| | | | | | OSMANLI ERMEN? TOPLUMUNDA S?YASALLA?MA ÇABALARIProf. Dr. Salim CÖHCE*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | |
| | le="text-align: juğÿ$ / OSMANLI ERMEN? TOPLUMUNDA S?YASALLA?MA ÇABALARI65%5 ="font-family: Verdana;">II.BÖLÜM
TAR?HTE ERMEN?LER
OSMANLI ERMEN? TOPLUMUNDA S?YASALLA?MA ÇABALARI
Prof.Dr.Salim CÖHCE*
Bir toplumda siyasalla?ma süreci,o toplumun bir bölümü veya tamam? ad?na hareket etti?i iddias?yla öne ç?kan bir kesimin siyasi alanda ileri sürdü?ü uygulamaya dönük programlar,ideolojik ?artlanma veya ba?lanmay? amaçlayan doktriner söylemler, bir ba?ka deyi?le ça??na uygun hale getirilmi? mitolojik tasavvurlarla belirginle?ir.Bu süreç ayn? zamanda,ortaya ç?kt??? siyasi yap? ve toplum hayat?ndaki de?i?me,geli?me ile gittikçe önem kazanmaya ba?layan bir tak?m meseleler kar??s?ndaki tepkiyi,dolay?s?yla yeni aray??lar? ifade eder.Onun için siyasalla?ma hareketlerini,bu arada XIX.yüzy?l?n sonlar?na do?ru iyice belirginle?en Osmanl? Ermeni toplumundaki siyasalla?ma çabalar?n? da geli?ti?i sosyal,siyasi ve iktisadi zemin ile bu zemini ortaya ç?karan tarihi süreçten ba??ms?z dü?ünmek mümkün de?ildir.
Türkler,XI.yüzy?lda Anadolu kap?lar?na dayand???nda her yönden milletle?me sürecini tamamlam?? üç önemli toplulukla kar??la?t?.Bunlar Gürcüler,Ermeniler ve Rumlar idi.?stanbul’un fethine kadar geçen sürede Gürcüler k?smen,di?er ikisi tamam?na yak?n bir ?ekilde Türk hakimiyeti alt?na al?nd? ve bunlar?n milli kimliklerini yitirmelerine sebep olacak herhangi bir giri?imde bulunulmad?.Bizans tebas? iken Türk hakimiyeti alt?na al?nan muhtelif milletlerde“istiklal ruhu”nun sönmedi?i ve bunlar?n daima bat?dan gelecek bir yard?mla kurtulacaklar?na inand?klar? da bilinmekteydi.[1]Ona ra?men,özellikle Osmanl? devletinin hakimiyet dönemi ba?lad?ktan sonra,Ermeniler[2]dahil bu topluluklar?n özgün kimliklerini geli?tirip muhafaza etmeleri ve adil,ho?görülü bir idareyle her yönden geni? bir hürriyet ve huzur ortam?nda varl???n? sürdürmeleri için gerekli düzenlemeler yap?ld?.
Kurulu? döneminde di?er Türk devletlerinden intikal eden sancak,toprak,di?er halklar vs. gibi s?radan unsurlardan birisi olarak gördü?ü Ermeni toplumunu tevarüs etti?i ?ekilde b?rakmayan Osmanl? devleti,1453,1461 ve 1516-17 y?llar?nda iç veya bünye içi yani,Ermeni alt gruplar?n?n kendi aralar?ndaki münasebetler sisteminin i?leyi?ini hiyerar?ile?me,bütünle?me ve ba??ms?zla?ma do?rultusunda yönlendirebilecek düzenlemeler yapm??t?r.[3]Bu yolla Ermenilerin tamam?na yak?n?n?n, münasebetleri ayn? ?ekil ve kaidelere dayanan tek bir topluluk halinde birle?mesi ve camia-kilise bütünlü?ü içerisinde milli bir hüviyet kazanmas? yönünde i?leyen geli?melerin temelini atarken[4]ayn? zamanda,bu toplumun tarihinde bir taraftan camia bütünlü?üne ba??ml? di?er taraftan da zaman?na göre liberal ve ferdiyetçi say?labilecek bir devir açacakt?r.[5]Bunun yan?nda Osmanl? yönetiminin,Ermenilerin d??ar?yla,özellikle de Bat?’n?n Ortado?u’daki uzant?s? konumunda bulunan Venedik,Ceneviz, Maltal?,Floransal? ve di?er gayrimüslimlerle olan münasebetlerinde,serbest,düzenli ve ço?unlukla ferdi ç?kar veya arzular do?rultusunda geli?en ili?kilere imkan tan?nmas?,onlar?n gittikçe zenginle?mesini,kültür aç?s?ndan çok yönlü ve Bat?ya aç?k olarak geli?ip,veya de?i?mesinin sa?land??? gibi,Avrupal?lar?n i?birlikçili?ine haz?rlanmas?na da zemin olu?turulmu?tur.[6]
Osmanl? devletinin,Ermeni toplumunda yapt??? düzenlemeler,bilhassa onlar?n tamam?na yak?n bir k?sm?n? hakimiyeti alt?na ald?ktan sonra gerçekle?tirdi?i yenilikler bu toplumda siyasalla?ma çabalar?n?n ve moderniteye giden yolun ba?lang?c?n? te?kil eder.[7]Nitekim bir k?s?m Ermeni,daha XVI.yüzy?lda Anadolu’da devlet aleyhine siyasi faaliyetler yürütmeye ba?layacakt?r.[8]Bunlardan Avrupa’da ö?renim görüp,1541’de Eçmiyadzin Ermeni Katoligosu olan Salmasl? Stepanos,1547’de patrikhanede gizli bir toplant? yaparak Ermeniler’in Osmanl? hakimiyetinden nas?l kurtar?labilece?ini ara?t?r?r.Bunun için Avrupa’ya gönderilen heyet,Papa’y? ve baz? devletlerin yöneticilerini ziyaret ederek,giri?ilecek bir ayaklanmada onlar?n ne gibi yard?mlarda bulunabilecekleri hakk?nda fikir sahibi olmaya çal???r.Fakat,bu çal??malardan bir sonuç ç?kmam??t?r.[9]
XVI.yüzy?lda Avrupa,büyük dini çat??malara,katliamlara ve Fransa ile Habsburglar hanedan? aras?nda sürüp giden müthi? bir siyasi mücadeleye sahne olmaktayd?.[10]Ona ra?men Stepanos’un halefi olan Katoligos Mikail,1562’de memleketi olan Sivas’ta, büyük ço?unlu?unu papazlar?n olu?turdu?u bir toplant? düzenledi.Niyeti,Anadolu,Kafkasya ve ?ran’daki Ermenilerin birli?ini sa?lamak suretiyle büyük bir devlet kurmakt?.O sebeple Avrupa’ya yeni bir heyet göndermeye karar verildi.Aslen Tokat’l? olup, Venedik’te matbaac?l?k e?itimi görmü? olan ve Çukurova Ermeni krallar? soyundan geldi?ini iddia eden Abgar Tbir,[11] o?lu Sultan?ah[12]ile Aleksandr adl? bir papaz bu i?le görevlendirildi.May?s 1562’de Avrupa’ya hareket eden bu heyet,Papa IV.Pius taraf?ndan co?kuyla kar??lanm??,ancak Roma Katolik kilisesinin hakimiyetinin kabul edilmesi noktas?nda ipler kopmu?tur.Zira Papa,Abgar Tbir’i yeni Ermenistan’?n kral? olarak tan?mas?na kar??l?k,Ermenilerin de Katolik mezhebini kabul etmesi ?art?n? ileri sürmekteydi.[13]Bunun üzerine Abgar da,bir sonuç alamadan dönmek zorunda kalacakt?r.[14]
Avrupa’dan beklenilen destek al?namam?? olmas?na ra?men bir k?s?m Ermeni’nin,siyasi faaliyetlerini inatla sürdürdü?ü görülmektedir.Nitekim,1566’da Van’da,bin kadar Ermeni toplanarak üç gün boyunca nümayi? yap?p karga?aya sebep olmu?,ayn? y?l?n k?? ay?nda da Van kalesinin burçlar?na ya?an karlar? temizlemekle görevli Ermenilerden bir k?sm? vazifelerini yerine getirmemi?tir.Siyasi mahiyeti haiz bu hareketlerin din adamlar?yla,bir ba?ka deyi?le Eçmiyadzin ile bir ba?lant?s?n?n olup olmad??? bilinmemektedir.[15]Yaln?z,bu olaylarda Ermenilerin,milli hislerden ziyade dini sebeplerle Türk hakimiyetine kar?? harekete geçti?i ve büyük ihtimalle de,Papa taraf?ndan k??k?rt?ld?klar? söylenebilir.[16]Nitekim,bu olaylardan k?sa bir süre sonra Papa Sixte Quint(1585-1590),baz? Katolik devletlerin de te?vikiyle Osmanl? Ermenilerinin yo?un oldu?u bölgelere heyetler gönderecek ve bu toplulu?u kazanmaya çal??acakt?r.[17]
Papa’n?n giri?iminin,1571’de ?nebaht?’da u?ran?lan ma?lubiyetten hemen sonraya ve uzun,masrafl? sava?lar?n sürdü?ü,Celali isyanlar?n?n karga?a ve k?tl?klara sebep olmaya ba?lad???,[18]dolay?s?yla iktisadi hayatta Ortaya ç?kan s?k?nt?lar?n Osmanl? toplumunda yarataca?? derin kar???kl?k ve buhranlar?n hemen öncesindeki bir döneme[19]rastlamas? dikkat çekicidir.Zira, böylesi belirsizlik dönemlerinde,cemiyetteki çözülme h?zlanmakta ve özellikle gayr?müslim topluluklardan baz?lar? devletten koparak,Osmanl? ülkesinde kendi politikalar? do?rultusunda kullanabilecekleri gruplar arayan d?? güçlerin dostluk ve yard?mlar?n? aramaya yönelmekteydi.Bu arada,Ermenilerin,biraz da ortaya ç?kt?klar? bölgenin jeopolitik konumundan olsa gerek, has?m güçler aras?nda sürekli ç?kar?na uygun gelen tarafla ortak hareket etme,s?k s?k taraf de?i?tirme hatta bilerek, isteyerek kullan?lma yönünde büyük bir esneklik ile yetenek kazand???[20]ve bunu geleceklerini belirleyen,varolu? sebeplerini olu?turan en önemli etkenlerden birisi haline getirdi?i[21]dü?ünüldü?ünde d?? güçlerin,bilhassa Papa’n?n giri?imleri daha da bir önem kazanmaktad?r.Ama Ermeni toplumuna yönelik hesaplar,sonralar? tamamen tav?r de?i?tirecek olan Patrikli?in cemaat üzerindeki s?k? kontrolü sayesinde bu dönemde ba?ar?l? olamayacakt?r.
Osmanl? devletinin tam manas?yla dünya devleti rolünü üstlendi?i bir dönemde Eçmiyadzin kilisesinin te?vik etti?i istiklal aray??lar?n?n ba?ar?s?zl?kla sonuçlanmas? tabii idi.Ama bu,Ermenilerin siyasalla?ma çabalar?ndan veya bilhassa Papal?k’?n onlar? Katolik yapma iste?inden vazgeçmesi için yeterli olmam??[22]aksine,Avrupa modernitesiyle giderek yo?unla?an ili?kiler bu yöndeki gayretleri daha da art?rm??t?r.Nihayet,1604’te Erivan ile birlikte Eçmiyadzin kilisesinin Safevi hakimiyetine girmesi[23]ve ayn? y?llarda imzalanan Türk-Frans?z anla?mas?yla Katoliklere sa?lanan imkanlar?n çekicili?i[24]Ermeni camias?nda bir çözülmeye sebep olacakt?r.Bu arada,onlar?n gittikçe güçlenen Katolik mezhebine geçme e?ilimini durdurabilmek için Osmanl? devletinin ald??? tedbirler de,[25]devlete sad?k kalanlar ile d?? güçlere yönelenler aras?ndaki iktisadi ve kültürel farkl?la?man?n büyümesi ve bunlar aras?nda kar??l?kl? ilginin artmas?n? önleyemeyecektir.[26]
XVII.yüzy?l?n ilk yar?s?nda Ermeniler,Erzurum ve Do?u Anadolu bölgesindeki önemli merkezlerden ?ran’a yönelik ticareti yürüttükleri gibi bir yandan ?ran ile ?stanbul aras?ndaki menzil noktalar?na yay?l?p yerle?mekte,di?er taraftan da Do?u Akdeniz ticaretinde giderek artan bir oranda yer almaktayd?.[27]Bu arada,?ngilizlerin Akdeniz’e yönelmesini[28]ve 1580’de Osmanl? devletinde ticaret yapma imtiyaz?n? almas?n? önleyemeyen Fransa da,[29]özellikle XIV.Louis devrinden(1643-1715) itibaren gelece?ini daha çok Akdeniz çevresi ile ba?lant?l? görmeye ba?lam??t?.Onun için bölgedeki geli?meleri kendi ç?karlar? do?rultusunda yönlendirme gayreti içerisine girdi ve Ermeni camias? içerisindeki çözülmenin Katolikle?me lehine geli?mesini te?vik etti,[30]Ayr?ca,Osmanl? devletindeki Ermeni ve Rumlar? ayakland?rmak suretiyle ayn? topraklarda bir H?r?stiyan devleti kurmak üzere harekete geçen Pere Ottoman lakabl? bir Osmanl? ?ehzadesi,1665 y?l?nda Paris’e davet edilip, Ermeni asilzadelerinden ?azi Murad’la görü?türüldü.Ancak,bu ?ehzadenin Ermenistan’a(!)gitmek üzere yola ç?kt??? s?rada hastalanarak,28 Mart 1676’da otuzdört ya??nda Malta’da ölmesi üzerine ?azi Murad’?n ba??ms?zl?k planlar? da suya dü?ecektir.[31]
XVII.yüzy?l?n sonlar?na do?ru,Osmanl? yönetiminde ilk defa etkilerini hissettirmeye ba?layan ve gerek idare,gerekse yabanc? tüccarlar nezdinde Yahudilerin sahip oldu?u mevzilerin ço?unu birer birer i?gal eden Ermenilerin[32]te?kil etti?i burjuvazi, k?sa sürede hem camia içi geli?me ve de?i?melerin,hem de Osmanl? toplumu ve devletindeki de?i?me sürecinin en önemli etkenlerinden birisi haline gelecektir.Burjuvazisinin yükseli?i toplumdaki istiklal aray??lar?n? da h?zland?racak ve daha planl? ve örgütlü bir hareket haline gelmesini sa?layacakt?r.[33]Nitekim,IV.Hagop Çu?ayetsi(Tjughahetsi)’nin[34]Katolikoslu?u s?ras?nda 1677’de,Eçmiyadzin’de gizlice toplanan konsey Ermeni toplumunun hayat?nda devrim niteli?inde bir dizi giri?im ba?latacakt?r.Ne var ki,konseyin ald??? karar do?rultusunda Papa ve Avrupa devletlerinden bir k?sm?n?n yetkilileriyle görü?mek üzere yola ç?kar?lan heyet,?stanbul’a ula?t??? s?rada Katolikos IV.Hagop ölür.Heyetteki dört papaz geri dönerken bunlardan birisinin o?lu olan ve o s?rada yirmi ya??nda bulunan ?srail Ori yoluna devam eder.
Avrupa’n?n önde gelen liderlerine müracaatla onlardan yard?m isteyen Ori,yirmi y?l kadar Avrupa’da kal?p,?ngiliz ordusunda görev yapar.Bu arada Prens Johann-Wilhelm ile tan???r ve ona Ermenistan k?rall???n? teklif eder.Bu çabalar? elle tutulur bir sonuç vermeyince Nisan 1699’da Eçmiyadzin’e geri dönen Ori,Katolikos’dan bekledi?i itibar? göremedi?i için birkaç ay sonra tekrar Avrupa’ya hareket eder.Prens Johann-Wilhelm’in arac?l???yla ?mparator I.Leopold taraf?ndan kabul edilir.Papa’yla yeniden gönü?ür,sonuç alamay?nca da Rusya’ya geçerek Çar Petro’ya(1689-1725)ba?vurur.Ondan yard?m sözü alarak ?ran’a geçer ve 1707’de yakalanarak hapsedilir.1711’de ölen ?srail Ori’nin faaliyetleri Ermeni toplumundaki siyasalla?ma çabalar?n?n en geni? manada ve ilk resmi ifadesidir.[35]
XVII.asr?n sonlar?nda,Ermeni kapitalizminin yükseldi?i y?llarda kurulan Royal African Company,East Indian Company ve Moscovit company gibi ?irketlerin Ermenilerle i?birli?ine önem vermeleri[36]Avrupa ile sürüp gitmekte olan yak?nla?may? iyice art?rm?? ve Papal?k,Fransa,Venedik ile Rusya gibi güçlerin yan?nda ?ngiltere,ayn? zamanda bu toplumla siyasi yönden de ilgilenmek ihtiyac?n? hissetmi?tir.Bütün bunlar,Ermeni camias?n?n yap?s?na ve devlet ile olan ili?kilerine de?i?ik ?ekillerde yans?makta ve siyasalla?ma yolunda geni? imkanlar yaratarak yeni geli?melere yol açmaktayd?.[37]Katolikle?tirme çabalar?n?n daha da etkinle?mesi ve Ermenilerin Fransa’n?n himayesini istemeleri için te?vik edilmeleri,[38]Çar Petro’nun,1715’de ?rana gönderdi?i elçi Ardevi Volenski vas?tas?yla ?srail Ori’nin anlatt?klar?n? ara?t?r?p bölgedeki H?ristiyanlar hakk?nda bilgi toplatmas? ve bir sene sonra Katoligos Yessai’nin,H?ristiyanlar? ?slam idaresinden kurtarmas? için Rusya’ya ba?vurmas? gibi geli?meler bu cümledendir.Ayr?ca,ilk defa 1723 y?l?nda Kafkaslar’? a?an Rus ordular?na baz? Gürcü ve Ermeni gruplar büyük destek sa?layacakt?r.[39]
Ermeniler için XVII.yüzy?l,sadece demografik,ticari ve siyasi alanda gösterilen parlak ba?ar?larla s?n?rl? kalmam??t?r.Ayn? zamanda kültür alan?nda da büyük geli?melerin ya?and??? bu dönemde önce tarih alan?nda,biri 1669’da Arakel Tavrijetsi,di?eri ise 1695’de Amesterdam’da Mouses Ghorenatsi(Khorenli)taraf?ndan yaz?lm?? iki kitap bas?lml?t?r.Bunlar tesadüfi çal??malar de?ildir.Tavrijetsi,Ermenistan’da ve d??arda,1586’dan sonra geli?en yak?n tarihli olaylar? aktaran en önemli ve en donan?ml? tarihçi oldu?u için,henüz hayatta iken kitab? bas?lm??t?r.Ghoranatsi ise Ermenilerin kökenlenini ara?t?ran ilk tarihçi olup, ayn? zamanda“Ermeni tanihçili?inin babas?”olarak görülmektedir.O yüzden kitab?n?n seçilmesi bilinçlidir ve Ermeni kimli?inin yeniden in?as? için büyük bir önemi haizdir.[40]
Osmanl? Ermenileri,çocuklar?na bat?l? bir e?itim ald?rabilmek için önce Katoliklerin merkezi say?lan ?talya’ya yöneldi.[41] 1690 y?l?nda,ilk ö?rencinin buraya gönderilmesi sebepsiz de?ildi ve Gregoryan üst tabakas?na kar?? halk aras?nda süregelen ho?nutsuzlu?un sonucunda pek çok Ermeni gencinin Cizvit misyonerlerin ö?retisini kabul etmi? olmas?yla ilgiliydi.Nitekim, XVIII.yüzy?l?n ba?lar?nda Sivasl? genç bir Gregoryan Ermeni papaz? olan Mekhitar,(1676-1749)Katolikli?i kabul etmi? ve ?talya’ya yerle?mi?ti.[42]?leride Ermenilerin sosyal hayat?nda büyük rol oynayacak olan bu ?ah?s,Venedik yak?nlar?ndaki St. Lazarus adas?nda Cizvit ve Fratres Unitores[43]ö?retisinden esinlenerek tesis etti?i tarikat?n manast?r?n? da kurarak Osmanl? ?mparatOrlu?u’ndaki dinda?lar?n? yeni mezhebine davet için faaliyetlerine ba?lad?.[44]
Mekhitar,1740 y?l?nda,te?kilatlanmas?n? tamamlad? ve ölümünden az önce,1749’da Büyük Ermenice Lügat? yay?nlad?.[45] Talebeleninin ba?ta St.Lazarus ve Viyana Ermeni Akademisi[48]matbaalar?nda bast?rd??? dini ve milli nitelikli ara?t?rmalar Osmanl? tebaas? Ermenilere da??t?ld?.Böylelikle ba?lat?lan edebiyat,tarih ve din çal??malar? önce ilmi eserlerin tercümesi, sonna da telifi ?eklinde bir yol izlemi?,sonuçta bu cemaat hem milli,hem de ilmi yay?nlar? bir arada izleme imkan? bulmu?tur.[47]Ermeni toplulu?u kültür bak?m?ndan bir Rönesans dönemine girerken,y?llard?r Mekhitan manast?r?nda ya?at?lmaya çal???lan klasik Ermeni bilimi de canland?r?larak[48]laik ve her geçen gün anadile yakla?an geli?mi? bir yaz? diliyle kaleme al?nan edebi eserler,Ermeni milliyetçili?inin de yükselmesini Sa?layacakt?r.[49]
Mekhitar ve müridleri,XIV.yüzy?lda Avrupa’y? etkilemeye ba?lay?p,yeni bir ruhun do?mas?na sebep olan hümanizm gibi bir yenili?i Ermeni toplumuna mal etmeyi ba?arm??t?r.[50]Esas olarak bu yenilik,Mekhitar ve Mekhitaristler’in ilk mitolojik eserlerden en yak?n tarihli ça?da? eserlere kadar Avrupa edebiyat?n?n tamam?na aç?lmalar? ile mümkün olmu?tur.Mekhitarist kurumun bir manast?n hüviyeti ta??mas?n?n getirdi?i baz? s?n?rland?rmalara ra?men Ermeniler daha önce Bat? kültürüyle hiç bu kadar yak?n,geni? ölçekli ve kal?c? bin temas kurmam??t?.Dolay?s?yla Mekhitarist ekolün en verimli ça??nda gerçekle?en bu temas sayesinde daha sonraki de?i?im ve dönü?ümlere giden yol da aç?lm?? oldu.[51]
Ermeni kültürünün de?i?ti?i bu dönemde Ermeni sermayesi de hocalar?n elinden amira ve sarraflar?n eline geçmi?tir.[52]Yani, s?n?rs?z ticaret etraf?nda geli?erek dünyaya yay?lm?? olan Ermeni sermayesi,bu dönemde yeri ve rolünü bir ölçüde,özellikle ?stanbul ve Hindistan’daki güçlü yerel kapitalizme b?rak?r.Daha s?n?rl? bir faaliyet alan?nda,yani belirli devletlerin s?n?rlar? içerisinde kal?n dolay?s?yla dünya çap?ndaki o ili?kiler ve ileti?im a?? XVIII.yüzy?lda art?k söz konusu de?ildir. Ona ra?men,yüksek burjuvazi XIX.yüzy?l ortalar?na kadar Ermeni toplumunun hayat? ve kurumlar?nda öncü bin rol oynayacak, kültürün en etkin,ço?u zaman da ayd?nlanm?? destekçisi olacakt?r.[53]Ama,bu dönemin en önemli özelliklerinden biri Ermeni dilinin geçirdi?i dönü?üm ve bu dönü?ümün hem eski,hem de modern Ermenicenin kaderi üzerindeki belirleyicili?i olacakt?r.[54]
Osmanl? Ermeni toplumunun görünü?te apolitik bir döneme girdi?i ve ?ran Ermenilerinin de fazla etkili olamad?klar? XVIII. yüzy?l?n ikinci yar?s?nda Hindistan’daki Ermeniler taraf?ndan kendilerine özgü bir siyasi ifade biçimi geli?tirilmeye ba?land?.Avnupa modernitesiyle giderek yo?unla?an ili?kilere dayanan ve özellikle ?ngiliz ayd?nlanmas?yla yak?n temas halinde olan zümnelerce Madras’ta geli?tirilen bu hareket,ba??ms?z olup olmamas?na bak?lmaks?z?n bir devlet kurman?n yollar?, ?artlar?,bunun getirece?i sonuçlar ve muhtemel co?rafi ittifaklar üzerinde durmaktayd?.Hatta,bu devletin gelecekteki ?ekli ve anayasas? dahi tart???lm??t?r.[55]Tüccar,matbaac?,din adam?,yazar gibi çok çe?itli kesimlerden gelen Ermenileri etraf?nda toplayan ve farkl? ideolojilere,izlenecek yol konusunda de?i?ik e?ilimlere sahip olan Hovsep Emin ile Moses Ba?namyan bu siyasi hareketin iki öncü ismi olarak ortaya ç?kt?.[56]
Hovsep Emin,Gürcü krall??? ile bir ?ekilde ittifak yaparak Ruslar?n korumas? ve denetimi alt?nda bin Ermeni krall??? kurmay? dü?ünüyordu.Yo?un seyahat ve diplomatik temaslardan olu?an faaliyetleri büyük ölçüde ?srail Ori’nin çizgisini hat?rlat?r. Ancak ondan farkl? olanak Hovsep Emin,Ermenistan’?n co?rafi konumundan kaynaklanan meselelere özel bir önem atfetmi?tir.[57] Daha tutarl? bin entelektüel olan Moses Ba?ramyan ise,1772 y?l?nda neredeyse siyasi bir bro?ür niteli?i ta??yan ve dönemin ileri gelenlerinden ?ahamir ?ahamiryan,o?lu Hagop,tüccar Krikor Hocac?yan gibi isimlerin de dahil oldu?u Hindistan Madras merkezli önemli bin grubun dü?üncelerini ifade eden Yeni Örgütler ad?ndaki kitab? yay?nlar.Yazar,Ermeni tarihi ve co?rafyas?n? k?saca ele ald?ktan sonra eski monar?inin,despotik yönetim yap?s?n?n ve halk aras?nda birlik,çal??kanl?k ve entelektüel anlay??lar? olmay???n?n Ermeni krall???n?n çökü?ünün ba?l?ca sebebini te?kil etti?i sonucuna ula??r ve cumhuriyetçi bir anayasa ile yönetilecek yeni bir Ermeni devleti için ça?r?da bulunur.[58]
Madras grubu,1773’te ?hti?am?n Tuza?? ba?l?kl? imzas?z bir kitap daha yay?nlar.Yazar?,büyük ihtimalle yine Ba?ramyan veya onun öncülü?ündeki bir gruptur.Ayd?nlanma felsefesinin özellikle Locke ve Montesquieu’nün yo?un etkisinin görüldü?ü kitapta kurulmas? dü?ünülen Ermeni Cumhuriyeti için ayr?nt?l? bin anayasa teklifi sunulur.Önsözde,George Washington’a ve Amerika’daki Britanyal? göçmenlerin özgürlük isteklerine gönderme yap?l?r.Yüz adet bas?lan bu kitap önde gelen Ermeniler ve önemli mevkilerdeki yabanc?lara yollanm??t?r.Söz konusu siyasi görü?ler,özellikle de Hovsep Emin’in dü?ünceleri ütopyac? bin nitelik ta??sa da,Avrupadaki siyasi dü?ünce ve hareketlerin temel ögelerinin oldukça iyi bilindi?ini ve özümsenmi? oldu?unu gösterir. Ba?namyan’?n henüz Amerikan,ya da Fnans?z cumhuriyet modellerinin bile oturmam?? oldu?u bir tarihte yapt??? bu cumhuriyetçi tekliflerin o dönem için ?a??rt?c? derecede ilerici oldu?unu teslim etmek gerekir.
Madras cemaatinin“Ermeni davas? için siyasi propaganda amaçl? bir yay?nc?l?k faaliyeti yürüten ilk ve en etkin grup oldu?u” ?üphesizdir.Ama,bu faaliyetlerin basit bir propaganda hareketinin çok ötesine geçti?ini,daha ilk ad?mdan itibaren bir siyasi kuram? oldu?unu vurgulamak laz?md?r.Ancak Madras modelini organik,güçlü ve sistemli bir geli?im takip etmemi?tir.Dolay?s?yla Ermeni siyasi dü?üncesi,XIX.yüzy?l boyunca kendisini romanlarla,bro?ürlerle gazete,ya da edebiyat dergilerinde yay?nlanan makaleler arac?l??? ile ifade edecek,baz?lar? hayati bir önem arz eden ve üzerlerinde ço?u zaman canl? bir tart??man?n yürütüldü?ü toplumsal ve siyasi konulara ili?kin belirgin bin bak?? geli?tiremeyecektir.[59]Ama,bilhassa tüccarlar vas?tas?yla Anadolu’daki Ermeniler taraf?ndan da ilgiyle takip edilecektir.[50]
Ermeni toplumunun siyasalla?mas?nda önemli bir yere sahip olan süreli yay?nlar?n do?du?u yer de Madras’t?r.?lk süreli yay?n Kahana ?imavonyan’?n 1793 y?l?nda ç?kard??? Aztaran’dir.Kullan?lan dil s?radan Ermenilere hitap edecek düzeyde olup,eski Ermenice’din(gnabar)Üçsene yay?nlanm??t?r.Ancak bu y?llarda böyle bir dergi de?il Ortado?u,Avrupa için dahi erkendir.Bunu Mekhitaristlerden Gugas ?nciciyan’n?n ç?kard??? Dareknutyunk takip edecektir.Bu dergi de,1799 dan itibaren üç y?l ç?kabilecektir.Yine Inciciyan’?n 1800-1820 y?llar? aras?nda ç?kard??? popüler almanaklar da önemlidir.Bu arada,önce Venedik’te halk dilinde haftada iki kez yay?nlan?p k?sa sürede ?stanbul ve di?er bölgelerdeki Ermenilere ula?t?r?lan Tidag Püzantyan di?erlerinden farkl? bir siyasi aktüalite dergisi olarak ortaya ç?km??t?r.[61]Bütün bu yay?nlar yaln?z süreli ve günlük yay?nc?l?k aç?s?ndan de?il,ayn? zamanda halk?n konu?tu?u Ermenicenin geli?imi bak?m?ndan da sa?lam bir temel olu?turacakt?r.
Kültür alan?ndaki önemli geli?melere ra?men Ermeni toplumu,bu sahada yeniden bir do?u? için hala din adamlar?n?n müdahalesine ihtiyaç duyuyordu.[62]Nitekim kilise,Ermeni kapitalistlerden de istifade ederek en temel organik ya da kurumsal etmenlerden birisini,toplumun en güçsüz s?n?flar?na ula?mas? için özel bir çaba gösterilen,yani halka dönük,modern ve verimli bir okullar zincirinin h?zla geli?mesini sa?lam??t?r.[63]Halk e?itimi için yayg?n araçlar meydana getirmeyi amaçlayan bu hareket,daha önce de belirtildi?i gibi Ermeni toplumunda ya?anan dikkat çekici genel de?i?imin,özellikle de yeni halk kitlelerinin ortalama kültür aç?s?ndan ola?anüstü bir düzeye ula?mas?nda rol oynayan ba?l?ca etmenlerden biridir.Bu noktada,Ermeni ileri gelenleri ve zenginlerinin de gösterdi?i duyarl?l?k üzerinde önemle durulmay? gerektirir.Okullar,kurumlar,hay?r i?leriyle u?ra?an topluluklar ve di?er toplumsal çal??malardan örülü güçlü bir a??n olu?mas? ancak böyle bir duyarl?l?k sayesinde mümkün olmu?tur.[64]
Ermeni toplumunun hayat?nda bu geli?meler ya?an?rken yava? yava? hissedilmeye ba?lan?lan Rus bask?s?,Osmanl? devletini bat?da yeni aray??lar içerisine itmekte,bir yerde onu bat?l? güçlerin kendi anlay?? ve ç?karlar? do?rultusunda yönlendirmelerine aç?k hale getirmekteydi.Bu arada sömürgecilikte ?ngiltere ile ba? edemeyece?ini anlad???ndan gelece?ini daha çok Akdeniz havzas?nda arayan Fransa,1730’lardan itibaren yakla??k yüzy?l Osmanl? ?mparatorlu?undaki geli?meleri kararl? bir ?ekilde takip eden ve kendi ç?karlar? do?nultusunda yönlendirmeye çal??an tek bat?l? güç olarak öne ç?kacakt?r.[65]2 Ekim 1772 tarihli Saint Priest raporunda da görüldü?ü gibi Fransa,bu politikalar?n? büyük ölçüde Ermenilere dayand?rmaktayd?.[66]
Frans?zlar’?n Ermeniler üzerindeki hesab?,Osmanl? devlet adamlar?n?n da dikkatinden kaçmam??t?.Nitekim Reisü’l-küttab At?fzade Ömer Vahid Efendi,1778’de sundu?u bir takrinde Ermenilerin asl?,Osmanl? tebas? haline geli?i,IV.Murat zaman?na(1 623-1640)kadar sadece Gregoryan mezhebine göre amel eden,kendi halinde temiz kalpli bir kavim olarak kalmas?,fakat bu devirden itibaren Türkiye üzerindeki emellerini kuvveden fiile ç?karacak sebepler arayan Avrupal?lar?n Ermenilerin içerisine Katolikli?i Sokarak hem kendi mezheplerini yayd?klar?,hem de Rusya’n?n Rumlar? kulland??? gibi onlar? kendi politikalar?na alet ettikleri,Osmanl?n?n ba?ar?s?n? dileyen Gregoryanlar?n aksine Katolikle?en Ermenilerin devlete dü?man kesilip Avrupal?lar?n galibiyetini dilediklerini ifade eder.[67]Ancak,bu layihan?n öngörüsü kararl? bir politikan?n esas?n? olu?turamadan,ferdi ve de?i?ik bir tav?r olarak kald?.Ama,misyonerlerin i?birlikçi haline getirdikleri ?ah?s veya kitleleri yönlendirmek için Osmanl? düzeni ve Türklere kar?? geli?tirdikleri kin,ba?ta baz? Ermeni gruplar? olmak üzere bu tuza?a dü?mü? ki?i veya gruplar? zamanla hami devletin bedava askerleri,uysal müttefikleri,yahut da basit siyasi veya ticari ajanlar? haline getirecektir.[68]
XVIII.yüzy?l?n sonlar?nda gücünü korumak isteyen Gregoryan kilisesinin giri?ti?i milliyetçilik propagandas?[69]ve Katolik misyonerlerin çal??malar?yla[70]asgari seviyede sürdürülmeye çal???lan Ermeni toplumunda siyasalla?ma çabalar? XIX.yüzy?l?n ba?lar?nda Osmanl? yenilik hareketlerinin canlanmas?,Frans?z ink?lab?n?n yayd??? fikirlerin etkisi ve nihayet Protestan misyonerlerin faaliyete ba?lamas?yla birlikte h?z kazanacakt?r.[71]Bu geli?mede,önceleri ç?karlar?n? daha çok Bat? Avrupa ve Amerika’da arayan,ancak buradaki kolonilerinin büyük bir k?sm?n? kaybettikten sonra do?uya yönelen ?ngiltere öncü olmu?tur.
Osmanl? Devleti’ne müdahalelerde bulunabilmek için Rusya ve Fransa’n?n nüfuzunu dengede tutmak isteyen ?ngilizler,[72]planl? bir faaliyet izleyerek zaman içinde bir Protestan Ermeni kitlesi meydana getirdi.[72]Bilahare bu kilise arac?l???yla Amerikal?lar,Lübnan,Anadolu ve ?stanbul’da kolejler açarak Ermenilerin tarihleri,edebiyatlar? ve insan haklar? ile milliyet prensipleri konular?nda bilgilenmelerini sa?lad? ve kolayl?kla yönlendirebilece?i demokrasi,hürriyet ve bat?l? hayat ?artlar?n? tan?yan,siyasalla?maya haz?r ?uurlu bir nesil yeti?tirmeye çal??t?.[74]
Protestanl???n Ermeni toplumu içerisinde yay?lmaya ba?lad??? s?rada,1834 y?l?nda Padua’da aç?lan Muratyan Koleji’den mezun olan bir k?s?m Katolik Ermeni,bu toplumun ayd?nlanmas?na,özellikle de e?itim ve çeviri alanlar?nda büyük katk?larda bulunacakt?r.[75]Bir müddet sonra da Paris,ö?renim için Avrupa’ya giden Ermeni gençleri aras?nda en çok tercih edilen merkez olacakt?r.[76]Burada Frans?z ink?lab?n?n etkisi alt?nda ve Lamartine,Victor Hugo,Agusto Comte’un fikirleri ile dolu bir ortamda ya?ayan ö?rencilerden hemen hepsi hürriyet a?k?yla dolu,ate?li birer eylemci olarak ?stanbul’a dönecek[77]ve Avrupa’da edindikleri fikirleri,baz? kurumlar?,bu arada milliyetçilik dü?üncesini de kendi toplumlar? içerisinde yaymaya ba?layacakt?r.[78]
Avrupa’da okuyan Ermeni gençlerin ülkeye ta??d??? ve siyasalla?ma çabalar?nda hat?r? say?l?r bir yer i?gal eden önemli kurumlardan birisi tiyatrodur.[79]Padova’daki Murat ve Venedik’teki Raphael kollejlerinde okumakta iken 1834 ve 1836 y?llar?nda çe?itli oyunlarda rol almak suretiyle veya tiyatronun di?er alanlar?nda e?itim görerek belirli bir düzeye gelmi? olan M?g?rd?ç Be?ikta?l?yan,S?rap Hekimyan,S?rap T??l?yan[60]ve Sebuh Laz-Minasyan[81]gibi baz? ö?renciler sonralar? ?stanbul’da hem Ermenice,hem de Türkçe temsiller veren tiyatro gruplar? olu?turarak bu sanat dal?n? tan?t?p yayg?nla?t?rd?.[82]Ermenice temsiller daha çok Ermeni tarihi,kültürü ve gelenekleriyle ilgiliydi.Örnek vermek gerekirse GÜLLÜ Agop’un[83]oyun yazar? olarak bu alana kazand?rd??? Bedros Turyan’?n ?ranl?lar?n Ermenileri ya?mas?,ya da Bagradunilerin ba?kenti Ani’nin yak?l?p Y?k?lmas? ad?l tarihi piyes, be? perde,üç tabloluk tragedya halinde ve müzikli olarak 13 Mart 1871 gecesi oynanm??t?.[64]Bu temsilde söz konusu olan ?ranl?lardan maksat Selçuklulard?.Ama,Osmanl? Türk ayd?n? bunu de?erlendirmekten uzak bulunuyordu.XIX.yüzy?lda Avrupa’da ortaya ç?kan siyasi fikir ak?mlar?n?n Osmanl? toplumunda etkili bir ?ekilde yay?lmaya ba?lamas?nda belirgin bir dönüm noktas? olan Tanzimattan sonra,devletle Müslüman kitleler aras?ndaki ba??n kopma a?amas?na geldi?i bir devrede,Ermenilerin saltanata en yak?n teba konumuna yükseldi?i görülmektedir.[85]Bu arada,misyonerlerin deste?iyle bas?n ve e?itim alan?n da modern tarihlerinin en büyük hamlesini kaydettiler.[86]Böylelikle,gittikçe artan iktisadi güç ve sosyal alandaki itibarlar?n?n yan?nda,bir de siyasi a??rl?k ve bürokratik güce sahip olan Ermeniler,[87]art?k ülkedeki geli?me ve de?i?melere sadece talep eden veya etkilenen taraf olarak de?il,ayn? zamanda teklif eden,uygulayan Veya yönlendiren taraf olarak da kat?lmaya ba?lam??t?.[88]Yaln?z bu dönemde Gregoryanlar devletteki a??rl?klar?n? Katolik Ermenilere kapt?racak[89]Ve biraz da Yunan dev?etinin kurulu?u s?ras?nda oynad??? rolün Cazibesine kap?ld?klar? Rusya ile i?birli?ine yönelecektir.[90]Bunun sonucunda,1828 Osmanl?-Rus sava??nda önemli say?da Gregoryan Ermeni,Rus ordular?nda görev alm??,[91]sava? sonras?nda da ?ran ve Osmanl? Devleti topraklar?ndan, Ruslar?n eline geçen bölgelere do?ru büyük bir göç ba?lam??t?r.[92]Böylece Ermenilerin hayallerindeki Cennet ülkeye giden yol da aç?lm?? oluyordu.[93]
Rusya’n?n Ermenilere sahip ç?kma görüntüsü ve bu arada yeni girdi?i Kafkaslarda yerle?erek Hindistan’? tehdit eder bir konuma girmeye ba?lamas? ?ngiltere’yi harekete geçirdi.Ermeni toplumu,k?sa sürede Rus-?ngiliz rekabetinin önemli bir ögesi haline gelirken camian?n ileri gelenlerinden M?g?rd?ç Dadyan,Haziran 1867’de Revue des deux Mor?des’da yay?nlanan ve XIX.yüzy?l?n ilk yar?s?ndaki Ermeni toplumunu anlatan yaz?s?nda H?ristiyan toplumlar?n hürriyet yasas? olan Tanzimat Ferman?’n?n ilan?ndan sonra Ermenilerin gerçekle?tirdi?i ilerlemelerin bir tablosunu çizmekte ve Osmanl? Devleti’ne te?ekkür etmekteydi.[94]Yine bu yaz?yla,Ermenilerin tam bir hürriyet içerisinde sosyal ve iktisadi kalk?nmalar? Türkler taraf?ndan engellenmeden gerçekle?tirdikleri ilerlemelerin al???lmad?k bir ?ekilde Avrupa bas?n?n gündemine girmesi söz konusu rekabetin bir sonucu da olsa,mevcut durumun tesbiti bak?m?ndan büyük bir önemi haizdir.Ama,Ermeni toplumunda siyasalla?ma sürecinin tasvir edilen bu olumlu tablo içerisinde keskin bin milliyetçilik hareketine dönü?tü?üne de i?aret etmek gerekir.[95]
Devletin Ermeni politikas?yla,Ermenilerin devlet politikalar? üzerindeki tesirlerinin iç içe girdi?i Tanzimat döneminde, ülkenin iktisadi hayat?n?n büyük ölçüde durumlar? gittikçe iyile?en Ermenilerin eline geçti?ine dair oldukça fazla örnek bulunmaktad?r.[96]1848’de bo?azlar?n güneyinden M?s?r s?n?rlar?na kadar Asya sahilinin gümrük gelirleri ?stanbul’da Ermeni bir sarrafa sat?lm??t?r.Ço?unlu?u Bursa’da olmak üzere,ona biti?ik pa?al?klar?n ö?ürünü ise bir ba?ka Ermeni banker toplamaktayd?.Ticaret ve para i?lemleri yan?nda ayn? arac? ?irketler etkinliklerini tar?m,tekstil,de?irmen,madencilik, buharl? gemi i?letmecili?i ve ileti?im kesimlerine de yaym??t?r.1851 de çok zengin bir mülk borç sebebiyle ?stanbul’daki zengin bir Ermeni sarraf?n eline geçer.1856’da büyük toprak sahibi ve f?rsat dü?künü bir tüccar Bursa yak?nlar?nda en büyük ipekçilik tesislerinden birisini kurar.Ayn? y?l Gemlik ile ?stanbul aras?nda çal??an tek düzenli deniz hatt?n?n bir Ermeni sarraflar ?irketine ait oldu?u bilinmektedir.Ayr?ca bunlar,düzenli olarak hazineye borç vermekteydi.[97]
Ermeni sarraflar,yani banker ve tefeciler devlet üzerindeki etkinliklerini kendi zümrelerinin yarar?na kullanmaktayd?. Bunlar,hükümeti doland?r?p Ermenileri s?k??t?rmada görevlerini kötüye kullanan Osmanl? bürokratlar?yla i?birli?i etmekteydi. ?ster ruhani,isterse sivil olsun Ermeni ayanlar ta?rada halk? soyarken herhangi bir ayr?m yapmamakta ve hiçbir ahlaki de?ere itibar etmemekteydi.Hatta,Adana yak?n?ndaki bir kasaban?n Ermenileri kendi camialar?na mensup görevlilerden daha çok zulüm görmü?tü.Ayn? zamanda Ermenileri de sömüren bu zümrelere duyulan tepki,olup bitenlerden devleti sorumlu tutan ve tamam?na yak?n?n? Gregoryan Ermenilerin te?kil etti?i di?er kesimlerin iyice siyasalla?mas?na sebep olacak ve zamanla ihtilalci Ermeni unsurlar taraf?ndan istismar edilecektir.[98]
Avrupa’da,1830 ve 1848 y?llar?nda ba? gösteren isyanlar?n ?ngiliz ve Ruslar taraf?ndan önlenmesinden sonra do?an bar?? ortam?,ba?ka bir ifadeyle büyük güçler aras?ndaki rekabet ve anla?maya dayanan bar??,di?er pek çok ülkede oldu?u gibi Türkiye’ye de iç çözülmenin h?zlan??? ?eklinde yans?makta idi.[99]Nitekim,Fransa’n?n bask?s?yla 6 Ocak 1830’da Katolik
Ermeniler,[100]?ngiliz Büyükelçisi Cannig’in[101]tesiri ile de 1850’de Protestanlar[102]ayr? birer millet olarak tan?nd?.[103]Böylelikle,Ermeni toplumu üç gruba ayr?l?p Gregoryanlar?n cemaatin tümü üzerindeki kontrolü ortadan kalkarken,[104]Ermeni camias?ndaki Rus-Ortodoks ve Frans?z-Katolik tesirleriyle birlikte geli?mi? olan farkl?la?maya bir de Anglo-Protestan tesiri eklenmi? oluyordu.[105]Buna ra?men,Katolik ve Protestan Ermeniler tekrar dil ve tarih çal??malar?na yönelerek Osmanl? ?mparatorlu?u’nu uzun süre me?gul edecek yeni bir Ermeni milliyetçili?i duygusu yaratma gayreti içerisine girdi.Bu arada,Amerikan Protestan misyonerlerinden Elias Riggs,Ermenice bir ?ncil ile birlikte sadece Türkçe bilen Ermenilere kendi dillerini ö?retecek bir de kitap haz?rlam??t?r.[106]Böylelikle,ça?da? siyasi fikirlerin yayg?nla?mas? ve milli ?uurun canland?r?lmas? için gerekli olan yaz? dilinin ana dile yakla?mas?nda önemli ad?mlar at?lm?? oluyordu.[107]
Protestan Misyonerler,Anadolu’ya Osmanl? halk?n?n o zamana kadar hiç görmedi?i bir hayat biçimi ve dü?ünce tarz? getirmi?ti.[108]Özellikle Amerikan misyonerlerinin hayat biçimi etkili olmakta ve onlar?n yaymaya çal??t?klar? demokrasi, liberalizm,milliyetçilik gibi dü?ünce ve duygular da yerli halk?n ilgisini çekmekteydi.[109]Mayevsriy’nin deyimiyle bunlar, Ermeni profesörden daha çok,iyi komitac?,ihtilalci ve propagar?dac? yeti?tirecektir.[110]Amerikal? misyonerler ilk ve esasl? ili?kilerini hayat biçimi olarak Türklerden pek de farkl? olmayan Osmanl? Ermenileriyle[111]kurdu.Kilise ve Cemaat içerisindeki hiyerar?inin engellemeye çal??t??? bu ili?kiyi,[112]bir misyonerin hat?ralar?nda kaydetti?i“Ermeni insan?n?n ruhuna girdik,hayat?nda bir ihtilal yapt?k”sözleri gayet güzel ifade etmektedir.[113]
Sosyal yap?da meydana gelen de?i?iklikler ve d?? müdahalelerin artmas?,özellikle de Bat?l? misyonerlerin sebep oldu?u huzursuzluk,Yunan isyan?ndan sonra gittikçe yükselen tüccar ve zenaatkar zümresinin talepleri[114]Ermeni toplumunun oligar?ik yap?s?n? sarsm??[115]ve 1838’de ba?layan sürtü?meler,1841‘de sivil i?lerin halktan seçilmi? bir meclisin denetimine verilmesi yönünde ç?kart?lan fermanla sonuçlanm??t?r.[116]Ancak,bu yeterli olmad? ve halk bask?s? 1847’de,ayan ve zenaatkarlardan olu?an yeni bir meclisin kurulmas?n? gerektirdi.[117]
Kilisenin denetimini gev?eterek camia içi zorbal?k ve çürümenin önünün al?nabilmesi ve mezhep çat??malar?n?n az da olsa ortadan kald?r?lmas? için tesis edilen meclis[118]beklenilen neticeyi sa?lamaktan uzakt?.Zira,Ermeni toplumunun içerisine girdi?i de?i?me süreci camia içi çat??malar? art?racak bir seyir takip etmekte,bu arada kültür alan?nda Ermeni biliminin yeniden canland?r?lmas?yla ortaya ç?kan laik ve anadille meydana getirilen edebiyat[119]milli ?uurun geli?ip yükselmesini sa?layarak siyasalla?may? h?zland?rmaktayd?.Onun için,yurt d???nda,bilhassa Fransa’da e?itim gören bir k?s?m genç kavaryal (gerici/yobaz)dedikleri kesimler kar??s?nda kendilerini Iusavoryal(ayd?nlar)olarak nitelemeye ba?lam?? ve Avrupa’daki ça?da? fikirlerden esinlenerek kaba taslak bir Ermeni anayasas? haz?rlaman?n çabas? içerisine girmi?ti.[120]
Camia içi geli?melerin yan? s?ra 1848’de Meclis-i Maarif’in olu?turulmas?,1851’de Encümen-i Dani?’in kurulmas?,1854’de K?r?m Sava??’n?n ç?kmas?[121]ve temsil ilkesi ile laik denetime dayanan Protestan örgütlenmesinin örnek konumu Ermeni toplumundaki siyasalla?ma e?ilimlenine ivme kazand?rm??t?r.Bir ba?ka ifadeyle edebi de?i?im,Frans?z siyasi fikirlerinin etkisi[122]ve Protestan örne?iyle güçlenmi? olan öncü burjuvazi,[123]1850 y?l?nda Gregoryan Ermeniler için tesis edilecek bir temel düzenin esaslar? üzerinde ciddi biçimde çal??maya ba?lad?.Ama,on y?lda son biçimini alabilen ve 1860’da kabul edilerek yürürlü?e giren Nizamname bir y?l sonra ask?ya al?nd?.Nihayet,hükümetin liberal,milliyetçi,laik ayd?nlardan te?kil etti?i yeni bir karma komisyonun[124]haz?rlad??? taslak,29 Mart 1863 tarihinde onaylanarak Gregoryan Ermenilerin Osmanl? Devletindeki konumunu daha da güçlendiren,kendilerini yönetmeleri konusunda adeta muhtariyet sa?layan Ermeni Milleti Nizamnamesi olarak yürürlü?e girdi.[125]
Ermeniler lehine pek çok yeni hüküm ihtiva eden Nizamname,yüzy?llardan beri devletin sad?k tebaas? olarak kabul edilen bu toplulu?a gösterilen bir cemileydi.Ama,do?rudan do?ruya Ermeni Patrik Meclisleri[126]taraf?ndan haz?rlanm?? olan bu belgede Ermenilere“yönetim içinde yönetim”denilebilecek kadar ölçüsüz imtiyazlar tan?nmakta ve bu topluma siyasi bir nitelik kazand?rmaktayd?.[127]Öyle ki,Ermeni toplumu sanki ba??ms?z bir milletmi? gibi,yüz k?rk üyeden müte?ekkil bir meclis kurma imkan?na kavu?mu?tu.[128]Böylelikle Ermeniler,din i?lerinin yan?nda e?itim,sa?l?k,evkaf,vergi ve k?smen adalet i?lerinin de tamamen kendilerinden olu?an komisyonlarca yürütülmesini temin eden bir te?kilat kanununa sahip oluyordu.[129]Bu nizamnamenin tenkit edilecek yönü,Ermeni asillerin,yani ruhban s?n?f?n? olu?turan zümrenin cemaat içindeki tahakkümünü önlemeyi amaçlarken Patrikhaneye geni? yetkiler tan?m?? olmas?d?r.[130]Ayr?ca,seçmen olabilmenin millet vergisini ödeyenlerle s?n?rl? tutulmu? olmas? ta?ra Ermenilerinin temsil oran?n? dü?ürmü?tür.Ona ra?men,bunlar?n sesi mecliste daha gür ç?kacakt?r.[131]
Ermeni Milleti Nizamnamesi ile demokratik,laik bir metnin ortaya ç?kt??? söylenebilir.Ancak,bu metin çeli?kili sosyal ideal ve simgeleri bir arada bar?nd?rmaktayd?.Mesela,milli iradeden bahsedip,bunun için idarenin temsil ilkesine dayanmas? gerekti?ini söylerken uygulamada temsil hakk?n? sadece milletin bir bölümüne tan?yordu.Hem meclislerle,ruhanilerin ve patri?in yetkilerini k?s?tl?yor,[122]hem de patri?i tüm meclis ve kurullar?n ba?kan? olarak kabul ediyordu.[123]Buna ra?men Nizamname,Ermeni cemaatine k?sa zamanda e?itim-ö?retim i?lerine a?Irl?k verip yeni okullar açma imkan? sa?lad?.[134]Bu yolla milk kültüre dönük faaliyetleri art?rd?.Toplumda milli ?uuru canland?rd?.Öyle ki,bu meclis zamanla cemaatin gerçek parlamentosu gibi davranarak,gitgide y?k?c? bir tav?r içine girecek ve i?i do?rudan Ermenilerin oturdu?u eyaletlerin özerkli?ini istemeye kadar götürecektir.[130]
Ermeni toplumundaki de?i?im ve geli?imin etkileri sadece e?itim,edebiyat,kültür veya siyasi temsil noktas?ndaki kurumla?ma, yani siyasalla?ma çabalar?nda önemli bir dönüm noktas? olan meclisin tesisi ile s?n?rl? kalmad?.Al??kanl?klar,gelenek ve görenekler,cemaat ili?kileri vs. gibi sosyal hayat ve davran?? biçimlerinde k?sa bir süre içerisinde ba? gösteren genel bir de?i?im[136]daha derin etkiler b?rakt? ve buna ba?l? yeni de?i?me ve geli?meler ortaya ç?kt?.Feminist hareketlerin görülmesi ve masonlu?un yay?lmaya ba?lamas? bu cümledendir.Asl?nda,Ermeni toplumu masonlu?a yabanc? de?ildi.Daha XVIII.yüzy?lda, özellikle ?ngiliz Iocalar?nda baz? Enmeni tüccarlar?n ad?na rastlanmaktad?r.[137]Ancak,ilk resmi Ermeni locas? olan Dikran, 1864‘te ?zmir’de kuruldu.Bunu,1867’de ?stanbul’da kurulan Ser locas? takip etti.Dönemin tan?nm?? ayd?nlar?ndan büyük bir bölümü bu mason localar?n?n kurucular?,ya da ilk üyeleri aras?nda yer al?yordu.[138]Dolay?s?yla,Osmanl? ülkesinde Ermeni hür masonlu?unun,ya da Ermenice konu?ulan localar?n olu?turulmas? dönemin az bilinen ama,en anlaml? geli?melerinden birisi olmu?tur.
Ermeniler,masonluk hususunda da sürekli kendi ç?karlar?n? ön planda tutan bir çizgi takip ederek ya?ayan milli de?erlere ba?l? kalm??t?r.Özellikle ilk dönemlerde ?ngiliz localar?yla ba?lant?l? olan Ermeni masonlar? din ve dinin toplumdaki yerinin reddedilmesi yönündeki ortak tavr? benimsememi?tir.Bunun yan?nda Ermeni toplumunun ilerlemesi ve sorunlar?n?n çözülmesi aç?s?ndan Frans?zlara ba?lanman?n daha etkili olaca??na inanan ?stanbul Ser locas? da,ayn? konuda Frans?z locas?yla ters dü?mekten çekinmeyecektir.[139]Bu localar?n Osmanl? idaresinde sahip oldu?u nüfuzun derecesi,Sultan Abdulaziz ve Abdulhamid’in hal edilmelerinde ortaya ç?kacakt?r.
Ermenilerin,birey ve topluma ait de?erlerin tasarlan??? aç?s?ndan ya?ad??? de?i?imlerden birisi olan feminist hareketler, bilhassa XIX.yüzy?l?n sonlar?nda etkili olacakt?r.Her ne kadar,bu konuda öncü isim olarak ?stanbul’un ileri gelen Frans?zlar?ndan Dussape’nin e?i,yazar S?npuhi Vahanyan’?n yürüttü?ü mücadele bütün yönleriyle ba?ar?l? olmu? de?ilse de, zorla evlenmeyi önleme gibi bir tak?m mü?ahhas sonuçlar do?urdu?u da inkar edilemez.Nitekim,genç bir kad?n olan A?avni Vartanyan bir gösteri esnas?nda yapt??? konu?mayla halk? galeyana getirmeyi ba?arm?? ve Ermeni toplumunun siyasalla?ma sürecinde kad?n?n da etkin bir ?ekilde yer alabilece?ini göstermi?tir.[140]
XIX.yüzy?l?n en büyük özelliklerinden birisi dini mitlerin yerini modern mitlere,yani ideolojilere b?rakm?? olmas? ve buna ba?l? olarak toplum hayat?nda meydana gelen de?i?melerdir.Ermeni toplumu,böyle bir de?i?imi en geni? ?ekliyle ya?am?? ve o döneme kadar büyük ölçüde din adamlar?n?n tekelinde bulunan fikir ve kültür alan?nda bir bölümü bat?da e?itim görmü?,bat?l? de?erleri benimsemi? ayd?nlar da söz sahibi olmu?tu.Ona ra?men,bu ayd?nlar?n siyasi alanda ço?u zaman ba?l? bulunduklar? kiliselerin sözcüleri olarak ortaya ç?kt??I görülmektedir.Nitekim,Ruslar?n tahrikiyle Rumeli’nde kopan gürültüyü[141] görü?mek üzere 23 Aral?k 1876’da ?stanbul’da toplanan uluslararas? konferansta,Rus çar?n?n emri alt?nda bulunan Eçmiyadzin yanl?lar?n?n bask?s?yla Ermeni Gregoryan camias?n?n temsilcilerinden bir k?sm? Osmanl? tarihinde ilk defa Ermenilerin ya?ad?klar? bölgeler için k?smi ba??ms?zl?k istemekte ve bu yolla da modern manada“Ermeni meselesi”Balkan meselesinin esprisi içerisinde suni bin ?ekilde aç?lmaktayd?.
Ermeniler ad?na hareket ettiklerini ileri süren bir k?s?m zevat?n Osmanl? hükümeti ve ?stanbul konferans?na kat?lan d?? güçlere sunduklar? layihalarda,Balkanlardaki H?ristiyanlara verilecek haklar?n Ermenilere de verilmesi istenirken,Ermeni patri?i gerekirse bunun için bin ayaklanma ba?latabileceklerini ima etmekteydi.[142]Neticede,1877-78 Osmanl?-Rus sava??na kadar Ermeniler,siyasalla?ma çabalar?n?n bir sonucu olarak dini ve kültürel alanda te?kilatlanma,kurumla?ma ve milli toparlanma safhas?n? belirli seviyeye getirmi? bulunuyordu.?imdi s?ra,niyeti aç??a vurmaya ve bunu dünya kamuoyuna duyurmaya gelmi?ti.[143]Bir ba?ka deyi?le siyasalla?ma çabalar?n?n sonucunda geli?en Ermeni milliyetçili?ini kuvveden fiile ç?kar?p, hedefe ula?may? sa?layacak hareketi ba?latmakt?.1877-78 Osmanl?-Rus sava??ndan sonra ortaya çIkan siyasi partilerle bu f?rsat? da yakalayacaklard?r.[144]
Osmanl? Ermeni toplumunun siyasalla?ma çabalar?na bir bütün olarak bak?ld???nda bu hareketlerin,uzun bir sürece ra?men gerek dü?ünce,gerekse uygulama bak?m?ndan belirli bir siyasi gelene?e dayand?r?lamad??? sonucuna var?lmaktad?r.Ayr?ca bu hareketlerin öncüleri olarak görülen,genellikle de Ermeni ileri gelenleri ile çat??ma içinde olan genç ayd?nlar?n özellikle bat?l?“H?ristiyan”güçlere neredeyse mesihvari bin umutla ba?lanarak saf bin güven duygusuna kap?ld?klar? örülmektedir.[145] Bunun da sebebini,Osmanl? Ermeni toplumunun XV.yüzy?l?n sonlar?ndan itibaren içine girdi?i iç ve d?? münasebetler ile kar??l?kl? münasebetler sisteminin ula?t??? belli nokta veya evrelerde aramak gerekir.[146]Nitekim,daha Kanuni döneminde(1 520-1560)ba?layan bozulman?n tedricen artan etkisi belirli toplum kesimlerini,bu arada baz? Ermeni gruplar? da siyasalla?ma e?ilimine soktu?u bilinmektedir.Bir türlü önü al?namayan bu tür e?ilimler zamanla süreklilik kazanacak ve bir k?s?r döngü halinde XIX.yüzy?la ula?t???nda,[147]Frans?z ink?lab?n?n yayd??? fikirlerin de etkisiyle henr yönden uygun,geli?ebilece?i bir zemin bulacakt?r.
XIX.yüzy?l?n ortalar?ndan itibaren alabildi?ine de?i?en Ermeni toplumu modern okullar ?ebekesinin geli?imi,gençlerin Avrupa’ya gönderilmesi,Ermenice bas?lan kitap ve gazetelerin ço?almas?yla kültür alan?nda belirgin bir uyan?? dönemine girecek ve bunjuvazi yükselirken sürekli geli?mekte olan Ermeni milliyetçili?ini de harekete geçirecektir.Asl?nda,okullar?n geli?mesi,edebiyattaki yenile?me,milli hareketlenme gibi Ermeni milliyetçili?inin temel te?kil eden ögeler,bu türden hareketlerin tümü için geçerli birer ç?k?? noktas?d?r.Ama,Ermeni milliyetçili?inin ortaya ç?kmas?n? sa?layan siyasalla?ma sürecinin kendisine özgü kimi farkl?l?klara da sahip oldu?u bir gerçektir.Her ?eyden önce Ermeniler,ya?ad?klar? bölgelerin tamam?nda Müslüman nüfus ile iç içedir.En fazla bulunduklar? illerde bile ço?unlu?u sa?layacak orana sahip de?ildirler.
Osmanl? Ermeni toplumunun siyasalla?ma sürecinde dikkati çeken bin ba?ka husus,bu toplumun gayr?müslim unsurlar aras?nda devletin idari ve siyasi yap?s?yla en çok bütünle?mi? az?nl??? olu?turmas?d?r.Bunun sa?lad??? imkanlar milli kimlik ?uurunu keskinle?tirirken Ermeniler,bu dönemde her geçen gün artan bir oranda devlet hayat?nda yer almak gibi bir çeli?kiyi de ya?ayacakt?r.Bir di?er husus ise,Ermeni nüfusun d??ar?yla kurdu?u ili?kilerin türüdür.Bu ili?kiler bin yandan Mekhitaristlerden bu yana çok geli?mi? bir ?ekilde Avrupa’yla devam ederken,öte yandan Kafkasya ile s?k? ili?kiler kesintisiz sürdürülmü?tür.Son olanak misyoner tak?m?,özellikle Amerikan misyonerleri Ermeni cemaatine alabildi?ince s?zm??t?r.[148] Bunlar?n bölgedeki Türk ahaliyi dikkate ald??? söylenemez.[149]Bu arada ileri gelenlerinin d?? dünyaya aç?lmas?yla Ermeni toplumu,özellikle de Do?u Anadolu’da ya?ayanlar kendilerini çevreleyen ?slam ahaliden git gide farkl?la?maya ba?lam?? ve eski konum ve hüviyetinden ç?kan kesimler h?zla yeni ufuklara aç?lma gayreti içerisine ginmi?tir.Bütün bunlar?n Osmanl? Devleti’nde sözde hakim millet olan Türkler ile bir çat??may? da beraberinde getirmesi kaç?n?lmazd?.
*?nönü Üniversitesi,Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Ba?kan?,Malatya.
[1]Eski Bizans tebas? olan topluluklardaki bu halet-i ruhiye kar??s?nda Fatih Sultan Mehmet’in memleketi devaml? elde tutabilmek için gayet ihtiyatl? davrand??? yönündeki bir de?erlendirme için bkz.,Y.G.Çark,Türk Devleti Hizmetinde
Ermeniler ?stanbul,1953,s.5
[2]Bizans’?n tehcir ve katliam uygulamalar? ile Rumla?t?rma politikas? yüzünden yok olman?n e?i?ine geldi?i bir s?rada Türk hakimiyeti alt?na girerek her yönden geni? bir hürriyet ve huzur ortam?na kavu?mas?na ra?men Ermeniler,Haçl? ve Mo?ol istilalar? süresince Türklere kar?? giri?ilen hareketlerin ço?unda bir mü?avir,öncü veya vurucu güç olarak yer alm??t?r.(Bu konudaki bir de?erlendirme için bkz.,R.?ahin,Tarih Boyunca Türk idarelerinin Ermeni Politikalar?,?stanbul 1988,s.46 vd.; S.cöhce,“Ermeni Kimli?i Üzerine Bir De?erlendirme”,Yak?n Tarihimizde Kars ve Do?u Anadolu Sempozyumu(Kars-Subatan 17-21 Haziran 1991),Ankara 1992,s.97vd.)Bunun yan?nda,?stanbul’un fethi s?ras?nda ?ehirde bulunan ve daha sonra gördüklerini yazan Osmanl? tebaas? bir Ermeni,gerekli yard?m? yapmad?klar? için Latinleri k?narken,az?tm??,yoldan ç?km?? kimseler olarak gördü?ü Rumlara sevgi duymamas?na ra?men Türkleri,en hafif ?ekliyle“zalimler”olarak niteler.Daha çok ümmet ?uurundan kaynaklansa da bu siyasi bir tav?rd?r.Bkz.,K.Pamukciyan,“Eski Ermeni Kaynaklar?na Göre ?stanbul’un Fethi;Engürülü Rahip Abraham’?n Fetihnamesi”,?stanbul,S,15(1995),s.35.
[3]Baz? Ermeni kaynaklar?nda,Fatih Sultan Mehmet ile II.Bayezit’in verdi?i ve bu düzenlemeleri ihtiva eden fermanlar?n halen Kumkap? Ermeni Patrikhanesinde bulundu?u kaydedilmekte(Bkz.Y.G.Çark,a.g.e.,s.9)ise de,bu güne kadar ara?t?rmac?lar?n söz konusu belgeleri incelemeleri mümkün olamam??t?r.Patrikhane yetkilileri,Milli Mücadelede döneminde Patrik Zaven Efendi taraf?ndan yurt d???na kaç?r?lm?? olabilece?ini ileri sürerek bu belgelerin kendilerinde bulunmad???n? söylemektedir. Asl?nda,Fatih Sultan Mehmet döneminde verilen ve muhtevas? k?smen kaynaklara yans?yan ferman hükümleri ile daha sonra verilip de asl? veya suretleri elde bulunan fermanlarda söz konusu edilen hak ve imtiyazlardaki benzerlik,zamanla bu hususta önemli bir de?i?ikli?in olmad???n? ortaya koyacak mahiyettedir.Bkz.Y.Ercan,Kudüs Ermeni Patrikhanesi,Ankara 1988,s.49 vd.
[4]R.?ahin,a.g.e.,s,76.
[5]Ermeniler,Osmanl? devletinin kurulu?undan ve ?stanbul’un fethinden önce de bölgeyle çe?itli ba?lar? olan yabanc? grup,alt grup,kültür ve mihraklar?n ço?uyla geni? bir münasebet a??na sahipti.Ama bu münasebetler genellikle siyasi hüviyetten yoksun ve faaliyetleri herhangi bir evrensel güç taraf?ndan koruma alt?na al?nmam?? birimlerin düzensiz,kap-kaçç? veya zoraki münasebetleri ?eklinde de?erlendirilebilir.Bkz.,R.?ahin,a.g.e.,s.79 vd.
[6]Ermenilerin Osmanl? devleti dahilindeki Rum,Yahudi,Slav,Melkit vs. gibi gayr?müslim ahaliyle Müslümanlardan daha iyi münasebetler geli?tirdiklerini söylemek zordur.Buna kar??l?k,haçl? kal?nt?s? Franco-Germanik unsurlar ba?ta olmak üzere di?er Avrupal?lar ile Müslümanlara nazaran çok daha s?k? münasebetler içerisinde bulunduklar? da bir gerçektir.(Bkz., R.?ahin,a.g.e.,s.80 vd.)Bu ticaretin boyutlar? ve mahiyeti hakk?nda aynca bkz.,F.Braudel,Akdeniz ve Akdeniz Dünyas? I,(n?r. M.A.K?l?çbay)?stanbul 1989,s.368-384,393-400.
[7]Bkz.,B.Levon Zekiyan,Ermeniler ve Modernite,Gelenek ve Yenile?me/Özgüllük ve Evrensellik Aras?nda Ermeni Kimli?i(n?r.A. Y?lmaz),?stanbul 2001,s.33.Yazar,buradaki kayd?nda Ermeni modernitesinin ana evrelerini,1520-1620 y?llar? aras?n? olu?um; 1630-1700 y?llar? aras?n? Ermeni kapitalizminin büyük canlan???;1700-1840 y?llar? aras?n? Hümanistik veya yeniden do?u?; 1840-1915 y?llar? aras?n? da sekülerle?me dönemi olarak belirlemektedir.Ahcak,ba?lang?ç olarak ald??? tarih dikkati çekmektedir.
[8]Ermeniler’e göre,1375’de Çukurova Ermeni Baronlu?u’nun y?k?l???ndan bir müddet sonra,XV.yüzy?lda,B.Simpat adl? Ermeni as?lzadelerinden birisi kendisini kral ilan etmi? ve d??ardan da destek alarak ba?ar?l? olmu?tur.Katoligos Aktamarl? Grigor bunun soyundand?r.(Bkz.,L.Nalbandian,The Armenian Revolitionary Movement;The Devolopment of Armenian Political Parties through the Nineteenth Century,Los Angeles 1963,s.18)Yaln?z,bu ki?inin ne zaman ve kime kar?? isyan edip,kimden destek gördü?ü ve ba?ar?l? olarak ne yapt??? hakk?nda her hangi bir malumat bulunmamaktad?r.
[9]L.Nalbandian,a.g.e.,s.19
[10]Bkz.,B.S?tk? Baykal,Yeni Zamanda Avrupa Tarihi II/1,Otuz Y?l Sava?? Devri,Ankara 1988,s.8vd.
[11]Abgar,1512 y?l?nda Venedik’te ilk Ermenice kitab? basm??t?r.Bunu daha sonra bas?lan dört kitap takip etti ve bunlardan birisi de,1565’te bas?lan Psalter(Saghmosaran)’d?r.Bu matbaa iki y?l sonra ?stanbul’a nakledilecektir.Bkz.,L.Nalbandian, a.g.e.,s.34 ve s.192,nu.16;Muallim Cevdet,"Ermeni Mesai-yi ?lmiyesi”,Muallimler Mecmuas?,s.23(Eylül 1924),s.765.
[12]Sultan?ah,babas? ile birlikte geri dönmeyerek ?talya’da kalm?? ve vaftiz edilmi?tir.Marcus Antoninus veya Marco Antonino ad?n? alan bu ki?i ömrünün geriye kalan?n? vatikan’da bir ilim adam? olarak tamamlayacakt?r.Bkz.,L.Nalbandian,a.g.e.,s.192, nu.15
[13]Abgar,kral olamam??t?r ama,hem?ehrisi Katoligos Mihail’in himayesinde 1567’de ?stanbul’da matbaa kuran ilk Ermeni olarak toplumuna büyük hizmetler vermi?tir.Bkz.,O.Ersoy,Türkiye’ye Matbaan?n Giri?i ve I/k Bas?lan Eserler,Ankara 1959,s.20: S.Nüzhet Gerçek,Türk Matbaac?l??? I,?stanbul 1928,s.28vd.
[14]L.Nalbandian,a.g.e.,s.19
[15]N.Göyünç,Osmanl? ?daresinde Ermeniler,s.52 vd.
[16]N.Göyünç,Osmanl? ?daresinde Ermeniler,s.95 nu.51
[17]Bu heyetlerde yer alan görevliler ile birlikte Osmanl? topraklar?nda,Fransa’n?n himayesinde Papal?k ad?na çal??an
Katolik misyonerlere de bu yönde emirler veren Papa’n?n kendisi için“gönül,Fransa kral? için kul kazanmak yolunda seferber “etti?i hakk?nda bkz.,R.?ahin,a.g.e.,s.91
[18]Celali ?syanlar? s?ras?nda Türk ahalinin gayr?müslimlerden,bilhassa Ermenilerden daha çok zarar gördü?ü hakk?nda bkz.,H.D.Andreasyan,“Bir Ermeni Kayna??na Göre Celali ?syanlar?”,?.U.Tarih Dergisi,Xlll/17-18(Mart 1962-Eylül 1963),s.27-42
[19]Bu dönemle ilgili olarak bkz.,M.Akda?,Türk Halk?n?n Dirlik ve Düzenlik Kavgas?;Celali ?syanlar?,?stanbul 1995,s.253-
463
[20]Romal? tarihçi Tacitus’un(55-120 ?)daima kindar ve k?skanç,acaip bir halk olarak nitelendirdi?i Ermeniler hakk?ndaki“Bu toplumun tutumu her devrede kar???k,mertlikten uzak ve gariptir.Buna sebep,bir yandan Ermeni halk?n?n do?u?tan karakteri, di?er yandan da ya?ad??? yörenin co?rafi durumudur”?eklindeki kayd? ilginçtir.Bkz.M.A.Ka?garl?,Kilikya Tabi Ermeni Baronlu?u Tarihi,Ankara 1990,s.178
[21]Bkz.,S.Cöhce,“Ermeni Kimli?i Üzerine Bir De?erlendirme”,Yak?n Tarihimizde Kars ve Do?u Anadolu Sempozyumu(Kars-Subatan 17-21 Haziran 1991),Ankara 1992,s.96
[22]Özellikle,Fransa’n?n tavassutu ile 1583’te Galata’da oturmalar?na müsaade edilen Cizvitler,Osmanl? topraklar?nda yo?un bir faaliyete giri?mi?ti.(Bkz.,D.K?l?ç,Osmanl? ?daresinde Ermeniler Aras?ndaki Dini ve Siyasi Mücadeleler,Ankara 2000,s.58) Frans?z tüccarlar ile genellikle Papal??a ba?l? ve Frans?z himayesi alt?nda bulunan Katolik misyonerler Rumlara kar?? ?üpheci,bazen de dü?manca davran?rken Yahudi ve Ermeniler ile çok daha iyi ve düzenli münasebetler geli?tirmi?tir.Buna kar??l?k,Anglo-Saxon tüccar ve Protestan misyonerler,biraz da Papal?k ve Katolikli?e kar?? birlikte hareket etme dü?üncesiyle Rumlara yönelecektir.Bkz.,R.?ahin,a.g.e.,s.85
[23]Bkz.,?.Beg Mün?i,Tarih-i Alem-aray? Abbasi II,(n?r.M.?.R?zvani),Tahran 1377/1 957,s.1040-50,;A.Ho?engi Mehdivi,Tarih-i Revabet-i Harici-i ?ran;ez-?btida-y? Devran-? Safeviyye ta Payan-? Duvum-i cihani(1500-1945),Tahran 1379/1959,s.75 vd.; ?.H.Uzunçar??l?,Osmanl? Tarihi III/I ?kinci Selimin Tahta Ç?k???ndan 1609 Karlofça Anla?mas?na Kadar,Ankara 1973,s.64 vd.; ?ran,?ah Abbas zaman?nda(1587-1628) en büyük rakibi olarak gördü?ü Osmanl? devletini iktisadi aç?dan çökertebilmek için büyük çaba sarf etmi?,sonuçta ?ran-Osmanl? sava?? gerçek bir iktisadi sava?,bir kar??l?kl? abluka manzaras? göstermeye ba?lam??t?r. ?ran,Osmanl? ülkesine ipe?in giri?ini yasaklarken,Osmanl?lar da alt?n ve gümü?ün bu ülkeye gitmesini yasaklad?.Bu arada ?ah Abbas’?n elçisi ?spanyollara,Osmanl? devletinin Asya topraklar?n?n ?ran’a b?rak?lmas? kar??l???nda Avrupa yakas?n? teklif etmekteydi.?ran elçilik heyeti Papa taraf?ndan da kabul edilmi?tir.Geni? bilgi için bkz.,A.Ho?engi Mehdivi,a.g.e.,s.72vd.; H.?nalc?k,“Osmanl? Para ve Ekonomi Tarihine Toplu Bir Bak??”,Do?u Bat? IV/17(Kas?m-Aral?k-Ocak 2001-02),s.28vd.:?ah Abbas’?n çabalar?nda Ermeni tüccarlar?n rolü için ayr?ca bkz.,F.Braudel,Akdeniz....I.,s.17
[24]Bu anla?man?n Ermenilere çekici gelen maddeleri için bkz.,G.Bozkurt,Alman-?ngiliz Belgelerinin ve Siyasi
Geli?melerinin I???? Alt?nda Gayrimüslim Osmanl? Vatanda?lar?n?n Hukuki Durumu(1839-1914),Ankara 1989,s.33vd.;Bu anla?madan sonra,1606 y?l?nda yirmiiki y?l kald??? ?stanbul’dan ayr?lan Fransa’n?n ?stanbul Büyükelçisi Savariy de Brevs,1615’te “Osmanl? Devletini Y?k?p Yok Etmenin Emin Çareleri”ad?yla kaleme ald??? oldukça uzun raporunda tekrar haçl? seferlerini ba?lat?p,gayr?müslimleri de isyan ettirerek sonuca ula?may? teklif etmekteydi.bkz.,I.H.Uzunçar??l?,Osmanl? Tarihi III/2 ; XVI.Yüzy?l Ortalar?ndan XVII.Yüzy?l Sonuna Kadar,Ankara 1988,s.118:
S.F.?lksel,“XVII.As?rda Osmanl? Devletini Y?kma ve Yok Etme Te?ebbüsleri”,Belgelerle Türk Tarihi Dergisi(BTTD),s.58 (Temmuz1972),s.22
[25]Bkz.,Ahmed Cevdet Pa?a,Tarih-i Cevdet II,?stanbul 1972,s.125
[26]R.?ahin,a.g.e.,s.93
[27]Bkz.,Sir R.Bullard,Britain and the Middle East,from Earliest Times to 1952,London 1952,s.18vd.;R.Mantran,17.Yüzy?l?n ikinci Yar?s?nda ?stanbul I,(n?r.M.A.K?l?çbay),Ankara 1990,s.50:F.Braudel,Akdeniz... ?,s.18’de bu göçün,Ermeniler aras?ndaki Venedik rengini ta??yan bir rönesans? aç?klad??? belirtilmektedir.
[28]?ngilizlerin 1561 y?l?nda Moskova,Kafkaslar,Hazar denizi ve Hürmüz bo?az? üzerinden Hindistanla temas kurmaya çal??malar? hakk?nda bkz.,H.Dereli,Kraliçe Elizabeth Devrinde Türkler ve ?ngilizler,?stanbul 1951,s.36-59;M.S.Kütüko?lu,Osmanl?-?ngiliz ?ktisadi Münasebetleri 1(1580-1838),Ankara 1974,s.7;F.Braudel,Akdeniz I,s.371;H.?nalc?k,“Osmanl? Para ve ,s.24
[29]M.S.Kütüko?lu,a.g.e.,s.13:F.Braudel,Akdeniz.... I,s.423
[30]Katolik misyonerleri kullanarak Osmanl? devletinin samimiyetini istismar eden Fransa kral? Girit muharebeleri s?ras?nda
Venediklere,sonra da Avusturya’ya destek verecek ve ili?kilerin bozulmas?na sebep olacakt?r.Bkz.,?.H.Uzunçar??l?,Osmanl? Tarihi III/2 ...,s.122 ve 136:ayr?ca bkz.,R.?ahin,a.g.e.,s.97;B.Ery?lmaz,Osmanl? Yönetiminde Gayr?müslim Tebaan?n Yönetimi, ?stanbul 1990,s.65;Ahmet Refik,“Türkiye’de Katolik Propagandas?”,Türk Tarih Encümeni Mecmuas?(TTEM),V/82(Eylül 1340/1924), s.257 vd,
[31]Bkz.,L.Nalbandian,a.g.e.,s.20 vd.:K?zlara?as? Sümbül A?a,azledildikten sonra,1644 y?l?nda,M?s?r’a gitmek üzere bindi?i gemi Malta’l? korsanlar taraf?ndan zapt edilmi?ti.Rivayete göre o s?rada yan?nda bulunan Sultan ?brahim’in o?ullar?ndan birisi de esir dü?mü?tü.Osman ad?n? ta??yan bu ?ehzade H?rist?yan olarak yeti?tirilmi? ve Pere Ottoman veya Father Dominique lakab?yla an?lmaya ba?lanm??t?.Osmanl? kaynaklar?,ayn? zamanda Girit’in ele geçirilmesine sebep olan bu meseleye kay?ts?z görünmektedir.Bkz.,?.H.Uzunçar??l?,Osmanl? Tarihi III/1...,s.217 vd.
[32]R.Mantran,17.Yüzy?l?n ?kinci Yar?s?nda ?stanbul I,s.53
[33]Bkz.,B.Levon Zekiyan,a.g.e.,s.87,nu.22
[34]Matbaan?n e?itimdeki önemini anlayan bu din görevlisi 1666 y?l?nda Amesterdam’a gitmi? ve orada Ermenice ?ncil’i basm??t?r.Esasen bu dönemde yurt d???nda Ermeniler taraf?ndan 126 kitap bas?lm??t?.Bkz.,L.Nalbandian,a.g.e.,s.34
[35]Rusya ile ilk defa O’nun ba?latt??? görü?meler ölümünden sonra da devam etmi? ve Çar Petro’yu bundan böyle Ermenilerden de istifade etmeye yönelterek önemli sonuçlar vermi?tir.Bu arada 1727’de David Be? adl? bir macerac?n?n Karaba?’da ba?latt??? isyan da üç y?l içerisinde sona erdirilecektir.Bkz.,L.Nalbandian,a.g.e.,s.21 vd.
[36]Bu devirde Ermenilerin geleneksel ticari faaliyetinin yeni Avrupa ekonomisine hakim olan kapitalist sistemle nas?l
bütünle?ti?i ve Ermeni sermayesinin Novgrat’tan Haydarabad’a,?sfahan’dan Krakov’a,Basra’dan Astrahan’a,Çin’den Londraya kadar uzanan eski dünyan?n tüm yollar? üzerindeki ba?ar?s? için bkz.,B.Levon Zekiyan,a.g.e.,s.54-59
[37]R.?ahin,a.g.e.,s.93 vd.
[38]Fransa,1679’da verilen kapitülasyonlarla Cizvit ve Capucin misyonerleri korumas? alt?na alm??t?.Onlar da,bu ülkenin ç?karlar? do?rultusunda var güçleriyle çal??maya ba?lad?.(Bkz.,H.?nalc?k,“Osmanl? para ve..”,s.25)Ayr?ca Kudüs Ermeni Patri?i,XIV.Louise yazd??? övgü dolu mektubunun bir yerinde“Ermenistan Frans?zlar?n en kudretli bir kral? taraf?ndan kurtar?lacakt?r.”demekteydi.Bkz.,B.Ery?lmaz,a.g.e.,s.66:Ahmet Refik,“Türkiye’de Katolik Propagandas?”,s.259
[39]M.Saray,“Ermenistan Yol Ayr?m?nda”,Kafkas Ara?t?rmalar? II,?stanbul 1996,s.7;L Nalbandian,a.g.e.,s.22vd.
[40]Ghoranatsi’nin tarihi,döneminde Ermeni antik ça??n? bütünüyle içine alan ve canl? bir ?ekilde gözler önüne seren tek
eserdi.Modern ça??n ba?lang?c?,Antik Yunan ve Roma ça?lar?na dair büyük bir yeniden canlan???n ya?and??? bir dönemdir.Avrupa hümanizminin tam ortas?nda ya?ayan Ermenilerin de bu referans noktalar?n?n yerini tutabilecek bir ?eyin aray???na girmeleri çok do?ald?.Onun için Ghoranatsi’nin eserinin bas?lmas?,bu tür bir çal??man?n Avrupa bilim çevrelerinde dola??ma girmesini de sa?lam??t?r.Bkz.,B.Levon Zekiyan,a.g.e.,s.61
[41]Milli birli?ini 1861 y?l?nda sa?layan ?talya,bahse konu tarihlerde henüz bir devlet olarak ortaya ç?kmam??t?.O sebeple ?talya tabiri burada siyasi de?il,co?rafi bir ifade olarak kullan?lm??t?r.
[42]Yirmi ya??nda Anadolu’yu dola?arak Ermenileri ir?ad etmeye ba?layan Mekhitar,birkaç müridiyle birlikte 1700 y?l?nda
?stanbul’a gelmi? ve bir y?l sonra burada,ölümünden sonra ad?yla an?lacak bir kongre toplam??t?r.Bu arada Hazreti
?sa’n?n Ziyareti ad?n? ta??yan ilk kitab?n? da bast?rm??t?r.1703’te Mora yar?madas?ndaki Modon ?ehrine geçmi?,ancak
buras?n?n Türkler taraf?ndan ele geçirilmesi üzerine 1715’te Venedik’e ta??nm??t?r.Bkz.,L.Nalbandian,a.g.e.,s.32vd.:
Muallim Cevdet,”Ermeni Mesai-yi ilmiyesi”,s.765vd.
[43]H?ristiyanlar aras?ndaki dini ba?lar? güçlendirmeye yönelik bir karde?lik te?kilat? olan Fratres Unitores genel olarak do?u ayinlerinde yayg?n olan ve eski Yakubi-Nasturi ayinlerinde yer alan dini ritüelleri öne ç?karan bir anlay??a sahiptir. Bunlar zamanla bat? kiliselerinde de etkili olmaya ba?lam??t?r.(Bkz.,A.Fortescue,“Orate Fratres”,The Catholic Encylopedia XI, Newyork 19111 XII ve XIII.yüzy?llarda etkili olan bu kurulu?lar?n Aziz Benedict taraf?ndan kuruldu?u söylenir.Bkz., H.Thurston,“The Bridge-Building Brotherhood”,The Catholic Encylopedia II,Newyork 1907
[44]Ba?lang?çta Mekhitar,Hr?stiyanI?kta bat? ke?i?li?inin babas? say?lan ve Monre Cassino’nun ilk ke?i?i olan Aziz Benedict’in(480-547)tarikat?na girmi?ti.Bunun belirledi?i manast?r ve ke?i?lik kurallar? sonraki dönemlerde pek çok H?r?stiyan tarikat?nda,bu arada Mekhitar’?n kurdu?u tarikatta da geçerli kurallar olarak kabul edilmi?tir.Manast?r hayat?yla ilgili yönetim ilkeleri ve s?k? bir ruhi hayat disiplinini öngören bu kurallar hakk?nda geni? bilgi için bkz.,?.Gündüz,Din ve ?nanç Sözlü?ü, Ankara 1998, s.64
[45]Bu sözlük,Latince (1541-43),Yunanca(1572),Frans?zca(1606),?talyanca(1612) ve ?spanyolca(1726-39)sözlükten sonra, ?ngilizce(1755) ve Almanca(1774-86)sözlükten öncedir.Bkz.B.Levon Zekiyan,a.g.e.,s.71
[46]Mekhitar,salg?n hastal?ktan dolay? daha önce bo?alt?lan St.Lazarus adas?n? Venediklilerden alarak buraya yerle?mi? ve bu küçük adada bir manast?r ile birlikte Ermenilerin en me?hur ilim ocaklar?ndan birisi olan geni? bir külliye meydana getirmi?tir.Onun,otuz be? y?ll?k çal??mas? semerelerini vermi?,ö?rencileri,1773’te Trieste’de açt?klar? ikinci bir ?ubeyi, 1811’de viyana’ya ta??yarak günümüze kadar gelen bir akademi olu?turmu?tur.Bkz.,L.Nalbandian,a.g.e.,s.33
[47]Bkz.O.Ergin,Türk Maarif Tarihi III-IV,?stanbul 1977,s.797 vd; S.J.-E.K.Shaw,Osmanl? ?mparatorlu?u ve Modern Türkiye II, (n?r.M.Harmanc?)?stanbul 1983,s.163;R.?ahin,a.g.e.,s.91vd;A.Çayc?,“Türk-Ermeni ?li?kilerinde Gerçekler”,Tarihi Geli?meler ?çinde Türkiye’nin Sorunlar? Sempozyumu(Dün-Bugün-Yar?n),(Ankara 8-9 Mart 1990),Ankara 1992,s.70 vd.
[48]Bkz.R.H.Davison,Osmanl? ?mparatorlu?u’nda Reform I,1856-1876,(n?r.0.Ak?nhay),istanbul 1997,s.143:E.Uras,a.g.e.,s.151
[49]Bkz.H.J.Sarkiss,“The Armenian Renaissance,1500-1863”,Journal of Modern History IX(December 1937),s.437 vd.
[50]Mekhitar’?n ulusal birlik dü?üncesine olan ba?l?l??? kendisinden sonrakilere de esin kayna?? ve yönlendirici bir ideal olmu?tur.Makhitar’?n dünya görü?ünde kendine özgü insani ve ahlaki bir de?er te?kil eden bu ideali o,“ne inanc?m için ulusumu,ne ulusum için inanc?m? feda ederim”sözleriyle ifade eder.Mekhitar,bu ifadesiyle Khorenli Moses’in daha önce aç?kca formüle etmi? oldu?u milli ideolojiye ve onun mezhebi ayr?mc?l?ktan uzak karakterine s?k? s?k?ya ba?l? oldu?unu da göstermektedir.Kökleri Mesrop Ma?dots’a kadar uzanan bu ideolojinin en aç?k ?ekilde ve hiçbir belirsizlik içermeyecek biçimde Mekhitar taraf?ndan yorumland???n? söylemek gerekir.Bkz.,B.Levon Zekiyan,a.g.e.,s.71
[51]B.Levon Zekiyan,a.g.e.,s.70
[52]Farsça’da efendi,üstad anlamlar?nda kullan?lan Hoca,Ermeniler’de ?ran ve Osmanl? ülkesinde ya?ayan ve k?sa zaman içerisinde yüksek aristokratik mevkileri i?gal eden üst s?n?ftan tüccarlara verilen bir ünvand?.Dönem olarak kendilerinden biraz önce gelen çelebilere kar?? zorlu bir mücadele vererek XVII.yüzy?lda ve XVIII.yüzy?l?n ilk çeyre?inde alt?n ça?lar?n? ya?am??lard?r.Amira ise,Arapça“amir”sözcü?ünden türemi?tir.Hocalar?n dü?ü?ünün ard?ndan Osmanl? devletinde Ermeni aristokrasisinin en üst tabakas? için kullan?lan bir ünvan olmu?tur ki,bunlar?n say?s? iki yüzü bulmamaktad?r.Bkz.,B.Levon Zekiyan,a.g.e.,s.84,nu.11
[53]B.Levon Zekiyan,a.g.e.,s.73:Osmanl? devleti,1739 Belgrad anla?mas?ndan sonra s?n?r kom?ular? olan Avusturya,Rusya ve ?ran ile uzunca say?labilecek bir bar?? dönemine girdi.1768 Osmanl?-Rus sava??na kadar süren bu bar?? döneminin devlet hayat? kadar kültür ve iktisadi hayatta da derin etkileri olmu?tur.Bu arada Ermenilerin de bu dönemi iyi de?erlendirmesi tabiidir.Bkz.,?.Ortayl?,Osmanl? ?mparatorlu?u’nda ?ktisadi ve Sosyal De?i?im,Makaleler I,Ankara 2000,s.432
[54]Büyük ölçüde Latinle?me ak?m?n?n bir sonucu olarak neredeyse üç yüz y?ld?r gerilemekte ve bozulmakta olan eski Ermenice yeniden en iyi evrelerindeki ve en iyi yazarlar?n?n kalemindeki ihti?am?na bu dönemde kavu?ur.Ama,bu dönemde dil alan?nda kaydedilen en gözle görülür ba?ar? eski edebi Ermenicenin yeniden ke?fedilmesidir.(Bkz.,B.Levon Zekiyan,a.g.e.,s.73.)Ancak dilin modern Ermeniceye do?ru evrilmesi de en az onun kadar belirleyici bir geli?me olmu?tur.Modern Ermenicenin XIX.Yüzy?l?n ikinci yar?s?ndan sonra Tiflis ve ?stanbul—do?u ve bat?-lehçelerine ayr?lmas? önceleri tüccarlar?n sa?lad??? birle?tirme i?levinin,dü?ünce birli?inin sa?lad??? manevi ba?lara ra?men ortadan kalkmas?,yani çevresel faktörlerin etkisinin güçlenmesinin sonucudur.Bkz.,B.Levon Zekiyan,a.g.e.,s.74vd
[55]B.Levon Zekiyan,a.g.e.,s.77
[56]Hovsep Emin,1751‘de onsekiz ya??nda iken ingiltere’ye gitmi?,önce orduda görev alarak kendisini yeti?tirmeye çal??m??t?r. Bu arada Camberland dükü ve Edmund Burke’den etkilenmi?tir.1763 y?l?nda Gürcistan’a geçerek,Tiflis’te Kral I.Heraclius’a tasavvurlar?n? anlatma imkan? bulan(Bkz.,L.Nalbandian,a.g.e.,s.23)bu ?ah?s’?n gezi ve faaliyetlerini içeren ve ?ngilizce olarak kaleme ald??? otobiyografisi 1792’de Londra,1918’de de Calcutta da bas?lm??t?r.Bkz.,J.Emin,The Life and Adventured of Joseph Emin,an Armenia,Written in English by Himself,Calcutta 1918.
[57]B.Levon Zekiyan,a.g.e.,s.78.
[58]Ba?l??? dikkat çeken kitab?n“Ermeni gençli?in içinde bulundu?u uykulu,tembel,uyu?uk halden uyand?rmay?”amaçlad???n? Ba?ramyan ifade etmektedir.Bkz.,L.Nalbandian,a.g.e.,s.35vd
[59]B.Levon Zekiyan,a.g.e.,s.76 vd.
[60]B.Levon Zekiyan,a.g.e.,s.75
[61]Bu dergi,Krikor Kabarac?yan,(1812),Madatya Püskülcüyan(1813-4)ve Manuel Ça?hça?hyan editörlü?ünde(1814-17) be? y?l kadar ç?kar?lm?? olup,Ermenice ve Armenolojik yay?nc?l???n atas? say?lan ve yay?n hayat?n? 1843’ten bu yana kesintisiz olarak sürdüren Pazmaveb’in öncüsü olarak görülür.Ba?lang?çta popüler nitelikli bir e?itim dergisi olan Pazmaveb,uzun bir süre boyunca böyle devam ettikten sonra bir Armenoloji dergisine dönü?mü?tür.Bu dergi günümüzde Venedik’teki St.Lazarus akademisinin yay?n organ?d?r.Bu dergi ?talya’n?n en eski,dünyan?n ise dördüncü en eski edebiyat ve dü?ünce dergisidir.Bkz., B.Levon Zekiyan,a.g.e.,s.80
[62]B.Levon zekiyan,a.g.e.,s.91
[63]Önce ?talya,sonra da Fransa’da olmak üzere de?i?ik ülkelerde e?itim görmü?,yenilikçi fikirlerle donanm?? ayd?nlar, e?itimin önemini anlam?? ve gerek ?stanbul,gerekse Anadolu’da modern okullar açarak Ermeni milletini ayd?nlatma gayreti içerisine girmi?ti.Bkz.,A.Yumul,R?fat N.Bali,“Ermeni ve Yahudi Cemaatlerinde Siyasal Dü?ünceler”,Modern Türkiye’de Siyasi Dü?ünce s.361
[64]B.Levon Zekiyan,a.g.e.,s.59
[65]Bu dönemde Frans?zlar?n bir tak?m faaliyetleri ve ticari alanda ?ngiltere ve di?er Avrupal? güçler ile giri?tikleri rekabet hakk?nda geni? bilgi için bkz.,Mübahat S.Kütüko?lu,Osmanl?-?ngiliz iktisadi Münasebetleri I,s.47-56
[66]Fransa,Ermeniler ile temelleri Haçl? seferleri dönemine kadar giden bir dostlu?a sahipti.Bunu iyi de?erlendirmek isteyen Frans?zlar,Osmanl? devleti içerisindeki Rum-Rus entrikalar?n? dengelemek ve Rusya’n?n yay?lmas?n? engelleyebilmek için bir tak?m çareler aramaktayd?.1770’li y?llarda Osmanl? nezdinde büyükelçilik yapan Saint Priest,haz?rlad??? raporda Türkiyenin payla??lmas? s?ras?nda Frans?zlar?n M?s?r ve Suriye’yi almas? gerekti?i üzerinde durmu?,o zaman gelinceye kadar Katolik Ermenileri güçlendirerek Osmanl? devletinin bürokratik kademelerindeki Rumlar?n yerine onlar?n geçirilmelerini,en az?ndan bu yolla Rumlar?n dengelenebilece?ini vurgulam??t?r.Bu raporda dikkat çeken noktalardan birisi de Priest’in baz? Osmanl? vilayetlerine H?r?stiyan valilerin atanmas?n?n yak?n oldu?una i?aret etmesidir.Geni? bilgi için bkz.,M.S.Anderson,The Eastern Question,New York 1966,s.11;R.?ahin,a.g.e.,s.102 vd.
[67]Bu layihan?n devam?nda Katolik Ermenilerin ?apka ve di?er Avrupal? e?biselerinden giydikleri,ölenlerin mallar?n? Katolik papazlara vasiyet etmesi yüzünden her sene binlerce büyük keselik servetin Avrupa’ya kaç?r?ld??? ifade edilerek bunun önüne geçilmesi gibi sosyal meseleler üzerinde de durulmaktad?r.Bkz.,Cevdet Pa?a,Tarih-i Cevdet II,s.126 vd.
[68]R.?ahin,a.g.e.,s.128vd.
[69]Mayevsr?y’e göre Ermeni din adamlar?,dini e?itim konusunda çok cahil olup,bu konuda hiçbir çal??ma yapmazken Ermeni milli bilincinin olu?mas? ve yayg?nla?mas?nda büyük rol oynam??t?r.Ayr?ca bunlar yüzy?llarca manast?rlarda gizliden gizliye ilahi hizmetlerin yerine Müs?ümanlara kar?? H?ristiyanlar? k??k?rtmak görevini yerine getirmi?tir.Esasen Do?u Kiliseleri XIX. yüzy?lda H?ristiyanl?k esaslar?n? bir tarafa b?rakarak mi?liyetçilik propagandas?n? ba?l?ca me?guliyet haline getirmi? bulunuyordu.Bkz.v.T.Mayevsr?y,Kürt-Ermeni ?li?kileri,(n?r.H.Varl?),?stanbul 1997,s.111;Ermeniler üzerinde kilisenin rolü için ayr?ca bkz.,Bkz.H.Y?ld?r?m,“Ermeni ihtilalci Hareketlerinin Do?u? ve Geli?iminde Ermeni Din Adamlar?n?n Rolü”,Yak?n Tarihimizde Kars ve Do?u Anadolu sempozyumu(Kars,Subatan 17-21 Haziran 1991),Ankara 1992,s.255-262;D.K?l?ç,“?stanbul Ermeni Patrikhanesi’nin Ba??ms?zl?k Hareketi’ne Yöneli?i 1850-1896”,Osmanl?’dan Günümüze Ermeni Sorunu,(n?r.H.C.Güzel),Ankara 2001, s.145-158
[70]Asl?nda,Katolik tüccar ve misyonerlenin Ermenileri siyasalla?t?rma ve Katolikle?tirme yönündeki çabalar?na ra?men taraflar aras?ndaki münasebetlerde ticari yön uzun süre a??rl???n? devam ettirebilmi?ti.Bu husus,yani siyasi yönün belli dönemler için zay?f olu?u Osmanl? devleti nezdinde Ermenilerin itimat kazanmas? ve‘teba-i sad?ka” olarak görülmelerinde yard?mc? olmu?tu.Bu da onlar?n faaliyetlerini rahatlatarak çe?itli meslek gruplar?nda geli?ip yükselmelerini kolayla?t?rd??? gibi devletin çözülme döneminde çe?itli tertiplerin içerisine çekilebilirlik yeteneklerini de geli?tirmekteydi.Bkz.,R.?ahin, a.g.e.,s.86
[71]Misyonerlerin etkisi,mezhep de?i?tirenlerin gösterece?inden çok fazla olmu?tur.Bkz.R.H.Davison,Osmanl?
?mparatorlu?unda Reform I,s.143:S.R.Sonyel,“Büyük Devletlerin Osmanl? ?mparatorlu?u’nu Parçalama Çabalar?nda H?ristiyan Az?nl?klar?n Rolü”,Belleten XLIX/195(Aral?k 1988),s.651;Bu noktada Ermenileri ayr?l?kç? hareketlere sevk eden ?artlar ve geli?tirilen stratejiler için bkz.B.Kodaman,‘Ermeni Meselesi(Tarihi ve siyasi Bir De?erlendirme)”Yeni Türkiye vII/37,Ermeni sorunu Özel say?s? I(Ocak-?ubat 2001),s.200-212
[72]L’angleterre et les Armeniens(1839-1904)(n?r.B.Kodaman).5-Gravanghage 1918,s.3:?ngilizler,Protestan Ermenilere sahip ç?karken,Frans?zlar Katolik,Ruslar da Gregoryan Ermenilere destek oluyordu.Bkz.E.Z.Karal,a.g.e.,s.128 vd.;S.R.Sonyel, ‘H?ristiyan Az?nl?klar ve Osmanl? ?mparatorlu?u’nun Son Dönemi”,Yeni Türkiye vII/38,Ermeni sorunu Özel say?s? II(Mart-Nisan 2001),s.689
[73]?ngiltere,himayeye mevzu olacak bir Protestan toplulu?u bulunmad??? için 1840’da Kudüs’te bir Protestan mabedi in?aat? için müsaade istedi.Bab-? aIi,bunu önce reddetti ise de 1842’de ilk Protestan kilisesi Kudüs’te kap?lar?n? açt?.Bundan sonra kiliseye Protestan tedarikine giri?ildi.?ngiltere,Amerika ve Almanya’dan gelen misyonerler,?ngiliz konsoloslar?n?n deste?i sayesinde para ve daha ba?ka menfaatler temin etmek suretiyle ba?ka din ve mezheplerde bulunan halk? Protestan yapmaya giri?ti.1856’da ilan edilen Islahat Ferman?,vicdan hürriyeti prensibini ?ngiltere’nin ve Fransa’n?n istedi?i ?ekilde,yani mezhep de?i?tirme serbestli?i suretinde tespit etti?i için Protestan misyonerler,faaliyetlerini daha geni? ölçüde ve kolay yapma imkan? buldu.Bkz.E.z.Karal,Osmanl? Tarihi VI,Islahat Ferman? Devri(1856-1861),Ankara 1988,s.128;G.E.White,a.g.e.,s.25 vd;S.R.sonyel,‘Büyük Devletlerin Osmanl? ?mparatorlu?u’nu Parçalama...”s.652
[74]Amerikan misyonerleri Suriye,Lübnan,Filistin,Do?u Anadolu,Çukurova,k?smen de Orta Anadolu’da faaliyette bulundu.Bunlar, Rumlar istisna tutulursa Ortodoks ve ?slam ahali üzerinde fazla ?anslar? olmad???n? k?sa sürede anlam?? ve Rumeli’deki çal??malar?n? yok denecek seviyeye indirmi?tir.Amerika bu tavr?yla,ayn? zamanda Balkanlarda Avrupal? güçler,bu arada Rusya ile muhtemel bir çat??madan kaç?n?rken Ermenilerin,Amerikan misyonerlerinin en önemli mü?terileri durumuna yükselmesiyle (Bkz.,?.Ortayl?,“Osmanl? ?mparatorlu?u’nda Amerikan Okullar? üzerine Baz? Gözlemler”,Amme ?daresi Dergisi,XIV/3(Eylül 1981) s.89)Ortado?u’da,Rus-Amerika bir ba?ka deyi?le Protestan-Ortodoks çeki?mesinin ba? aktörlerinden birisi haline gelmekteydi. Bkz.,C.Hamlin,My Life and Times,Boston 1893,s.187vd.
[75]V.Artinian,The Armenian Constitutional system In The Ottoman Empire 1839-1863,?stanbul 1988,s.59
[76]II. Mahmut döneminden beri yap?lan bat?l? anlamda askeri ?slahatlar çerçevesinde aç?lan Osmanl? okullar?nda e?itimin k?smen Frans?zca oldu?u,o nedenle Frans?zcan?n zaman içinde Osmanl? okullar?nda a??rl?kl? yabanc? dil haline geldi?i ve bunun sonucunda,bu dilin ?stanbul’daki Ermeni e?itim kurumlar?nda da hakim yabanc? dil haline geldi?i,onun için bat?l? e?itim isteyen Ermenilerin daha çok Fransa’ya gitti?i ifade edilmektedir.Bkz.V.Artinian,a.g.e.,s.60
[77]L.Nalbandian,a.g.e.,s.46 vd;Asl?nda Paris’ten dönen Ermeniler,cemaatlerinin ikiye bölünmü? oldu?unu görmü?lerdi. Bunlardan bir grup Minas ve Canik adl? iki Ermeni milliyetçisinin yan?nda yer al?rken,di?erleri Agop G?c?kyan’?n ak?l hocal???n? yapt??? Kevork Yeremyan,Bogos D?dyan,Karabet Balyan,M?g?rd?ç Cezayirliyan’?n etraf?nda toplanm??t?.1839 Gülhane Hatt-? Hümayunu,bu ikinci grubun geni?lemesini sa?lam?? ve 1847 y?l?nda Rum Patrikhanesi’ne verilen imtiyazlar?n,Ermenileri de kapsayacak ?ekilde geni?letilmesi iste?i,bu iki grubun birle?mesini sa?lam??t?.Bunun sonucudur ki Ermeniler,birisi ruhani, di?eri cismani olmak üzere iki meclise sahip olacaklard?r.Bkz.M.Hocao?lu,Tarihte Ermeni Mezalimi ve Ermeniler,?stanbul 1976, s.23;T.Uzun,a.g.m.,s.167
[78]M.H.Vahapo?lu,Osmanl?’dan Günümüze Az?nl?k ve Yabanc? Okullar?,?stanbul 1992,s.69
[79]Ermenilerin ilk ça?larda klasik Yunan tiyatrosunu bildikleri kabul edilmekle birlikte,ilk temsil 1668 y?l?nda Lvov’da verilmi?tir.Bundan elli y?l sonra,1730’da St.Lazarus’daki Mekhitarist Manast?rda tiyatro çal??malar? da ba?lat?l?r ve gittikçe yo?unla?an bir faaliyet ortaya konulur.(Bkz.,B.Levon Zekiyan,a.g.e.,s.73.)Haziran 1878’e kadar az?nl?klar?n ?stanbul’da,kendi dilerinde temsil verdikleri tiyatrolar? vard?.Berlin antla?mas?ndan sonra Ermeniler beklediklerini bulamad?klar? gibi,özellikle ?stanbul’da eski konumlar?n? da kaybetti.Dolay?s?yla da Ermeni tiyatrosu da??lmak zorunda kald?. M.And,Osmanl? Tiyatrosu,Kurulu?u-Geli?imi-Katk?s?,Ankara 1999,s.252
[80]Belli ba?l? Ermenice Tiyatro eseri yazarlar?ndand?r.Bkz.,M.And,100 Soruda Türk Tiyatrosu Tarihi,?stanbul 1970,s.112.
[81]B.Levon Zekiyan,a.g.e.,s.76;S.M?nasyan,Frans?z e?ilimli bir yazar ve tiyatro yönecisi idi.1863’te ?ark tiyatrosunun yönetimini eline ald?.Bundan sonra tiyatro dü?ü?e geçti.Bkz.,M.And,100 Soruda....s.112
[82]Ço?unlukla Avrupa sahnelerinde ba?ar?l? olmu? piyesler ya do?rudan,ya da uyarlanm?? haliyle sahneye konulmakta ve bu yolla Avrupa uygarl???n?n nimetleri dile getirilmekte idi.Yine bu piyeslerde Avrupa’dan gelen dü?ünceler ve hayat biçimi savunulur,ek olarak da yurt sevgisi,?eref ve haysiyet duygusu,hürriyet ve adalet zevki gibi hususlar yüceltilerek verilirdi. Bazen örf ve adetler gülünçle?tirilse de ananevi de?erlere s?k? s?k?ya ba?l?l?k devam ettirilmekteydi.Bkz.,P.Dumont, "Tanzimat Dönemi 1839-1878”,Osmanl? ?mparatorlu?u tarihi II,(Ed.,R.Mantran)(n?r.S.Tanilli)?stanbul 1995,s.66
[83]20 Ocak 1878’de Rus Ordular?,Edirne’ye girdikten sonra ?stanbul’daki bütün tiyatro sanatç?lar? Ruslara temsil vermek üzere bu ?ehre gitmi?,Osmanl? Tiyatrosu sanatç?lar?n?n önemli bir k?sm? da bunlara kat?lm??t?.Güllü Agop,Edirne’ye gitmedi?i için korkakl?k ile suçlanm??t?r.Bu büyük sanatkar daha sonra toplumundan iyice kopacakt?r.Bkz.,M.And,Osmanl? Tiyatrosu,s.202
[84]Masis 13 Mart 1871’den naklen bkz.M.And,100 Soruda s.52
[85]Bkz.,Y.G.Çark,a.g.e.,s.44
[86]Bat?daki Ermeni okullar?ndan yeti?erek 1846’da“Milletda? Cemiyeti”ni ve 1853’te de“Maarif Cemiyeti”ni kuracak(Bkz., E,Uras,a.g.e.,s.151)olan Ermeni ayd?nlar? baz? d?? güçler ve misyonerlerin yard?m?yla Türkiyedeki Ermeni e?itim müesseselerinin say? ve seviyelerini yükselmekteydi.Bunlar,1839’da ?zmir’de ilk büyük Ermeni gazetesi olan ?afak’? kurdu.[Bkz.,E.Granville,Çarl?k Rusyas?n?n Türkiyedeki Oyunlar?,(n?r.O.Ar?man),Ankara 1967,s.29]Bunu,1840’ta yine izmir’de ilk günlük yay?n olarak ne?redilmeye ba?layan“Ararat”ve istanbul’daki di?er baz? gazete ile çok say?da kitap takip etti.[Bkz.,R. ?ahin,a.g.e.,s.153vd.;Muallim Cevdet,"Ermeni Mesai-y? ?lmiyesi”,s.778]1871’de Ermeni cemaatinin ?stanbul’da 48 okulu ve Anadolu’ya da??lm?? 469 kurulu?u vard?.Bkz.,P.Dumont,“Tanzimat Dönemi 1839-1878”,s.87
[87]Osmanl? devletinde yenile?me çabalar?na ba?l? olarak kurulan birimlerde ve 1792’den itibaren Avrupa’n?n belli ba?l? merkezlerinde aç?lmaya ba?layan daimi temsilciliklerde görev alan Rumlar’?n Yunan isyan?ndan sonra tasfiye edilmeleriyle do?an aç?k Ermenilerle dolduruldu.Bunun sonucunda Tanzimat döneminde d??i?leri çal??anlar?n?n 1/3’ünü Ermeniler te?kil edecektir.Geni? bilgi için bkz.,Y.G.Çark,a.g.e.,s.127-1 56;B.Ery?lmaz,a.g.e.,s.104vd
[88]R.?ahin,a.g.e.,s.122vd.Yazar,burada ilginç bir de?erlendirme yaparak II.Mahmut döneminde(1808-1839)saray hekimli?i, hazine,baruthane,matbuat,cedidci okullar vs.gibi müesseselerde Ermenilerin rolünün artt???na dikkat çekilmektedir.Bu arada ba?ta padi?ah olmak üzere yenilikçilerin en yak?n?nda bulunan Kazez Artin,Agop G?rc?kyan,Kirkor Agaton ve Kevork Stimarac?yan’?n konumlar? de?erlendirilmekte ve“Ermeniler’in gittikçe artan yabanc? tesirler alt?nda tedricen Rusla?t?klar?ndan,Frans?zla?t?klar?ndan,?ngilizle?tiklerinden bahsedilebilece?i gibi,Türk devlet politikas?n?n da gittikçe artan yabanc? ve Ermeni tesiri alt?nda tedricen yabanc?la?maya ve Ermenile?meye ba?lad??? söylenebilir.”?eklinde ilginç bir de?erlendirme yapmaktad?r.
[89]Bu dönemde,Katolik Gregoryan çeki?mesi ve Osmanl? devletinin ald??? bir k?s?m tedbirler için bkz.,Ahmed Lüfi Efendi, Vak’anüvis Ahmet Lütfi Efendi Tarihi I,(n?r.A.Hezarfen),?stanbul 1999,s.201vd,276 vd.;Tanzimat dönemi yeniliklerinde Frans?z kültürünün a??rl???na ba?l? olarak Katolik Ermenilerin Osmanl? cemiyet ve devlet düzeni içerisindeki tesirinin sürekli artmas? ile ilgili olarak bkz.,R.?ahin,a.g.e.,s.160
[90]Ah?ska yöresindeki Ermenilerin Ruslar ile i?birli?i için bkz.,Ahmed Lüfi Efendi,Vak’anüvis Ahmet Lütfi Efendi Tarihi 11-111,(n?r.Y.Demirel-T.Erdo?an),?stanbul 1999,s.370,373vd,:Ermeni meselesinde Rusya’n?n rolü için ayr?ca bkz.,E.
Kuran,”Ermeni Meselesinin Milletleraras? Boyutu (1877-1891)”,Tarih Boyunca Türklerin Ermeni Toplumu ile ?li?kileri
sempozyumu,(Erzurum 8-12 Ekim 1984),Ankara 1985,s.19;N.Göyünç,Osmanl? ?daresinde Ermeniler,s.56;S.J.E.K.Shaw,a.g.e.il,s.251 vd.;S.Koça?,Tarih Boyunca Ermeniler ve Türk-Ermeni ?li?kileri,Ankara 1967,s.257
[91]?ran ?ah’?,1827-28 Rus-iran harbinde tebas? olan Ermenilerden bir k?sm?n?n Ruslarla birlikte hareket etti?ini bildirerek Osmanl? devletini uyarm??t?.[Bkz.,Y.G.Çark,a.g.e.,s.81vd.;R.?ahin,a.g.e.,s.130]Bunlar?n say?s?n?n k?rkbine ula?t??? yönündeki bilgiler için ayr?ca bkz.,R.G.Hovannisian,Armenia on the Road to independence,Los Angeles 1967,s.24 vd,60 vd;L.Nalbandian, a.g.e.,s.22vd.
[92]Bkz.,K.Beydilli,“1828-29 Osmanl?-Rus Sava??’nda Do?u Anadolu’dan Rusya’ya Göçürülen Ermeniler”,Belgeler;Türk Tarih Belgeleri Dergisi,XIII/17(1988),s.368;Esasen Güney Kafkasya’n?n Ruslar taraf?ndan zapt? da,daha sonraki Do?u Anadolu i?galleri gibi XIX.Yüzy?l?n ba?lannda Çar’?n hizmetinde yükselen,genellikle ?ran as?ll? Ermeni subay ve idarecilerin öncülü?ünde ba?ar?lacakt?r.Bunlar,bir yandan ?ran’a kar?? yap?lan ?ava?larda oradaki soyda?lar?n?n gönüllü i?birli?ini Sa?larken öte yandan da Osmanl? Devleti’ndeki Ermenilere ba?vurarak Rus Çar’? ad?na Osmanl?lara kar?? yard?mlar?n? istemekte gecikmeyecektir.S.-E.K.Shaw,a.g.e.,s.252.
[93]Hovhan Mirza Vanantetsi’ye(1772-1840)ait çok popüler bir ?ark?,"Ermenistan,cennet ülke”sözleriyle ba?lar.Ermenistan topraklar? ile ilgili "cennet gibi hayat veren topraklar”imgesi ilk kez modern Ermeni tarihçili?inin babas? say?lan Mekhitarist ke?i? Rahip Mikhail Çamç?yan taraf?ndan kullan?lm??t?r.Bkz.,B.Levon Zekiyan,a.g.e.,s.37,nu.3
[94]Bkz.,E.Granville,a.g.e.,s.26;Ermeni ileri gelenlerinden Dr.Sarkissian’?n bu dönemle ilgili olarak“Türkiye’de di?er toplumlara nispeten müreffeh bir H?ristiyan az?nl??? olan Ermeni halk?”?eklindeki sözleri için ayr?ca bkz. F.Kazemzadeh,The Struggle for Transcaucasia,1917-1921,New York 1951,s.8
[95]Tanzimattan sonra Ermeni toplumunda meydana gelen de?i?im için bkz.,S.R.Sonyel,"Tanzimat ve Osmanl? ?mparatorlu?unun Gayri-Müslim Uyruklar? Üzerindeki Etkileri”,Tanzimat’?n 150.Y?ldönümü Uluslararas? Sempozyumu,(Ankara 31 Ekim-3 Kas?m 1989), Ankara 1994,s.346vd.
[96]1849’da ?stanbullu Ermeni bir sarraf,Cihanbeyli a?ireti reisine sekiz yüz kuru? borç vermi?tir.Borcun ödenememesi üzerine sarraf bunu ilk miktar üstünden be? y?ll?k bile?ik faiz alan bir ba?ka sarrafa devretmi?tir.1849 sonbahar?nda Cihanbeyli a?ireti mensuplar? hayvan satt?klar? kasaplardan paralar?n? almak üzere ?zmir’e gelirler.O s?rada ?zmir Valisi,?stanbul’dan kasaplar?n a?iret mensuplar?na olan borçlar?n? kendisine ödemeleri için emir alm??t?r.Kasaplar emre uyar,paray? toplayan Vali,sarraf?n hesab?n?n kapat?lmas? için paray? ?stanbul’a yollar.Bkz.,R.Kasaba,Osmanl? ?mparatorlu?u ve Dünya Ekonomisi,Ondokuzuncu Yüzy?l,(n?r.K.Emiro?lu),?stanbul 1993,s.69
[97]Sultan Abdülmecid ve Abdulaziz’in ?zmir’i ziyaretlerinde zamanlar?n?n ço?unu H?r?stiyan kesimde geçirmesinin sebebi de bu para ba?lant?s?yd?.1850’de Abdülmecid,?zmir’de bir gün kalm??,zaman?n?n ço?unu Bornova’da Ermeni bir sarraf? ziyaretle geçirmi?tir.Ayn? ?ekilde,Abdulaziz de,1863’te ?zmir’e geldi?inde Müslüman mahallesini ancak be?inci gün ziyaret ederek ahaliyi hayal k?r?kl???na u?ratm??t?.Bu süre içinde,Whittal’lar? ziyaret ederek Baltazziler ile yemek yemi?tir.Bkz., R.Kasaba,a.g.e.,s.70
[98]R.H.Davison,Osmanl? ?mparatorlu?u’nda Reform 1,s.140
[99]R.?ahin,a.g.e.,s.157;Ermeni camias?ndaki çözülmenin önlenmesi için müracaatlar? üzerine devletin Katolik ve Gregoryan Patriklerini bir araya getirip,iki cemaat aras?ndaki hukuku belirlemesi hakk?nda bkz.,Ahmed Lüfi Efendi,Vak’anüvis Ahmet Lütfi Efendi Tarihi IV-V,(n?r.Y.Demirel),?stanbul 1999,s.826vd.
[100]Katolik-Gregoryan çeki?mesinde Fransa’n?n rolü ve Osmanl? devletinin ald??? bir k?s?m tedbirler için bkz.,Ahmed Lütfi Efendi,vak’anüvis Ahmet Lütfi Efendi Tarihi II-III,(n?r.Y.Demirel-T.Erdo?an),?stanbul 1999,s.454vd.;Katolik Ermenilerin millet olarak tescil edilmeleri ile ilgili olarak bkz.Y.G.Çark,a.g.e.,s.81-87;Ayr?ca bkz.D.Y?lmaz,Fransa’n?n Türkiye Ermenilerini Katolikle?tirme Siyaseti,Konya 2001
[101]?ngiliz elçisinin Türk idaresi üzerindeki tesirleri için bkz.,S.Laane-Poole,Lord Stratford Canning’in Türkiye An?lar?, (n?r.C.Yücel)Ankara 1988,s.168 vd.
[102]Bkz.Y.G.Çark,a.g.e.,s.107;H.Metin,Türkiye’nin siyasi Tarihinde Ermeniler ve Ermeni Olaylar?,?stanbul 1992,s.34;
G.E. White,Bir Amerikan Misyonerinin Merzifon Amerikan Koleji Hat?ralar?(n?r.C.T.Yüksel),istanbul 1995,s.25; Asl?nda ?ngiltere,bir Protestan grup meydana getirmekle hem Çarl?k Rusya ve Fransa’n?n imparatorluk içerisindeki çal??malar?n? dengelemi? hem de herhangi bir milletleraras? payla?ma durumunda aslan pay?n? alabilmek için arac? bir zümre(Ermeniler) meydana getirme imkan?na kavu?mu? idi.bkz.E.ilter,”Ermeni Kilisesi ve Terör”,Yeni Türkiye VII/38 Ermeni Sorunu Özel Say?s? II (Mart-Nisan 2001),s.859(854-893)
[103]Millet sistemi hakk?nda daha fazla bilgi için,bkz.P.Wittek,The Rise of The Ottoman Empire,Londra,1938,s.28 vd.;H.A.RT Gibb and H. Bowen,Islamic Society and the West,1/2,Londra 1959,s.4;Sir H.Luke,The Making of Modern Turkey, Londra 1936;A. S.Tritton,The Caliphs and Their Non-Muslim Subjects,Oxford,1930,s.5-17;C.Küçük,“Osmanl? Devleti’nde Millet Sistemi”,Yeni Türkiye VII/38 Ermeni Sorunu Özel Say?s? II(Mart-Nisan 2001),s.692-701.
[104]Bkz.A.Küçük,Ermeni Kilisesi ve Türkler,Ankara 1997,s.95
[105]R.?ahin,a.g.e.,s.163:?.Ortayl?,“Osmanl? ?mparatorlu?u’nda Amerikan Okullar?,s.88
[106]Garabet Ütücüyan daha 1840’da Ermeniler aras?nda ça?da? fikirleri yaymak için Masis gazetesini ç?karmaya ba?lam??t?.[Bkz.,R.H.Davison,Osmanl? ?mparatorlu?u’nda Reform 1,s.143]Ermeni etnik kimli?inin özendirilmekle kalmay?p yeniden ?ekillendirilmesi hakk?nda bkz.,U.Kocaba?o?lu,Kendi Belgeleriyle Anadolu’daki Amerika,XIX.Yüzy?lda Osmanl? ?mparatorlu?u’ndaki Amerikan Misyoner Okullar?,?stanbul 1989,s.72 vd;S.J.-E.K.Shaw,Osmanl? ?mparatorlu?u ve Modern Türkiye II,(n?r.M.Harmanc?)istanbul 1983,s.163:G.E.White,a.g.e.,s.26
[107]Esasen bu dönemde Ermeniler aras?nda Avrupa’n?n en ileri ak?mlar?n?n günü gününe takip edildi?i görülmektedir.Bunun sonucunda Ermeni popüler kültürüne ve folklara olan ilgi büyük ölçüde artacakt?r.Bkz.,B.Levon Zekiyan,a.g.e.,s.101
[108]Misyonerlere okul için arazi satan,ba??? yapana ahali ve hükümet iyi gözle bakm?yordu.[Bkz.,O.Nuri Ergin,Türk Maarif Tarihi II,?stanbul 1940,s.649vd.]Amerikal?lar,okul yan?nda hastahane,dispanser vs.açarak bu yarg?y? a?maya çal??t?.Okullarda da toplumda bulunmayan nadir zenaatlere özel bir önem verilmekteydi.[Bkz.,C.Hamlin,My Life and Times,Boston 893, s.292]Dolay?s?yla,bu misyonerler k?sa süre içerisinde gayr?müslimler yan?nda ?slam ahali üzerinde de etkili olmaya ba?lad?. Bkz.,S.Akgün,“Kendi Kaynaklar?nda Amerikal? Misyonenlerin Türk Sosyal Ya?am?’na Etkisi 1820-1914”,X.Türk Tarih Kongresi (Ankara 22-26 Eylül 1986),Kongreye Sunulan Bildiriler V,Ankara 1994,s.2122-2145
[109]Bkz.,U.Kocaba?o?lu,“Do?u Sorunu Çerçevesinde Amerikan Misyoner Faaliyetleri”Tarihi Geli?meler ?çinde Türkiye’nin Sorunlar? Sempozyumu(Dün-Bugün-Yar?n)(Ankara 8-9 Mart 1990),Ankara 1992,s.65-74.
[110]T.V.Mayevsriy,Kürt-Ermeni ?li?kileri,s.96
[111]Bkz.,E.z.Karal,Osmanl? Tarihi VIII,Birinci Me?rutiyet ve ?sbtibdat Devirleri(1876-1907),Ankara 1988,s.127;1835-
1839 y?llar? aras?nda Osmanl? Devleti’nin hizmetinde bulunan ve M?s?r Valisi Mehmet Ali Pa?a kuvvetlerine kar?? 29 Haziran 1839’da Nizip Sava??’n? yapan Osmanl? ordusunda yer alan bir Alman subay? olan Moltke,Türk hakimiyeti alt?ndaki Ermeniler için“Bu Ermenilere asl?nda H?ristiyan Türkler demek mümkün,bu hakim milletin adetlerinden,hatta lisan?ndan o kadar çok ?ey alm??lard?r.”der.Bkz.H.Y.Moltke,Türkiye Mektuplar?,(n?r.H.Ors),?stanbul 1969,s.35;Ayr?ca bkz.C.Oskanyan,The Sultan and His People,New York 1857,s.353 vd.
[112]Bkz.S.Akgün,“Kendi Kaynaklar?nda Amerikal? Misyonerlerin ...“,s.2124
[113]M.A.West’in"The Romance ot Missions”adl? hat?rat?ndan naklen bkz.,B.N.?im?ir,“Ermeni Propagandas?n?n Amerika Boyutu Üzerine”,Tarih Boyunca Türkler’in Ermeni Toplumu ile ili?kileri Sempozyumu,s.95vd.
[114]Bkz.B.Kodaman,“Ermeni Meselesinin Do?u? Sebepleri”,Türk Kültürü XIX/219(Mart-Nisan 1981),s.246 vd;Rumlar?n gözden dü?mesi sadece Ermenilerin de?il,Osmanl? tebaas? di?er H?ristiyan az?nl?klar?n hayatlar?nda da belirli bir iyile?meye sebep olmu?tur.[Bu konudaki yabanc? misyon ?eflerinin raporlann?n bir de?erlendirmesi için bkz.S.R.Sonyel,“Büyük Devletlerin Osmanl? ?mparatorlu?u’nu..“s.649 vd.)Yunanl?lar?n ba??ms?zl?klar?n? kazanmalar? sonras?nda Ermenilerin Osmanl? Devleti içinde göreceli önemlerinin artt???,Bab?ali’de önemli görevlere getirilmelerinin yan?nda,özellikle az?nl?klar?n kontrolündeki ticari hayatta k?smen Rumlar?n yerini alarak maddi seviyelerini yükselttikleri,bunun da giderek daha fazla Ermeni gencinin e?itim için yurtd???na gönderilmesini sa?lad??? hakk?nda bkz.L.Nalbandian,a.g.e.,s.46
[115]Gregoryan Ermenilerin ka??t üzerinde de olsa bütün idaresi II.Mahmut’un son y?llar?na kadar ?stanbul Kumkap? Ermeni Patrikli?i’nin ve burada görevli yüksek kademedeki din adamlar?n?n elindeydi.Bu konumuyla Patrik,Osmanl? devletinde cematinin sivil idaresinin ba??ms?z ba?kan?yd?.Zamanla“amira”denilen iki yüz kadar varl?kl? ?ehir aristokrat?,ekonomik güçlerinin art???na paralel olarak patrikhane yönetimine de hakim olmaya ba?lad?..Neticede,1838’de Cemeran Okulu/Ermeni Yüksek Okulu’nun aç?l??? meselesi yüzünden sarraflar,tefeciler,bankerler,büyük tüccarlar yani zenaatkar Ermeniler ile saray mimar?,darphane müdürü,baruthane sorumlusu gibi resmi Osmanl? görevlilerinin olu?turdu?u gruplar aras?nda ilk çat??ma ve ayr?l?k ba? gösterdi.Geni? Bilgi için bkz.R.H.Davison,Osmanl? ?mparatorlu?u’nda Reform I,s.142 vd;T.Uzun,“Osmanl? Devlet’inde Milliyetçi Hareketler ?çerisinde Ermeniler”,Osmanl?’dan Günümüze Ermeni sorunu,(n?r.H.C.Güzel),Ankara 2001,s.167 vd.
[116]Bkz.Y.G.Çark,a.g.e.,s.250-254;S.J.-E.K.Shaw,a.g.e.,II,s.163;E.Uras,a.g.e.,s.157 vd.
[117]Rumlara verilen imtiyazlar?n Ermenileri de kapsayacak ?ekilde geni?letilmesiyle ortaya ç?kan bu meclis,Patrikhane’de, ondört ruhani üyeden olu?an Meclis-i Ruhani ve onu amira,geriye kalan? da zenaatkar olmak üzere yirmi ki?ilik Yüksek Meclisten te?ekkül etmekteydi.Bkz.,E.Uras,a.g.e.,s.159:M.Hocao?lu,Tarihte Ermeni Mezalimi ve Ermeniler,?stanbul 1976,s.23
[118]R.H.Davison,Osmanl? ?mparatorlu?u’nda Reform I,s.141;Y.G.Çark,a.g.e.,s.79 vd
[119]Bu döneme kadar edebi eserlere hakim olan dini temalar,art?k yerini daha dünya ile ilgili konulara b?rakm??t?r.XIX.
Yüzy?l?n ba?lar?ndan itibaren romantiklerin etkisinde geli?en Ermeni edebiyat? yüzy?l?n son çeyre?inde realizmin etkisine girecektir.Bu ak?m?n temsilcileri fakirlerin sömürülmesinden materyalizme,?stanbullu zengin Ermenilerin yobazl???ndan ahlaki yozla?maya ve toplumsal yabanc?la?maya kadar Ermeni toplumunun ya?ad??? sorunlar? dile getiriyordu.Ama Realistler, yaratt?klar? sahte ayd?nlanma ile geleneksel Ermeni de?erlerine tehdit olu?turduklar? ve Ermenileri her iklim,toplum ve din ile bar???k dünya vatanda?lar?na dönü?türdükleri gerekçesiyle ele?tirildiler.Bkz.,A.Yumul,-R?fat N.Bali,“ Ermeni ve Yahudi Cemaatlerinde Siyasal Dü?ünceler”,Modern Türkiye’de Siyasi Dü?ünce...,363
[120]R.H.Davison,Osmanl? ?mparatorlu?u’nda Reform I,s.143vd.
[121]K?r?m harbinde,Bat?n?n Türkiye ile birlikte hareket etmesi Ermenileri de devletin yan?nda yer almaya sevketmi?,hatta baz? Ermeni ileri gelenleri Ermenistan’? Rusya’dan geri almak için Türkiye ile birlikte bu ülkeye kar?? sava?mak istemi?tir. Bkz.,R.?ahin,a.g.e.,s.167
[122]Bu dönemde hürriyetçi fikirlerin merkezi konumunda bulunan Fransa,1830’lu y?llarda Kudüsteki Kamame kilisesinin istiklalini ortadan kald?rmak ve buray? kendisine ba?lamak için harekete geçmi?ti.Bkz.,Ahmed Lütfi Efendi,Vak’anüvis Ahmet Lütfi Efendi Tarihi II-III,(n?r.Y.Demirel-T.Erdo?an),?stanbul 1999,s.456.
[123]Bu burjuvaziyi te?kil eden Ermeni ayd?nlar? önce milliyetçi oldu.Bu hüviyetlerini aç??a vurmadan özerklik veya milli devlet kurma yönünde gizli faaliyetlerini sürdürdü.Görünü?te liberal,demokratik söylemlerle milli hedeflerine dönük istek ve faaliyetlerini liberal ve demokratik haklar elde etme maskesi alt?nda yürüttü.Bu konuda baz? Osmanl? ayd?nlar?ndan destek bile sa?lad?.Bir ço?u dini duygu veya camiaya ba?l?l?k ?uurundan ziyade ?ahsi tutku veya menfaat içgüdüleriyle hareket eden bu ayd?nlar?n büyük bir k?sm? da kendilerini milliyetçi,ihtilalci ideolojilerin ak?mlar?na terk etmekte veya kaderlerini ?ngiliz,Frans?z politikalar? ile birle?tirmekte idi.
[124]E.Uras,a.g.e.,s.160
[125]Doksan dokuz maddeden ibaret olan Ermeni Milleti Nizamnamesi[Bkz.,E.Uras,a.g.e.,s.165-171]ile Ermeni toplumunun sosyal hayat? ve siyasi varl???nda yeni bir dönem aç?lm??t?r.Bkz.S.J.-E.K.Shaw,a.g.e.,?stanbul 1983,s.164;Y.G.Çark,a.g.e.,s.254
[126]Bu meclisler hakk?nda bkz.E.Uras a.g.e.,s.165vd;V.Artinian,a.g.e.,s.75 vd;Ayr?ca bu meclislere seçilen temsilcilere “milletvekili”s?fat?n?n verilmi? olmas? dikkat çekicidir.Bkz.D.Y?lmaz,a.g.e.,s.119
[127]E.?lter,Ermeni Kilisesi ve Terör,Ankara 1996,s.32;Y.G.Çark,a.g.e.,s.251
[128]Ermeni Milleti Nizamnamesi,Patrikhane’ye cemaati yönetmede geni? yetkiler tan?rken,Ermenilere de bir Genel Meclis(Milli Meclis-i Umumi)kurma imkan? vermekteydi.Bu meclisin 20 üyesi ?stanbul kilise mensuplar? aras?ndan,40’? ta?radan,80’i ise ?stanbul’da ikamet eden meslek te?ekküllerinden seçilecek idi.Daha önce mevcut olan ve 1847 y?l?nda ihdas edilmi? bulunan Dini Meclis(Meclis-i Ruhani)ile 20 üyeli siyasi Meclis(Meclis-i Cismani)muhafaza ediliyor,ancak bunlar?n ve Patrik seçiminin Milli Meclisi taraf?ndan yap?lmas? hükmü getiriliyordu.Bu nizamname,genel hatlar?yla de?erlendirildi?inde Patrik ile yanda?? asiller aras?nda payla??lan iktidar?n mutlak olmaktan ç?karak,Ermeni cemaati ile payla??lmaya ba?land??? sonucuna var?r.Bkz. K.Gürün,Ermeni Dosyas?,Ankara 1983,s.61;G.Bozkurt,a.g.e.,s.181 vd.
[129]E.Kuran,“Ermeni Meselesinin Milletleraras? Boyutu(1877-1891)”,s.19;Türkler-Ermeniler ve Avrupa ?n?r.B.Kodaman),Ankara 1994, s.22
[130]Bkz.S.J.-E.K.Shaw,a.g.e.,s.164;R.?ahin,a.g.e,,s.167;Y.G.Çark,a.g.e.,s.256
[131]E.Uras,a.g.e.,s.178vd.,;R.H.Davison,Osmanl? ?mparatorlu?u’nda Reform I,s.146.
[132]Ermeni dünyas?nda kilise yetki alan?n? geni?letmek gibi bir amaç pe?inde ko?mam??,kendi hizmet alan? içerisinde kalarak, teokratik bir ba?lamda da olsa özellikle Ermeni milliyetçili?i için çal??m??t?r.Bundan dolay?,Ermenilerin milli ?uurui ve mü?terek temsillerinde her zaman milli kimli?e ili?kin bir referans noktas? olarak yer alm??t?r.Bu nedenle Ermeni sekülerle?me sürecinde bat?daki gibi ?iddetli çat??malar?n sonucunda ortaya ç?kan kopu?lar ve kiliseye kar?? dü?manca tav?rlar söz konusu olmam??t?r.B.Levon zekiyan,a.g.e.,s.89vd.
[133]A.Yumul,-R?fat N.Bali,“Ermeni ve Yahudi Cemaatlerinde siyasal Dü?ünceler”,Modern Türkiye’de Siyasi Dü?ünce s.364
[134]Ermeni halk?n?n,XIX.yüzy?l sonlar?ndaki ortalama e?itim düzeyi hakk?nda genel bir fikir verebilmek için Osmanl? ?mparatorlu?undaki Ermeni okullar?n?n iki yüz binden fazla ö?rencisi oldu?unu belirtmek yeterli olacakt?r.Ermeni nüfusun yakla??k yüzde onunu olu?turan bu say?n?n üçte birine yak?n bir k?sm?n? k?z ö?renciler olu?turuyordu.Hatta k?z ve erkek ö?rencilerin birlikte e?itim gördü?ü karma okullar da vard?.Söz konusu okullar müfredat aç?s?ndan da son derece ileri bir noktada idiler.O?renciler Ermenice ve Türkçe’ye daha ilkokulda hakim oluyorlar ve ilkokul üçüncü s?n?fta yabanc? bir dille, ço?unlukla da Frans?zca ile tan???yorlard?.Bkz.,B.Levon Zekiyan,a.g.e.,s.92
[135]P.Dumont,“Tanzimat Dönemi 1839-1878”,s.111
[136]De?i?im o kadar h?zl?d?r ki,yüzy?l?n sonuna do?ru e?itim için on sekiz ya??nda Parise gönderilen Zabel Esayan,
çocukluk an?lar?n? anlatt??? Silihdar’?n Bahçeleri adl? eserinde büyükannesinin hayat?nda kesitler sunar.Mesela ni?an haz?rl?klar? ile ilgili bölümü okudu?umuzda Zabel’in ku?a?? ile büyükannesinin ku?a?? aras?ndaki farkl?l?klar?n ne kadar büyük oldu?u görülür.De?i?imlerle ilgili olarak örnekleri ço?altmak mümkündür.Yüzy?l?n ortalar?nda ?apka kullan?m? ile çok nadir olarak kar??lan?rken yüzy?l?n sonlar?na do?ru bu art?k normal bir durum olmu?tur.Ayn? ?ekilde 1870’li y?llarda hemen hemen hiç rastlanmayan tabut kullan?m? yirmi otuz y?l sonra s?radan bir hal almaya ba?lam??t?r.Bkz.,B.Levon Zekiyan,a.g.e., s.94
[137]A.T.Minasian,“1876-1923 Döneminde Osmanl? ?mparatorlu?unda Sosyalist Hareketin Do?u?unda ve Geli?mesinde Ermeni Toplulu?unun Rolü”,Osmanl? ?mparatorlu?unda Sosyalizm ve Mil?iyetçilik(1876-1923),(n?r.M.Tuncay-E.J.Zürcher),?stanbul 1995, s.170
[138]Abdülmecit döneminde,1863 y?l?ndan itibaren aç?l?p serpilen çe?itli Mason localar? ve buralarda yer alan Ermenilerin Osmanl? siyasi hayat?nda oynad?klar? rol için bkz.,P.Dumont,“Tanzimat Dönemi 1839-1878”,s.73vd.
[139]B.Levon Zekiyan,a.g.e.,s.95:Ermeni Masonlar din ve dinin toplumdaki yerini önemsemekte hakl?yd?.Zira,bu toplumda bütün de?i?me ve geli?melere ra?men XIX.yüzy?l?n yakla??k otuz y?l?na din kavgalar? damgas?n? vurmu?tur.Bu yöndeki tart??malar, 1867-1880 y?llar? aras?nda Kilikya Ermeni Katolik patri?i ve ?stanbul ba?piskoposu olan Andon Bedros Hasuna atfen Hasunyan ve kar??tlar? çat??mas? olarak bilinir.Ermeni dini usullerini,özellikle kilise kanununu latinle?tirme yönündeki son büyük çaba olan Hasunyan hareketine kar??,Mekhitar okulundan yeti?mi? ayd?nlar?n öncülü?ünde güçlü bir tepki geli?ir.?air ve e?itimci M?g?rd?ç Be?ikta?l?yan,Hasunyan kar??t? hareketin ön saflar?ndaki isimlerden birisidir.Bütün Ermenileri dini inançlardan ba??ms?z olarak baz? ortak idealler etraf?nda toplamay? amaçlayan Be?ikta?l?yan okullar kurmak,halk?n ortalama e?itim düzeyini yükseltmek ve Avrupa ile daha yak?n ili?kiler kurmak dü?üncesindedir.O,ilk bak??ta dini inançlar? da içine alan millet anlay???ndan farkl?,yeni ve laikle?mi? bir millet anlay???n? savunur görünmektedir.Bunun için,dine kay?ts?zl?kla suçlanm??,kurdu?u topluluk da sert ele?tirilere hedef olmu?tur.Ermeniler aras?nda zaman zaman kanl? mücadelelere sahne olan ve kar??l?kl? nefret ve küçümseme duygular?yla sürdürülen bu inanç kavgalar? XX.yüzy?l?n ba??nda sona erse de,bu polemik günümüze kadar gelecektir.Bkz.,B.Levon Zekiyan,a.g.e.,s.98vd:D.K?l?ç,a.g.e.,s.157-162
[140]B.Levon Zekiyan,a.g.e.,s.97
[141]?ngiliz Büyükelçisi Sör H.Elliot’un bu husustaki kayd? için bkz.,B.N.?im?ir,a.g.e.,s.470vd.
[1429E.Uras,a.g.e.,s.186;Halbu ki,?ngiltere’nin ?stanbul büyükelçisi H.Layard’dan Kont Derby’e gönderilen 18 Mart 1879 tarihli mektuba göre bir y?l önce Ermeni patri?i“Ermenilerin Türk idaresinde memnun olduklar?n?,Rusya’ya geçmektense Türklerin idaresinde olmay? tercih ettiklerini,üstelik askere al?narak Türk topraklar?n? savunacaklar?n? söylemi?ti.”Ama ayn? patrik mektubun yaz?ld??? gün ziyaret etti?i elçiye”O zamanki ?artlar öyleydi.Bugün durum de?i?ti.Zira Ruslar?n ba?ar?lar? ve bar?? antla?mas?nda Ermenistan’?n idari reformu hakk?nda bir madde koymu? bulunmalar?,önceki durumu kökünden de?i?tirdi.” diyebilecekti.[Bkz.B.N.?im?ir,?ngiliz Belgelerinde Osmanl? Ermenileri(1856-1880),(n?r.?.Orei),Ankara 1986,s.154]Ayn? Patri?in gerekirse ayaklanma ç?karabileceklerine dair sözleri için bkz.,B.N.?im?ir,a.g.e.,s.471
[143]B.Kodaman,Ermeni Maceras?,sparta 2001,s,46:Bu gayretleri ve k?smi bir ba?ar? elde etmi? olmalar?na ra?men Ermenilerin arzulad?klar? hedefe ula?amad?klar? bir gerçektir.Nitekim,21 Temmuz 1878 tarihinde yap?lan Milli Ermeni Konseyi toplant?s?ndan sonra yay?nlanan beyannamede”....61.maddede ac?nacak bir ?ey varsa,o da bu maddenin bizim meselemizin hallini k?smen geciktirmesi,milletin ümitlerini temin etmemesi ve gelecek için de bir mükafat vermemesidir.Hangi millet ani bir ?ekilde arzular?n? elde etmi?tir.Bu gibi i?ler ne bir gün içinde,ne de bir adam?n eliyle yap?lmaz.Gelecek için haz?rlanal?m. Orada burada kalmayal?m.Ermenistan’a gidelim.Milletimizin içinde i?bilirleri,ün sahibi,vatansever e?itimcilerimizi,kilise adamlar?m?z? Ermenistan’a gönderelim.Terbiyecilerimiz,ö?retmenlerimiz,o kadar ate?li olan gençlerimiz Ermenistan’a gitsinler...”denilmekteydi.Bkz.,B.Kodaman,“Abdulhamid ve Paul Terziyan”,Ondokuz May?s Üniversitesi E?itim Fakültesi Dergisi, S.2(1987),s.44
[144]XIX.yüzy?lda Ermeniler aras?nda yayg?nla?an siyasal dü?ünceler liberalizm,milliyetçilik,sosyalizm ve bir yerde
feminizm olarak dü?ünülebilir.Liberalizm daha çok bat?da e?itim görmü? ayd?nlar?n ve piyasa ekonomisini destekleyen ?ehirli orta s?n?flar?n benimsedi?i bir dü?ünce idi.Bu dü?ünce liberal demokratik Ramgavar partisi taraf?ndan temsil edildi.Bunlar,daha çok ekonomik anlamda bir liberalizmi savunuyordu ve tutucu yönü a??r basan bir partiydi. ?deolojik pragmatizmi ve evrimci ilerlemeyi savunuyor,ink?laba kar?? ç?k?yordu.Sosyalist dü?ünce Rus popülizmi ve Marksizm den etkilenen,devrimci sosyal demokrat H?nçak partisi taraf?ndan temsil edilmekteydi.Bunlar,sosyalist bir dünya düzeni içerisinde ba??ms?z,sosyalist bir Ermeni devletinin kurulmas?n? savundular.[Bkz.,A.Yumul,-R?fat N.Bali,“Ermeni ve Yahudi Cemaatlerinde Siyasal Dü?ünceler”,Modern Türkiye’de Siyasi Dü?ünce s.364 vd.]Ta?naklar ise milli birli?i s?n?f sava??ndan daha önemli bulmaktayd?.Ancak bunlar?n ilk program? Osmanl? idaresi alt?nda Ermenilere tan?nacak özgürlük ve otonomi ile s?n?rl? kalm??t?r.Bkz.,A.Yumul,-R?fat N.Bali,“Ermeni ve Yahudi Cemaatlerinde Siyasal Dü?ünceler”,Modern Türkiye’de Siyasi Dü?ünce s.365:Bu partilerle ilgili olarak geni? bilgi için ayr?ca bkz.,O.Çak?r,Osmanl? Devleti Döneminde Ermenilerin Kurdu?u Partiler,Malatya 2002(Bas?lmam?? yüksek lisans tezi)
[145]B.Levon Zekiyan,a.g.e.,s.103
[146]R.?ahin,a.g.e.,s.75
[147]Genellikle Türk ahalinin sebep oldu?u Anadolu isyanlar?,XVI.yüzy?l?n ikinci yar?s?ndan itibaren süreklilik kazanm??, XVII,yüzy?lda çe?itli safhalar geçirerek 1703’e kadar sürmü?tür.Vilayetler rejiminin de?i?tirildi?i bu tarihten itibaren 1 839’a kadar geçen süre mütegallibe valiler dönemi olarak an?lacakt?r.Bu valiler zaman zaman merkezi hükümete kafa tutacak, hatta sava?a dahi girecektir.XIX.yüzy?l?n ilk çeyre?inde mütegallibe vali,türedi ayanlar meselesi tam hal yoluna girerken,bu defa da gayr?müslim topluluklar?n siyasalla?ma süreci h?zlanacak ve Osmanl? devleti,Avrupal? sömürgeci güçler yan?nda bir de asgari be? yüz y?ldan beri tebaas? olan bu topluluklarla mücadele etmek zorunda kalacakt?r.Bkz.,M.Akda?,“Türkiye’nin Bat?l?la?mas?n? Zorunlu K?lan Tarihsel Ko?ullar”,Cumhuriyetin 50.Y?ldönümü Anma Kitab?,Ankara 1974,s.392vd.
[148]F.Georgeon,“Son Canlan??(1878-1908)”,Osmanl? ?mparatorlu?u Tarihi II,s.194vd.
[149]Bir Amerikal? misyoner,“ Biz H?r?stiyanlar ve H?ristiyanl?k için okul,hastahane aç?yoruz.?laç götürerek,modern t?bb? ve e?itimi kuruyoruz.Türk bizi istemeyebilir.Ama oran?n sahibi Türkler de?il ki.”demekteydi.Bkz.,Everett P.Wheeler,The Duty of United States of American Citizens in Turkey,Newyork 1896,s.35. | | | | ----------------------
* İnönü Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Başkanı -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | | | | | « Geri | | | |
|
|
| | |
Anasayfa
İletişim
