r.
Halbuki Ermeni soyk?r?m iddialar? bugüne kadar do?rulu?u ispatlanmam?? olan hat?rat türü subjektif baz? yay?nlara dayanmaktad?r.
Bunlar?n ba??nda Aram Andonian isimli bir Ermeni taraf?ndan 1920 y?l?nda yaz?lan“Naim Bey’in An?lar?;Ermeni Tehcir ve Katliam?na ?li?kin Resmi Türk Belgeleri”adl? kitap gelmektedir.Bu kitapta yer alan ve Talat Pa?a’ya atfedilen telgraflar?n, bir soyk?r?m suçlusu yaratmak amac?yla üretilmi? sahte belgeler oldu?u,Osmanl? Ar?ivi’nde yap?lan incelemeler sonucu ispatlanm??t?r.[1]Bir ba?ka kitap Amerikan Büyükelçisi olarak 1913-1916 y?llar? aras?nda 26 ay ?stanbul’da görev yapm?? olan Henry Morgenthau’nun Hat?rat?’d?r.Heath W.Lowry;H.Morgenthau’nun bu kitab? yazma amac?n?n sava? kar??t? Amerikan kamuoyunu etkilemeye yönelik oldu?unu belirtmekte ve bu kitapta yer alan Ermeni soyk?r?m iddias?n? bilimsel metodlarla çürütmektedir.[2]Kitab?n haz?rlanmas?nda önemli rol oynayan Morgenthau’nun tercüman? Schmavonian ve katibi Agop S. Andonian’?n Avrupa’da bulunan Ermeni örgütleri ile i?birli?i içinde Osmanl? devleti aleyhine casusluk yapan ki?iler olduklar?na dair Osmanl? Ar?ivlerinde önemli belgeler bulunmaktad?r.[3]Di?er bir kitap ise Arnold Toynbee taraf?ndan yaz?lan “1915-1916 Osmanl? ?mparatorlu?u’nda Ermenilere Yap?lan Muamele”olarak bilinen ve 1916 y?l?nda yay?nlanan“Mavi Kitap”t?r. ?ngiliz Hükümeti taraf?ndan haz?rlatt?r?lan bu kitap sava? propagandas? amac?yla kaleme al?nm??t?r.
Ermeni iddialar?na dayanak olan ve s?k s?k dile getirilen di?er bir kaynak ise,I.Dünya Sava?? sonras? kurulan Osmanl? Divan-? Harb Mahkemeleri’dir.Bu mahkemeler ?stanbul’u ve Osmanl? topraklar?n? i?gal etmi? olan ?tilaf devletlerinin ortak dü?man? olan ?ttihat ve Terakki mensuplar?n? mahkum etme çabas? sonucunda kurulmu?lard?r.Bu mahkemelerde ispatlanmam?? tek tarafl? suçlamalar yer almaktad?r.
Yukar?da bahsedilen subjektif eserlerin d???nda,Ermenilerin sözde soyk?r?m iddialar?n? delillendirebilecekleri kayda de?er bir belge bulunmamaktad?r.Nitekim i?gal döneminde ?ngilizler ?stanbul’da ve Malta’da tutuklu bulunan ki?iler hakk?nda suç kan?tlar?n?n bulunabilmesi için Osmanl? ar?ivlerinde konu ile ilgili ara?t?rma yapm??lard?r.Ara?t?rma sonucunda tutuklular hakk?ndaki suçlamalar? ispat edebilecek nitelikte hiçbir delili mahkemeye sunamam??lard?r.
?ngiliz hükümeti kendi ar?ivlerinde ve ABD’nin Washington’daki ar?ivlerindeki raporlar üzerinde de ara?t?rmalar yapm??,ancak yine hiçbir sonuca ula?amam??t?r.
Ar?ivlere dayal? bilimsel çal??malar önyarg? ve yanl? bilgilendirilmeden kaynaklanan tarafl? siyasi yakla??mlar? ortadan kald?racakt?r.
Bu nedenle ba?ta Ermeni sorunu olmak üzere Türk ar?ivlerinde ara?t?rma yapmadan yaz?lacak bir bölge ve dünya tarihinin eksik kalaca??n?n bilinciyle,modern ar?ivcili?in ana ilkesi olan“aç?kl?k prensibi”ni temel dayanak kabul eden Ba?bakanl?k Devlet Ar?ivleri Genel Müdürlü?ü,ara?t?rmac?lara sunulan hizmetlerde ça??n gereklerine uygun yeni düzenlemeler yapm??t?r.Bu çerçevede;
Ba?bakanl?k Devlet Ar?ivleri Genel Müdürlü?ü ba?ta Ermeni sorunu olmak üzere birçok konuda tasnif çal??malar?n? h?zland?rarak,tamamlam?? ve ara?t?rma hizmetine sunmu?tur.
Türkiye’ye yasal yollardan girmi? yabanc?lar ve bunlar?n vekilleri ara?t?rma yapacaklar? ar?ivlere veya ar?ivlerin ba?l? bulundu?u idareye bizzat veya posta ile müracaat edebileceklerdir.Müracaat eden ki?ilere ayn? gün ara?t?rma izni verilmektedir.Müracaatlar,yurt d???ndan T.C.büyükelçilik ve ba?konsolosluklar? arac?l???yla da yap?labilecektir.
Tasnif edilmi? ve son i?lem tarihi üzerinden otuz(30)y?l geçmi? ar?iv malzemesi hiçbir k?s?tlama olmadan ara?t?rma ve incelemeye aç?lmaktad?r.
Ara?t?rmac?lara bir i? günü içerisinde verilen belge,defter veya dosya say?s? art?r?lm??t?r.
Ara?t?rmac?lar,ara?t?rma ve incelemeleri esnas?nda ar?iv yönetiminin uygun görece?i mahallerde portatif yaz? makinas? veya bilgisayar kullanabilecektir.
Yine dünya bilim çevrelerine ve bilim adamlar?na kolayl?k sa?lamak,bilginin payla??lmas?n? ve ö?renmenin önündeki engelleri azaltmak maksad?yla internette bir web sayfas? aç?lm?? ve bilgisayar ortam?nda belge kataloglar?m?z yay?nlanm??t?r.Bu konudaki talep,istek vb.“devletarsivleri.gov.tr.”adresinden temin edilebilir.
Osmanl? dönemi ar?iv belgelerinin mikrofilme al?nmas? ve elektronik ortama aktar?lmas? çal??malar? 2001 y?l?nda ba?lat?lm?? olup,ara?t?rma hizmetlerinin elektronik ortamda verilmesi hedeflenmi?tir.Bu düzenlemelerle Türk ar?ivlerinin ça??n gereklerine uymas?n? sa?layarak kolay ula??labilir bir ar?iv haline getirmek amaçlanm??t?r.
Türk ar?ivlerinin temel ilke olarak kabul etti?i“aç?kl?k prensibi”do?rultusunda Ermenistan,Rusya ve Ermeni Patrikhanesi ar?ivlerinde bulunan konuyla ilgili belgelerin de aç?lmas? ve meydana gelen olaylar?n tarihçiler taraf?ndan objektif bir ?ekilde de?erlendirilmesi gerekmektedir.
Osmanl? ar?ivlerinde genel olarak Ermeni sorunu ve tehcir uygulamas? ile ilgili olarak Sadaret Evrak?,Zaptiye Nezareti, Y?ld?z Saray? Evrak?,Meclis-i Vukela Mazbatalar?,?uray? Devlet,Dahiliye Nezareti ve ba?l? kurulu?lar?(Emniyet-i Umumiye ve ?ifre Kalemi vb.) ile Hariciye Nezareti’ne ait fonlarda yüzbinlerce belge bulunmaktad?r.
Nitekim Osmanl? ar?iv belgeleri objektif bir ?ekilde de?erlendirildi?inde,Osmanl? devletinin son elli y?l?na damgas?n? vuran Ermeni sorununda dönemin büyük devletlerin deste?i ile Ermeni Komitac?lar?n?n 1890’l? y?llarda ba?latt?klar? terör olaylar?n?n Birinci Dünya Sava?? içinde silahl? isyana kadar vard??? görülecektir.
Bunun sonucunda Osmanl? hükümeti ald??? kararla s?rf askeri ve güvenlik nedeniyle cephe gerisinin emniyeti bak?m?ndan gerekli görülen yerlerdeki Ermenileri,sava? alan?ndan uzakla?t?rarak güvenlikli bölgelere sevk etme karar? alm??t?r.
Osmanl? hükümeti sevk ve iskan uygulamas?n? o günün ?artlar?nda bir kanuna dayand?rm??,keyfi bir uygulamaya gitmemi?tir. Öncelikle ?çi?leri Bakanl??? 24 Nisan 1915 tarihinde Ermeni Komite merkezlerini kapatarak,komite ele ba?lar?n?n tutuklanmas? için emir vermi?,?stanbul’da 2345 Ermeni komitac? tutuklanm??t?r.Ancak olaylar?n giderek t?rmanmas? ve Van olaylar? üzerine, 27 May?s 1915 tarihinde,“Vakt-i Seferde ?craat-? hükümete kar?? gelenler için cihet-i askeriyyece ittihaz olunacak tedbir hakk?nda kanun”kabul edilerek yürürlü?e konulmu?tur.[4]
Bu kanunla askeri yetkililere;asayi?i bozan silahl? sald?rgan ve direni?çileri,casusluk ve vatana ihanet eden köy ve kasaba halk?n? tek tek veya toplu halde ba?ka yerlere sevk ve iskan etme yetkisi veriliyordu.Dört maddelik olan bu kanun tamamen devleti ve kamu düzenini korumaya yönelik,?iddete kar?? yetki kanunudur.En önemli özelli?i ise,kanun metninde herhangi bir etnik veya dini grubun belirtilmemi? olmas?d?r.Ayr?ca kanunda tehcir kelimesi geçmemekte sadece“di?er mahallere sevk ve iskan”ibaresi kullan?lmaktad?r.
Di?er taraftan ç?kar?lan sevk ve iskan kanununun uygulanmas?,idarecilerin yorum ve kabiliyetlerine b?rak?lmam??,uygulamada idarecilerin neyi nas?l yapacaklar?na dair kararlar al?nm??t?r.[5]Bu amaçla ç?kar?lan kanun ve talimatnamelerle sevk ve iskan?n nas?l yap?laca?? ayr?nt?lar?yla hükme ba?lanm??t?r.Buna göre;göçe tabii tutulan ahali,kendilerine tahsis edilen bölgelere rahat bir ?ekilde,can ve mal emniyetleri sa?lanarak nakledilecektir.Yeni evlerine yerle?ene kadar ia?eleri göçmenler ödene?inden kar??lanacakt?r.Eski mali ve iktisadi durumlar? göz önünde tutularak kendilerine emlak ve arazi verilecek,muhtaç olanlara hükümetçe mesken in?a edilecek,çiftçi ve zenaat erbab?na tohumluk ve alet temin edilecektir.Geride b?rakt?klar? ta??nabilir mal ve k?ymetler kendilerine uygun ?ekilde ula?t?r?lacakt?r.Ermenilerin bo?altt?klar? ?ehir ve köylerdeki gayri menkulleri tespit ve k?ymetleri takdir edildikten sonra bu köylere yerle?tirilecek muhacirlere tevzi edilecektir.Muhacirlerin zeytinlik,dutluk,ba?,dükkan,fabrika,depo gibi gelir getiren yerleri müzayede ile sat?lacak veya kiraya verilecek ve bedelleri sahiplerine ödenmek üzere mal sand?klar?nca emanete kaydedilecektir.
Ayr?ca Osmanl? hükümeti göçün düzenli ve güvenli bir ?ekilde uygulanmas? ve sevk edilen Ermenilerin can ve mallar?n?n korunmas? amac?yla mümkün olan önlemleri almak için büyük çaba harcam??t?r.Ermenilerin sevki esnas?nda meydana gelen suistimalleri incelemek üzere,Temyiz Mahkemesi ile ?uray-? Devlet üyelerinden ve ceza mahkemeleri ba?kanlar?ndan 15 Eylül 1915 tarihinde soru?turma komisyonlar? olu?turup Anadolu’ya gönderilmi?tir.[6]Hükümet özellikle can ve mal emniyetinin üzerinde önemle durmu? ve gerekli tedbirlerin al?nmas? için devaml? talimatlar vermi?tir.[7]Bu konularda suç i?leyenler veya ihmali görülenler s?k?yönetim mahkemelerine sevk edilmi?lerdir.Suçlu bulunarak mahkemeye verilen 1397 ki?i çe?itli cezalara çarpt?r?lm??t?r.
Tehcir s?ras?nda ?stanbul’dan Dahiliye Naz?r? Talat Pa?a taraf?ndan ta?ra yöneticilerine gönderilen talimatlar ve hükümet taraf?ndan al?nan kararlar oldukça dikkat çekicidir.Bu talimatlarda,
1-Sevk edilen Ermenilerin canlar?n?n korunmas? ve ia?elerinin sa?lanmas?,suistimali görülen görevlilerin görevlerinden al?nmalar? ve Divan? Harbe teslim edilmeleri,
2-Katolik,Protestan ve hasta Ermenilerin sevk edilmemesi,
3-Devlete ihanet etmeyen ve Komitelerle ili?kisi olmayan Ermenilerin sevk edilmemesi,
4-Kimsesiz ve muhtaç Ermenilerin ia?esinin temin edilmesi,
5-Sevk edilen Ermenilerin mallar?n?n muhafaza edilmesi ve geri dönü?lerinde mallar?n?n kendilerine nas?l iade edilece?ine dair nizamname (1915).
6-Ermenilerin sevkleri s?ras?nda ia?elerinin temini ve güvenlikleri için muhacirin tahsisat?ndan para tahsisi yap?lmas?,
7-Kullan?lmakta olan emlak?n Ermeniler geldikçe bo?alt?larak sahiplerine iadesi,
8-Ermenilerin geri dönü?lerinde kolayl?k gösterilmesi ve ihtiyaçlar?n?n sa?lanmas?,
9-Gayr-i Müslim çocuklar?n,akrabalar?na veya cemaatlerine teslim edilmesi,
10-Ermenilerin geri dönü?lerinde uygulanacak esaslarla ilgili nizamname ve talimatlar konular?nda binlerce belge bulunmaktad?r.
Belgelerden de anla??laca?? gibi yap?lan sevk ve iskan planl? ve siyasi amaçl? de?il,askeri ve güvenlik nedeniyledir.Zaten Nisan 1915 y?l?nda ba?lat?lan tehcir,25 Kas?m 1915 tarihinde geçici olarak,24 Ekim 1916 tarihinde de tamamen durdurulmu?tur. Osmanl? devletinin ald??? kararlara bakt???m?zda bu tedbiri geçici olarak ald???n? görmekteyiz.Katliam yapmak amac?nda olan bir yönetimin ia?e,can güvenli?i,mallar?n muhafazas? ve iadesi,ihmali görülen ve suç i?leyen görevlilerin görevlerinden al?nmalar?,cezaland?r?lmalar? vb. konularda bu kadar hassas davranmas? mümkün müdür?
Ayr?ca,Ermeni olaylar?n?n artt??? ve tehcirin yap?ld??? dönemlerde dahi Ermenilerden Osmanl? merkezi yönetiminde üst düzey görevlerde bulunan pekçok ki?i bulunmaktad?r.[8]
Katliam uygulama niyeti ve kararl?l???nda olan bir devletin merkez yönetiminde bu kadar görevliyi çal??t?rmas? mümkün müdür?
Böyle bir anlay?? ve hareket tarz? içinde bulunan bir devletin 1.500.000 Ermeniyi soyk?r?ma tabii tuttu?u gibi bir iddia bilimsel dayanaktan ve tarihi gerçeklerden uzakt?r.Zira Osmanl? devletinin resmi nüfus say?mlar?nda 1.500.000 Ermeninin ya?amad??? bilinmektedir.Nitekim 1893 y?l?nda yap?lan nüfus say?m?nda Osmanl? devletinde 1.101.413,[9]1914 nüfus istatistiklerinde ise 1.161.169 Ermeni ya?amaktad?r.[10]1897 y?l?nda Frans?z hükümeti taraf?ndan yay?nlanan sar? kitapta Osmanl? devletinde ya?ayan Ermenilerin miktar? 1.475.000 olarak gösterilmektedir.[11]
Ayr?ca Osmanl? Hükümeti Ermeni iddialar?n?n ara?t?r?lmas? için Birinci Dünya Sava??’nda taraf olmayan ?spanya,Hollanda, Danimarka ve ?sveç’e gönderdi?i notalarla bu ülkelerden iki?er hukukçu gönderilmesini istemi?tir.Bu notalarda tarafs?z hukukçular?n olu?turaca?? komisyonun Ermeni iddialar?n? tahkik etmesi istenmi?tir.[12]
Sadrazam Salih Pa?a da 17 Mart 1920 tarihinde Fransa,?talya ve ?ngiltere Yüksek Komiserliklerine verdi?i notada,bu olaylar hakk?nda karma bir komisyon olu?turularak,soru?turma aç?lmas? teklifini tekrarlam??t?r.[13]
Ne yaz?k ki bu giri?imler ?ngilizlerin müdahalesi üzerine sonuçsuz kalm??,ilgili ülkeler temsilci göndermeyi reddetmi?ler, dolay?s?yla konunun soru?turulmas? engellenmi?tir.[14]Osmanl? devletinin bu giri?imi,gerçekle?tirmi? oldu?u sevk ve iskan i?lemlerinde,uluslararas? hukuk çerçevesinde yanl?? bir ?eyin bulunmad???n? ortaya koyan,kendisine olan özgüvenin önemli bir göstergesidir.E?er bu komisyon kurulsa idi,günümüzde Türk ulusuna yönetilen as?ls?z ithamlar gerçek muhatab?n? bulacak, ayr?ca Türkiye Cumhuriyeti’ne yönelik bu gerçek d??? iddialar da o zaman tarihin derinliklerine gömülebilecekti.
E?er Ermeni sorunu hakk?nda objektif belgelere bak?lacak olsayd? a zaman adalet sadece Ermenilerin de?il,Türklerin de çekti?i ac?lar?n müfredata dahil olmas?n? talep edecekti.Nitekim Ba?bakanl?k Devlet Ar?ivleri Genel Müdürlü?ü taraf?ndan yay?nlanan “Ermeniler Taraf?ndan Yap?lan Katliam Belgeleri(1914-1921)adl? iki ciltlik kitap Ermeni komitelerinin 518.105 Türk’ü öldürdüklerini belgelerle ortaya koymaktad?r.[15]
Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Atatürk’ün özdeyi?iyle“Tarih yazmak,tarih yapmak kadar mühimdir.”Tarih yazan yapana sad?k kalmazsa de?i?meyen hakikat(maalesef)insanl??? ?a??rtacak bir mahiyet almaktad?r.
*Devlet Ar?ivleri Genel Müdürü
[1]?inasi Orel,Süreyya Yüce;Ermenilerce Talat Pa?a’ya Atfedi?en Telgraflar?n Gerçek Yüzü,Türk Tarih Kurumu Yay?n?,Ank.1983.
[2]Heath W.Lowry,Büyükelçi Morgenthau’nun Öyküsü’nün Perde Arkas?,Çev.:Belk?s Torfilli,?stanbul,1991.
[3]BOA.DH.EUM.2.?b.27/36
[4]Takvim-i vekayi No:2189 19 May?s 1311(1 Haziran 1915)
[5]BOA,Meclis-i Vükela Kararlar?,30 May?s 1915,S?ra No:163,1981.
[6]BOA.Mec?is-i Vukela Mazbatas?,199/35
[7]Baz? talimatlar için bkz.,Osmanl? belgelerinde Ermeniler(1915-1920).Ba?bakanl?k Devlet Ar?ivleri Genel Müdürlü?ü Yay?nlar?,Ankara,1994.s.323-324,335,434,443.
[8]BOA.Devlet Salnamesi,1912,s.96-391;(1917-1918),s.100-471.
[9]Ermeni Komitesi,s.61-62.
[10]Dahiliye Nezareti Sicil-i Nüfus ?dare-i Umumiyesi,Memalik-i Osmaniye’nin 1914 Senesi Nüfus istatistikleri,Dersaadet, 1336,s.4.
[11]BOA.HB.SYS.2876/3
[12]Osmanl? Hükümetinin notalar? için bkz.,Osmanl? Belgelerinde Ermeniler(1915-1920),s.528-531.
[13]BOA.HR.SYS.2639/10
[14]Bu ülkeden gelen cevabi notalar için bkz.,Osmanl? Belgelerinde Ermeniler(1915-1920),s.592-597
[15]Ermeniler Taraf?ndan Yap?lan Katliam Belgeleri(1914-1921)c.I-II,ba?bakanl?k Devlet Ar?ivleri Genel Müdürlü?ü yay?nlar?,Ankara 2001.
| | | | ----------------------
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | | | | | « Geri | | | |
|
|
| | |
Anasayfa
İletişim
