| | | | | | TEK PART? DÖNEM?,UMUM? MÜFETT??L?K RAPORLARINDA DO?U-GÜNEYDO?U ANADOLU'YA YÖNEL?K ERMEN? FAAL?YETLER?NE GENEL B?R BAKI?Yrd.Doç. Dr. Hüseyin KOCA*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | |
| | .n@ le="text-align: juğÿ" x TEK PART? DÖNEM?,UMUM? MÜFETT??L?K RAPORLARINDA DO?U-GÜNEYDO?U ANADOLU'YA YÖNEL?K ERMEN? FAAL?YETLER?NE GENEL B?R BAKI?225Á¬ PORLARINDA DO?U-GÜNEYDO?U ANADOLU’YA YÖNEL?K ERMEN? FAAL?YETLER?NE GENEL B?R BAKI?
Yrd.Doç.Dr.Hüseyin KOCA*
Roma,Bizans,?ran(Pers,Sasani),Hitit,Asur,.Akad,Urartu ve sonras?ndan günümüze Kafkasya,?ran,Anadolu,Mezopotomya, Suriye-Lübnan gibi co?rafyalarda da??n?k ve az?nl?klar ?eklinde ya?ayan Ermeniler genellikle ba?ka devletlerin himayeleri alt?nda zaman zaman küçük krall?k veya beylikler kurabildiler.Yine ayn? devletler zaman zaman Ermenilere zulüm ederek ?ehirlerini,köylerini yakt?lar,bütün bunlara ra?men Ermeniler ise gizli örgütler kurarak,birçok entrikalara,k??k?rtmalara, eylemlere kar??t?r?ld?lar ve kendilerinden güçlü uluslar taraf?ndan kullan?ld?lar/kullan?lmaya devam edilmektedirler.
Örne?in Makedonya kral? Phillip’in ?ran seferine haz?rland??? s?rada ?ran taht?nda bulunan III.Arde?ir(M.ö.358-338)’i devirmek amac?yla ?ran saray?nda çevrilen entrikalar? ?ran’?n bir eyaleti olan Ermeni beyli?inin destekledi?i,imparator III. Arde?ir’i öldürmek amac?yla ücretli Ermeni hassa askerlerinden bir gizli örgütün kuruldu?u,örgüt reisinin ise imparatora M?s?r seferinde büyük hizmet etmi? ve güvenini kazanm?? olan Bugos adl? Ermeni oldu?u,Bugos’un ise III.Arde?ir ve çocuklar?n? zehirleyerek öldürdü?ü,[1]di?er bir örnekte ise Roma ordular? ile Pers ordular?n?n kar?? kar??ya gelmelerini f?rsat bilen Ermeni kral? Hosrov’un Kafkaslar?n,da?l?k bölgelerinden de toplad??? askerlerle güçlü bir ordu kurduktan sonra güneye hareketle bütün Pers kanunlar?n? de?i?tirip ?ran’da devrim yapaca??n? da iddia ederek Asura kadar bütün co?rafyay?,bay?nd?r kasaba ve ?ehirler dahil olmak üzere ate?e verdi?i,Pers ordular?na öldürücü darbe vurdu?u,bunun üzerine de Roma ordular?n?n do?u seferine ç?karak Persleri yendi?i,Ermeni krall???n?n ise bu defa tamamen Roma ?mparatorlu?u hakimiyetine girdi?i bütün bu olaylar?n din kitaplar?na da girdi?i ve efsanevi bir ?ekilde as?rlardan beri anlat?lageldi?i,Kafkas da?lar?n?n kuzeyinden fenal?klar yapmak üzere güneye inecek kavimlere i?te bu Ermenilerin öncülük yapacaklar?[2]yapt?klar? görülmü?/görülmektedir inanc? ya?ayagelmektedir.
Romal?lar?n kendilerini adam yerine koymad?klar?n? gözard? eden veya etmek zorunda kalan Ermeniler,Bizans döneminde de Rumlar?n kendilerini insan yerine koymad?klar?n? bile bile Bizans esaretine girdiler,yar? ba??ms?zl?klar?ndan hatta insanl?klar?ndan oldular ki Bizans kendi politikalar? için bir süre sonra Kilikya ve Orta Anadolu’da Araplara kar?? tampon bir beylik kurmalar?na yard?mc? oldu.Bütün bu olumsuzluklara kar??n O?uz Türklerinin ?ran,Kafkasya,Mezopotomya ve Anadolu’ya hakim oldu?u dönemde insan olman?n onurunu tadan Ermeniler,kendilerine uygun olan? yapabilmek için Haçl? Seferleri s?ras?nda Anadoluda ki müslümanlara sald?rarak,kötülük yapmakla komiteciliklerini ortaya koydular.Bir süre Toroslar?n güneyi ve Suriye’de Baronluklar?n? sürdüren Ermenilerin yar? ba??ms?z ya?amlar?na Leon ve ailesinin 1357’de Araplar taraf?ndan esir al?n?p M?s?r’a gönderilmeleriyle son verildi.[3]
Fatih Sultan Mehmet ?stanbul’u ald?ktan sonra Ermenilerin Bursa’da ki ruhani reislerini,1479’da da Karaman Ermenilerini ?stanbula getirterek Samatya bölgesine yerle?tirdi.
Yavuz Sultan Selim de ayn? amaçla Ermeni sanatkarlar?ndan faydalanmak amac?yla ?ran seferi sonras? Tebriz’den bir çok Ermeni sanatç?y? aileleriyle birlikte ?stanbul’a getirtti.
Çok uluslu ve çok dinli bir yap?ya sahip olan Osmanl? Devleti duraklamaya ba?lad??? dönemden itibaren içindeki toplumlar ile ve özellikle hristiyan dininden olanlar?yla bat?l? emperyalist devletler ve Rusya ilgilenmeye ba?lad?lar.Frans?zlar 1630’da öncelikle ?stanbul’da ya?ayan Ermenilerle ilgilenmeye ba?lad?.Bilindi?i üzere dini aç?dan da Ermeniler di?er uluslara göre farkl? bir yap?ya hatta yap?s?zl??a sahiptirler ki kendilerine bu nedenle ?ran,Rus,Roma,Bizans hatta Arap eziyetleri ileri derecede olmu?tur.
Örne?in Mazda dininin Ermeniler aras?nda yay?lmas?n? isteyen ?ran’a kar??n,Roma’n?n bir ileri karakolu olmas? hristiyan Ermenistan sayesinde mümkün olabilirdi.
Ermenilerin ya?ad?klar? co?rafya ve kötü politikac?l?klar? yani kuvvetliyi görünce zay?f sand???ndan intikam almak gibi hala sürüp giden dengesizlikleri onlar? Hristiyan olmakla da huzura kavu?turamad?.[4]
Yine Rum Ortodoks mezhebinden olan Bizans,Ermenilere bask? uygulayarak onlar? katolik mezhebinden kendi mezheplerine dondürmü?tür ki bu defa ?stanbul’a gelen Frans?z Papazlar Ermenilere“E?er katolik olursan?z,Fransa’n?n her türlü himayesine kavu?ursunuz”diyerek onlar? tekrar katolikli?e çevirerek Papazl??a ba?lad?lar ve bunun için Osmanl? yönetimine de dilekçe verdiler.Ancak konunun bir entrika olabilece?i dü?üncesiyle Osmanl? yönetimi,Ermeni isteklerini kabul etmedi.
1680 y?l?nda ?ran idarelerinde bulunan Ermeni Eçmiyatzin Katolikosu Agop ba?kanl???nda toplad??? 12 ki?i ile gizli bir cemiyet kurarak Avrupa’n?n yard?m?n? kazanmak ve Papaya ba?lanmak suretiyle ba??ms?z bir Ermenistan olabilecekleri fikrini ortaya att?.Fakat Agop istanbul’a geldi?inde öldü ve grup da??ld?.Sadece Ori ?talya’ya geçerek önce papay? daha sonra kendilerine yard?mc? olabilecek di?er güçlü Avrupa devlet yetkililerini ziyaret ettiyse de,Bat?l?lar Rus Çar?n?n yard?m? olmadan böyle bir amac?n gerçekle?meyece?ini söylediler.Bunun üzerine Ori ve yan?ndakiler Rus Çar?na gittiler.Çar?n deste?ini alarak ba??ms?zl?k yolunda ?ran’a kar?? ayaklanaca??n? uman Ori’yi Avrupal? dostlar? gibi,Çar’da sallas?rt ettiyse de Ermenilenden faydalanabilece?ini f?rsat bilerek Kafkasya’ya Rus tacirlerini gönderdi.Pe?inden de 1722 y?l?nda gönderdi?i bu tacirleri korumak bahanesiyle ?ran üzerine kuvvet gönderdi.Bu kuvvetlere destek olmak amac?yla Karaba? Ermeni gönüllüleri ba? papaz Minas’?n pe?inden gelmi?lerdi.
Osmanl? devletinin bölgeye kuvvet göndermesi üzerine Rus kuvvetler k?sa süre sonra geri çekilmek zorunda kald?lar.
Bu arada Tiflis i?gal edildi.Da??stan Osmanl? yönetimine geçti.Ruslar ise Osmanl? ordusu ile kar?? kar??ya gelmekten çekinerek Kafkaslar?n kuzey gerisine çekildiler.
1723’te Osmanl? yönetimi Do?u seferine ç?karak ald??? ?ehirlerle Ruslar?n güneye inme ümitlerini k?rm??sa da Deli Petro,?ran ve Osmanl?larla yapt??? antla?ma ile Gürcistan ve Ermenistan Osmanl? yönetimine geçti.Fakat Ruslar Kafkaslar?n en önemli geçidini alarak Anadolu’yu tehdit edecek bir yolu ellerine geçirmi? oldular.Bir süre sonra ise Kafkas geçitlerini eline geçiren Rusya,Osmanl? devletinin gerilemesini f?rsat bilerek ?ran üzerine ordu gönderdi ve Ermenistan bu defa Rusya’n?n idaresine geçti.[5]
Rusya’n?n Balkanlar ve Kafkaslardan Osmanl? devleti üzerine fazla bask? kurmas? bat?l?lar? tela?a dü?ürdü.Buna tedbir olarak aralar?na Rusya’y? da alarak“?ark Meselesi”çerçevesinde Osmanl? topraklar? üzerinde ya?ayan Balkan uluslar?n?n ba??ms?zl?klar?n? desteklemek suretiyle emperyalist amaçlar?na ula?acaklard?.Bunu ba?ar?rken özerklik,?stiklal,Hürriyet, Ba??ms?zl?k gibi sloganlar? kulland?rd?lar/kulland?rmaktad?rlar.Balkanlardaki hareketleri dikkatle takip eden Ermeniler en onurlu zengin ya?amlar?na Osmanl? idarelerinde kavu?mu? olmalar?na ra?men Osmanl? devletine kar?? örgütlenerek ba??ms?zl?k mücadelesine ba?lad?lar.Devaml? güç kaybeden Osmanl? devleti geri gidiyor,parçalan?yordu.Ermenilerin arkas?nda ise Bat?l? Emperyalist devletler ve Rusya vard?.Ermeniler ba??ms?z bir devlet olamam??lar ise de tarih boyunca entrikac?l?kta,güçlünün yan?nda,güçsüz sand?klar?ndan intikam almada usta olmu?lard?.Bu defa kuracaklar? gizli örgüt,parti ve hay?r dernekleriyle bir araya gelip tecrübelerini Osmanl? devletinin Asya topraklar?nda yani Do?u-Güneydo?u Anadolu bölgesinide içine alacak ?ekilde “Ba??ms?z Ermenistan Projesiyle”gerçekle?tirebileceklerdi.Projenin ad? ise ?imdilik“Ermenistan Islahat Projesi”olmal?yd?.
Bu amaçla 1860 y?l?nda bir“Ermeni Nizamnamesi”haz?rland?.Pe?inden 1878 y?l?nda M?s?r’da bulunan ve Osmanl? yönetimi Pa?as? olan Nubar Pa?a(Lozan Bar?? Görü?melerinde Ermeni temsilcisi olan Bugos Nubar’?n babas?)Anadolu’dan az?nl?k olan Ermeniler haricinde kim varsa hepsinin“Ermenistan“s?n?rlar? d???na ç?kar?lmas?n? veya bölgeleri içinde yok edilmelerini amaçlayan projesini haz?rlad?.[6]
Söz konusu projenin hayata geçirilmesi,Anadolu topraklar?n?n da elden ç?kmas? demekti.Nitekim konu,3 Haziran—13 Temmuz 1878’de yap?lan Berlin konferas?nda ele al?nd?.Ermeni istekleri uygun bulunmayarak ask?ya al?nd?.Bunu f?rsat bilen II.Abdulhamit,“Hamidiye Hafif Süvari Alaylar?”uygulamas? ile Ermeni isteklerine kar??l?k vermi? oluyordu.
II.Abdulhamid’in halledilerek tahttan indirilmesi ile yönetimi ele geçiren ?ttihat ve Terakki Partisi,Ermeni isteklerine kar?? çok zor durumda kald?.Çünkü 1887 y?l?nda ?sviçre’de kurulan H?nçak,1890 y?l?nda Tiflis’te kurulan Ta?naksutyan örgütü ?iddet eylemlerini artt?rm??lard?.Bu arada Kopenghag’da 1910 y?l?nda toplanan Sosyalist Enternasyonel’e Ta?nak komiteciler de i?tirak ederek stratejilerini geli?tirirlerken Köstence’de 1913 y?l?nda kongre yapan H?nçak komitecileri ise Ermeni milli haklar? kabul edilinceye kadar me?ru veya me?ru olmayan her türlü vas?tan?n kullan?lmas? karar? ald?lar.Bunun üzerine Ermeni isteklerini kabul etmek zorunda kalan ?ttihat ve Terakki Partisi,Islahat projesi ad? alt?nda Do?u ve Güneydo?u vilayetlerini kapsayacak ?ekilde Ermenilerinde ya?ad??? bölgede Umumi Müfetti?lik kurulmas?n? gerçekle?tirmek amac?yla yasa ç?kard?.
Islahat Projesini haz?rlama görevi ise Rusya’n?n ?stanbul Konsoloslu?u Ba?tercüman? Andre Mandelstoma verildi.Bat?l? devletlerinde görü?leri al?narak haz?rlanan projede Almanya ve Avusturya’n?n itiraz? üzerine de?i?iklikler yap?ld? ve Osmanl? devlet yönetimi ad?na Sait Halim Pa?a’n?n 8 ?ubat 1914 tarihli onay? ile proje kabul edildi.Projeye göre;Do?u Anadolu iki bölgeye ayr?lacak ve ba?lar?na birer Bat?l? Umumi Müfetti? atanacak,Umumi Müfetti?lerin görev alanlar? ise;
1-Erzurum,Trabzon ve Sivas vilayetletini içine alan bölge,2-Van, Bitlis,Harput,Diyarbak?r vilayetlerini içine alacak ?ekilde olacakt?.Birinci bölge Umumi Müfetti?li?ine Hollandal? Weutennek,ikinci bölge Umumi Müfetti?li?inede Norveçli Holf getirildi ve kararname Takvimi vekayi(resmi gazete)’de yay?nlanarak yürürlü?e girdi.
Bu uygulama ilk a?amada her ne kadar Ermeni isteklerine tam uygun görülmemekte ise de Ermenilerce büyük sevinç ve ço?kulu kutlamalara neden oldu.Ermeniler,tebrikler,telgraflarla ilgili devletlere minnet ve ?ükranlar?n? sundular.Fakat bir ay sonra I.Dünya sava??n?n ba?lamas? üzerine Rusya,Türkiye’ye 1 Kas?m 1914’te Do?ubayez?t’tan sald?rarak Kafkas cephesi aç?lm?? oldu.
14 Aral?k 1914’e kadar Aras nehri boyunca ilerleyen Ruslar Köprüköy’e geldiler.
??te bu yüzden Ermeni Islahat Projesi suya dü?tüyse de Ermeniler bu defa eski marifetlerini sergilemeye ba?lad?lar.[7]Büyük bir ço?ku ve organizasyonla Ermeni din adamlar?,partici,dernekçi komiteciler ba?ta olmak üzere Rus ordusuna öncülük,ia?e, nakil,vb. faaliyetlerle hizmete çal???rlarken dahildeki Türk bölgelerinde hem ayaklanmalar,Türkleri katletmeler,?ehirleri yak?p y?kmalar,hem de Türk ordusunun ve yönetiminin geri bölgelerini Rus ordusunun kolayca istilas?na haz?r hale getirmelerle bölgedeki Türk ailelerinin de zorunlu göçlerine sebep oldular.?ehir ve kasabalar? yak?p kül ederlerken öncelikle Askerlik ?ubesi binalar?n?,nüfus defterlerini de yakmay? ihmal etmediler.Bu,daha sonraki y?llarda yapt?klar?n?n hesab?n? vermeme kurnazl??? idi.Harbiye Naz?r? Vekili Enver Pa?a’n?n“Sar?kam?? Harekat?”hezimeti ile 90 Bin Türk gencinin Sar?kam?? ormanlar?nda donarak ölmesi,“Rus ilerlemesini kolayla?t?ran di?er bir unsur oldu ve Ruslar 15 May?s 1915 tarihine kadar Van —Bitlis—Mu? hatt?na kadar kolayca ula?t?lar.1915 y?l? N?san ay?n?n 17’sinde Van’da Ermeniler isyana ba?lad?lar.Van ?ehrinin içinde çarp??malar kesintisiz devam etti.Bu isyan bir ay öncesinden sezilmi?.Van Vali’sinin günlerce kuvvet istemesine ra?men,“Sar?kam?? Harekat?”kahraman?(!)Enver Pa?a ve amcas? Halil Pa?a’n?n beceriksizli?i ve korkakl??? yüzünden Bitlis üzerinden Van’a kuvvet ula?t?r?laca?? yerde ?ran taraf?na geçmesi,müslüman Türk k?y?m?na neden olmu?tu.[8]
Çanakkale kahraman? Mustafa Kemal Pa?a’n?n II.Ordu,16.Kolordu komutan? olarak Bitlis cephesine atanmas?,1916 Bitlis savunmas?,1917 de ise Rusya’da bol?evik ihtilalinin gerçekle?mesi üzerine Rus kuvvetlerinin geri çekilmesi,daha fazla müslüman katlini önlemi? olduysa da bu defa Ruslar geri çekilirlerken silah araç ve gereçlerini Ermenilere b?rakt?klar?ndan bölgedeki Ermeni sald?r?lar? 2/3 aral?k 1920 Gümrü antla?mas?na kadar devam etti.Bu anla?ma ile sava? nedeniyle yurtlar?n? terkeden Ermenilerin 3 y?l içinde eski yerle?im bölgelerine dönebilecekleri teminat alt?na al?nm?? ise de yapt?klar?n?n bir insanl?k suçu oldu?unu tahmin edebildiklerinden geri dönmediler.
Ermenilerin Türkler’e yapt?klar? insanl?k d??? eylemler I.Dünya Sava?? ve sonras?nda do?u ile s?n?rl? olmay?p Mara?,Adana, Antep ba?ta olmak üzere ya?ad?klar? di?er yerle?im bölgelerinde de ayn? istikamette oldu.Rusya’n?n k??k?rtmas?yla s?n?rl? kalmayan Ermeni eylemlerini Fransa ise bilhassa Çukurova ve Suriye’de uzun y?llar destekledi.Mondros Mütarekesi sonras?ndaysa ba?ta Ermeniler ve Rumlar olmak üzere az?nl?klar yapt?klar? kötülükleri unutarak,i?gal kuvvetlerinin olumsuz eylemleri yüzünden ac? içinde kalan Osmanl? yönetiminin ve Türklerin peri?an durumunu f?rsat bilen Ermeniler bas?n yoluyla da Türkiye’de ki isteklerini bat?l?lara aktararak fayda umdular.Bat?l? emperyalistler ve Rusya ise Türk topraklar?n? aralar?nda payla?ma kavgas?na girmi?lerdi.Böyle bir talihsiz döneme ra?men,?ttihat ve Terakki yönetimi memleketi dü?man i?galinden kurtarmay? dü?ünece?ine“Ermeni Islahat Projesi”,“Ermeni Tehciri”hatta“Ermeni Katagikosluk ve Patrikli?i“Nizamnamesi haz?rlamay? Mebuslar Meclisinde görü?erek kanunla?t?r?rken Ermeni isteklerini yerine getirmeye çabalan?yordu.
Wilson ilkelerinden büyük cesaret alan Ermenilerin bu bekleyi?leri Sevr antla?mas? ile“Müstakil Erivan Ermenistan devletine, Trabzon,Erzurum,Bitlis,Mu? ve Van’? vermeyi,hudut tespiti için ise bir Amerikan heyetinin bölgeye gelece?i ve Ermenistan’?n 20 y?l Amerikan mandas? olaca?? kabul edilmi? ise de Sevr antla?mas?n? TBMM hükümetinin kabul etmemesi ve Ermeni sorunun yukar?da da belirtildi?i gibi Gümrü antla?mas? ile çözüme kavu?mas?na ra?men emperyalistler,sonu gelmeyen Ermeni isteklerini Lozan Bar???ndan sonraki y?llarda da ustal?kla kendi emelleri için kulland?lar/kullanmaktalar.
Çünkü 30 Ekim 1918 Mondros ate?kesinin imzaland??? tarih,Türk ulusunun Misak-? Milli s?n?rlar?n? çizmekle beraber bu s?n?rlara ula?mam?z Lozan Bar??? ile çok azda olsa(Musul,Kerkük,Bat? Trakya vs.)akim kald?.
Atatürk’ün milli d?? politikas?nda Türk milletine gösterdi?i Misak-? Milli s?n?rlar? hedefinin milli s?n?rlar?m?z ba?lam?nda do?al olmas?,ayr?ca as?rlar?n sa?lad??? olanaklarla gitti?i yerlere bar?? ve huzuru götürmeye çal??an yönetimin kültürel ve medeniyet miras? bütün u?ra?lara ra?men Türkler aleyhine çevrilemedi?i korkusu ve bunlara ilave olarak kanaatimizce Türkiye, bulundu?u Co?rafya nedeniyle jeopolitik ve jeostratejik aç?dan Misak-? Milli s?n?rlara eksiksiz ula?t???nda tamamen ayaklar? üzerine basaCa??n?n bilimsel aç?dan da kabul görmesi Türkiye aleyhtarl???n? sürekli hale getirmektedir.
Lozan bar??? ile siyasi ve hukuki kimli?ini emperyalistlerin temsilcilerinin imzalar?yla yenileyen Türkiye Cumhuriyeti, Atatürk ink?lab? ve ?lkeleri ile dünya’n?n medeni ve modern toplumlar?n? yakalamay? ve a?may? hedeflemi?tir.
Bölgesindeki güçlü bir Türkiye her an için onu parçalayan ve y?kmay? çal??anlarca çevresinde enterne edilmeye çal???ld?/çal???lmaktad?r.Bu yap?lmaya çal???l?rken yukar?dan beri örneklerle bu k?sa sürenin elverdi?i ölçüde aç?klamaya çal??t???m tarihsel al??kanl?klar Cumhuriyet döneminde farkl? yöntem ve metotlarla da olsa devam edegelmi?/edegelmektedir.
Bu noktadan hareketle as?rlarca devam eden ihmaller,hatal? yönetim ve politikalar,bölgedeki Rus ekonomik nüfuzu nedeniyle belirgenle?en ekonomik gerili?i tamamlayan sosyal ve kültürel gerilik ve pe?inden gelen ?eyh Sait Ayaklanmas?,bölgenin co?rafi yeni konumu,Misak-? Milli s?n?rlar? aç?s?ndan duyarl?l???,yeni çizilen s?n?rlar?n statüsü,do?al s?n?rlar?n ortaya ç?kard??? sorunlar? yeni kurulan Türkiye Cumhuriyeti’nin a?mas? gerekiyordu.Bunun için ise özellikle Do?u-Güneydo?u Anadoluda özel bir idari yönetim kurulmal? idi.
Söz konusu yönetimin gereklili?i 1921 Anayasas?n?n 22-23.maddelerinde aç?klan?yordu ki bunun ad?.Umumi Müfetti?lik Te?kilat? idi.
Te?kilat, vakit geçirmeden bölge sorunlar?n? en k?sa sürede çözüme yarma aç?s?ndan ?slahat projesi çerçevesinde faaliyete geçirmeli idi ve çal??malar yukar?da yaz?lan sorunlar?n çözümü ile s?n?rl? kalmayaca?a benzemekteydi.Çünkü Suriye,Lübnan’? da içine alan bölgede Mandater Fransa’n?n Türkiye’yi,pasivize etmek için güttü?ü siyaset,Musul,Kerkük petrollerini yeni ele geçiren mandater ingiltere’nin yeni dünya düzeni olu?tururken Orta Do?uda Irak ve ?ran üzerinden Türkiye’yi pasivize etmek için güttü?ü siyaset ve Sovyet Rusya’n?n kendi içindeki komünist sistemi olu?tururken Türkiye’ye yönelik dostça ili?kilerle yakla?mas?n?n alt?nda yatan din ve millet kavramlar? aç?s?ndan önem arzeden Sovyet Rusya içindeki Türk toplumlar?n?n yönetimi,Enver Pa?a gibi ütopistlere kar?? Türkiye’yi pasivize etmek için güttü?ü siyasetlerin belirlenmesinde“BÜYÜK ERMEN? YURDU”olu?turma ütopyas? için öncelikle ve kolayl?kla kullan?labilecek Ermeni komitecilerini H?nçak ve Ta?nak partilerinde Sosyalist Enternasyonel ate?i ile yakarak Türkiye üzerinde etkinle?tirmek en uygun görünüyordu.Sovyet d?? i?lerinde görevli Ermeni as?ll? Karahan’?n Türkiye konular?nda görev almas? gizli politkalar?n? aç?kl?yordu.Konu iç ve d?? tehditler aç?s?dan bugün de Türkiye’nin üzerinde durdu?u ve çözmeye çal??t??? en önemli konudur Türkiye sürekli tehdit alt?nda tutularak ayn? emperyalist güçlerce korkutulmaya çal???lmaktad?r.
Bugün,PKK terör örgütünün ad? geçen kom?ular?m?z üzerinden Türkiye’ye yönelik tehditlerinin arkas?nda ayn? güçlerin k??k?rt?c?l???n?n en önde gelen etken oldu?u herkesce bilindi?i san?lmaktaysa da sorunun politikalar üreterek çözüme kavu?turabilmesi için konu üzerinde en ince noktalar?na kadar çal??ma yap?lmas? gerekmektedir.Bunu yaparken geni? kadrolara, akademisyenlere ihtiyaç oldu?u unutulmamal?d?r.
Ben doktora çal??mam? yaparken neden sorunlar?n zaman?nda çözülemedi?ini Umumi Müfetti?lik raporlar?n?n birkaç?na ula?arak ve Güneydo?u Anadoludaki birkaç il ve ilçesinde saha ara?t?rmas?(1995-1996)yaparak anlamaya çal??t?m.
Konu Türkiye’nin kom?ular?na,Orta Do?u’ya ve emperyalist devletlere kar?? belirleyece?i ve uygulayaca?? d?? politikalar aç?s?ndan da çok önemlidir.Burada ilkönce arzedece?im bilgiler,Suriye’ye yerle?meye çal??an mandater siyasetin,Ermeniler ba?ta olmak üzere di?er topluluklar üzerinde nas?l etkili ve ba?ar?l? olmaya çal??t???n? 1.Umumi Müfetti? Dr.?brahim Tali Bey (Öngören)’in 1932 y?l?nda haz?rlayarak Ba?bakan ?smet Bey(?nönü)’e sundu?u 104 sayfal?k Umumi Müfetti?lik faaliyet raporunu içermektedir.raporun bir bölümünde(...bu yüzden,mandater siyaset sinsi ve bati çal???yor ve fakat bunu besleyecek hiçbir f?rsat? kaç?rm?yordu.Hudut boylar?nda istihdam edilen k?t’alar(Unsurlar,Ermeniler vd.)hergün biraz daha Türk’e dü?man unsurlarla takviye ediliyordu...Suriye’de ki hami idare Türkiye Cumhuriyeti’nden korkmakta,Türkiye’nin ?skenderun m?nt?kas?na (Hatay bölgesi,Lozan Bar?? gere?i Misak-? Milli s?n?rlar d???nda kalm?? idi.Raporun yaz?ld??? 1932 y?l?nda ?skenderun’un Türkiye’ye kat?l?m? henüz gerçekle?memi?ti.Hatay,1939 y?l?nda Türkiye s?n?rlar? içine al?nmas?na ra?men,Suriye devlet haritalar?nda ise hala Türkiye d???nda gösterilmektedir.)kar?? olan alakas? ise yine bunlar? dü?ündürmekte,bundan ba?ka Suriye’de azim bir halk ekseriyetinin Türkiye’ye kar?? hissedilen rab?ta ve meyilleri bu dü?ünceyi att?rmakta idi.Bu korkulu dü?ünce ile dir ki Suriye’deki mandater siyaset,orada bize kar?? dü?man bir kitleyi vücutland?rma?a ehemmiyet vermi? ve bu siyaseti için Ermeni ve Kürt unsurlar?n? en müsait kuvvet olarak bulmu?tur...[10]
Yine raporun ba?ka bir bölümünde;
...bu haberleri takip eden günlerde Haburla Cizre aras?nda bir Ermeni yurdunun tesis edilece?i ve Hasice taraflar?nda da Türkiye’den gelecek Kürtlere yer tahsis olunaca?? haberleri birbirini takiben al?nm??t?...Frans?zlar?n Ermenileri F?rat ve Dicle havzas?nda,?skenderun,Antakya m?nt?kalar?nda yerle?tirmeleri ve Hasice m?nt?kas?nda bir Ermeni yurdu tesisi hakk?ndaki dü?ünceleri,Suriye’lileri tela?a dü?ürmü? ve ?am gazetelerinde dikkat-i nazarlar?n? calip ne?riyata kadar sevketmi?tir.[11]
Haziran 1927’de kanunu yürürlü?e konulan Umumi Müfetti?lik Te?kilat? ayn? y?l faaliyete geçirildi.1.Umumi Müfetti?lik görevine ilk olarak Ocak 1928’de Dr.?brahim Tali Bey(ÖNGÖREN)atanarak Diyarbak?r’da göreve ba?lad? ki ayn? y?l içerisinde ?ngiliz,Frans?z hatta Rusya’n?n da mü?terek yürüttükleri siyaset gere?i tecrübeli ve gönüllü Ermeni H?nçak ve Ta?nak komiteCilerden olu?an ve Kürtlerle takviye edilen ve ad?na“Hoybun”ad? verilen bir örgüt kuruldu.Emperyalist devletler Türkiye aleyhine yönelik ?ark Meselesi-Do?u Sorunu içinde ele ald?klar? faaliyetlerinin 1927’den sonraki II.Dünya sava?? ba?lar?na kadar devam eden bölümünü,kendi ajanlar?n?n Hoybun elemanlar?n? kullanarak yürüttüler.Ermeniler ve onlar?n i?birlikçisi Kürtçüler aç?s?dan amaçtan ziyade alet ve araç olmaktan öteye bir ?ey ifade etmeyen bu birliktelik sayesinde ?eyh Sait Ayaklanmas?ndan sonra 1935 y?l?na kadar bölgede büyük küçük 28 ayaklanma ç?kar?ld?.Hoybun örgütünün kendisini Pa?al?k rütbesi ile onurland?rd???(!)kaçak Yzb.?hsan Nuri,Zilan adl? bir Ermeni ile yürüttü?ü,Agasi adl? bir Ermenininde ölü ele geçirildi?i III.A?r? Da?? civar? ayaklanmas?ndan ?ran’a kaçarak can?n? kurtarabildi.
?ngiliz ajan Lawrens’inde bölgede propaganda faaliyetletlerinde bulundu?u olayda,Türkiye’nin ?ran ile dostlu?unun ?ngiltere taraf?ndan bozulmas? amaçlanm??,olas? bir durumu önlemek veya Türkiye’ye gözda?? vermek amac?yla ayn? tarihlerde ?ngiliz filosu Istanbul’a gelmi? idi.[12]
I.Umumi Müfetti? Tali bey;...
Suriye hududumuz boyunca Ermeni,Nasturiler yan?nda baz? kürt a?iretleri de yerle?tirmeye çal??an Frans?zlar?n te?kil ettikleri Telli Semen(15-18 Hane,90 nüfuslu),Harbetriz(55-65 hane,335 nüfus),Ayniarus(45,55 Hane,200 nüfus)...?eklinde s?ralamak suretiyle 11 Ermeni köyünün 605-711 hane ve 2805 ki?ilik nüfusuna ilaveten Kubursuyu üzerinde 600-800 barakal? 3000 nüfuslu üç köy ile 500-800 nüfuslu alt? Ermeni köyünün isimlerini de istihbarat:909 say?l? 15 sayfal?k ba?ka bir raporunda bildirmektedir.
1930 y?l?nda haz?rlanmas?na ra?men 1934 y?l?nda yürürlü?e konulan ?skan kanunu aleyhinde propagandalarla bölge halk?n? hükümet aleyhine k??k?rtarak olaylar ç?karmas?n? ba?aran Hoybun mensuplar? yerel yöneticileri bölge asayi?ini sa?lamaya çal??t?rm??lar,di?er i?lerin aksat?lmas? yüzünden bölgenin kalk?nmas?na engel olmu?lard?r.
1933-1935 y?llar? aras?nda bölgeye I.Umumi Müfetti? olarak atanan Hilmi Ergeneli Hükümet Ba?kan?na sundu?u raporlarda; kaçakç?l???n önlenemedi?ini,ucuz ve bölge mallar?n?n s?n?r boylar?nda ki Ermeni tüccarlar taraf?ndan temin edildiklerini, Frans?zlar?n ise Ermeni tüccarlara sermaye vererek destek sa?lad?klar?n?,mandater yönetimin Türk ekonomisini geli?tirtmedi?ini ?ran taraf?nda ise Ta?nak komitecileri ile Hoybun mensuplar?n?n zaman zaman temasa geçerek Türkiye aleyhinde faaliyette bulunduklar?n?,Rusya hududunda ise Ermeni propagandistlerin etkili olmamalar? için tedbirler al?nd???n?, bölge içinde ç?kan olaylarda iskan kanunu ve Kamçur vergisi aleyhindeki propagandalar?n etkili oldu?unu,asayi?i sa?lamak için çetelerle mücadele edildi?ini,silah toplamaya devam edildi?ini[13]yazmaktad?r.
6 Eylül 1935 tarih ve 2-3199 say?l? Bakanlar kurulu karar? ile Erzurum,Trabzon ve A?r? vilayetlerini kapsayacak ?ekilde III. Umumi Müfetti?lik kuruldu ve bu göreve Erzurum mebusu H.Tahsin Uzer Bey atand?.
6 Ocak 1936 tarih ve 2-3823 say?l? Bakanlar kurulu karar?yla ise Tunceli,Elaz??,Erzincan,Bingöl vilayetletini kapsayan bölgede IV.Umumi Müfetti?lik kuruldu ve bu göreve Vali ve Umumi Müfetti? s?fat? ile Korgeneral Abdullah Alpdo?an Pa?a atand?.
1935-1943 y?llar?nda I.Umumi Müfetti?lik yapan Abidin Özmen’in 9-12 Aral?k 1936 tarihleri aras?nda Ankara’da yap?lan Umumi müfetti?ler konferans?na sundu?u rapor;gizlilik dereceli olmas?na ra?men ?nönü’nün ba?bakanl??? döneminde Hoybun örgütünün eline geçmi? ve bir mektup ekinde ?nönü’ye gönderilmi?tir.Ayn? rapor ingiliz D??i?lerinede ula?t?r?ld???na göre ?ngiltere, Orta Do?u ve Türkiye’ye yönelik menfaatlerini korumak aç?s?ndan her konu ile yak?ndan ilgilenmektedir.
Yine IV.Umumi Müfetti? General Alpdo?an’?n kongreye verdi?i raporda;337(1921)’de Amasya’da Merkez ordusu Erkan? Harbiye Reisi bulundu?u s?rada Merzifon Amerikan kolejinde yapt?r?lan aramada silah ve cephane bulunurken okul Müdürünün masas?nda elde edilen raporda ise Anadolu’da Amerikan nüfuzunun temini için Ermenileri ele almak,Kürt ve K?z?lba? kan? Ermeni kan?d?r diye bunlar? Türk camias?ndan kopar?p Ermeni camias?na yamamak gereklili?i üzerinde durulmas?na i?aret ederken,devamla Tunceli’nde Kürt camias?n? Ermeni yapmak yolu güdülmü?tür.Burada sünni memurlar?n bunlara k?z?lba? ?eklinde ve müftüye müracatlar?nda ise önce Ermeni olacaks?n,ondan sonra Hanefi olabilirsin gibi itici davran??lara ra?men halk?n Türklü?ünü korumaya çal??t?klar?n?...
Raporunun ba?ka bir bölümünde ise,
Aslen Tunceli’li olan Ermeni Muses,Suriye’ye geçerek Frans?zlar?n havac?l?k hizmetlerinde bulunmu?,Ankara’da ?talyan’larla çal??m??,Tunceliye dönü?te beraberinde bir de telsiz getirerek a?iretler aras?nda ayaklanma propagandalar?nda bulunurken yakalanarak mahkemeye sevk edilmi?tir.[14]?eklinde kongre üyelerini bilgilendirerek Tunceli bölgesinde de Ermeni faaliyetletinin tehlikelerine dikkati çekmi?tir.I.Umumi Müfetti? Abidin Özmen ise kongreye sundu?u raporunun bir bölümünde 1935 y?l? nüfus say?m?nda I.Umumi Müfetti?lik bölgesinde 5.000 civar?nda olan Ermeni nüfusun fazla yaz?ld???na dikkati çekmektedir.
Tebli?imizde,özel ar?ivimizde fotokopileri bulunan Umumi Müfetti?lik raporlar?n?n hepsini kullanamad?k.Örnekleme yolu ile baz?lar?ndan bölümler kullan?ld?.
Yukar?dan beri örnekleme yolu ile yaz?lanlar?n tümünden genel olarak;
a- Ermenilerin tarih boyunca Roma,?ran,Rusya,Bat?l? emperyalist devletler hatta Araplar taraf?ndan i?kence,sürgün,imha gibi kötü davran??larla ezildiklerini,
b-Özellikle din, mezhep gibi inan??lar ve dil aç?s?ndan tutarl? olamad?klar?,sürekli de?i?ken olduklar?,entrikalara kar??t?klar?,
c-Ya?ad?klar? co?rafyalarda ba?kalar?n?n himayesinde yar? ba??ms?z krall?k veya beylikler halinde sürekli olmamak üzere ya?ayabildikleri,
d-Tarih boyunca müslüman Türklerin Ermenileri onore etmelerine ra?men,1860’lardan sonra ba??ms?zl?k ad? alt?nda Rusya ve Bat?l? emperyalist devletlerce Türkler aleyhinde sürekli kullan?ld?klar?n?,
e-Umumi Müfetti?lik raporlar?ndanda anla??ld??? üzere Ermeni komitecilerin;Suriye üzerinden Fransa,Irak,?ran üzerinden ?ngiltere ve Kafkaslar üzerinden Rusya arac?l??? ve yönlendirmesiyle devaml? olarak kullan?ld?klar?,onlar?n siyasi emperyalist politikalar?na alet olduklar? görülmü?/görülmektedir.
Bütün bunlara ilave olarak sorunlar?n muhatab? olarak Ermeni komitecileri ve emperyalist devletleri göstermek kolayc?l???na kaçmak ve bu metot ile zaman kaybetmek sorun üretenlere yard?mc? olmak demektir ve bu al??kanl???n mutlaka a??lmas? gerekmektedir.
*Yard.Doç.Dr,Zkü Ere?li E?itim Fakültesi,Ö?retim Üyesi,
[1]Ulu?.Na?it.“Dersim medeniyete aç?l?yor.?st.1939.s.127.v.d
[2]Karabekir,Kaz?m“Ermeni dosyas?”,?st.1994,s.67-68
[3]Karabekir,Kaz?m a.g.e,s 100-108
[4]Karabekir,A.g.e.,s.75
[5]Karabekir,A.g.e.s.124 v.d
[6]Geni? bilgi için bkz.Esat Uras”Tarihte ermeniler ve ermeni meselesi,s.149 v.d
[7]umumimüfetti?likler hakk?nda geni? bilgi için bkz.KOCA Hüseyin,"Yak?n Tarihten Günümüze Hükümetlerin Do?u-Güneydo?u Anadolu Politikalar?,Konyai1998,s.151 v.d.
[8]Sabis,Ali ?hsan,”Harp Hat?ralar?m”II.Cild,Ank.1951,s.208
[9]umumi müfett??l?kler hakk?nda geni? bilgi için bkz;7.dipnottaki eser.
[10]Ba?bakanl?k Cumhuriyet Ar?ivi,K 69 D 456,Evrak no:1,s.3-4,geni? b?lg? için bkz:Koca,Hüseyin;Do?u-Güneydo?u aanadolu politikalar?,Konya,1998,ilgili sahifeler
[11]A.g.e:ilgili sahifeler.
[12]Geni? bilgi için bkz: A.g.e.s,304 v.d
[13]A.g.e,ilgili sahifeler.
[14]A.g.kongre raporu,s.84,90 | | | | ----------------------
* Zonguldak Karaelmas Üniversitesi Ereğli Eğitim Fakültesi Öğretim Üyesi -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | | | | | « Geri | | | |
|
|
| | |
Anasayfa
İletişim
