Kitap Tahlili: Ermeni Olayları ve Fransız Diplomatik Belgeleri (Hasan Dilan)

Yazar: Hasan DİLAN

Fransız Diplomatik Belgelerinde Ermeni Olayları 1914-1918, (Les Evenements Armeniens dans les documents Diplomatiques Français 1914-1918), Ankara: TTK 2005, XVI. Dizi-Sayı 106; ISBN 975-16-1768-5(tk.)

Türkiye Cumhuriyeti çok uzun zamandan beri kendisinin muhatap kılındığı Ermeni soykırımı iddialarına bir taraftan Başbakanlık Osmanlı Arşivlerinin Ermeni olaylarının yoğunlaştığı dönemlere ait belgeleri tasnif ederek ve tamamıyla yerli ve yabancı araştırmacıların hizmetine sunarak ve diğer taraftan söz konusu belgeleri yayınlayarak karşı koymaya çalışmaktadır. Ancak bu çabalar çeşitli ülkelerin soykırım iddialarıyla ilgili siyasi kararlar almasını engelleyememektedir.

Ermeni iddialarını ortaya atan bir kısım yazarlar ve Diyasporanın yaptığı yayınlarda çeşitli Avrupa ülkesi ile ABD arşiv belgelerini ayıklayarak kullanması ve bu dokümantasyonu kendi tezlerine temel olarak almaları yabancı diplomatik belgelerin yayınını zorunlu hale getirmiştir. Bu işlem bir taraftan objektif çalışmalara imkân verirken diğer taraftan I. Dünya savaşı sırasında propaganda amaçlı kaleme alınmış ve günümüzde diplomatik arşiv malzemesi olarak sorgulama ve iç tenkit dışında bırakılmaya çalışılan belgelerin doğrulanmasına/gerçekleri ne kadar yansıttığını tespite yarayacaktır. Hatta Türk tezlerinin bu belgelerle desteklenmesi mümkün olabilecektir.

Bu cümleden olmak üzere Türk Tarih Kurumu bir dizi Fransız diplomatik belgesini yayınlamıştır. Hasan Dilan tarafından hazırlanan “FRANSIZ DİPLOMATİK BELGELERİNDE ERMENİ OLAYLARI 1914-1918; (Les Evenements Armeniens dans les documents Diplomatiques Français 1914-1918), 6 cilt olarak yayınlanmıştır. Serinin daha önce tanıttığımız[1] birinci cildinde yazar; Guerre Mondiale 1914-1918/ Turquie, Volumes: 848-859, 861-864; Guerre Mondiale 1914-918/ Turquie/ Syrie-Palestine, Volumes: 867-868, 870,872, 874-879, 881-882 başlıklı ciltleri yayınlamış ve oldukça hacimli bir giriş yazarak Ermeni soykırım iddialarına cevap vermeye çalışmıştır.

Yazar diğer ciltlerde ise Fransız Dış işleri Bakanlığı arşivinde bulunan aynı serinin “Guerre Mondiale 1914-1918/Turquie/Arménie, Légion d’Orient, Arméniens du Caucase başlığındaki ciltleri tarayarak yayınlamıştır.

İkinci ciltte yazar 1914-1917 yıllarını kapsayan Ermenistan I ve II dosyalarını yayınlamıştır.[2]  Bu belgeler Fransa’nın kendi diplomatik temsilcileriyle olduğu kadar diğer büyük devletler Rusya-ABD ve İngiltere ile yaptığı yazışmaları ve raporları kapsamaktadır. Ermeni-Rus-Fransız ilişkilerini havi diplomatik belgelerin yanında gazete kupürleri ve gazetelere gönderilen telgraflarda zaman zaman bu ciltte yer almıştır.[3]

Çok önemli konuları işleyen bu belgeler, Ecmiyazin Patriği Kevork’un diplomatik faaliyetlerini, Ermeni isteklerine destek arayışını ve Ermeni gailesini uluslar arası bir sorun haline getirmeye çalışmasıyla ilgili önemli bilgiler vermektedir.[4]  Hatta mezhep birliği olmayan Roma’nın desteği de göz ardı edilmemektedir.[5]Diğer ülke Ermeni patriklerinin de Bulgaristan örneğinde olduğu gibi aynı çabaya destek verdikleri görülmektedir.[6] Ecmiyazin Kilisesinin Bogos Nubar Paşayla ilişkisi açık olarak belgelerde yer almaktadır.[7]

Çukurova bölgesinden Fransızların yaptıkları nakiller ve Musa Dağı olayıyla ilgili doküman bu ülkelerin Ermenilerle olan ilişkisini ve onlar üzerinden ulaşmak istedikleri noktayı göstermektedir.[8] Selanik’te İngiliz birliklerinde görev yapacak Ermeni gönüllülerinin müracaat formu bu belgeler arasında yer almaktadır.[9] Belgelerin içinde iki tanesini verdiği bilgi nedeniyle ayrıca zikretmek gereklidir. Birincisi Fransa Van konsolosunun ülkesine gönderdiği rapordur. Burada verilen istatistikî/demografik bilgiler Ermeni tezlerinin doğruluğunu açık olarak tartışmaya açmaktadır.[10] İkincisi ise Ermenilerin gerçek niyetlerinin bağımsızlık olduğunu ortaya koymaktadır.[11]

Yazar yayınladığı belgelerde oldukça objektif olma gayretinde olmuştur. Ermenilere yapılan ve Ermenilerin yaptığı kötü muamelenin aynı ciltte yayınlanması bilimsellik adına önemli bir adımdır.[12] Yazar haklı olarak Rus ordularının Ermenileri örgütlemesiyle ilgili olarak fazla belge bulunmamasından şikâyet etmektedir.[13] Bu durumun söz konusu belgelere ulaşıp ulaşılamamasıyla mı alakalı yoksa bilinçli bir tercih mi söz konusudur? Bu sorunun cevabı belki de Savaş Bakanlığı arşivlerinde gizlidir[14]. Burada çeşitli vesilelerle yaptığımız çalışmalarda Musa Dağı, Adana havalisinden Kıbrıs ve Fransa’ya Ermenilerin nakli vb. konularında olduğu gibi Ermenilerle ilgili önemli belgelerin bulunduğunu tespit etmiştik.

Üçüncü cilt ikinci cildin devamı niteliğinde belgeleri, yani Ermenistan III klasörünü yayınlamaktadır.[15] Ermenilerin yaptığı katliam ve mezalim açık olarak belgelerde yer almaktadır.[16] Bogos Nubar Paşanın Ermeni sorununu siyasallaştırma ve uluslar arsı arenaya taşıma çabaları[17], Kafkasya da ki mücadeleler ve Ermenilerin Türklere yaptığı mezalimin Batıda yankı bulmaması için yaptığı girişimler ilgi çekici belgeler olarak görünmektedir.

Dördüncü cilt “Doğu Lejyonu”na ayrılmış durumdadır.[18]  Dört cilt olan bu belgelerin yazarın ifadesiyle son iki cilt Suriye Lejyonlarını ilgilendirdiği için sadece iki cildi yayınlanmıştır. Türk tarihçileri genelde Ermenilerin uğradığı haksızlıkların temelinde bağımsızlık savaşına kalkışmış olmalarını ve bu amaç uğruna Osmanlı Devleti’nin savaşmakta olduğu düşmanlarıyla işbirliği yapmış olmalarını ve hatta onlara katliamlarda önce mihmandarlık ve akabinde de bizzat yapmalarını ararlar. Bu nedenle önce Kafkaslarda Rus-Ermeni ve daha sonra da Fransız-Ermeni ilişkisi irdelenmeye çalışılmıştır. Doğu Lejyonu ile ilgili belgelerin yayınlanması öncelikle bu ilişkileri ayan-beyan ortaya koyacaktır. Ermenilerin Fransız üniformalarıyla savaşmaları Ermeniler reform istiyordu iddialarını ortadan kaldıracaktır. Bu lejyonun kurulma aşamasından asker toplama ve bozgundan sonra geri çekilme ve yerleştirme işlemleri bu dokümanların içeriğini oluşturmaktadır.

Beşinci ciltte yayınlanan diplomatik belgeler Kafkasya Ermenileriyle ilgilidir.[19] Belgelerin tarihinden de anlaşılacağı üzere Bolşevik devrimiyle Kafkasya’da yeni dengelerin ortaya çıkması Ermeni teşekküllerini endişeye sevk etmiştir. Hami arayışlarına en iyi cevap verebilecek olan devlet ise Fransa gözükmektedir. Bu nedenle Ermeniler Fransa nezdinde girişimlerde bulunmuşlardır. Belgelerden anlaşıldığı üzere Fransa da bu duruma bigane kalmamıştır.[20] Fransa’nın Rusya’nın desteğinden mahrum kalan Ermenilere yeni destekler kazandırmak için ortadan Kürtler nezdinde girişimlerde bulundukları görülmektedir. Hatta, Kürtlere bir takım vaatlerde bulunularak ayaklandırılır ise Ermenilerin emellerine daha kolayca ulaşabilecekleri değerlendirilmektedir. Bu tarihten sonra bölgeyle ilgiler daha da artarak devam edecektir.[21]

Bölgesel destek arayışlarını sürdüren Nubar Paşa, Gürcülerle de temasa geçmiştir. Bu temasların sadece bu düzeyde kalmadığı görülmektedir.[22]  Osmanlı Devleti’nin bölgedeki aktiviteleri Ermeniler tarafından günü gününe takip edilmiş ve Batılı Devletlere raporlar sunularak önlem alınılmaya çalışılmıştır.

Serinin son çalışması olan 6. ciltte yazar, 1914-1918 yıllarına ait bir kısmı Ermeni olaylarıyla ilgili olsa da daha ziyade Osmanlı Devleti’nin yaşadığı olaylara ışık tutabilecek belgeleri yayınlamıştır.[23] Bu dönemin önemli olayları arasında Çanakkale ve Gelibolu savaşları, Bulgar ve Yunanlıların savaşa girip girmemeleri, İttihat Terakki kongresiyle ilgili belgeler, dönemin Türk gazete kupürleri, çeviri veya özeti yer almaktadır. Bu dönemde İstanbul’dan Fransız Dışişleri Bakanlığına gönderilen günlüklerin Çanakkale savaşları hakkında olduğu gibi diplomatik faaliyetler ve Osmanlı Devletinin aktiviteleri hakkında önemli malumat verdiği görülmektedir.[24]

Sonuç itibariyle Hasan DİLAN tarafından hazırlanan Fransız diplomatik belgelerinde Ermeni olayları serisi Fransız arşivlerinin en çok belgeye ve öneme haiz olan Dışişleri Bakanlığı arşivindeki dokümantasyonu bilim adamlarının hizmetine sunmuştur. Bilim açısından büyük bir kazançtır. Yazarın da belirttiği gibi aynı belgenin iki kez kullanılması teknik bir sorun olup bilimsel objektifliğine gölge düşürmez. Ancak bazı müsvedde yazıların daktilo edilmiş haliyle birlikte yayınlanmasının yeni baskılarda ortadan kaldırılması faydalı olacaktır.

Belge yayını ile siyasi kararları durdurmak mümkün değilse de siyasi kararların muhatapları olan Türk siyasetçilerinin elini güçlendirmek, konuyla ilgili planlarına dahil olarak destek olmak ve objektif araştırmalara imkan vermek mümkündür.  Bu çalışma bu tarz faydaları da sağlayacak ortamı hazırlamaya katkıda bulunmuştur. Böylece I.Dünya savaşı sırasında Ermenilerin ve Türklerin yaşadığı dramatik olaylar gerçek tarihsel ortamı içinde değerlendirilme imkânı bulacaktır.

[1] Ermeni Araştırmaları( Ermeni Araştırmaları Enstitüsü, ASAM),  Kış 2004-İlkbahar 2005, sayı 16-17, s.75-78 (C.I;Guerre Mondiale 1914-1918/Turquie,       Volumes: 848-859, 861-864,  Guerre Mondiale 1914-1918/ Turquie/Syrie-Palestine, Volumes: 867-868, 870,872, 874-879, 881-882)

[2] C.II; Guerre Mondiale 1914-1918/Turquie/ Volume: 887: Arménie I, Ağustos 1914-Aralık 1915 Volume: 888: Arménie II, Ocak 1916-Mart 1917

[3] C.II, s.30. Bu sayfadaki telgraf Gazete olarak ve akabinde s.32 de verilen telgrafın okunması ayrı belge olarak verilmiş.

[4] C.II, s.86

[5] C.II, s.85

[6] C.II, s. 221

[7] C.II, s.88, 230

[8] C.II, s.199-205

[9] C.II, s.332

[10] C.II, s.2

[11] C.II, s.152-159

[12] C.II, s.17, 94: Van’da Ermenilerin yaptığı ve Ermenilere yapılan kötü muamele

[13] C.II, s.X

[14] (SHAT) Le Service Historique de l’Armée de Terre à Vincennes

[15] C.III; Guerre Mondiale 1914-1918/Turquie/ Arménie,Volume: 889: Arménie III, Nisan 1917-Mayıs 1918

[16] C.III, s.211, 213

[17] Ermeniler yazışmaları için fransız diplomatik valizlerini kullanmak isteyeceklerdir. C. III, s.230.

[18] C.IV; Guerre Mondiale 1914-1918/Turquie,Volume: 890: Légion d’Orient I, Eylül 1915-Kasım 1916 Volume: 891: Légion d’Orient II, Aralık 1916-Mayıs 1917

[19] C.V;Guerre Mondiale 1914-1918/Turquie,Volume: 894: Arméniens du Caucase I, Ekim 1917-Ocak 1918; Volume: 895: Arméniens du Caucase II, Şubat 1918-Nisan 1918

[20] C.V, s. 12,15,16...

[21] C.V, s.23-25

[22] C.V, s.425,428-447

[23] C.VI;Guerre Mondiale 1914-1918/Turquie, Volumes: 896,897,898,900,901,902, 903,904,906, 907,908, 911, 913, 915, 919

[24] C. VI, s.51-58, 86-102