| | | | | | MISIR'DA VEZ?RL?K PAYES?NE SAH?P NUBAR PA?A (1824-1899)Dr. Süleyman KIZILTOPRAK*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | |
| | .n@ le="text-align: juğÿ% 8 MISIR'DA VEZ?RL?K PAYES?NE SAH?P NUBAR PA?A (1824-1899)227Ö· mily: Verdana;">MISIR’DA VEZ?RL?K PAYESINE SAH?P NUBAR PA?A(1824-1899)
Dr.Süleyman KIZILTOPRAK*
G?R??
Ermeniler,Osmanl? Devleti’nin tebas?n? olu?turan Rum,Bulgar,Arnavut,Arap,Türk vb. unsurlardan biri olarak ülke s?n?rlar? içinde,en geni? özgürlüklere ve haklara sahiptiler.Ermeniler,Osmanl? millet sistemine göre,özel vak?flar? arac?l??? ile din, e?itim ve sa?l?k hizmetlerini,merkezi otoritenin herhangi bir k?s?tlamas?na maruz kalmadan,kendi ba?lar?na organize ediyorlard?.
Ermeniler bir Osmanl? unsuru olarak,her türlü e?itim görme imkanlar?na da sahiptiler.Yabanc? ülkelere gitmek,oralarda e?itim gördükten sonra tekrar Osmanl? Devleti’ne dönerek bürokraside görev almak konusunda herhangi bir engelle kar??la?m?yorlard?. Bu ?ekilde,ba?ta hariciye nezareti olmak üzere,di?er bürokratik birimlerde görev alan ve zamanla naz?rl??a kadar yükselen bir çok Ermeni as?ll? Osmanl? vatanda?? vard?r.Hatta bunlardan baz?lar?,mesleklerindeki ba?ar?lar? nedeniyle,çok takdir toplam??t?r.Bunlar?n o?ullar?,torunlar? veya ailenin di?er bireyleri baba-dede mesle?ini uzun y?llar devam ettiregelmi?lerdir.III.Selim(1789-1807)zaman?ndaki Dadyanlar,II.Mahmud(1808-1839)zaman?ndaki Düz o?ullar?,Balyan aileleri gibi,Nubar Pa?a ailesi de M?s?r’da önemli makamlara gelmi?tir.
A.MISIR’A YERLE?EN ERMEN?LER
M?s?r,1805 y?l?nda Mehmet Ali Pa?a(1805-1848)’n?n vali olmas?ndan itibaren,siyasi ve ekonomik aç?dan güçlü ve at?l?mc? politikalar?n uygulanmas?na sahne oldu.Sanayi alan?ndaki yat?r?mlar ve tar?mdaki iyile?meye ba?l? zenginle?me ile birlikte Süvey? Kanal?’n?n aç?lmas? M?s?r’? bir cazibe merkezi haline getirdi.K?z?ldeniz ve Do?u Akdeniz’de ticari faaliyetlerin art?? göstermesi,Osmanl? Devleti içinden ve d???ndan çok say?da müte?ebbisin ve tüccar?n dikkatini M?s?r’a yöneltti.Bunun sonucunda,çok say?da Avrupal?,ba?ta ?ngiliz,Frans?zlar olmak üzere,özellikle ?skenderiye’ye ticari faaliyetlerde bulunmak amac?yla yerle?tiler.[1]Frans?z i?gali s?ras?nda,yani 1798-1801 y?llar?nda ?skenderiye’nin nüfusu 8 bin civar?nda iken,
Mehmet Ali Pa?a’n?n tersane kurmas?,su kanallar? ve fabrikalar kurmas?ndan sonra ?ehrin nüfusunda birdenbire büyük patlamalar oldu.Kent,M?s?r içinden ve Osmanl? Devleti’nin di?er kentlerinden de büyük göçler almaya ba?lad?.Osmanl? Devleti vatanda?? olan Ermeni ve Rumlar da ?skenderiye’ye yerle?meye ba?lad?lar.[2]Hatta ?skenderiye’ye göç edenlerin Ço?u,Osmanl? Devleti’ne mensup az?nl?klard?.[3]Bab?ali de onlar? kendi vatanda?? olarak tan?yordu.Ama bunlar kendilerini Yunan,Frans?z,?talyan, ?ngiliz,Frans?z ya da Avusturya konsoloslu?una daha yak?n buluyorlard?.Çünkü,gerek ticari ç?karlar?,gerekse milliyetçilik duygular? onlar? Bab?ali’den uzakla?t?r?yordu.[4]
1882 y?l?nda M?s?r’?n ?ngiltere taraf?ndan i?gal edildi?i s?rada tespit edilen rakamlara göre,M?s?r’da ya?ayan yabanc?lar?n çok az?-yakla?Ik 4 bin kadar?-Kahire’de ya??yordu.[5]Buna ra?men,?skenderiye’nin kozmopolit bir yap?s? vard?.Çünkü Mehmet Ali Pa?a’n?n stratejik hedeflerini gerçekle?tirmesi için ?skenderiye bir liman kenti olarak büyümeye aç?kt?.K?rsal bölgeleri dahil olmak üzere,toplam nüfusu 350 bin olan ?skenderiye’de,212 bin ki?i ?ehir merkezinde ya??yordu.?skenderiye’nin bir liman ve ticaret kenti olmas? sebebiyle,kentte geçici olarak 5 bin yabanc? tüccar bulundu?u gibi,buradaki nüfusun yakla??k 76 binini yabanc?lar olu?turuyordu.Yabanc? nüfusun yakla??k olarak 22 bini Rum ve Malt?z,610 bini Frans?z,7 bini ?talyan,4,5 bini ?ngiliz,3 bini Avusturyal? idi.Buna ilave olarak,Suriye ve Lübnan’dan gelen Hiristiyan az?nl?klar ve Ermenilerin toplam nüfusu ise 30 bin civar?ndayd?.[7]
B.NUBAR PA?A’NIN MISIR’A G?TMES? VE KAR?YER?
1825 y?l?nda ?zmir’de do?an Nubar,Karaba?’dan Osmanl? Devleti topraklar?na göç eden ve ticaretle me?gul olan bir Ermeni ailesine mensuptur.?sviçre ve Fransa’da bir müddet e?itim ald?ktan sonra 15 ya??nda tekrar ?zmir’e dönmü?tür.Burada iki y?l kald?ktan sonra,M?s?r’?n ticaret ve hariciye naz?r? olan day?s? Bo?os Yusufyan taraf?ndan 1842 y?l?nda M?s?r’a ça?r?l?p, ikinci katip s?fat? ile Mehmet Ali Pa?a’n?n hizmetine girmi?tir.
Nubar’?n M?s?r’a gitmesinin ve orada hemen bürokrasiye girmesinin en önemli nedeni,Frans?zcay? mükemmel seviyede bilmesiydi. Çünkü Mehmet Ali Pa?a zaman?nda,Frans?z ya?am biçimi,dilden ba?layarak tart??mas?z üstünlük kazanm??t?.Örne?in, ?skenderiye’de ya?ayan nüfusun resmen M?s?rl? sayIlan çok büyük bir bölümü yaln?zca Frans?zca konu?uyordu.[8]Nubar,1844 y?l?nda day?s? öldükten sonra katip ve tercüman olarak M?s?r’da çal??m??t?r.Karde?i Arakel de ayn? ?ekilde Nubarla birlikte çal??maktayd?.Nubar Mehmet Ali Pa?a’n?n o?lu ibrahim Pa?a’n?n yan?nda dan??man s?fat? ile Avrupa ve ?stanbul’da resmi temaslara kat?lm??t?r.Abbas Pa?a’n?n valili?i(1848-1854)zaman?nda,iki karde?in kariyeri sekteye u?rad?.Çünkü Abbas Pa?a, Frans?z yanl?s? politikalardan ayr?larak ?ngilizlere yakla?may? tercih etti.Nitekim Tanzimat reformlar?n?n M?s?r’da da uygulanmas?n? isteyen Bab?ali’ye kar?? ?ngilizlerin deste?ini alarak kar?? ç?kt?.[9]Bu politik ortamda Frans?z ekolünden gelen Arakel azledildi.Nubar da gözden dü?tü.Bununla da yetinmeyen Abbas Pa?a iki karde?i Kahire’den uzakla?t?rarak Viyana ve Berlin’e memur olarak gönderdi.[10]
Said Pa?a(1854-1863)’n?n valili?i s?ras?nda M?s?r Demiryollar? te?kilat?nda ba?ar?l? bir görev yapt?.?smail Pa?a(1863-1879) zaman?nda Avrupal? ve M?s?rl? hakimlerden olu?an Karma Mahkemeler’ in kurulmas? projesini üstlendi.Bunlar?n neticesinde, Nubar Pa?a’ya Osmanl? Devleti taraf?ndan bir çok rütbe verilmi?tir.En son olarak 12 Receb 1290/5 Eylül 1873 y?l?nda vezirlik rütbesi alm??t?r.[11]
1.?smail Pa?a’n?n H?divlik Ünvan? Almas?nda Nubar Pa?a’n?n Rolü
Nubar Pa?a,kariyerindeki en ba?ar?l? ve ayn? ölçüde tart??malara neden olan icraatlar?n? ?smail Pa?a(1863-1879)zaman?nda yapm??t?r.?smail Pa?a zaman?nda M?s?r’?n idari yap?s?nda önemli de?i?iklikler meydana geldi.Bu de?i?iklerde,uzun süre hariciye-hakaniye naz?r? olarak görev yapan Nubar Pa?a’n?n önemli katk?lar? vard?.
Habe? Seferi ile Etiyopya’y? valili?ine katan ?smail Pa?a Afrika ve K?z?ldeniz’deki faaliyetlerini art?rmak için,M?s?r ordusundaki 18 bin s?n?r?n?n kald?r?lmas?n? ve 30 bine ç?kar?lmas?n? istiyordu.Ayr?ca,ni?an vermek,kanun yapmak,antla?ma imzalamak,yabanc? devletler nezdine siyasi memurlar göndermek haklar?n? ve kendisine Hidiv ünvan?n?n verilmesini istiyordu. Bunun için,?smail Pa?a Nubar Pa?a vas?tas?yla,Osmanl? Padi?ah? Abdülaziz ile bar??ç?l yollarla anla?arak hedefine ula?ma yolunu tercih etti.Bu ba?lamda,?smail Pa?a“kap?yolda?? hediyesi”ad?yla Osmanl? Devleti ileri gelenlerine bir tak?m de?erli hediyeler da??tarak,?stanbul’la ili?kilerini iyile?tirdi.Bu yolla Bab?ali’yi,kendisine do?ru odaklanacak ?üphelerden uzak tutmaya çal??t?.[12]?smail Pa?a,Eflak Bo?dan olaylar? ç?kt??? s?rada istanbul’a 8 bin ki?ilik bir askeri kuvvet gönderdi. 1866 y?l?nda,Girit ayaklanmas? ba?lay?nca,18 bin ki?ilik bir askeri kuvveti Girit’e gönderdi.[13]
?smail Pa?a Bab?ali ve Saray ile ili?kilerini geli?tirerek imtiyazlar elde etme politikas?nda,Nubar Pa?a’n?n üstün gayretleri neticesinde k?smen ba?ar?l? oldu.Sultan Abdülaziz ve Sadrazam Fuat Pa?a da ?smail Pa?a’n?n asker göndermesi,hediyeler da??tmas? ve vergileri art?rmas?ndan memnundular.[14]?smail Pa?a bu olumlu havadan istifade ederek Nubar Pa?a’y? sürekli ?stanbul’a gönderiyordu.[15]Müzakereler sonucunda,M?s?r’?n idari yap?s?nda,?smail Pa?a’n?n istekleri do?rultusunda,önemli de?i?iklikler oldu.8 Haziran 1867 ferman? ile ?smail Pa?a yukar?da dile getirilen isteklerine kavu?tu.Bu ayr?cal?klar ba?lam?nda,Hidiv Osmanl? bürokrasisinde vezir ile e?it bir statü kazand?.M?s?r’?n Hidivi art?k M?s?r vilayet s?n?rlar? dahilinde geçerli olmak üzere kanun yapma,yabanc? hükümetlerle ticari ili?kiler kurma hakk?n? kazand?.M?s?r ordusunun asker say?s?nda bir s?n?rlama devam etti.Ancak,asker say?s?,sava? zamanlar?nda art?r?larak 45 bine ç?kt?.[16]
Bundan sonra M?s?r Hidivine verilen 1873 ferman?,?smail Pa?a’n?n elde etti?i imtiyazlar? tek bir metin üzerinde toplayan bir belgedir.Önemi bu teyid niteli?inden kaynaklanmaktad?r.1873 ferman? ile M?s?r yeni bir konum elde etmi?tir.Bundan sonra M?s?r,Bab?ali ve yabanc? ülkelerle olan ili?kilerinde 1873 ferman?n? referans alarak hareket etmeye ba?lam??t?r.Bu nedenle 1873 ferman?,M?s?r’?n anayasas? niteli?indedir.[17]
Bu fermanlarla kazand??? yeni konum itibariyle M?s?r,hukuki olarak Osmanl? Devleti’ne ba?l? görünmesine ra?men,siyasal aç?dan yar?-otonom bir statü içindeydi.Bu yüzden,Osmanl? Devleti’nin uluslararas? yapt??? antla?malar gere?ince yüklendi?i sorumluluklar ve yükümlülükler M?s?r için de geçerliydi.Bunlardan en önemlisi,Avrupal? devletlere tan?nan kapitülasyonlard?.[18]
2.Nubar Pa?a’n?n M?s?r Mali Krizindeki Rolü
M?s?r H?divi ?smail Pa?a 1872 tarihinden itibaren Bab?ali’den elde etti?i,serbest borçlanma hakk? sayesinde,finans aç???n? kapatmak için gayret ediyordu.Öte yandan,Sudan ve Habe?istan’? M?s?r’a katmak için çok yüksek askeri harcamalar yap?yordu.[19]Bu at?l?mlar?n? finanse edebilmek için,ilk önce ?skenderiye’deki Rum as?ll? bankerlerden borç ald?.Bu iç borçlanma yetersiz kal?nca,Avrupal? bankerlerden borç almaya ba?lad?.?smail Pa?a’n?n bu s?radaki dan??man? Nubar Pa?a idi. Nubar Pa?a,?smail Pa?a ad?na Avrupal? devletlerle ve Osmanl? Devleti ile görü?meler yapt??? gibi,borçlanma konusunda da Avrupal? bankerlerle irtibat kuruyordu.[20]Bu yüzden ?smail Pa?a’dan sonra,M?s?r’?n içine dü?tü?ü borç bata??ndan en fazla sorumlu olanlardan biri de Nubar Pa?a’d?r.[21]Nubar Pa?a,M?s?r ad?na borç toplama i?i yaparken,kendi ad?na da komisyon ?eklinde rü?vet al?yordu.Bu yolla büyük bir servetin sahibi oldu.[22]?smail Pa?a bu yüzden Nubar Pa?a’n?n bankerlerle Avrupa’da görü?meler yapmas?ndan ve iflas eden ?irketlerin zararlar?n?n bütçeden kar??lanmas?ndan rahats?zl?k duymaya ba?lad?.?smail Pa?a bir ölçüde mali krizden Nubar Pa?a’y? sorumlu tutmaktayd?.Bu yüzden aralar? aç?lm??t?.?smail Pa?a zaman?nda,96 milyon Cüneyh bu yolla borç al?nm?? ancak,bu rakam?n sadece 54 milyonu ?smail Pa?a’n?n eline geçmi?tir.[23]Geri kalan 42 milyonluk k?s?m,bankerlere ödenecek faizlerdir.
Süvey? Kanal?’n?n hisselerini satmakla,ancak mali s?k?nt?n?n çok küçük bir k?sm?n? kar??layan Hidiv k?sa vadeli olmas?na ra?men,o dönemdeki en yüksek faiz oran? olan %30 ile borç temin etmeye çal???yordu.[24]?smail Pa?a idaresindeki M?s?r’?n borçlanma kredisi tükenmi?ti.Vadeleri gelen borçlar?n? ödeyemez durumda kalan ?smail Pa?a,çok yüksek oranlardaki faize raz? olarak yine borçlanmay? sürdürdü.Fakat,1875 y?l?nda tüm borçlar? 91 milyon Pounda ç?k?nca yeni kaynak bulamad?.
1875 y?l? sonlar?na do?ru Hidiv ?smail Pa?a,?ngiltere hükümetinden mali problemleri çözmek amac?yla bir uzman? Kahire’ye göndermesi talebinde bulundu.Stephen Cave bu görevle Kahire’ye geldi.Nubar Pa?a,H?div’in daha fazla güç kaybetmesini sa?lamak ve halk?n sempatisini kazanmak amac?yla,Cave heyetine kar?? ç?kt?.Nubar Pa?a,sözkonusu heyetin yapaca?? çal??malar neticesinde,?ngilizlerin M?s?r’?n iç i?lerine daha fazla müdahale edece?ini savunarak bu durumun önlenmesi için,Rus ve Alman ba?konsoloslar?na müracaat etti.Rus ve Alman Hükümetleri H?div ?smail Pa?a’ya Cave heyetine kar?? yard?m teklifinde bulundu. Fakat Hidiv bu yard?m tekliflerini redderek Nubar Pa?a’y? harcamak için durumu ingiliz konsolosuna da bildirdi.[25]
3.?smail Pa?a’ya Kar?? Mücadelesi
?smail Pa?a’n?n siyasi bak?mdan kendisini ?ngilizlere ve M?s?r halk?na kar?? zor durumda b?rakmas?ndan sonra,Nubar Pa?a M?s?r’da kalamayaca??n? dü?ünmeye ba?lad?. Bu durumda ba?ka alternatifi olmad???n? gören Nubar Pa?a 5 Ocak 1876 tarihinde görevinden istifa etti.21 Mart’ta da M?s?r’dan ayr?larak Avrupa’ya gitti.Bu olaydan sonra,Hidiv ?smail Pa?a’n?n nüfuzunu ortadan kald?rmak ve ki?isel emellerini tatmin etmek amac?yla,yabanc?larla i?birli?i yapmaya ba?lad?.M?s?r’?n içinde bulundu?u ekonomik ve siyasi bunal?mdan ç?kmas? için ?ngiltere’nin müdahalesi gerekti?i yolunda fikirler ortaya atarak, Londra hükümeti nezdinde sempati toplamaya ba?lad?.Nubar Pa?a’ya göre M?s?r’a d?? müdahale kaç?n?lmazd?.Bu müdahaleyi de en fazla alacakl? durumda olan ?ngiltere yapmal?yd?.
Bu s?rada Alman ba?bakan? Bismarck,?ngiltere’ye M?s?r’? i?gal etmelerini tavsiye etti.Bismarck’?n kurgulad??? senaryo; M?s?r’a giren ?ngiltere ile ?stanbul’a girecek Rusya,Akdeniz’de birbirleriyle hakimiyet mücadelesine giri?ecekler ve bunun sonucunda ç?kacak s?cak çat??madan,iki taraf da birbirine a??r bir darbe vuracakt?.Almanya ise onlar?n güç kaybetmesinden faydalanarak,Avrupa’da ayakta kalan tek güç olacakt?.[26]
Disraeli bu teklifi de?erlendirmek için Nubar Pa?a’y? Londra’ya ça??rd?.Nubar Pa?a,?ngiliz taraftar? politikalar izledi?ini ve yine bu yönde çal??aca?? konusunda muhataplar?n? iknaya çal???yordu.[27]Disraeli onunla ?ngiltere egemenli?inde M?s?r’da bir idare kurulmas?n?n mümkün olup olmad???n? tart??t?.Almanya’n?n Londra elçisi Count Münster de bu görü?melere kat?ld?.[28] Almanya ise,?ngiltere’ye yapt?klar? teklifin pe?inde olarak,?ngiltere’nin M?s?r’? i?gal etmesinin M?s?rl?lar?n ç?kar?na oldu?u görü?ünü savunarak Nubar Pa?a’n?n bu yönde çal??mas?n? tavsiye ettiler.[29]Osmanl? Devleti,Nubar Pa?a’n?n Londra ziyaretini takibe al?p soru?turdu.Nubar Pa?a,Bab?ali’yi ziyareti hakk?nda bilgilendirirken,görü?melerinin gerçek boyutu üzerinde durmad?.?ngiltere’nin M?s?r sorunundan çok Bulgar sorunuyla ilgilendi?i görü?ünü dile getirdi.[30]
Nubar Pa?a,Londra’da ki?isel kayg?larla M?s?r’?n ?ngiltere taraf?ndan i?gal edilmesini ve kendisinin de bu yönde verilecek görevleri yapmaya haz?r oldu?unu-hatta bu bak?mdan en iyi alternatif oldu?unu-ikna etmeye çal??t?.Bu çabalar? sonucunda hemen bir i?gal gerçekle?mese bile Hidiv ?smail Pa?a’ya bask? yapan ?ngilizler Nubar Pa?a ba?kanl???nda yeni bir hükümetin kurulmas?n? istemeye ba?lad?lar.[31]
Böylece,M?s?r konusunda ?ngiltere ve Fransa’n?n ortakl?k ili?kisi resmen ilk kez ba?lam?? oldu.?ngiltere ile Fransa M?s?r’daki alacaklar?n? tahsil etmek üzere,Borçlar Sand??? idaresini kurmak için anla?t?lar.Goschen kararnamesi ad?yla an?lan ?ngiliz-Frans?z Dual Kontrolörlü?ü(?kili Kontrol)18 Kas?m 1876’da ilan edildi.[32]Bundan sonra,ikili Kontrol yönetimi ile ?ngilizler ve Frans?zlar M?s?r’?n mali i?lerini kontrol etmeye ba?lad?lar.Bununla birlikte iki ülke Nubar Pa?a’n?n hükümet kurmas?n? uluslararas? alanda dile getirerek gerek Bab?ali’ye gerekse Hidiviyet’e bask? yapt?lar.[33]Böylece Nubar Pa?a, ?smail Pa?a’ya kar?? ilk zaferini elde etti.
C.BERL?N KONGRES?NDE NUBAR PA?A’NIN ERMEN? PROJES?
Bu s?rada Berlin Konferans?’n?n toplanmas? için haz?rl?klar yap?l?yordu.Rusya ile ?ngiltere 30 May?s 1878’de Londra’da toplanarak aralar?nda anla?abilecekleri noktalar? tespit ederek bir memoradum imzalad?lar.Ermeni Sorunu da bu maddeler aras?nda yer ald?.Rusya Ayestefonos antla?mas?nda 16.Maddede yer alan Ermenilerle ilgili hükümlerden baz?lar?n?n de?i?tirilmesine raz? oldu.[34]
Berlin Konferans?na kat?lmak üzere,Patrik Nerses Varjabedyan eski patrik Hr?myan ba?kanl???nda bir Ermeni Heyeti’nin kurulmas?na önayak oldu.Heyet,Roma,Paris,Berlin,Londra ve Rusya’da temaslarda bulunarak ba??ms?z bir Ermenistan kurulmas? yolundaki tekliflerine destek arad?lar.[35]
Bu s?rada Nubar Pa?a da farkl? bir proje haz?rlad?.Nubar Pa?a,Osmanl? Devleti’ne ba?l? yerel M?s?r Hükümetinin bir üyesi olarak kaleme ald???“Ermenistan’a uygulanacak ?slahat hakk?ndaki görü?”ü[36]Bab?ali taraf?ndan tepkiyle ar??lanmad?.[37] Nubar Pa?a,büyük devletlerin kontrolü alt?nda Ermenistan idaresinin ?slah edilmesini ve padi?ah?n onay? ile bir Ermeni genel Valinin atanmas?n? istiyordu.Ancak patrikhanenin hedefi tam bir ba??ms?zl?k oldu?undan Nubar Pa?a’n?n tekliflerine ?iddetle kar?? ç?kt?lar.Bismarck da Nubar Pa?a’n?n projesi yerine patrikhanenin projesini tercih ederek kongreye verdi.[38]Ancak Kongre’de Ermenilerin bekledikleri sonuç ç?kmad?.Nubar Pa?a’n?n projesi de burada tercih edilmedi.
D.?NG?LTERE’N?N MISIR’I ??GAL? ÖNCES? VE SONRASINDA NUBAR PA?A
?ngiltere ve Fransa 27 A?ustos 1878 tarihinde kurulan Nubar Pa?a Hükümetine,borçlar? bahane ederek baz? bask?lar uygulad?lar. Bunun bir sonucu olarak,?ngiltere ve Fransa birer vatanda?lar?n?n Nubar Pa?a’n?n kabinesine girmesini sa?lad?lar.?ngiliz Sir Rivers Wilson 26 Eylül’de maliye naz?r?,Frans?z Andre de Blignieres de 16 Kas?m’da nafia naz?r? olarak bu kabinede yer ald?.[38]
M?s?r’da 1876 y?l?nda,maliye ve nafia nezareti üzerinde kurulan,?ngiltere ve Fransa’n?n‘?kili Kontrol’ünden kaynaklanan dan??manl?k uygulamas?,?ngiltere’nin i?galinden sonra di?er nezaretlere yay?ld?.Ancak daha sonra,ikili Kontrol kald?r?l?nca ?ngilizler,nezaretlerdeki kendi vatanda?lar? d???ndaki Avrupal?lar? görevlerinden almaya ba?lad?.Buna ra?men,Lord Dufferin’in 1883 y?l?ndaki düzenlemelerine kadar her nezarette bir veya iki Avrupal? gözlemci,tüm önemli kararlara müdahale için haz?r bekliyorlard?.[40]Lord Dufferin’in düzenlemelerinden sonra,her naz?r bir ?ngiliz dan??manla çal??mak zorunda kald?.Görünü?te bu ?ngiliz dan??manlar?n sadece,isti?are yetkisi vard?.Ancak,uygulamada bir naz?r dan??man?na onaylatamad??? en küçük bir karar? bile,uygulatam?yordu.[41]Buna ra?men ?ngilizler,M?s?r Hükümeti’nin naz?rlar reisini kendi istekleri do?rultusunda hareket edenler aras?ndan seçmeyi tercih ediyorlard?.
Naz?rlar?n ba??ms?z karar almalar? karakterlerine ba?l? bir durumdu.Ancak onlar?n böyle davranmalar? neredeyse imkans?z gibiydi.Yukar?da da de?inildi?i gibi,bir naz?r öncelikle karar?n? dan??man?na kabul ettirecek sonra,bir çe?it H?divin dan??man? gibi fakat,fiilen tek yetkili,?ngiliz Genel Konsülü’ne bu karar? onaylatacakt?.En sonra da Hükümetin ba?kan? olan H?divden onay alacakt?.M?s?r’?n i?galden sonraki tarihi özellikle 1887’den sonra bu dan??manlar ve Genel Konsülün elinde ?ekillendi.Nezaretlerdeki memurlar ve naz?rlar?n ba??ms?zl?klar? yukar?da anlat?ld??? gibi,çok k?s?tlanm??t?.[42]
Nubar Pa?a,M?s?r’?n ?ngiltere himayesi alt?na girmesi gerekti?ini savunan fikirlerini zaman zaman ilan ediyordu. ?ngiltere’yle bu bak?mdan s?k? ili?kiler içindeydi.[43]Bu durumdan oldukça rahats?z olan M?s?r Yüksek Komiseri Gazi Ahmet Muhtar Pa?a,zaman zaman yazd??? raporlarda ?ikayetlerini Bab?ali’ye iletmi?tir.[44]
Nubar Pa?a,Hidiv ?smail zaman?nda naz?rl?k yapm?? ve ülkenin mali kriz sonras?nda i?gal edilmesine yol açan icraatta pay sahibi olmu? ve ayn? zamanda ad? yolsuzluklara kar??m?? bir politikac?yd?.Kamuoyundaki bu olumsuz kanaatlerin aksine, ?ngiltere’nin M?s?r’? i?gal etmesinden sonra tekrar ortaya ç?karak iki kez(birincisi:Ocak 1884-1888;?kincisi:Nisan 1894-Kas?m 1895)M?s?r naz?rlar reisi olmay? ba?ard?.Ancak onun bu yeni dönemde,naz?rlar reisi olu?u M?s?r halk?n?n faydas?na bir sonuç do?urmad?.?ngiltere’nin M?s?r genel-konsülü Sir Evelyn Baring(Cromer)’in kuklas? gibi hareket etmekteydi.[45]Fakat bu fotografta yer almaktan Nubar Pa?a da pek mutlu de?ildi.Nubar Pa?a,?ngiliz yanl?s? olmas?na ra?men ingiltere’nin bu a??r? bask?s?ndan rahats?zl?k duyuyordu.[46]Son kez göreve geldi?i s?rada,?ngiliz Genel-Konsülü Lord Cromer’in bask?lar?na dayanamayaca??n? anlayarak istifa etmek zorunda kald?.Bundan sonra M?s?r’dan ayr?larak Avrupa’da ya?amaya ba?lad?.1899 y?l?nda öldü.
SONUÇ
Nubar Pa?a,ondokuzuncu yüzy?l?n ikinci yar?s?nda M?s?r’da önemli makamlara gelmi? bir devlet adam?d?r.Kariyerine katip olarak ba?lay?p naz?rlar reisi(ba?bakan)olarak son vermi?tir.?zmir’den gitti?i 1842 y?l?ndan,naz?rlar reisi olarak ayr?ld??? 1895 y?l?na kadar M?s?r’da toplam 53 sene hizmette bulunmu?tur.Bu bak?mdan ülkenin kaderinde önemli roller alm?? bir ki?idir.Bu uzun dönem içerisinde ba?ar?l? ve övgüye lay?k çal??malar? oldu?u gibi,ayn? ölçüde tenkite ve suçlamalara maruz kald??? icraatlar? da vard?r.Genel olarak Nubar Pa?a,Hidiv ?smail Pa?a’n?n göreve geldi?i 1863 y?l?na kadar yapt??? çal??malarla ba?ar?l? bulunmaktad?r.Ancak 1863 sonras?nda ?smail Pa?a’n?n gücünün s?n?rlar?n? a?an hayalci politikalar?n?n uygulanmas?nda, M?s?r’?n borç bata??na saplanmas? ve savurgan harcamalar neticesinde meydana gelen mali krizde,k?sacas? ?ngilizlerin ülkeyi i?gal etmesine neden olan geli?melerde,Nubar Pa?a’n?n rolü ?smail Pa?a kadar büyüktür.Nubar Pa?a,genellikle ismail Pa?a(1 863-1879)dönemindeki sorumlulu?u ve M?s?r’? i?gal eden ?ngilizlere yak?n olmas? nedeniyle,Osmanl? devlet adamlar? ve M?s?rl?larca suçlanmaktad?r.
Nubar Pa?a’n?n kendi ç?karlar? pe?inde ko?tu?u onu yak?ndan tan?yan baz?lar? taraf?ndan dile getirilmi?tir.Sir James Rennel an?lar?nda Nubar Pa?a’n?n M?s?r’a bir ?ngiliz gibi yabanc? oldu?unu belirtmektedir.[47]M?s?rl? milliyetçi yazarlar,?ngiliz i?gali ve buna yol açan politikalarda pay sahibi oldu?u için Nubar Pa?a’y? suçlamaktad?rlar.Hatta baz?lar?,Nubar Pa?a’n?n kat?ld??? ba?ar?l? projelerde onun ad?n?n geçmesini bile gizlemeye çal??maktad?rlar.Örnek olarak,M?s?rl? modern dönem tarihçisi Abdurrahman el-Rafi’i,?brahim Pa?a’n?n o?lu Prens Mustafa Faz?l Pa?a’n?n ba?kanl???nda 1857 y?l?nda kurulan Mecidiye Vapur ?irketi’nde ba?kan yard?mc?s? olarak görev yapan Nubar Pa?a’n?n ad?n? bilinçli olarak belirtmemi?tir.[48]Öte yandan ?ngiltere’nin M?s?r’? i?gal etmesinden sonra,Nubar Pa?a’n?n naz?r veya naz?rlar reisi oldu?u s?rada yaz?lan baz? raporlarda,Nubar Pa?a’n?n Ermeni as?ll? oldu?unu vurgulayan ifadelere rastlanmaktad?r.[49]Nubar Pa?a örne?inde görüldü?ü üzere bu ?ekildeki—suçlay?c?-ifadelerde bulunma tercihi,Türklerde oldu?u gibi,Arap as?ll? M?s?rl? yazarlarda da rastlanmaktad?r.
Nubar Pa?a ve ailesinin M?s?r’da yüksek seviyede görev almas?,üç aç?dan önemlidir.ilk olarak Ermeniler,Osmanl? Devleti’ni olu?turan unsurlardan biri olarak ülke s?n?rlar? içinde bir tak?m özgürlüklere ve haklara sahiptirler.Bu haklar sadece yaz?l? metinler olarak görülmemelidir.Uygulamada da bu haklar hiçbir engelleme olmaks?z?n di?er unsurlar taraf?ndan kullan?ld??? gibi Ermeniler taraf?ndan da kullan?lm??t?r.?kinci olarak Ermeniler,sadece Osmanl? Devleti’nin merkez te?kilat?nda de?il, M?s?r gibi eyaleti mümtaze olarak merkeze ba?l? olan di?er eyaletlerde de önemli makamlara gelmi?tir.Üçüncü olarak,Osmanl? topraklar?nda dünyaya gelmemi? olmas?na ra?men,Karaba?’dan göç ederek Osmanl? tabiiyetine geçen Nubar Pa?a,bir önyarg? ve engelleme ile kar??la?maks?z?n devlet hiyerar?isinde kolayca yükselme ?ans? elde etmi?tir.
Sonuç olarak,Osmanl? Devleti içinde Ermeniler,merkezi bürokraside önemli mevkiler elde etmeleri yan?nda,ta?rada da liyakat ve ehliyet süzgecinden geçtikten sonra,en üst makamlara gelmi?lerdir.Bu ?ekilde yükselmeleri s?ras?nda,merkezi yönetimin herhangi bir engellemesi ya da önyarg?l? yakla??m? olmam??t?r.Ancak sözkonusu ki?iler,bulunduklar? makamda ve temsil ettikleri görevde ülke ç?karlar?na ayk?r? davranmaya ba?lad?klar?nda baz? tepkilerle kar??la?m??lard?r.
*Mimar Sinan Üniversitesi Tarih Bölümü,?stanbul
[1]Bu arada vurgunculuk pe?inde ko?an bir çok yerli ve yabanc? tüccar da ?skenderiye’ye göç etmeye ba?lam??t?.Daha fazla bi?gi için bkz;Robert ?lbert,?skenderiye Kozmopolit Bir Kent Miydi ?“,Paul Dumont-Francois Georgen(editörler),Modernle?me Sürecinde Osmanl?,Kentleri,(çeviren;Ali Berktay),?stanbul;Tarih Vakf? Yay?nlar?,1999, s.155.
[2]M?s?r’a yerle?en Ermeniler için bkz;Esat uras,Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi,?stanbul,1987,s.449.
[3]Bu dönemde,Kosnolosluklar?n tespit ettikleri rakamlar da gerçe?i yans?tm?yordu.Kendi vatanda?lar? diye nitelediklerinin en az üçte biri Osmanl? vatanda?? idi.Robert ?lbert bu tahmini çaprazlama yöntemine göre tespit etti?ini belirtiyor.Daha fazla bilgi için bkz;Robert ?lbert,a.g.m.,s.156.
[4]Robert ?lbert,a.g.m.,s.156.
[5]Robert T.Harrison,Gladstone’s Imperialism in Egypt,Londra;Greenwood Press,1995,s.84.
[6]Malt?z,Maltal?lara verilen isimdir.
[7]Robert T.Harrison,a.g.e.,s.85.Bugünkü tahminlere göre M?s?r’da 36 bin Ermeni as?ll? nüfus vard?r.Bu konuda bkz;Esat Uras, a.g.e.,s.LXV.
[8]Robert ?lbert,a.g.m.,s.160.
[9]Fatima Ilmuddin Abdulvahid,Tadavvur el-Nakl ve’l-Muvasalat el-Dahiliyye fi M?sr fi Ahdi’l-?htilal el-Biritani 1882-1914, Kahire;El-Hey’et el-M?sr?yye el-Amme li’l-Kütüb,1989,s.43.
[10]M.Sabri,“Nubar Pa?a”,IA,IX/337.
[11]A.g.m.,s.IX/337;Ayr?ca bkz;Salname,?stanbul,1304.
[12]?smail Pa?a Meclisi Vükela üyelerine ve di?er yüksek makam sahiplerine,çe?itli ?ekillerde hediye ad? alt?nda,on binlerce alt?n para vermi?tir.Örne?in Mithat Pa?a Roma’da iken,?smail Pa?a ona 30 Aral?k 1878 tarihinde 10.000 liral?k bir çek göndermi?ti.Mithat Pa?a’n?n katipli?ini yapan Vas?f Kiliçyan bu paran?n al?nmas?n? sa?lad?.Vas?f Kiliçyan daha sonra ?smail Pa?a’n?n özel katipli?ini yapt?.Bkz;Ali Haydar Mithat,Hat?ralar?m,1872-1946,?stanbul;Mithat Akçit Yay?n?,1946,s.38-39 ve 134-135.
[13]Rasim Eren,M?s?r Hidivi,?smail Pa?a(1863-1879),?stanbul Üniversitesi,(Bas?lmam?? Yüksek Lisans Tezi),1969,s.12.
[14]Enver Ziya Karal,a.g.e.,c.VII,s.41.
[15]M.Sabry,“Nubar Pa?a”,?A,?stanbul,1988,IX/337-339.
[16]?smail Pa?a,1867 y?l?nda Hidiv ünvan? ald?.1872 ferman? ile,Bab?ali’den izin almadan borçlanma yetkisini elde etti.
1873 ferman?,1841‘den itibaren M?s?r’a verilen imtiyazlar?n hepsini kapsayan bir fermand?r.?smail Pa?a,Abdülaziz ile kurdu?u iyi ili?kiler sayesinde,bu imtiyazlar? tek bir belge haline getirmi?tir.Daha fazla bilgi için bkz;Ahmed Lütfi Efendi,Lütfi Tarihi,(yay?nlayan Münif Aktepe),Ankara,1989,XIV/47.Ayr?ca bkz;Mustafa,Ahmed Abdurrahim,Alakatü M?sr bi-Tü rkiya fi Ahdi el-H?div Ismail 1863-1879,Kahire,Darü’l-Maarif,1967,s.178-181.
[17]Dilek Günde?,Urabi Pa?a Hareketi ve ?ngilizlerin M?s?r’? i?gali(1881-1882),(Bas?lmam?? Yüksek Lisans Tezi),?stanbul; Marmara Üniversitesi,Türkiyat Ara?t?rmalar? Enstitüsü,1999,s.16.
[18]Kapitülasyonlara göre,ilgili devletlerin tüccarlar?,ticari düzenlemeler ve baz? gelirlerden muaf olmakla beraber,baz? hukuki ayr?cal?klara da sahiptiler.Yabanc? tüccarlarla ilgili hukuki sorunlara yerel mahkemeler yerine onlar için özel olarak kurulan Ticaret Mahkemelerinde bak?l?yordu.Bu yüzden,Avrupal? tüccarlar M?s?r’?n herhangi bir statü de?i?imine u?ramadan Osmanl? Devleti’nin di?er vilayetlerinde de geçerli olan kapitülasyonlar?n burada da uygulanmas?na dayanak olan fermandan memnundular.Kapitülasyonlar?n M?s?r ekonomisi bak?m?ndan ele?tirisi için bkz;E.Baring(Earl Of cromer),Political And Literaray Essays 1908-1913,Londra,Macmillan And Co.,1913,s.156-174;Bilal Ery?lmaz,Tanzimat ve Modernle?me,?stanbul,1992,s.81;Zayid, Mahmud V.,Egypt’s Struggle For Independence,Beyrut,Khayats,1965,s.11;E.Baring(Earl of Cromer)Abbas II,Londra;Macmillan and Co.Ltd.,1915,s.XIX;Lord Lloyd,Egypt Since Cromer,New York;AMS Press,1970,s.21-35;Sir valentine chirol,The Egyptian Problem, Mcmillan And Co.Limited,Londra,1920,57-64.
[19]Yusuf Hikmet Bayur,Türk ?nk?lap Tarihi,?stanbul,1940,s.22.
[20]F.Robert Hunter,Egypt Under the Khidives 1805-1879;From Household Government to Modern Bureaucracy,Londra;University Of Pitsburg Press,1984,s.174-175.
[21]BOA,VEE,84/1,Iç no:2/b.
[22]Necib Muhallef,Nubar Ba?a,Kahire,1903,s.5-6.
[23]J.C.Mccoan,The Egyptian Problem,Londra,Spottiswoode And Co.,1884,s.13.
[24]David S.Landes,Bankers and Pashas;International Finance and Economic Imperialism in Egypt,Cambridge,1958,S.317.Bent Hansen,o dönemde ?ngiltere’de ortalama faiz oran?n? %4.3 olarak tespit etmi?tir.Bkz;Bent Hansen,“Interest Rates and Foreign Capital in Egypt Under British Occupation”,Journal Of Economic Histoty,43,Say?,4,(Aral?k,1983),s.867.
[25]M.Sabri,a.g.m.,s.IX/337.
[26]Bkz;Bismark’?n 15 Haziran 1877 tarihli muht?ras?:Lepsius,J.- Bartholdy,A.M.— Thimme,F.,(ed.)Die Grosse Politik der Europaischen Kabinette,1871-1914:Sammlung der Diplomatischen Akien des Auswartigen Amtes,Berlin,Deutsche Verlagsgesellschaft für Politik und Geschichte,1922-1927,II/153.
[27]Nubar Pa?a’n?n ?ngiliz taraftarl??? an?lar?na da yans?m??t?r.Bkz;Nubar Pacha,Memoires De Nubar Pacha,(Giri?:Mirrit Butros Ghali),Beyrut,1983,s.468-479.Nubar Pa?a’n?n kendi ç?karlar? pe?inde ko?tu?u onu tan?yanlarca bilinmekteydi.Sir James Rennel an?lar?nda Nubar Pa?a’n?n M?s?r’a bir ?ngiliz gibi yabanc? oldu?unu belirtmektedir.Bkz;Sir James Rennel Rodd,Social And Diplomatic Memories(Second Series)1894-1901;Egypt And Abysinnia,Londra;Edward Arnold And Co.,1923,s.31.
[28]James Hubbard Goode,a.g.e.,s.70.
[29]Muhammed Mustafa Safvet,Mevk?fi Almanya ?zae’l-Mes’ele el-M?sriyye 1876-1914”,Mecelle el-Tarihiyye el¬M?sriyye,1948,s. 91.
[30]BBA,AMTZ,4-C/21.
[31]M.Sabri,a.g.m.,s.IX/338-339.
[32]William L.Langer,European Alliances and Alignments 1871-1890,New York,1931,s.258.
[33]Nubar Pa?a’n?n hükümet kurmas? ve di?er geli?melerin deteylar? için bkz;Abdurrahman el-Rafi’i,Asru Ismail,Kahirel 982, 11/56-71.
[34]Esat Uras,Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi ?stanbul,1987,s.216.
835]Esat Uras,a.g.e.,s.217.
[36]Nubar Pa?a’n?n Projesi hakk?nda ve sundu?u metnin tamam?n?n çevirisi için bkz;Esat Uras,a.g.e.,s.219-224.
[37]Nubar Pa?a’n?n Berlin Kongresi’ne sunmak istedi?i“Ermeni Projesi’nin bir ba?ka aç?dan daha önemi vard?r.Nubar Pa?a, bundan sonra bir çok kez Ermeni heyetlerinin ba??nda ve son olarak 1923 y?l?nda Lozan’da bulunmu? olan Bogos Nubar’?n babas?d?r.
[38]A.g.e.,s.240.[39]Younan Labib Rizk,Tarih el-Viza rat el-M?sr?yye,1878-1953,Kahire;el-Hey’et el-M?sr?yye el-Amme li’l-Kütüb,1999,s.57.
[40]A.g.e.,II/271.
[41]?ngiliz dan??manlar?n etkilerine örnek olarak bkz;Peter Mellini,Sir Eldon Gorst;The Overshadowed Proconsul,Standford, California;Hoover Institution Press,1977,s.42-57.
[42]Clayton Sedgwick Cooper,a.g.e.,s.56.
[43]M.P.Hornik,a.g.e.,s.608.
[44]BBA,A.MTZ.,13/44.
[45]BBA,A.MTZ.,13/44.
[46]M.Sabri,a.g.m.,s.IX/339.
[47]Bkz;Sir James Rennel Rodd,Social And Diplomatic Memories(Second Series)1894-1901;Egypt And Abysinnia,Londra;Edward Arnold And Co.,1923,s.31.
[48]Talhami H.Ghada,Egypt’s Civilizing Mission:Khedive ?smail’s Red Sea Province,1865-1885,University of Illinois,(Bas?lmam?? Doktora Tezi),1975,s.8.
[49]BBA,?rade M?s?r,1253,iç no.1 | | | | ----------------------
* Mimar Sinan Üniversitesi Tarih Bölümü,İstanbul -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | | | | | « Geri | | | |
|
|
| | |
Anasayfa
İletişim
