| | | | | | MÜSLÜMAN OLMAYANLARIN ASKERE ALINMASI BA?LAMINDA 1914 YILINDA TÜRK DEN?Z KUVVETLER?NE SÖZLE?MEYLE G?REN OSMANLI ERMEN?S? B?R SUBAYDoç. Dr. Esat ARSLAN*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | |
| | .n@ le="text-align: juğÿ! ‚ MÜSLÜMAN OLMAYANLARIN ASKERE ALINMASI BA?LAMINDA 1914 YILINDA TÜRK DEN?Z KUVVETLER?NE SÖZLE?MEYLE G?REN OSMANLI ERMEN?S? B?R SUBAY59%ª DA 1914 YILINDA TÜRK DEN?Z KUWETLER?NE SÖZLE?MEYLE G?REN OSMANLI ERMEN?S? B?R SUBAY“ZAD?K HANZED?AN”
Doç.Dr.Esat ARSLAN*
G?R??
Devletle?me sistemati?i içerisinde kulluktan yurtta?l??a evrilme sürecinde bireyin ki?i hak ve özgürlükler sava??m? elde edilen haklarla ödevlerin dengelenmesi anlam?nda önemli bir yer tutmaktad?r.Bir ba?ka ifade ile yurtta?l?k bilincinin geli?mesine ko?ut olarak yurtta?l?k haklar?n?n kar??l???nda tebaan?n canlar?n? bile ortaya koyarak ödevlerini yerine getirmesi istenilmektedir.Monar?iden demokratikle?me?e do?ru gidilen yolda bir ba?ka önemli nokta da bu mücadelenin toplumun bütün katmanlar?n? kapsayacak biçimde tabana yay?lmas? sorununu da meydana getirmektedir.Her ne kadar bat? dillerinde kölelikten kurtulma,özgür b?rak?lma Emancipation(emansipasyon)sözcü?ü ile ifade edilmesine kar??n,bu sözcük yurtta?l?k sürecinin en son ula??laca?? ütopik bir amaç olarak ta al?nmaktad?r.Bu sözcük di?er bir anlamla özgürlü?e kavu?um,ya da uyruklar?n özgürle?tirilmesinin en son halkalar?ndan biri olarak da belirtilmektedir.Ayr?ca bu sözcük hak ve ödevler ba?lam?nda ele al?nd???nda da gerek yarg? önünde gerek evlenme ve askerlikte de“rü?t”(=eri?kin)kelimesi ile de anlamland?r?lmaktad?r.Bireylerin tam ülke yurtta?? olma yolundaki kazan?mlar?n?n son halkalar?ndan biri olan askerlik görevlerini elde etmelerinden sonra geli?mi? oldu?u görülmektedir.Sava? alan?nda canlar?n verilmesi pahas?na elde edilen bu yükümlülük ülke içerisinde oldukça yava? bir evrim çizgisinde tam yurtta?l?k getirileri olarak yans?m?? oldu?u mü?ahede edilmektedir.Bu konuda bir ba?ka önemli nokta da çok uluslu devletlerde yükümlülüklerin toplumun bütün katmanlar?na da??t?l?p da??t?lmamas? meselesidir.Ku?kusuz bu ba?lamda askerlik ödev ve yükümlülü?ünün kesintisiz olarak toplumun bütün katmanlar?n? kapsar hale getirilmesi oldukça uzun bir zaman alm??t?r.Ancak bu olgu bat?da bireyin yurtta?l?k kazan?m? olarak yans?rken, çok uluslu ?mparatorluklardan biri olan Osmanl? ?mparatorlu?unda oldukça farkl? bin boyutu ortaya ç?karm??t?r.Osmanl? Devletinin ?mparatorlu?a giden yolda bir ba?ka ay?r?c? özelliklerinden bini de az?nl?k statüsünde bulunanlana ulus kavram?n? vermi? olmas?d?r.Osmanl? Devletinden elde edilen Etnankos,Katalikos(=Ulusba??)ayr?cal???,Osmanl? ?mparatorlu?undan ayr?lacak, uluslar?n ulus devlet ba?lam?nda ba??ms?zl?klar?na giden yolun da ba?lang?c?n? olu?turmu?tur.1789 Frans?z Devriminin önemli ç?kt?lar?ndan bini olan ulusalc?l?k,din adamlar?n? ulus ba??(=Etnarkos, Katalikos)olarak ele alan ve Müslüman olmayan reayay? do?rudan din adamlar?n?n kontrolüne veren toplumsal yap?lanmaya etkisi de de?i?ik boyutta olmu?tur.Bat?da askerlik görevi bütünle?meyi dolay?s?yla ulusalla?may? sa?layan önemli bir araç olurken,Osmanl? ?mparatorlu?undaki yap?lanmada ise askerlik görevinin kazan?m? bütünle?meyi sa?layan yurtta?l?k bilincinden çok,ayr?msall??? bir ba?ka ifadeyle kendi ulusal devletinin kurulmas?n? sa?layan önemli bir araç olanak kullan?lm??t?r.Bu bildiri kapsam?nda Osmanl? ?mparatorlu?unda II’nci Me?rutiyet dönemi ile ba?layan Müslüman olmayan uyruklar?n askerlik sorunu ba?lam?nda bir Osmanl? Ermenisi olan Zadik Hanzediyan’?n 1914 y?l?nda Türk Deniz Kuvvetlerine“Giri? Sözle?mesi”üzerinde a??rl?kl? olarak durulacakt?r.
MÜSLÜMAN OLMAYAN UYRUKLARIN ASKERE ALINMASI
Yurtta?l??a Giden Yol,1860’lar?n Anayasalc?l?k Hareketi
Osmanl? ?mparatorlu?unda 1839 Tanzimat Ferman? ile ba?layan ki?i hak ve özgürlük aç?l?m dönemi,1856 Islahat Ferman? ile yasalar önünde e?itlik ilkesi toplumun bütün katmanlar?n? kapsar hale gelmi?ti.Ancak toplumun yeniden yap?lanmas?na genel bir de?erlendirme ile bak?ld???nda Müslüman tebaaya nazaran Müslüman olmayan uyruklar lehine geli?me gösterdi?i aç?kça görülmektedir.Günümüzde de çok yayg?n bir biçimde Avrupal? olma ad?na Bat? deste?indeki bu dayatma ile Müslüman olmayan uyruklar?n devlet içinde devlet konumuna yara??r bir durum üstünlü?ü elde ettikleri gözlemlenmektedir.
Osmanl? anayasalc?l???na zemin olu?turan bin ba?ka ifadeyle Osmanl? Devletinin daha kendisinin bir anayasas? olmadan önce Osmanl? Milletleri(=cemaatleri)kendi anayasalar?na kavu?mu?lard?r.Her ne kadar Bab-? Ali taraf?ndan“Cemaat Nizamnameleri” olarak adland?r?lmalar?,onaylanarak yürürlü?e girmelerine kar??n cemaatler kendi dillerinde ve Bat? dillerinde“Anayasa”(=constitution)ad?n? vermi?lerdir.Rum Patnikli?i Nizamat?(1862),Ermeni Patrikli?i Nizamat?(1863), Hahamhane Nizamat?(1865).Bunlar,1856 Islahat Ferman?n?n gere?i olarak Osmanl? Uluslar? kendi iç düzenlemelerini düzenledikleri gibi her“ulus”için laik üyelerin de kat?ld??? genel meclisler ve eyaletlerde bölgesel meclisler kurulmu?tur. Böylece do?rudan do?ruya Osmanl? Devleti içersinde meclis ve anayasa kavnamlar? siyasal prati?e girmi? oldu.[1]Ermeni toplumu için k?saca“Sahmanadrutyun”diye adland?r?lan Ermeni Statüsü Ulusal Anayasas? 1860 taslak düzenlemesi”1863 y?l?nda onaylanarak yürürlü?e giren“Ermeni Milleti Nizamat?”na ç?k?? noktas? olu?turmu?tur.[2]Ermenice“Azgayin Sahamanadrutyun Hayots”[3]olarak adland?r?lan 1860 taslak düzenlemesi Ermeni ulusunu ba??ms?z bin ulus konumuna getirdi?i gibi,Patrikli?in konumunu da Osmanl? ?mparatorlu?u içersinde adeta ulusdevlet konumuna yükseltmi?tir.Bu oldukça önemli aç?l?m kar??l???nda ise,Müslüman olmayan uyruklardan e?itlik ilkesinin en son halkas? olan askerlik ödevlerini yerine getirmeleri istenmi?ti.Ayr?ca bu geli?meye ko?ul olarak toplumu bütünle?tirmeye yönelik Osmanl?c?l?k fikri Yeni Osmanl?lar taraf?ndan ortaya konulmu?tu.Ancak Müslüman olmayan uyruklar asker olmaya pek istekli olmad?klar? gibi,a?a??lay?c? bir vergi olarak kabul ettikleri cizye’nin kald?r?lmas? yolunda çabalar?n? sürdürdüler.Sonuçta“cizye”vergisini II’nci Me?rutiyet Dönemine kadar yürürlükte kalacak olan “Bedelat-? Askeriye”adl? vergiye döndürmeyi ba?ard?lar.Asl?nda bu çaba kendi nizamnameleri ba?lam?nda örgütlenmeleri için gerekli olan zaman? kazanmay? amaçlamaktayd?.Bu konuda oldukça tarafs?z gözlemlerde bulunan Kurtulu? sava?? y?llar?n?n Amerika Birle?ik Devletlerinin ?stanbul’daki Yüksek Komiseri Amiral Mark Bristol’ün de?erlendirmeleri önemlidir.Amiral Mark Bristol,Amerikal? Ermeni Toplumu Ba?kan? George R.Montgomery’e 26 Temmuz 1923 tarihinde yazm?? oldu?u mektubunda Türkiye’deki Müslüman ve Müslüman olmayan uyruklar?n durumunu ?öyle de?erlendiriyordu:
“Dünyan?n bu bölgesinde ya?ayan birisi taraf?ndan bilgilendirildim:1890 y?l?ndan önce H?ristiyan ?rklar ve Müslümanlar aras?nda sadece tek gerçek farkl? görü? vard?,o da onlar?n aras?ndaki e?itsizlikti.Müslümanlar H?ristiyan ?rklar? a?a?? bir ?rk olarak görürlerdi.Ku?kusuz,H?ristiyan ?rklar bundan gücenirler ancak,bu gücenme güçlü bir duygu de?ildi.Bu günlerde (özellikle Do?u ?lleri d???nda)H?ristiyan ?rklar bar?? içerisinde ya?ad?lar,arzu ettikleri bir çok kilise ve okullar yapt?lar ve y?lda yakla??k 2,5 Dolar ödemek suretiyle sava?a gitmek zorunda kalmad?lar ?üphesiz sava?lar oldu?unda H?ristiyan ?rklar ekstra bir vergi de verdiler,ancak çok büyük miktarlarda de?ildi.(...)Çok az rahats?zl?klar vard?(...)H?ristiyan ?rklara kar?? Türk taraf?nda baz? duyarl?l?klar vard?,çünkü Türkler ailelerini b?rak?p sava?a gitmek zorunda kal?rlarken, H?ristiyanlar sava? s?ras?nda evlerinde kalabiliyor,zenginle?iyor ve refah içerisinde ya?ayabiliyorlard? ve Türkler döndüklerinde mal varl?klar? harabeye dönmü? olarak ve ailelerinide fakirlik içerisinde buluyorlard?.”[4]
Amiral Bristol taraf?ndan da belirtildi?i gibi,cizyenin”bedelat-? askeriyeye döndürüldü?ünde o gün için bile çok küçük bir de?er olarak kabul edilen y?lda ödenen para sadece 2,5 Dolard?r.Ama bu para kar??l???nda Müslüman olmayan uyruklar canlar?n? koruyabildikleri gibi,mallar?n?n ba??nda bulunduklar?ndan gittikçe vars?lla?man?n ötesinde refah düzeylerini de art?rmaktayd?lar.Ayr?ca,?stanbul halk?,Giritliler,Sisaml?lar,Cebel-i Lübnanl?lar,Arnavutlar,Hicaz ve Yemenliler askerlik görevlerinden bütünüyle muaf olduklar? için Müslüman olmayanlar bedel de ödemiyorlard?.Bir ba?ka deyi?le bunlar,Osmanl? ?mparatorlu?unun ayr?cal?kl? halk?n? olu?turmaktayd?lar.Oysa Türkler,sava?tan dönselen bile mallar?n?n y?k?lmakta ve ailelerinin gittikçe fakirle?ti?ini görerek ya?ama inançlar?n? yitirmekteydiler.Kazanan kim oluyordu?Bu aç?kt?.Kaybeden, yitiren Türkler oldu?u halde,Müslüman olmayan uyruklar güçlerine güç kat?yorlard?.
II’nci Me?rutiyet Döneminde Askerlik Hizmetinin Zorunlu Hale Getirilmesi
II’nci Me?rutiyet döneminin demokratikle?me?e ko?ut,aç?l?m döneminde,Ekim 1908’de Sava? Bakanl???nda tüm Osmanl?lar? kapsayan yeni askerlik yasa tasar?s? haz?rlanm??,bu tasar? Bakanlar Kurulu arac?l???yla tüm Cemaat Ba?kanlar?na gönderilmi?ti.Yasa tasar?s?na göre,20-45 ya?lar? aras?nda tüm Osmanl? yurtta?lar? askerlik ödeviyle yükümlü hale getiriliyordu.Anadolu’da baz? Ermeni Piskoposlar? Meclis-i Mebusan?n Askeri Komisyonuna telgraf çekerek,gayrimüslimlerin derhal askere celp edilmesini istiyorlard?.[5]Bu konu oldukça uzun bir zaman toplumun hemen her kesiminde tart???ld?.?ttihat Terakkinin II'nci Abdülhamit dönemine kar?? sava??m?nda Müslüman olmayan uyruklarla birlikte hareket etmesinin getirileriydi bunlar...31 Mart olaylar? geli?meleri bir derece yava?latm?? olmas?na kar??n,olaylar s?ras?nda isyan?n bast?r?lmas?na gönüllü olarak kat?lan Askeri T?bbiye ö?rencilerinden Romulus Spathari’nin çarp??malar s?ras?nda ölmesi bütünle?menin simgesi haline geldi.Meclis oturumlan?na ta??nan Müslüman olmayan uyruklar?n askerlik sorunu birden toplumun gündemini olu?turdu.Rum as?ll? ?stanbul milletvekili Kozmidi Efendi,II’nci Me?rutiyetin ilan?n?n birinci y?ldönümüne yakla??lan s?ralarda,3 Temmuz 1909 günü Meclis-i Mebusan’da yapm?? oldu?u konu?mas?nda;‘e?itlik demek,bütün Osmanl? uyruklar? aras?nda Hükümete kar?? sahip olduklar? hukuk ve nitelendirilen görev bak?m?ndan birbirine uyu?mu? biçiminde ya?amal?d?r’diyerek,H?ristiyanlar?n bedelat-? askeriyeyi nefretle verdi?ini vurguluyor ve kald?r?lmas?n? öneriyordu.[6]Ayn? gün kürsüye gelen Ermeni as?ll? Erzurum Milletvekili Ohannes Varteks Efendi de“hiç bir Osmanl?n?n askerlik için ba?kas?n?n kan?yla ya?amaya hakk? olmad???n?”olay? ki?iselle?tirerek ?öyle vurguluyordu:
“Kendi o?lumun muharebeye gidece?ini bilerek o?lumun kan?n? 50 lira ile sat?n al?yorum ve fukaran?n o?lunu gönderip orada öldürüyorum bu bir mücrimiyettir ve bu prensibi kabul etmiyorum.(...)Askerlik boynumuzun borcudur,bunun ba?ka yolu yoktur.”[7]
Müslüman olmayanlar?n bu konuda göstermi? olduklar? kararl?l?k sonucu,Meclis-i Mebusan 12 Temmuz 1909 tarihinde bedelat-? askeriyenin kald?r?lmas?n? ve askerlik ödevinin bütün herkesi kapsayan bir karar tasar?s?n? kabul etti.Kabul edilen bu karar tasar?s? ile uygulaman?n ayn? y?l içinde ba?lan?lmas?n? öngörüyordu.Meclis taraf?ndan al?nan karar tasar?s?n?n ard?ndan hükümet 1883-1888 do?umlular?n birden celp edilmesine karar verdi.Mart 1911’de 200.000 civar?nda askerlik mükellefinin 40.000’i gayrimüslim idi.27 Mart 1912 günü de Harp Okulu ilk gayrimüslim mezunlar?n? verdi.394 subay aday? aras?nda 4 Rum,3 Ermeni ve 1 Yahudi vard?.[8]Birkaç ay sonra patlayan Balkan Sava??nda cepheye 8.000 Ermeni gönderildi.Çanakkale Sava??nda Topçu Batarya Komutan?,Jandarma Komutan? oldular.Ermeni,Yahudi ve Rum kökenli yurtta?lar?m?z Birinci Dünya Sava??nda Osmanl? üniformas? alt?nda cephelerde ?ehit dü?tüler,gazi oldular.Bu ?ehitlerimiz say?ca o kadar fazlad?r ki bu bildiri kapsam?nda sadece I’nci Dünya Sava??ndaki önemli cephelerde 1915 y?l?nda sava? alan?nda ?ehit dü?enlerin baz?lar?n?n adlar? an?larak ruhlar? ?ad edilmeye çal???lacakt?r.Bu kahramanlar?n büyük ço?unlu?u cephenin ileri hatlar?nda piyade,jandarma,istihkam gibi muharip s?n?f görevlerini icra ederlerken ?ehit dü?mü?lerdir.Çanakkale Sava?lar?n?n biraz sonra ifade edece?im en kanl? muharebeleri dikkate al?nd???nda rütbelerin en büyü?ü olan ?ehitlik mertebesine ula?m?? olduklar?n? sizlerin takdirlerinize b?rakmak istiyorum.Agop o?lu Misak Ar?burnu Muharebesinde,Agop o?lu Norsis Asmadere Muharebesinde,Hanu?kaz o?lu Mezhap Z???ndere Muharebesinde,Karabet o?lu Panos Hisarkale’de,Tefekçiyan o?lu J.T?m.Arakil,Ohannis o?lu Agop,Kirkor o?lu Dikran Kireçtepe muharebesinde,Papazyan o?lu Artin Kocadere Muharebesinde ?ehit dü?mü?lerdir.Özellikle Çanakkale cephesinin ileri hatlar?nda muharip asker olarak hizmet veren Ermeni yurtta?lar?m?z?n aksine Rum kökenli Osmanl? yurtta?lar? geri hizmetlerde bulunmu?lard?r.Meclis-i Mebusan’da yap?lan görü?melerde Çanakkale cephesinin ileri hatlar?nda görev almas? istenen Rumlar cepheye gönderildiklerinde ise silahlar?yla birlikte 28 May?s 1915 günü ANZAK kuvvetlerine teslim olmu?lard?r.[9]Bu durumu ilginç olarak de?erlendiren Sihlerle Gunkalarla ve Pencapl? Müslümanlarla birlikte omuz omuza çarp??an Yeni Zelandal? Onba?? Chisholm güncesine geçirmekten kendini alamam??t?.
Ayr?ca isimleri say?lamayan say?lar? yüzlerle ifade edilen Ermeni kökenli yurtta?lar?m?z,Filistin’de,Irak’ta,Kanal Cephesinde,Galiçya’da,Romanya’da,Kafkas Cephesinde ?ehit olmu?lard?r.Sadece Sa?l?k Subaylar? ele al?nd???nda bile bu say? yüzleri bulmaktad?r.Tabip Binba?? Ogüst Efendi 1916,Yüzba?? Agop Ekmekçiyan,Yüzba?? Armenak,Yüzba?? Dilbekçiyan,Yüzba?? Ferhatyan ?ehit olu? tarihi 1915,ne kadar garip,sözde Ermeni Soyk?r?m tarihi ayn? tarihte cephede ?ehit olan Ermeni kökenli yurtta?lar?m?z.Rum kökenli Yüzba?? Aristidi Teneyannis,Yüzba?? Bahor,Yüzba?? Corci,Yüzba?? Elmasyan ve di?erleri bu topraklar için ?ehit dü?mü?lerdir.Gazi olmu?lard?r,Çanakkkale,Galiçya ve Filistin cephelerinde ba?ar?l? hizmetlerinden dolay? gümü? liyakat madalyas? ile ödüllendirilen Oskan o?lu J.Yzb.Agop,[10]Kafkas cephesinde yaralanan Gazi madalyal? Türk Dil Bilimcisi P.T?m.Agop Martayan(Soyad? Yasas? ile Dilaçar soyad? kendisine Mustafa Kemal taraf?ndan verilmi?tir.)bunlardan sadece bir kaç?d?r.
Seferberli?in ?lan? ve Kand?r?lm?? Ermeni Askerlerin Firarlar?
Ancak madalyonun öteki yan?na bak?ld???nda ise özellikle Do?u ve Güneydo?u Anadolu Bölgesinde 3 A?ustos 1914 tarihinde seferberli?in ilan? ile askere al?nan Ermeni gençlerinin silahlar? ile birlikte 30 A?ustos 1914’ten itibaren firar ettikleri görülmektedir.Rus ilerlemesine ko?ut olarak Sivas’? bir kurtar?lm?? bölge statüsüne sokan Muratyan güçleri ile Midyat’taki Bagok Da?? bloku üzerindeki Hezek bölgesindeki silahl? ayaklanmac?lara kat?ld?klar? ve Van ve civar?nda kitlesel olarak ayakland?klar? görülmektedir.Bu hareket içerisinde yer alan Ermenilerin kendi ulusal devletlerinin kurulmas?n? sa?lamak amac?yla büyük bir ihanet örgütlenmesiyle askerli?i bir araç olarak kullan?ld?klar? görülmektedir.
B?R?NC? DÜNYA SAVA?I ÖNCES? 1914 YILINDA SÖZLE?MEL? STATÜDE TÜRK DEN?Z KUVVETLER?NE G?REN B?R OSMANLI ERMEN?S? SUBAY ZAD?K HANZED?YAN
Zadik Hanzediyan’?n Özgeçmi?i ve Türk Deniz Kuvvetlerine Giri?i
12 Temmuz 1909 Askerlik Yasas?na göre haz?rlanan 1 Kas?m 1909 tarihinde yürürlü?e giren yönerge gerekli ko?ullar?n sa?lanmas? halinde sözle?meli statüde subaylar?n Silahl? Kuvvetlere girmesine olanak sa?l?yordu.Bu konunun en tipik örneklerinden biri Birinci Dünya Sava?? öncesi 17 Nisan 1914 tarihinde bir Osmanl? Ermenisi olan Zadik Hanzediyan’?n sözle?meli statüde Türk Deniz Kuvvetlerine birinci yüzba?? rütbesiyle kat?lmas? olay?d?r.Denizcilik Bakanl???n?n emir komutas?ndaki Türk Deniz Kuvvetleri hiç bir ayr?msall?k yapmadan gerekli ko?ullar? sa?lam?? olan Zadik Hanzediyan’? kendi saflar?na ald??? gibi, kendisine de Türk Deniz Kuvvetlerinde oldukça önemli bir rütbe say?lan birinci Yüzba?? rütbesini de vermi?tir.Gerçekten de bu rütbe Türk Deniz Kuvvetleri protokolünde yeni olan oldukça önemli bir rütbedir.Çünkü A?ustos 1914 ba?lar?nda ?ngiltere’deki e?itimini tamamlayarak Türkiye’ye dönen Birinci Dünya Sava??nda Cemal Pa?a’dan sonra Denizcilik Bakan? olan,Mondros B?rak??mas?n? imzalayan ve Kurtulu? Sava??n?n Ba?bakan? Hamidiye Kahraman? Hüseyin Rauf Orbay’?n rütbesi ise binba??d?r. Di?er bin ifadeyle Zadik Hanzediyan’a verilen rütbe,Binba?? Rauf Bey’in rütbesinin bir alt rütbesidir.
?zmir il nüfusuna kay?tl? olan Zadik Hanzediyan 1886 y?l?nda Manisa’da do?mu?tur.?lk ve orta e?itimini Türkiye’de yapan Zadik Hanzediyan 1906 y?l?nda Fransa’ya gitmi?tir.Paris’te Denizcilik Bilimleri e?itimi ald?ktan sonra bir müddet Frans?z Deniz Kuvvetlerinde girerek deniz ö?çümleri hizmetlerinde bulunmu?tur.K?sa bir süre Türkiye’ye gelen Zadik Hanzediyan Türkiye’de Frans?z Deniz Kuvvetleri hakk?nda konferanslar vermi?tir.Dönü?ünü müteakip Frans?z Hükümeti taraf?ndan incelemelerde bulunmak üzere Lübnan sahillerine gönderilmi?tir.Fransa’ya dönü?ünde Anadolu’daki Ermeni ?lleri konusunda konferanslar vermi?tir.1914 ba??nda Fransa’daki görevinden ayr?lan Zadik Hanzediyan 17 Nisan 1914 tarihinde Denizcilik Bakan? Cemal Pa?a ile Ek-1 ‘deki sözle?meyi yaparak Türk Deniz Kuvvetlerine ginmi?tir.Üç gün sonra 20 Nisan 1914’te Deniz Ölçümleri(=Mesaha) ve Torpil ??leri Müdürlü?üne atanm??t?r.[11]Asl?nda Cemal Pa?a da Denizcilik Bakanl???na bir ay önce ?ubat sonlar?nda atanm??t?r.Burada önemli olan nokta Enver Pa?a’n?n Sava? Bakanl???na geldikten sonra Silahl? Kuvvetlerde gençle?tirme ve mektepli subaylar?n önemli görev yerlerine atanmas? ba?lam?nda de?erlendirilmesidir.Cemal Pa?a göreve ba?lad?ktan sonra,Denizcilik Bakanl??? ?ngiliz Islahat Heyeti Ba?kan? Amiral Limpus’tan alm?? oldu?u brifingler paralelinde Bahriyenin gençle?tirilmesi hareketine ba?lan?ld?.Öncelikle y?llard?r bu harekete kar?? olan S?hhiye Müste?ar? Faik Pa?a,birkaç miralay ile kaymakam ve binba??lar emekliye sevk edildi.Yine Cemal Pa?a’n?n göreve ba?lamas? ile Denizcilik Bakanl??? Hukuk Mü?avirli?ine Ermeni as?ll? Milletvekili Hallaçyan Efendi seçildi.[12]Belge üzerinde kendisinin paraf? ya da imzas? aç?k bir biçimde görülmemekle birlikte büyük bir olas?l?kla söz konusu sözle?menin kendisi taraf?ndan haz?nlanm?? oldu?u de?erlendirilmektedir.Zadik Hanzediyan’?n Bininci Dünya Sava?? öncesi atanm?? oldu?u bu görev Deniz Kuvvetleri aç?s?ndan çok önemli bin gönevdir.Kendisi bu görevle Osmanl? ?mpanatorlu?unun karasular? içerisindeki bütün deniz alanlar?n?n ölçümlerine sahip oldu?u gibi,donanman?n torpil depolar?n?n sorumlulu?unu da üstlenmi?tir.Zadik Hanzediyan’?n Deniz Kuvvetlerinde gerek rütbe bak?m?ndan gerekse görev bak?m?ndan etkin olmas?n?n bir ba?ka önemli özelli?i de Denizcilik Bakan? Cemal Pa?a’n?n Kanal Harekat?yla görevli olarak 4’ncü Ordu Komutan? olanak ?am’a,Binba?? Rauf Beyin de Ba?komutan Vekili ve Sava? Bakan? Enver Pa?a taraf?ndan bir y?l müddetle Afganistan ile ili?ki kurmak Afgan Ordular?n? islah etmek üzere gönderilen Alman-Osmanl? ortak giri?iminde görevlendirilmesiydi.Sava??n ba?lamas?yla birlikte,Denizcilik Bakan?n ?am’da oldu?u bir Bakanl?kta Hukuk Mü?aviri seçilmi? milletvekili Hallaçyan Efendi ile Deniz Kuvvetlerinde Birinci Yüzba?? Zadik Hanzediyan adeta tek kalm??lar ve Denizcilik Bakanl???n?n kaderi bir Osmanl? Yurtta?? milletvekiline,Türk Deniz Kuvvetlerinin kaderi de Alman Subaylar? ile bir Ermeni Subay?n?n ellerine b?rak?lm??t?.Yaln?zca bu durum de?erlendirildi?inde bile soyk?r?m?n asgari ko?ullar?ndan olan bir grubun olu?turulmas?,organize plan?n varl??? ve kas?t unsurlar? ile Hukuk Mü?aviri Hallaçyan Efendi ile Birinci Yüzba?? Zadik Hanzediyan’?n durumu kar??la?t?r?labilir mi?Ermeni Soyk?r?m savlar?n?n uluslararas? platformlarda ac?mas?zca ortaya atan bilimsel kimliklerinin arkas?na s???nan tarafl? bilim adamlar? acaba bu durumu nas?l aç?klayabileceklerdir?
Denizcilik Bakan? Cemal Pa?a ile Osmanl? Ermenisi Birinci Yüzba?? Zadik Hanzedian Aras?ndaki Sözle?menin De?erlendirilmesi[13]
Yap?lan sözle?menin önemli özelliklerinden biri,sözle?mede ad? geçen taraflardan birinin do?rudan Denizcilik Bakan? Cemal Pa?a,di?erinin ise Osmanl? Yurtta?? Zadik Hanzediyan olmas?d?r.Pullar?n üzeri ikisi taraf?ndan imza edilmi?tir.Bir bakan hem de iktidar?n Enver Pa?a’dan sonra en güçlü bakan? ile bir yurtta? hem de Ermeni bir yurtta??m?z hiç bir ayr?msall?k göstermeden ayn? belge üzerine imza atm??lard?r.Sadece o günün ko?ullar? de?il,günümüz ko?ullar?nda bile de?erlendirildi?inde ki?i hak ve özgürlüklerinin 1914 y?l?nda bir Büyük Sava? öncesi Osmanl? ?mparatorlu?unda hangi seviyelere ula??ld???n? özgün dünyaya göstermesi aç?s?ndan ilginç bir durumu da sergilemektedir.Sözle?menin maddelerine geçildi?inde ise Deniz Kuvvetlerindeki subaylara tan?nan bütün haklar?n verilmi? oldu?u görülmektedir.Sözle?menin bir ba?ka ay?r?c? özelli?i ise bir yurtta??n hizmet süresi içerisinde kar??la?abilece?i bütün hususlar?n sözle?me içerisinde yer almas?d?r.??e ba?lamadan hem de yurt d???ndaki eski i?lerinin düzenlenmesi,k?ta d??? görev,yolluk ve harc?rah,hastal?k,izin,vefat halinde yap?lacak i?ler ve veresiye b?rak?lacak maa?a kadar her husus ?ki senelik yap?lan sözle?mede günün ko?ullar?na göre oldukça iyi bir para olan 30 Liral?k maa??n daha çal???lmadan i?e ba?lan?ld??? günden itibaren pe?in olarak verilmesi ki?inin ne kadar lehine oldu?u görülmektedir.Y?ll?k bedelat-? askeriyenin ve bir Fransa’ya gidi? ve dönü?ün 50 Lira oldu?u bir ortamda verilen maa? oldukça iyi bir para olarak de?erlendirilmektedir.Zadik Hanzediyan’?n daha i?e ba?lamadan Fransa’daki i?lerini düzenlemek için kendisine gidi? ve geli? harc?nah? olarak ve bir defaya mahsus olmak üzere 50 Osmanl? Liras? verilmesi Osmanl? ?mparatorlu?unun kendi yurtta??na ayr?m göstermeksizin vermi? oldu?u de?eri de göstermektedir.Y?lda bir ay izin verilmesi yan?nda hizmet s?ras?nda görevini icra ederken Zadik Hanzediyan’?n vefat etmesi halinde veresesine bir buçuk y?ll?k maa??na kar??l?k bir mebla??n ödenmesi sözle?mede ba?lanm??t?r.Ancak kaza sonucu hizmetten aciz kalmayacak derecede malul olursa kendisine bir senelik maa??na mukabil bir mebla? verilece?i de sözle?me maddeleri aras?nda yer alm??t?r.Sözle?me bütünüyle de?enlendirildi?inde ki?i hak ve ödevleri d???nda sözle?menin bütünüyle büyük ölçüde insani de?erlerle bütünle?ti?i görülmektedir.
SONUÇ
Ermeni Soyk?r?m?ndan söyleminden günümüzde Ermeni Holokost’u savlar?n? uluslararas? platformlarda ac?mas?zca ortaya atan bilimsel kimliklerinin arkas?na s???nan tarafl? bilim adamlar?na 17 Nisan 1914 tarihinde Türk Deniz Kuvvetlerine giren, sava??n içerisinde de Türk Deniz Kuvvetlerinde etkin bir rol üstlenmi? bir Ermeni Yurtta??m?z Birinci Yüzba?? Zadik Hanzediyan’?n durumunu soyk?r?m ko?ullar? içerisinde tekrar de?enlendirmeleri için onlar?n anlay?? ve ak?lla olaylar? kavray?? yeteneklerine b?rak?yorum.Dogmalardan,ön yarg?lardan uzak gerçe?e sad?k ve gerçe?in takipçisi olan,her türlü ko?ulda objektif ve yans?zl???n? elden b?rakmayan bininci el belgeleri akl?yla ve bütünüyle yorumlayan her akademisyenin ula?aca?? tek gerçek soyk?r?m olmad???d?r.
Bahriye Naz?r? Ahmet Cemal Pa?a ile Osmanl? Ermenisi Birinci Yüzba?? Zadik Hanzedian Aras?ndaki Mukavelename(17/30 Nisan 1330/1914)
Bir tarafta Bahriye Naz?r? Devletlü Cemal Pa?a Hazretleriyle di?er taraftan Fransa’da Fünun-u bahriye Mektebinden ne?et etmi? olan an-as?l ?zmirli olan ve tebaa-i Osmaniye’den bulunan Zadik Hanzedian Efendi beyninde ?erait-i atiye ye karar gir olmu?tur.
Madde 1-Hanzedian Efendi iki sene müddetle Bahriye Nezareti Celilesine ifa-y? hizmet etmeyi taahhüt eder.
Madde 2-Birinci Yüzba?? rütbesine haiz olacakt?r.
Madde 3-?ehri(ayl?k)Bahriye Veznesinden pul ve senet masarifi gibi masraflar?nda müsait tenzilet yap?lmamak ?art?yla(30lira) maa? alacakt?r.
Madde 4-Bahriye zabitlerinin nizamen haiz olduklar? kaffe-i hukuktan müstafir olaca?? gibi Kavanin-i Bahriyeye tabi olacakt?r.
Madde 5-Daire-i Bahriyenin her lüzum gösterdi?i ?ubelerde ifa-y? hizmet etmeyi muvafakat eder.
Madde 6-Dersaadetten hariç olarak sevk olacak olur ise Birinci S?n?f tevellüdden ba?ka yevmiye(yar?m lira)alacakt?r.
Madde 7-Esna-y? hizmette icra-y? vazife esnas?nda vefat ederse me?ruas?na bir buçuk senelik maa??na mukabil bir mebla? ita olunacakt?r.Fakat kaza olarak ifa-y? hizmetten aciz kalmayacak derecede malül olursa kendisine bir senelik maa??na mukabil bir mebla? ita edilecektir.
Madde 8-Maa? i?e ba?lad??? günden itibaren bera edecektir.
Madde 9-Fransa’daki i?lerini tesviye etmek için kendisine azimet ve avdet(gidi? ve geli?) harc?rah? olarak ve bir defaya mahsus olmak üzere(50)Osmanl? Liras? ita edilecektir.
Madde 10-Senede bir ay mezuniyet hakk? olacak ise de bu müddeti tecavüz eder ise kast-?l yevm icra edilecektir.?u kadar ki gaybubet-i hastal?ktan veyahut di?er esbab-? makbule’den dolay? ne?et olacak olur ise kast-?l yevm icra edilmeyecektir.
Madde 11-Mezuniyetten fazla olanak bila sebeb me?ru bir ayl?k gaybubetten sonra i?bu mukavelename fesh olunacakt?r.
Madde 12-??bu mukavelename devam etti?i müddetçe genek vakt-i sülhta gerek vakt-i harbte ifa-y? hizmet eyleyecektir.
Madde 13-Tarafeyn muakkidin i?bu mukavelenameyi tecdit etmeyi arzu ederler ise mukavelenamenin inkizas?ndan iki ay evvel yek di?erine icbar-? keyfiyete mecburdurlar.
Madde 14-Ne i? bu mukavelenamenin müddet-i hengam?nda ne de muahhiren gerek matbuata ve gerek hariç kimseye hususat-? bahniye-i harbiye tealluk rükuna malumat ita etmeyece?ini namus üzerine yemin eder aksi takdirde böyle bir halde bulundu?u tahakkuk ederse i?bu mukavelename fesh olunacakt?r.
Madde-15-Harb veya manevra zaman? veyahut bir vazife ile bir mahale gönderildi?i zaman rütbesiyle münasib bir mahal tahsis olunacakt?r.
??bu mukavelename nüshateyn(iki nüsha)Dersaadet’te teati edilmi?tir.
On Kuru? Be? Kuru? Bin Kuru?
Maktuu Maktuu Hacar
17 Nisan 1330
Pullar?n üzeri Ahmet Cemal Pa?a ve Z.Hanzedian taraf?ndan imzalanm??t?r.
Asl?na Mutab?kt?r.14 Haziran 1331 Mühür 15 Haziran 133
*Bilkent Ünivesitesi Türkiye cumhuriyeti Tarihi Koordinatörü
[1]Bülent Tanör,Osmanl?-Türk Anayasal Geli?meleri,?stanbul,2000,s.131
[2]Vartan Artinian,The Armenian Gonstitutional System in the Ottoman Empire(1839-1963),?stanbul,s.101-102.
[3]a.g.e,s,103.
*Söz konusu ki?inin H?ristiyan olmas? muhtemeldir.Mektupta Müslüman olmayan uyruklar için do?rudan H?ristiyan Irklar olarak belirtilmesi Türk-Yahudi dayan??mas?n?n bir tezahürü olarak da de?erlendirilebilir.
[4]Montgemery Papers,Library of Congress,c 13,Letter,July 26, 1923,p 4-5,Çevrilmi? metnin asl? a?a??dad?r:
“I have been informed by everyone who lived in this part of the world.Before 1890 that there was only one real antagonistic difference between the Christian races and the Moslems,and that was the inequality between the two.The Moslems looked down upon the Christians races an inferior races.The Christian races of course resented this but this resentment was not a strong feeling .In those days(except especially the eastern vilayets)the Christian races lived their own peacefully,had as many churches and schools as they liked and by paying about $ 2.50 a year did not have to go to the wars.Of course when wars were on the Christian races were taxed extra but not a great extend.(...)There were petty annoyances but(...)There was some feeling on the part of the Turks against the Christian races because the latter were able to stay at home during wars and become rich and prosperous while the Turks had to leave his family and go to war,and when returned found his property gone to rack and ruin and his family in poverty.”
[5]Sinan Kuneralp,“?kinci Me?rutiyet Döneminde Gayrimüslimlerin Askerlik Meselesi”,Toplumsal Tarih,?stanbul,Aral?k 1999,s 12.
[6]Meclis-i Mebusan Ceridesi,Devre 1,Sene 2,Oturum 105,20 Haziran 1325/3 Temmuz 1909
[7]Sinan Kuneralp,a.g.m.s 13
[8]a.g.m.,s 15
[9]Esat Arslan“Çanakkale’de Günceler I????nda Cephenin ?ki Taraf?”,Silahl? Kuvvetler Dergisi,Nisan 1997,say? 352,s
[10]Hüseyin ???k,?ehitlerimiz ve Gazilerimiz,Jandarma Matbaas?,Ankara 1995,s 177-178
[11]Gnkur.Ba?kanl??? ATASE Ar?ivi,KIs.:521,Dos.:2029,F.19-12
[12]Cemal Pa?a,Hat?rat,?stanbul,1996,s 88
[13]Gnkur.Ba?kanl??? ATASE Ar?ivi,Kls.:521,Dos.:2029,F.19-3
| | | | ----------------------
* Bilkent Üniversitesi, T.C. Tarih Koordinatörü, Ankara -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | | | | | « Geri | | | |
|
|
| | |
Anasayfa
İletişim
