| | | | | | ?K?NC? ME?RUT?YET B?R?NC? VE ?K?NC? YASAMA DÖNEM?NDE (1908-1912) OSMANLI AYAN MECL?S?'N?N ERMEN? ÜYELER? VE FAAL?YETLER?Dr. H.Aliyar DEMİRCİ*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | |
| | le="text-align: juğÿ& y ?K?NC? ME?RUT?YET B?R?NC? VE ?K?NC? YASAMA DÖNEM?NDE (1908-1912) OSMANLI AYAN MECL?S?'N?N ERMEN? ÜYELER? VE FAAL?YETLER?228
l;NEM?NDE(1908-1912)OSMANLI AYAN MECL?S?’N?N ERMEN? ÜYELER? VE FAAL?YETLER?
Dr.H.Aliyar DEM?RC?*
Osmanl? Ayan Meclisi,iki kanattan olu?an Osmanl? Meclis-i Umumisi’nin senato kanad?d?r.1876 Anayasas?na göre kurulmu?tur.Bir ikinci meclistir,di?er bir deyi?le bir üst meclistir.Mebusan Meclisi’nden gelen tasar?lar?n anayasada yer alan k?staslara uygunlu?unu inceler(KE,mad.64)[1].Anayasay? yorumlama yetkisine sahiptir(KE,mad.117).Üyeleri baz? yüksek devlet görevlilerini yarg?lama yetkisine sahip,otuz ki?iden olu?an Divan-? Ali’ye on üye verir(KE,mad.92).1909 de?i?ikliklerinden sonra t?pk? Mebusan Meclisi gibi bu meclisin de kanun yapma yetkisi geni?letilmi?tir(KE,mad.53).Ayn? de?i?iklikler kapsam?nda yer alan padi?aha belli ?artlarda tan?nan Mebusan Meclisini fesih yetkisini kullanmas? için,muvafakat verecek organ da Ayan Meclisi’dir(KE,mad.7).Üye say?s?,Mebusan Meclisi’nin üçte birini a?amaz ve padi?ah taraf?ndan atan?r(KE,mad.60).Üyelik ömür boyudur ve üyeler ço?unlukla yüksek devlet görevlileri aras?ndan seçilir(KE mad.62).Üyeler Mebusan Meclisi üyelerine göre yüksek maa? al?r(KE,mad.63).1909 Anayasa de?i?ikliklerine kadar çal??malar? içtüzük gere?i gizli olarak yürütülmü?tür.
Tebli?imde ?kinci Me?rutiyet döneminin iki yasama dönemini ele ald?m.[2]Ancak k?saca Birinci Me?rutiyet döneminden de söz etmek istiyorum.Bu önemli kuruma söz konusu dönemde parlamentonun aç?l???ndan da??t?l?ncaya kadar k?rk(1877-1878), da??t?ld?ktan sonra da on bir üye(1878-1880)atanm??t?r.[3]Ermeni üyeler ilk y?l yüzde 6(2/32),ikinci y?l yüzde 5(2/38) oran?ndad?r.Meclis kapand?ktan sonra yap?lan atamalara bak?ld???nda bu oran yüzde 6’d?r.(3/48).[4]Osmanl? Parlamentosu Birinci Me?rutiyet döneminde iki toplant? y?l?ndan daha k?sa bir süre faaliyet göstermi?tir.
A.Ayan Meclisi’nin Ermeni Üyeleri
?kinci Me?rutiyet dönemi parlamentosunun aç?l???n?n arifesinde daha önceki dönemin üyelerinin sadece üçü hayattad?r. Bunlardan biri de Ermeni kökenli Abraham Pa?a’d?r(1837/1838-1915).Kendisi Birinci Me?rutiyet parlamentosu kapand?ktan yakla??k iki y?l sonra atanm??t?r.[5]Osmanl? devlet hayat?nda Ayan Meclisi üyeli?inin bir ki?inin,maddi manevi taltif edilmesi anlam?na geldi?i de dü?ünülürse parlamentonun çal??malar?na son verildi?i bir dönemde Abraham Pa?a’n?n bu ?ekilde onurland?r?ld??? söylenebilir.
Hayatta olan üç üyenin yan?nda ?kinci Me?rutiyet döneminde Ayan Meclisi’ne ilk atamalar toplant? y?l? ba?lamadan yap?lm??t?r. Meclisin aç?l???ndan(17 Aral?k 1908)iki gün önce k?rk bir ki?i atanm??t?r.Bu k?rk bir ki?i içinde üç Ermeni üye vard?r.Eski Hazine-i Hassa-i ?ahane Naz?r? Ohannes Pa?a,Ticaret ve Naf?a Naz?r? Gabriyel Efendi ve Belgrat Sefiri Azaryan Efendi.[6] Yakla??k bir ay sonra Ohannes Pa?a’n?n sa?l?k gerekçesiyle üyelikten istifa etmesi[7]üzerine“Ermeni Katolik muteberan?ndan Orman ve Maadin ve Ziraat Heyet-i Fenniyesi Reisi Aram Efendi”,Ohannes Pa?a’n?n yerini alm??t?r.[8]Aram Efendi’nin atama belgesinde Ermeni Katolik ileri gelenlerinden oldu?u ve Ohannes Pa?a’n?n istifas? üzerine atand??? özel olarak belirtilmi?tir.Bu dönemde Ayan Meclisi üyeleri içinde atama belgesinde mezhebi özel olarak kaydedilen tek üye Aram Efendi’dir.
Yasama döneminin ilk toplant? y?l? sonunda toplam k?rk yedi üyenin on ikisi gayr-? müslimdir.Bu say?,toplam üye say?s?n?n yakla??k dörtte biridir.Bunlardan biri Katolik olmak üzere dördü Ermeni’dir.Onlar?n yan?nda dört Rum,birer Musevi,Bulgar, Ulah ve H?ristiyan Araplardan(mezhebi muhtemelen Maruni)bir üye Meclise atanm??t?r.[9]
?kinci toplant? y?l?nda Ayan’a S?rplar’dan bir üye atan?r,gayr-? müslim üye say?s? böylece on üçe ula??r.Toplant? y?l? biterken meclisin üye tamsay?s? elli ikidir.Söz konusu oran yine dörtte birdir.[10]
Üçüncü y?lda ise Ermeni üyelerin say?s? be?e ç?kar.?ura-y? Devlet üyesi Dilber Zare Efendi Meclise atan?r.Dilber Efendi’yle birlikte birer Rum ve Maruni üye de Meclise atanm??t?r.[11]Rum ve Ermeni üyeler aras?nda denge korunmu?tur.K?sa bir süre sonra istifa eden bir Bulgar üyenin yerine yine bir Bulgar atanm??t?r.[12]Bundan sonra gayr-? müslim üye atanmad??? görülür. Üçüncü y?lda elli be?,dördüncü y?lda elli üç ve ikinci dönemde de elli dört üyeyle kapanm?? olan Meclisin,üyelerinin dörtte birden az fazlas?n?n bu ?ekilde gayr-?müslim oldu?u görülmektedir.[13].
Buna göre Ayan Meclisi’nin birinci dönem içinde Ermeni üyelerinin toplam üye say?s?na oran? birinci y?l yüzde 8.5(4/47), ikinci y?l yüzde 7.6(4/52),üçüncü y?l yüzde 9(5/55),dördüncü y?l yüzde 9’dur(5/53).?kinci dönemde(1912)ise yüzde 9’dur (5/54).
Birinci Me?rutiyet dönemindeki yüzde 5-6’l?k oranla k?yasland???nda Ermeni üye say?s?nda bir art?? oldu?u görülmektedir.[14] Birinci Me?rutiyet döneminde daha az Ermeni atanm??t?r.
?kinci Me?rutiyet Ayan Meclisi’yle Mebusan Meclisi aras?nda bir k?yaslama yap?l?rsa da??l?m ?öyledir:Birinci dönemde (1908-1912)toplam 323 mebusun yüzde 16.2’si veya yüzde 15.3’ü gayr-? müslimdir,[15]Ayan’da gayr-? müslimler daha fazla temsil edilmi?tir.?kinci yasama döneminde Mebusan Meclisi’nde bu oran yüzde 13.08’e kadar gerilemi?tir.[16]Birinci dönemde bu yüzde 16.2 içinde Ermeniler yüzde 3.7(12 ki?i),[17]di?er bir kaynakta ise yüzde 4.02’dir(13 ki?i).[18]
Genel olarak Ayan Meclisi’nde Mebusan Meclisi’ne oranla daha fazla Ermeni oldu?u görülmektedir.Bu durum gayr-? müslim unsur olarak sadece Ermenilere mahsus de?ildir.Ayn? ?ekilde Rumlar da daha fazla temsil edilmektedir.Ancak Rum üyelerle Ermeni üyeler aras?ndaki ülkenin nüfus yap?s? gere?i var olan fark?,Ayan de?il de seçim ve temsil ilkesine dayanan Mebusan Meclisi yans?tmaktad?r.
Ayan Mec?isi’ndeki Ermeni üyeler aras?nda Katolik bir üyenin de bulundu?unu unutmamak gerekir.Katolik Ermenilerle Osmanl? ülkesinde as?l büyük ço?unlu?u olu?turan Gregoryen Ermeniler aralar?ndaki kültürel farkl?l?klar sebebiyle bir so?ukluk vard?r.Bununla birlikte Ayan Meclisi özelinde Gregoryen üyelerle Katolik üye aras?nda görü?melerde bir a??z kavgas?, çat??maya rastlanmamaktad?r.[19]Bu bir parça da Ayan üyelerinin gün görmü? ki?ilikleriyle aç?klanabilir.
Ermeni toplulu?unun kendi içindeki bu kutupla?ma bir tarafa as?l kutupla?man?n Rumlarla Ermeniler aras?nda oldu?unu söylemek gerekir.[20]Ancak bu durumun da izlerini Ayan Meclisi görü?melerinde göremeyiz.On dokuzuncu yüzy?l?n sonlar?na do?ru Osmanl? Devleti yo?un bir ?ekilde Ermeni eylemcilerin ba? rolde oldu?u çe?itli eylemlerle tan??m??t?r(1889).?syan hareketlerinin yan? s?ra[21]padi?aha(II.Abdülhamit)kar?? suikast(1905)de gerçekle?tirilmi?tir.[22]Bununla birlikte Ermeni toplumunun seçkinleri Ayan’da temsil edilmi?tir.Bu“Osmanl?l?kla ve Türk idaresiyle ba?da?an Ermenilerin hayatlar?na devam ettiklerinin de bir göstergesidir.”[23]Esasen ?kinci Me?rutiyet döneminde hemen her hükümette Ermeni naz?rlar?n görev yapt???n? hat?rda tutmak gerekir.[24]
Bunun kar??s?nda on dokuzuncu yüzy?lda imparatorlu?un iki büyük co?rafyas?nda(Anadolu-Rumeli)ya?ayan en kalabal?k gayr-? müslim unsur Rum-Ortodokslard?r.Rum-Ortodokslar Yunanistan ba??ms?zl???n? kazan?ncaya kadar(1830)gayr-? müslimler içinde imtiyazl? bir konumda olmu?lard?r.[25]Hal böyle olunca Osmanl? Ayan Meclisi’ne ?kinci Me?rutiyetin ilk yasama dönemi ba?lamadan hemen önce yap?lan atamalara gayr-? müslim unsurlardan Rumlar tepki göstermi?tir.?stanbul’da yay?nlanan Rum gazetesi Nealogos’ta bu konuda ele?tiriler yer alm??t?r:[26]
Tanin’in Neologos’tan aktard???na göre,Sadrazam Ayan Meclisi’ne yap?lacak atamalar öncesinde padi?aha bir liste vermi?tir. Bunun üzerine gazete bir makaleyle Fener Patrikhanesi’nin dikkatini çekmi?,Meclis-i Mebusan seçimlerinde haks?zl??a u?rad?klar?n?,bunu tekrar ya?amak istemediklerini belirtmi?tir.Neolagos’a göre Ayan Meclisi üyeleri belirlenirken,Patrikhane kulis yapmamaktad?r.Gazete o tarihte Ayan’a sadece üç Rum üye atanmas?ndan ho?nut de?ildir ve ma?dur edildiklerini dü?ünmektedir.Bu ho?nutsuzluklar? Ermenilerle yapt?klar? k?yaslamayla daha da artmaktad?r:
“Bununla beraber Rumlar nüfusa nispeten yaln?z maruz-u gadr olmad?,belki Ermeni Ayan derecesinde b?rak?lmakla da duçar-? hakaret dahi oldu.Çünkü Kamil Pa?a ve Hakk? Bey’lerin tasdiki üzere Ermenilerin nüfusu Rumlar?n sülüsü nispetindedir. Malumat-? mevsukemize nazaran Ermeni Patrikhanesi bu babda zat-? ?ahaneye takdim olunmak için laz?m olan istiday? vermi?tir. Bu suretle bir gün Meclis-i Ayan’da Ermenilerin Rumlardan fazla oldu?unu görmek asla ihtimalden hariç de?il.Binaenaleyh bizim de ayn? te?ebbüste bulunmam?z farzd?r.”[27]
Anayasaya göre Ayan Meclisine atanmak için en az 40 ya??nda olmak gerekir.Buna göre Ayan’?n Ermeni üyelerine bakt???m?zda Abraham Pa?a(1837/1838-1915)[28]43,Ohannes Pa?a(1830-1912)[29]78,Gabriyel Efendi[1852-1936(?)][30]57,Azaryan Efendi (1849-1922)[31]59 Aram Efendi(1855-?)[32]54,Dilber Zare Efendi(1848-?)63 ya??nda[33]Ayan Meclisine atanm??lard?r.Anayasada Ayan Meclisi’ne seçilmek için s?ralanan görevlerden;Gabriyel Efendi naz?rl?ktan,Azaryan Efendi elçilikten gelmi?tir.Bu ikisi d???nda di?er üyeler anayasada ismi s?ralanm?? atanmaya uygun meslek gruplar?ndan hiçbirine girmezler.[34]Buna ra?men kural d??? bir atama yap?lmam??t?r.Çünkü anayasada di?er niteliklere sahip ki?iler(s?fat-? lazimeye cami sair zevat)?eklinde yer alan kategoriyle üye kaynaklar? esnekle?tirilmi?tir.Atamas? yap?lm?? üyelerin ço?unlu?u bu gruba girer:
Üyelerden Abraham Pa?a M?s?r Kap? Kethüdal???ndan gelmi?tir.?stanbul do?umludur.[35]Çok sonra ?ura-y? Devlet Mülkiye Dairesi üyesi olarak da görev yapm??t?r.[36]
K?sa süre üye olarak gözüken Ohannes Pa?a;?ura-y? Devlet üyeli?i(1868),?stanbul Belediyesi Alt?nc? Daire Reisli?i(1870), Ticaret Nezareti Müste?arl???(1871)görevlerinde bulunmu?tur.1877’de Mülkiye’de müderrisli?e getirilmi?tir.Daha sonra Ticaret Mahkemesi Reisli?i(1878),Maarif Nezareti Müste?arl???(1882),Divan-? Muhasebat(Say??tay)Müdde-i Umumisi(1886),?ura-y? Devlet Tanzimat Dairesi Ba?kanl???(1892)görevlerinde de bulunmu?tur.1897’de Hazine-i Hassa Naz?rl???’na atanmas? üzerine Mülkiye’deki görevinden ayr?lm??t?r.[37]Kendisine belki de k?sa süreli olarak Ayan Meclisi üyesi olmas?ndan dolay? gördü?üm üye listelerinde yer verilmemi?tir.[38]Atamaya ili?kin kay?tlarda Eski Hazine-i Hassa Naz?r? olarak geçmi?tir.
Di?er nitelikleri ta??yanlar(s?fat-? lazimeye cami sair zevat)grubuna sokulacak bir ba?ka üye Aram Efendi’dir.Trabzon do?umludur.Baba ad? Ohannes Aramyan’d?r.Ermeni Katolik cemaatinin önde gelenlerindendir.Ziraatle ilgili tahsil görmü?tür. Kendisi Orman,Maden ve Ziraat Fenni Kurulu Ba?kanl??? görevini yürütmektedir.[39]II.Abdülhamit’e tahttan indirildi?ini bildiren heyette de yer alm??t?r.[40]
Ayan Meclisi üyeli?i için Anayasada s?ralanan meslek gruplar? içinden(vükelal?k,ordu mü?irli?i,kazaskerlik,elçilik, patriklik,hahamba??l?k)iki üye gelmi?tir:Gabriyel Noradonkyan Efendi ve Azaryan Efendi.On dokuzuncu asr?n sonlar?na do?ru Osmanl? Ermenileri’nin hariciye te?kilat?nda yüksek mevkilere getirilmi?tir.Bu iki üye bunun önemli örnekleri aras?ndad?r.[41]
Gabriyel Noradonkyan Efendi,?stanbul do?umludur.Baba ad? Kirkor’dur.[42]Hariciyeye girdikten sonra yüksek ö?renimini yapmak için Fransa’ya gitmi?tir.Paris’te Sorbonne Üniversitesinde College De France’? ve Hukuk Mektebini bitirmi?tir.Bir ara ?stanbul’da Hukuk Fakültesinde siyasal ve uluslararas? hukuk dersleri de vermi?tir.[43]Söylemezo?lu,Noradonkyan Efendi’nin “çok de?erli bir hukukçu”oldu?unu yazmaktad?r.[44]Hariciye te?kilat? içinde yükselerek 1883’te Hariciye Hukuk Mü?avirli?i görevine gelmi?tir.[45]Ayan Meclisi üyeli?ine Ticaret ve Naf?a Naz?r?’yken atanm??t?r.Aral?k 1908’ten A?ustos 1909’a kadar kurulan be? hükümette de bu görevi üstlenmi?tir.Gazi Ahmet Muhtar Pa?a hükümetinde(1912)Hariciye Naz?r? olarak görev alm??t?r.[46]Kendisi Ermeni Meclisi Cismani Ba?kanl??? da yapm??t?r.[47]Osmanl? devlet hayat?nda son dönemde Ermenilerin yeri hat?rland???nda ismi ilk akla gelen ki?iler aras?nda gelir.[48]
Azaryan Efendi,istanbul do?umludur,elçili?e kadar yükselmi? bir Osmanl? hariciyecisidir.Yüksek tahsilini o da Paris’te College De France’ta yapm??t?r.Ermeni cemaati içinde de önde gelen bir simad?r.Cemaatin yönetiminde görev alm??,1909’da Patrikhane’nin cismani ba?kanl???na seçilmi?tir.1910-1911’de Patrikhane Umum Meclisi Ba?kanl??? görevlerinde bulunmu?tur.[49] Ayan üyesiyken bir ara Hariciye Müste?arl??? da yapm??t?r.[50]
Hem Gabriyel Efendi hem de Azaryan Efendi’nin kat?ld??? meclisler her“millet”(cemaat)için laik üyelerin de kat?ld??? genel meclislerdir.[51]
Bu dönemde atanan son Ermeni üye Dilber Zare Efendi’dir.?zmir do?umludur.“Tüccardan Ohannes Dilber Efendi’nin o?ludur.” ?ura-y? Devlet üyeli?ine(1897)kadar uzanacak devlet tecrübesi içinde çe?itli yarg? organlar?nda savc? yard?mc?l???,savc?l?k, mahkeme ba?kanl??? yapm??t?r.Bulundu?u görevler aras?nda Ticaret ve Ziraat Nezareti mütercimli?i(1885)de vard?r.[52]
B.Üyelerin Faaliyetleri
Ayan Meclisi’nin Ermeni üyelerinin yukar?da yer alan k?sa biyografik bilgileri birikimlerini göstermektedir.Buna paralel ?ekilde meclis içinde etkin olduklar? görülmektedir.Bunun için iyi bir ölçek,üyelerin encümenlerde görev alma s?kl???d?r:[53]
Ayan Meclisi’nin en önemli özel encümenleri olan;Nutk-u iftitahi,[54]Kanun-u Esasi,Nizamname-i Dahiliye(içtüzük),Maliye ve Adliye encümenlerinde toplant? y?llar?n?n ço?unda Gabriyel Efendi görev alm??t?r.Onun bu görevleriyle sadece Ermeniler aras?nda de?il bütün Ayan Meclisi üye toplulu?u içinde üst s?ralarda oldu?u rahatl?kla söylenebilir.Tutanaklarda da bu encümenlerin ba?kanl???,sözcülü?ü gibi etkili görevleri üstlendi?i,mevzuat? iyi tan?d???,geni? hukuk bilgisini kulland???, yasama sürecine önemli ölçüde katk?da bulundu?u görülmektedir.Yasama faaliyetlerine zaman zaman ayr?nt?l? haz?rl?k yaparak da kat?ld???,ara?t?rmac? yönünün belirginle?ti?i konu?malar?ndan anla??lmaktad?r.Ermeni üyeler içinde bugünün bir tabirini kullanacak olursak teknokrat yönü kuvvetli bir üyedir.Özel encümenlerde görev alma s?kl??? aç?s?ndan ayn? yo?unlukla olmamakla birlikte Gabriyel Efendi’yi,Azaryan Efendi ve Aram Efendi takip etmektedir.[55]Özel encümenlerden biri için yap?lan seçimler dikkat çekicidir:
Ayan Meclisi üyesi R?za Pa?a(topçu feriki),bu özel encümenlerden Heyet-i Mebusan’dan gelecek askeri kanunlar? müzakere etmek üzere 1909 Aral?k’?nda olu?turulacak olan askeri encümene,birer Rum,Ermeni ve de Musevi üye eklenmesini istemi?tir.
Bu teklife ra?men Meclis Rumlardan kimseyi seçmez.Ermenilerden Aram Efendi,Musevi üye olarak da Ayan Meclisi’nin tek Musevi üyesi Bohor Efendi seçilmi?tir.[56]
?? yükü daha hafif olan ve anayasada özel olarak ismi belirtilmi? olan layiha ve arzuhal encümenlerinde Ermeniler aras?nda en fazla görev alan ki?inin Dilber Efendi oldu?u görülmektedir.Onu Azaryan ve Aram Efendi takip etmektedir.
Ayan Meclisi’nde söz al?p konu?tu?unu görülmeyen Abraham Pa?a,ikinci toplant? y?l?nda(1909-1910)ziraat encümeninde,üçüncü (1910-1911)ve dördüncü toplant?(1911-1912)y?llar?nda ve ikinci yasama döneminde(1912)nafia encümeninde görev alm??t?r.
Aram Efendi ayr?ca içtüzükte görevleri aç?klanmayan ama her toplant? y?l?nda seçimi yap?lan Ayan Meclisi idare memurlu?una (idare amirli?i)sürekli seçilen bir iki ki?iden biridir.[57]
Bu üyelerin siyasal kimliklerine gelince Aram Efendi ve Dilber Zare Efendi Ayan’da Meclis-i Mebusan’a göre geç kurulan ?ttihat Terakki grubunun(1911)üyesidirler.[58]Dilber Zare Efendi Ayan’daki ?ttihat Terakki grubu içinde f?rka merkezine sürekli destek veren az say?da üye aras?nda yer alm??t?r.[59]
Bir dönem ?ttihat ve Terakki F?rkas?n?n en güçlü rakibi olan Hürriyet ?tilaf F?rkas?’n?n(1911)Ayan Meclisi’nde te?kilatland???na dair bir ipucu yoktur.Ancak Tunaya,Azaryan Efendi’yi f?rka paralelinde hareket edenler aras?nda göstermektedir.[60]
Meclisin ilk toplant? y?l?n?n iki önemli olay?,31 Mart Ayaklanmas?(13 Nisan 1909),ayn? günlerde Adana’da Türklerle Ermeniler aras?nda ç?kan olaylar(Adana olaylar?)ve II.Abdülhamit’in tahttan indirilmesidir.
Ayan’?n Ermeni üyelerinin adlar?,Adana olaylar? üzerine kurulan bir encümende geçmektedir.
?kinci Me?rutiyet döneminin getirdi?i hürriyet ve bar?? havas? geçici sürmü?tür.Adana’da meydana gelen olaylar üzerine,31 Mart Ayaklanmas?n?n yüzünden Ayestafanos’ta Meclis-i Mebusan ve Meclis-i Ayan’?n Meclis-i Umumi-i Milli olarak gerçekle?en ortak toplant?lar?nda meclisin görü?ünü içeren bir beyanname haz?rlanm??t?r.Beyannameyi haz?rlayan heyete Türk üyeler yan?nda Meclis-i Mebusan’dan Ermeni bir üye de kat?lm??t?r.Ayan’dan kat?lan üyeler aras?nda ise Ermeni yoktur.[61]Bu beyannameyle ilgili Genel Kurul’daki tart??malarda Ayan’?n Ermeni üyelerinden hiçbiri söz almam??t?r.[62]Ermeni üyelerden Gabriyel Efendi’nin 31 Mart Ayaklanmas? üzerine istifa eden hükümetin yerine kurulan Ahmet Tevfik Pa?a Hükümetinde de görev almas? dolay?s?yla Meclis-i Umumi-i Milli toplant?lar?na kat?lmam?? olabilir.Di?er Ermeni üye Azaryan Efendi’nin(atanmas? 15 Aral?k 1908)a tarihte Belgrat Sefirli?i görevini sürdürdü?ü dü?ünülebilir.[63]Aram Efendi(atanmas? 19 Mart 1909)ise bu oturumlara kuvvetle muhtemel kat?lm??sa da söz alm?? gözükmemektedir.
Bununla birlikte çok sonra Ayan Meclisi’nin yürütmeyi denetim yetkisi üzerine gerçekle?en bir görü?mede Gabriyel Noradonkyan Efendi Adana olaylar? sonras?nda gönderilen tahkikat heyetinin sonucunun iyi olmad???na ili?kin dü?üncelere kar?? ç?km??t?r:
“Derim ki:Bu biraz hakikat suretinde söylenmemi? laflard?r.Çünkü,malumat?ma nazaran o tahkikat?n fevkalade faydas? oldu ki, gayr-? münkirdir.O fayda alem-i medeniyette görüldü.Heyet-i Mebusan taraf?ndan gönderildi?inden dolay? Avrupa alk??lad? ve bizde alan birtak?m yanl?? fikirler de kalkt?.Çünkü me?rutiyet zaman?nda öyle bir vak?a-? elime olmamas?n? ispat etmek laz?m gelirdi.”[64]
Gabriyel Noradonkyan Efendi her ne kadar Adana’daki kanl? olaylar? incelemek üzere geçmi?te kurulan bu heyetin çal??malar? hakk?nda olumlu bir görü? bildirmekteyse de tahkikat heyetine Mebusan kanad?ndan kat?lan iki üye,raporlar?nda farkl? sonuçlara varm??t?r.Ermeni üye Tekfurda?? Mebusu Agop Babikyan olaylardan mahalli hükümeti sorumlu tutmu?tur.[65]
Gabriyel Efendi’nin bu tart??madan uzak duran bak?? aç?s?n?,ba?ka bir olayda,daha aç?k bir ?ekilde görmek mümkündür.Bu da Damat Ferit Pa?a layihas? olarak bilinen parlamentonun ikinci toplant? y?l?nda gündeme gelen ve kamuoyunda tart???lan önerge üzerine ifade etti?i görü?lerinde izlenebilir:
?kinci Me?rutiyet döneminde Osmanl? Ayan Meclisi’nde üyeler taraf?ndan verilen az say?da kanun teklifi aras?nda en dikkate de?eri Damat Ferit Pa?a’ya aittir.[66]Asl?nda bir anayasa de?i?ikli?i önergesi alan bu giri?imiyle Damat Ferit Pa?a,temsil ve seçim ilkesine dayan?larak olu?turulan bir parlamentonun Osmanl? Devleti gibi çok unsurdan olu?an(millet)bir ülkenin aleyhine olaca??n? iddia etmi?tir.Bu endi?esini Avrupa’da egemen olan milliyetçilik hareketlerine at?fta bulanarak aç?klamaya çal??m??t?r.Kendisi parlamentonun bu milliyetçilik hareketlerini körükleyece?ini,bunlardan etkilenece?ini dü?ünmektedir.Buna kar?? padi?ah?n yetkilerinin daha fazla oldu?u,bu haliyle Osmanl? birli?ini korumak için garantiler içeren 1876 Anayasas?n?n ihyas? sa?lanarak muhtemel bir tehlikeye set çekilebilece?ini öne sürmü?tür.Bu kapsamda Mecliste ya?anan tart??malarda Gabriyel Efendi,layihada yer alan Panislavizm ve Panhelenizmin etkilerinin abart?lmamas? gerekti?ini,bunlar?n zaman?n?n geçti?ini söyler.Kendisi asl?nda mevcut gerçeklikle uyu?mayan bu fikirlerini enternasyonalizme dayand?rm??t?r:
“Bunlar on dokuzuncu as?rda,baz? siyasiyun taraf?ndan hayalat kabilinden olarak icad olunmu?tur.Bugün yirminci as?rda alem-i medeniyet ba?ka yola sevk alunmaktad?r.Enternasyonalizm gibi akvam-? muhtelifeye emniyet olunursa,art?k havf edilecek [korkulacak]bir nokta kalmaz.Ortadan ?üphe kalkmal?,emniyet ?artt?r.”[67]
Damat Ferit’in layihasi,Ayan Meclisi’nde ülkenin birli?i,bütünlü?ü,unsurlar aras?ndaki ili?kiler gibi hassas konular?n gündeme gelmesine vesile olmu?tur.Üyelerden Abdurrahman Efendi bu konunun daha fazla konu?ulmas?n?n uygun olmad???n? söylemesi ise Ermeni üyelerin tepkisini çekmi?tir:
Gabriyel Efendi,“Kanun-u Esasi’ye muhaliftir.Çünkü hiç kimsenin hakk-? kelam?n? kesmeye,kimsenin hatta heyetin dahi hakk? yoktur.”,Azaryan Efendi“O halde Pa?a hazretlerinin layihas? akunmamal? idi,yoksa sözümüzü dinleyeceksiniz.Vatan?m?za olan muhabbetimizi arz edece?iz,efkar?m?z? söyleyece?iz.Külliyen sair efkarlar? protesto ederiz.Vatan?m?za olan muhabbetimizi arz edece?iz veyahut layiha akunmamal? idi.”[68]sözleriyle bu engellemeye kar?? ç?km??lard?r.
Birinci toplant? y?l?n?n di?er önemli olay?,Abdülhamit’in tahttan indirilmesinde Ayan’?n Ermeni üyelerinden birinin,Aram Efendi’nin ad? geçmektedir.Kendisi padi?aha bu durumu bildiren heyette yer alm??t?r.Esasen dört ki?ilik bu heyette Ayan kökenli iki ki?i vard?r.II.Abdülhamit’in eski yaverlerinden Arif Hikmet Pa?a ve Ermeni Katali?i Aram Efendi.[69]
Ayan Meclisi’nin baz? Ermeni üyelerinin Osmanl? toplumunda ya?anan iç çat??malar? hesaba katan,Osmanl? toplumsal yap?s?n? baz? yenilik teklifleri kar??s?nda dikkate alan ihtiyatl? ve temkinli bir bak?? aç?s?na sahip olduklar? söylenebilir. Hariciye kökenli iki üyenin a?a??daki tutumlar? bunun bir göstergesidir:
Ayan Meclisi üyesi Gazi Ahmet Muhtar Pa?a gurubi saatle beraber zevali saat?n(vasati saat)kullan?lmas? hakk?nda bir önerge vermi?tir.[70]Kendisi saatlerin ayarland??? muvakkithanelerde bir de zevali saat ayar?n?n yap?lmas?n? sa?layacak ikinci bir saat bulunmas?n? teklif etmektedir.[71]Konu layiha encümenine sevk edilmi?tir.Encümen mazbatas? daha sonra Ayan Genel Kurulu’nda da görü?ülmü?tür.Gazi Ahmet Muhtar Pa?a önergesini tamam?yla teknik gerekçelere dayand?rm??t?r.Önerge bir tür modernle?me iste?i olarak de?erlendirilebilir.Önergeyi hem destekleyen hem de kar?? ç?kan Müslüman üyeler vard?r.Önergeye gayr-? müslim üyeler ise olumsuz tepki göstermi?tir.
Bunlardan Gabriyel Naradankyan Efendi önergeye kar?? ç?km??,31 Mart’?n yak?nlarda cereyan etti?ini ülkenin irfan seviyesinin, halk?n psikolojisinin buna uygun almad???n? öne sürmü?tür.[72]Bir ba?ka üye Azaryan Efendi,üyelerden Halim Bey’in“Salnameye ve saate dokunmak tehlikelidir.”uyar?s?na dikkat çekici bir tespitle kat?lm??t?r:
“Ermeni Katolik Patrikhanesi,Roma’dan ald??? emir üzerine salnamesini de?i?tirmeye kalk??t?.Bursa’da az kals?n ihtilal zuhur edecekti,bu sebepten ipkaya mecbur oldu.”[73]
Azaryan Efendi bir ba?ka yerde,Nüfus Kanunu’nun müzakeresinde yapt??? aç?klamalarda nüfus belgelerinde(hürriyet varakas?) mezhepten hiç bahsedilmemesine ili?kin Yorgiyadis Efendi’nin bir teklifine kar?? ç?km?? ve bunu devletin esas?na ayk?r? bulmu?tur.Kendisinin mevcut resmi siyasi-toplumsal yap?lanmay? destekledi?i/savundu?u görülmektedir:
“Bu da devletin esas?na muhaliftir.Secularisation(sekülarizasyan)meselesidir,Secularisation büyük meseledir.(...)Bu memalik-i Osmaniyede,Osmanl?l?k ve kanunen birer din ve mezheple kaimiz.Yani içimizden hiçbirinin maazallah dinsiz olma?a hakk?m?z yoktur.Hepimiz bir din,bir mezhebe tabi olma?a mecburuz.”[74]
Ayn? oturumda Azaryan Efendi benzeri görü?lerini sürdürmü?tür:“Din esastand?r.E?er bir adam dinsiz ise kanunen Türkiye’de mevcudiyeti yoktur.”[75]Azaryan Efendi’nin Nüfus Kanunu görü?melerinde kendi dini hukuklar?yla çeli?meyecek düzenlemeler yap?lmas? için çabalad??? da görülmektedir.[76]
Ayn? ki?inin patrikhanenin cemaati üzerinde sahip oldu?u imtiyazlar hakk?nda da hassas davrand??? dikkat çekmektedir. Sicil?-i Nüfus Kanunu görü?melerinde patrikhanenin nikah töreni masraf? olarak çe?itli kalemlerde ald???,kendisinin verdi?i bilgiye göre fakir ve zengin çiftlere göre de?i?en paraya,hükümetin müdahale etmesine kar?? ç?km??t?r:[77]
Ayan Meclisinin Ermeni üyelerinin Osmanl? kimli?ini bir ahlak olarak ne derece payla?t?klar?n?n bir göstergesi,Azaryan Efendi’nin Pasaport Kanunu’nun görü?melerinde maddelerden biri için söylediklerinde görülebilir:
“R?za Pa?a hazretleri men etmiyor diyorlar.Sahihtir men etmiyor.Fakat adam? yalanc?l??a al??t?r?yor,ahlak-? milliyemizi bozuyor.Bu alt?nc? madde ahlak-? milliyeyi yalanc?l??a al??t?rma?a hizmet ediyor.”[78]
Azaryan Efendi,devletin resmi dili d???nda yaz?lan dilekçelerle ilgili istenen imtiyazlara da kar?? ç?km??t?r.Bu konuda “istida encümeni mazbatas?n?n”görü?melerinde Arap kökenli bir üye(Süleyman El-bustani Efendi)Arapça yaz?lm?? dilekçeler için böyle bir talepte bulunmu?tur.Azaryan Efendi bu iste?i desteklememi?tir:
“Bendeniz her türlü teshilat?n itas?na taraftar?m.Her i?te teba-i Osmaniyenin hukukunu muhafaza etmek için her türlü fedakarl??a haz?r?m ve o fedakarl??? yapacak olanlardan biri de bendenizim.Yaln?z Bustani Efendi Hazretleri Arapça di?er lisanlara benzemez dediler.Bunlar? tashih etmek isterim.Yaln?z Arabistan’da Türkçe bilenler yoktur buyurdular.Bu fikirleri yanl??t?r.Cezair-i Bahri Sefit’te[Ege Adalar?]islam,Hristiyan umumen Rumca söylerler.Bak?n?z bendeniz Ermeni oldu?um halde Ermenice’den bahsetmiyorum.Orada müslim gayr-? müslim alelumum Rumca’dan ba?ka bir kelime bilmezler.Bu sebeple zanlar? yanl??t?r.Binaenaleyh bu hal yaln?z Arabistan’da de?il ba?ka yerlerde de vard?r.?u halde yaln?z Arapça muharrerat? kabul etmek gibi istisnai bir hareket caiz olmaz”.[79]
Ermeni üyelerin kurulu düzeni korumaya e?ilimli tutumlar? yan? s?ra,kendi mesleki tecrübeleri,birikimleriyle ilgili alanlarda devletin yarar?n? göz ettikleri görülür ya da uzak görü?lü olduklar? söylenebilir:
Hariciye kökenli üyelerden Azaryan Efendi,Ayan’daki Hariciye Nezareti bütçesi görü?melerinde bütçenin baz? kalemlerinde yap?lmak istenen indirime kar?? ç?km??t?r.Bunlardan biri konsoloshanelerle ilgilidir:
“...Avrupa’da ne kadar büyük limanlar varsa onlar?n hiçbirisinde bulunmamas?n? tavsiye ediyorlar.Çünkü onlar?n ehemmiyet-i politikiyesi yok buyuruyorlar.Konsaloslar? ehemmiyet-i siyasiye için göndermeyiz.Konsolos demek tüccar vekili demektir. Konsolaslar? ehemmiyet-i ticariyye için göndeririz.Anvers’e,Hamburg’a,Marsilya’ya,Cenova’ya konsolos göndermeyelim diyorlar, nereye gönderelim?Ticaret olmayan yerlere mi gönderelim?”[80]
Azaryan Efendi,ayn? yerde Güney Amerika ülkeleri gibi yerlerde Osmanl? diplomatik temsilciliklerinin gereksizli?ini öne süren bir di?er gayr-? müslim üye Beserya Efendi’yle de tart??m??t?r.1909-1912 aras? Osmanl? Ayan Meclisi’nin bir özelli?i gerilimli oturumlar?n az ya?anmas?d?r.Azaryan Efendi ad? geçen ülkelerde çok say?da tebaam?z oldu?unu bunun için bu temsilciliklerin gerekli oldu?unu söyleyerek bu itirazlara kar?? ç?km??t?r.[81]
Gabriyel ve Azaryan Efendi’ler yan?nda Dilber Efendi a??r? liberal fikirleriyle dikkat çeker.Onun bu e?ilimini tespit etti?im iki konudan biri de Pasaport Kanunu layihas? görü?meleridir.Dilber Efendi,ülkeye giri? ç?k??larda pasaport aranmas?ndan yana olmam??t?r.Bu konuda Almanya,?ngiltere,?talya,?sviçre’nin örnek al?nmas?n? istemi?,kom?u ?ran,Rusya,Bulgaristan,Karada?’?n tuttuklar? yolun kabul edilmesine kar?? ç?km??t?r:[82]
“Devr-i istibdatta acaba pasaport ile gelenleri men edebildiler mi?Kimler girmedi,bombalar m? girmedi,her istediklerini yapamad?lar m??Demek ki hiçbir faydas? olmad?.Bu usul yaln?z müstebit devletlerin en ziyade sevdikleri ve kulland?klar? bir silaht?r.Bu pasaport la?v olunursa tamam?yla hürriyete de hizmet edilmi? olur.”[83]
R?za Pa?a bu aç?klamalara kar?? ç?km??,bu tür bir uygulaman?n ?sviçre veya Fransa’n?n seviyesine gelindi?inde dü?ünülmeyebilece?ini ancak içinde bulunulan durumda bunun gerekli oldu?unu vurgulam??t?r.Dilber Zare Efendi ise R?za Pa?a’n?n bu görü?lerine kat?lmam??t?r:
“Me?rutiyetten beri gelene gidene o kadar bak?ld??? yok.?imdiye kadar hiçbir kötülük zuhur etmedi.Onun için bu kadar s?k? tutmakl???n manas? yoktur.Bu usul ba?ka devletlerin ihdas etmi? olduklar? bir ?eydir.Bunun hiçbir faydas? yoktur.En kötü adamlar,katiller mutlak gider pasaport bulurlar.Namuslu adamlar yedinde ise pasaport ya bulunur ya bulunmaz.Onun için pasaport usulünün bendenizce zarardan mada hiçbir faydas? yoktur.”[84]
Onun liberal fikirlerine bir ba?ka bir örnek de Ayan Meclisi’ndeki say?l? polemiklerden biri alarak gösterilebilir. Kendisiyle yine ile R?za Pa?a(topçu feriki)aras?nda ya?anm??t?r.Bu tart??ma“Dersaadet ve civar?nda tesis olunacak telefon ?ebekesi imtiyazat? hakk?nda kanun layihas?”münasebetiyle yap?lan görü?melerde geçmi?tir.Görü?melerde Dilber Zare Efendi, Beserya Efendi,hükümetin temsilcisi Maliye Müste?ar? Re?at Bey’i desteklemi?lerdir.R?za Pa?a,Legofet Efendi,Ali Galip Bey ise kar?? grupta yer alm?? ve telefon imtiyaz?n?n hükümetin elinde,olmas?n? savunmu?tur.Dilber Zare Efendi çarp?c? bir ?ekilde 43 y?ll?k devlet hizmetinde devletin iktisadi hiçbir i?te ba?ar?l? oldu?unu görmedi?ini öne sürerek bu imtiyaz?n özel ki?ilere verilmesini savunmu?tur.R?za Pa?a(topçu feriki)ise buna ?iddetle kar?? ç?km??t?r.[85]
Dilber Zare Efendi ayr?ca,anayasayla parlamento üyelerine tan?nm?? bir hakk? kullanan say?l? üyelerdendir.Bu,1909 de?i?iklikleriyle kapsam? geni?letilen kanun teklifinde bulunma hakk?d?r(1909 KE,mad.53).Kendisinin bu alanda sundu?u önerge de ilgi çekicidir.Dilber Efendi yarg?lamada jüri usulünün kabulüne dair bir önerge vermi?tir.[86]Ancak bu konuda herhangi bir ilerleme sa?lanmam??t?r.
Sonuç
Osmanl? Ayan Meclisi’nde(1908-1912)Ermeniler,ülkedeki Ermeni nüfusa oranland???nda daha fazla temsil edilmi?tir.Atamas? yap?lan alt? üyenin be?i II.Abdülhamit taraf?ndan atanm??t?r.Bunlardan baz?lar? Meclis faaliyetlerine çak etkin bir ?ekilde kat?lm??t?r,yasama sürecinde rol oynam??t?r.
Bu devrede Ermeni üyelerin Ermeni milliyetçisi e?ilimler ta??d?klar?na ili?kin herhangi bir i?aret yoktur.?htilalci de?ildirler.Bu ki?iler Osmanl? birli?ine inanan,devlete sad?k ki?ilerdir.Esasen tamam?na yak?n?,Ayan Meclisi’nin do?as? gere?i,Osmanl? devlet eliti içinden seçilmi?tir,Osmanl? siyasal merkezinde yer almaktad?rlar,yönetenler s?n?f?n?n mensubudurlar.Ermeni milliyetçi,ihtilalci hareketinin giderek güçlendi?i bir dönemde Osmanl? siyasal toplumunun üst katmanlar?nda bu hareketin d???nda kalm?? Ermenilere örnek te?kil ederler.
*Adnan Menderes Üniversitesi Nazlili ??BF Kamu Yönetimi Bölümü,Ayd?n.
[1]KE:Kanun-? Esasi.
[2]?lk yasama dönemi,dört toplant? y?l?ndan(1908-1912)ikinci yasama dönemi tek toplant? y?l?ndan(1912)olu?maktad?r.
[3]Bkz.Tablo-1 Atanma Tarihlerine Göre Birinci Me?rutiyet Dönemi Ayan Meclisi Üyeleri(1877-1880)(Demirci, 2002).
[4]?lk Osmanl? Ayan Meclisi’ndeki da??l?ma bak?ld???nda Rum kökenli Osmanl?lar aras?ndan daha fazla atama yap?ld??? dikkat çeker.Ermeniler onlar?n arkas?ndan gelmektedir.Parlamento kapanmadan önce Ayan Meclisi’nde dört Rum,iki Ermeni(biri Ermeni Katolik),iki Musevi,bir Bulgar vard?r.Kapand?ktan sonra yap?lan atamalarla Rum üye say?s? alt?ya,Ermeni üye say?s? üçe ç?kar [bkz.Tablo-1 Atanma Tarihlerine Göre Birinci Me?rutiyet Dönemi Ayan Meclisi Üyeleri(1877-1880)(Demirci, 2002)].
[5]DU?T,6-2-19,8 Safer 1297/21 Ocak 1880.Abraham Pa?a,Özlük dosyas?-9:Baba Ad?:Kigork,(1253-1334).
[6]Ohannes Pa?a ve Gabriyel Efendi’nin atamalar? için bkz.(DU?T,5/6-1-1,2 Kanun-? evvel 1324/15 Aral?k 1908).
[7]DU?T,6-1-6,31 Kanun-? evvel 1324/13 Ocak 1909.
[8]DU?T,6-1-7,6 Mart 1325/19 Mart 1909.
[9]Bu ki?i Fethi Bey’dir(1855/1856-1910).Fethi Franko’nun babas? Cebel-i Lübnan eski mutasarr?f? Franko Pa?a’d?r.
Kendisi ço?unlukla hariciye te?kilat?nda görev alm??t?r.Hariciye Müste?arl???na kadar yükselmi?tir(Nevsal-i Osmani,
1326:195-196).Kuneralp’te Fethi Bey için ayr?ca“Fethi Bey (Franko Kusa)”ifadesi de kullan?lm??t?r(Kuneralp,1999:72).
[10]Bkz.Tablo-2 Atanma Tarihlerine Göre ?kinci Me?rutiyet Birinci ve ?kinci Dönem Ayan Meclisi Üyeleri(1908-1912),(Demirci, 2002).
[11]Her üçünün atamas? için:DU?T,6-1-13,6 Kanun-? sani 1326/19 Ocak 1911.Dilber Zare Efendi için Ayan Meclisi tutanaklar?nda üç farkl? imla kullan?lm??t?r.Dilberzade/Dilber Zare/Dilberzare Efendi.
[12]Ekserhhane Hukuk Mü?aviri ?stoyan Tilkof Efendi(DU?T,6-1-14,23 Mart 1327/5 Nisan 1911).
[13]Üçüncü y?lda bu oran 0.29,dördüncü y?lda 0.3,ikinci dönemde 0.29’dur.
[14]Birinci Me?rutiyet dönemi Ayan Meclisi’nde,birinci toplant? y?l? sonunda üyelerin yüzde 28’i(9/32),Meclisin çal??ma?ar?na son verildi?i tarih itibar?yla(16 ?ubat 1878)yüzde 23’ü(9/38)gayr-? müslimdir.Bkz.Tablo-1 Atanma Tarihlerine Göre Birinci Me?rutiyet Dönemi Ayan Meclisi Üyeleri(1877-1880).(Demirci,2002).
[15]Bu yüzde 16.2’nin da??l?m? ?öyledir:Rum (26 ki?i-yüzde 8.0),Ermeni(12 ki?i-yüzde3.7),S?rp (4 ki?i-yüzde 1.2),Bulgar (4 ki?i-yüzde 1.2),Musevi(4 ki?i-yüzde 1.2),Dürzi(2 ki?i- yüzde 0.6)ve Maruni(1 ki?i-yüzde 0.3)(Demirel,1999:411).Bir di?er kaynakta ise bu oran yüzde 15.3’tür.(Demir,1997:361).Da??l?m?:Rum(24-yüzde 7.43),Ermeni(13-yüzde 4’.02),Musevi(4-yüzde 1.23), Bulgar(4-yüzde 1.23),S?rp(3-yüzde 0.92),Ulah(1-yüzde 1.85).
[16]Demir,1997:361.
[17]Demirel,1999:411.
[18]Demir,1997:361.
[19]Ortayl?,2000a:20;Ortayl?,2000b:15.
[20]Ortayl?,2000a:16.
[21]Ak?in,1987:25-27.
[22]Tunaya,1998:596.
[23]Ortayl?,2001:631.
[24]Tunaya,1998:597.
[25]Ortayl?,2000c:357.
[26]“Ayan”,Tanin,nu:139,6 Kanun-? evvel 1324/19 Kanun-? evvel 1908.
[27]“Ayan”,Tanin,nu:139,6 Kanun-? evvel 1324/19 Kanun-? evvel 1908.
[28]Abraham Pa?a,Özlük dosyas?-9.
[29]Çankaya,1968-1969:1058-1060.
[30]Güne?,1998:124.Vefat tarihini Çark ve Kuneralp 1941 olarak vermi?tir(Çark,1953.153)ve(Kuneralp,1999:114).
[31]“ Güne?,1998.
[32]Güne?,1998:154.
[33]Güne?,1998:163.
[34]Kanun-? Esasi mad 62/2:“Bu memuriyetlere vükelal?k ve valilik ve ordu mü?irli?i ve kazaskerlik ve elçilik ve patriklik ve hahamba??l?k memuriyetlerinde bulunmu? olan mazulinden ve berri ve bahri ferikandan ve s?fat-? lazimeye cami sair zevattan münasipleri tayin olunur.”
[35]Abraham Pa?a,Özlük dosyas?-9.
[36]1323 Salnamesi.
[37]Çankaya,1968-1969:1058.
[38]Bkz.(Güne?,1998),(Kuneralp,1999:XXI).1325 Nevsal-i Osmani’sinde Ohannes Pa?a’n?n üyelikten ayr?ld??? özel olarak vurgulanm??t?r(Nevsal-i Osmani,1325:103).
[39]Aram Efendi,özlük dosyas?-47;Güne?,1998:154.
[40]Lütfü Simavi,1330:5-6.
[41]Çark,1953:151.
[42]Gabriyel Noradonkyan Efendi,özlük dosyas?-15.
[43]Çark,1953:155.
[44]Galip Kemal Söylemezo?lu(Eski Moskova Sefiri),Hariciye Hizmetinde 30 Sene,c.4,?stanbul,1955,s.209’dan nakleden(Çark, 1953:193).
[45]?kinci Abdülhamit döneminde Ermeni Patri?i,Hariciye Müste?ar? Artin Pa?a ve Gabriyel Efendi,saray? ziyaret etmi?,“Ermeni komiteleriine mektup yazarak Türkiye dahilinde ihtilal faaliyetlerine devam etmelerinin Ermeni milleti için ne kadar tehlikeli oldu?unu onlara bildireceklerini ifade etmi?ler(Tahsin Pa?a,1990:183).
[46]Güne?,1998:124,Naf?a Naz?r?yken yapt??? çal??malar için bkz.Çark,1953:192-193.
[47]i:18,14 Kanun-? evvel 1326/27 Aral?k 1910,c.3,d:1,i.s:3,s.279.
[48](Göyünç,1983:151);(Ataöv,2001:337).
[49]Güne?,1998:145.Azaryan Efendi,özlük dosyas?nda Manuk Azaryan(özlük dosyas?-36),Türk Parlamento Tarihinde Yusuf Azaryan Efendi olarak geçer.
[50]i:11,1 Te?rin-i safi 1327/14 Kas?m 1911,MAZC,d:1,i.s:4,c.1,s.108.BEO,Meclis-i Ayan’a Giden Defterinden,müsvedde no: 273792’ye göre(8 Te?rin-i safi 1325/21 Kas?m 1909)bu görevden ayr?lm??t?r.
[51]Tanör,1996:100;Ortayl?,2000d:206.
[52]Güne?,1998:163.
[53]Bu bilgileri(Demirci,2002)’den derledim.Bkz.Tablo-6 Birinci ve ?kinci Yasama Dönemlerinde Sürekli Encümen Üyeleri ve Tablo-7 Birinci ve ?kinci Yasama Dönemlerinde Özel Encümen Üyeleri(Demirci,2002).
[54]Bu encümen toplant? y?l?n?n ba??nda padi?ah?n Meclisi aç?? konu?mas?na,Ayan Meclisinin cevab?n? haz?rlar,bunu yaparken hem padi?aha te?ekkür eder hem de ülkenin o günkü meseleleri hakk?nda aç?klamalarda da bulunur.
[55]Özel encümenler tabiri bana ait olup Mebusan Meclisi’nden Ayan Meclisi’ne ula?an tasar?lar? inceleyen encümenlerin tamam?n? ifade etmek üzere kulland?m.
[56]i:15,1 Kanun-? evvel 1325/l4 Aral?k 1909,MAZC,d:1,i.s:2,c.1,s.129-131.
[57]Bkz.(i:23,31 Kanun-? evvel 1325/13 Ocak 1909,MAZC,d:1,i.s:2,c.1,s.196),(i:2,2 Te?rin-i sani 1326/15 Kas?m 1910,MAZC,d:1, i.s:3,c.3,s.9),(i:1,3 Te?rin-i evvel 1326/16 Ekim 1910,MAZC,d:1,i.s:4,c.1,s.6),(i:1,7 Nisan 1328/20 Nisan 1912,MAZC,d:2,i.s: 1,c.1,s.8).
[58]‘Meclis-i Ayan’da ?ttihat ve Terakki F?rkas? “,Yeni ?kdam,flu:331,31 Kanun-? safi 1326/13 ?ubat 1911).Gabriyel
Noradonkyan Efendi’nin f?rkaya üye olup olmad??? ise belirsizdir.Önce kendisinin vazgeçti?i öne sürülmü?,?ttihat Terakki Ayan Grubu Ba?kan? ?smail Hakk? Efendi ise Noradonkyan Efendi’nin f?rka üyesi oldu?unu söylemi?(“Ayan’da Ekseriyet F?rkas?”,Yeni ?kdam,flu:333,2 ?ubat 1326/15 ?ubat 1911).Minassian H?nçaklar? anlat?rken “Onlar?n Halacyan ve Noradonkyan[vurgu bana ait] gibi liberal Ermeni’lerden farkl? olarak,hiçbir zaman Osmanl? yönetimine kat?lmad?klar?n? belirtmek gerekir.”ifadesini kullanm??t?r(Minassian,1995:218).
[59]“Cavit Bey’in 1328’e Ait Hat?rat?”,4 A?ustos 1944,Tanin Gazetesinde nu:141’den akt.Binen,1993:81.
[60]Tunaya,1998:312.Tanin’de[26 Haziran 1912]Azaryan Efendi’nin ?ttihat ve Terakki f?rkas?na dahil oldu?u yazmaktad?r.
[61]i:2,11 Nisan 1325/24 Nisan 1909,MÜZC,c.1,s.19.Bu heyette Ayan’dan Musa Kaz?m Efendi ve Ekrem Bey,Mebusan’dan Antalya mebusu Ebuzziya Tevfik,Edirne Mebusu Talat ve K?rkkilise Mebusu Mustafa Arif Bey vard?r.(s.17).Beyanname müsveddesini haz?rlayan heyet üyeleri aras?nda ba?ka bir yerde Mebusan’dan Agop Babikyan Efendi’nin de ad? geçmektedir.(s.19).62 bkz.i:2, 11 Nisan 1325/24 Nisan 1909,MUZC,c.1,s.17-22.
[63]Kuneralp,1999:45.
[64]Anket parlamenter tart??malar?ndan:(i:67,29 Nisan 1326/12 May?s 1910,MAZC,d:1,i.s:2,c.1,s.812).Adana olaylar?n?n(5 Nisan 1325-7 A?ustos 1325/18 Nisan 1909-20 A?ustos 1909)MecIis-i Mebusan’daki yans?malar? için bkz.Özçelik,2001:295-364.
[65]Abdurrahman ?eref,1996:127.
[66]Layihan?n tam metni için bkz.Demirci,2002 içinde Ek-IV,Damat Ferit Pa?a’n?n Bir Layihas?.
[67]i:35,9 ?ubat 1325/22 ?ubat t 910,MAZC,d:1,i.s:2,c.1,s.326.Gabriyel Efendi’nin buradaki fikirlerinde ne kadar samimi oldu?unu bilemiyorum.Ama ileri görü?lü olmad??? a?ikar.Kendisi Lozan’da Ermeni Cumhuriyeti heyetinin yan?nda yer alan ikinci bir heyetin(Milli Heyet)iki temsilcisinden biridir(Uras,1950:724).
[68]i:35,9 ?ubat 1325/22 ?ubat 1910,MAZC,d:1,i.s:2,c.1,s.326.
[69]Lütfi Simavi,1330:5-6.Mebusan Meclisi’nden Draç mebusu Esat Pa?a(Draç)ve Selanik mebusu Musevi Karasu Efendi yer alm??t?r.Ayan üyesi Aram Efendi bu olaydan yakla??k bir ay önce II.Abdülhamit taraf?ndan Ayan Meclisi üyeli?ine atanm??t?r (BOA,DÜ?T,5/6-1-7,6 Mart 1325/19 Mart 1909).
[70]Gurubi saat:Güne?in batm?? oldu?u s?rada on ikiyi gösteren saat,alaturka saat(Develio?lu).Zevali saat(vasati saat):
O?le vaktini esas alan saat,alafranga saat.
[71]i:44,4 Mart 1326/17 Mart 1910,MAZC,d:1,i.s:2,c.1,s.429.
[72]i:44,4 Mart 1326/17 Mart 1910,MAZC,d:1,i.s:2,c.1,s.430.Saat reformu konusunda Gabriyel Efendi bu ihtiyatl? tutum tak?n?rken,takvimde reform için arkada?lar?yla önerge vermi?tir.Gabriyel Efendi ve arkada??ar?(Gabriyel Efendi,Nuri Bey,Ali Galip Bey,Beserya Efendi,Abdülhalim Efendi)resmi i?lemlerde hicri tarih(tarih-i hicri-i milli)kalmak kayd?yla,“tarih-i cedid-i efrencinin”ek olarak kullan?lmas? için hükümetin görü?ünün al?nmas?n? istemi?lerdir(i:32,31 Kanun-? sani 1326/13 ?ubat 1911,MAZC,d:1,i.s:3,c.1,s.484).
[73]i:44,4 Mart 1326/17 Mart 1910,MAZC,d:1,i.s:2,c.1,s.431.
[74]i:15,9 Kanun-i evvel 1326/22 Aral?k 1910,MAzC,d:1,i.s:3,c.i,s.198.
[75]i:15,9 Kanun-? evvel 1326/22 Aral?k 1910,MAZC,d:1,i.s:3,c.1,s.199.
[76]i:18,14 Kanun-? evvel 1326/27 Aral?k 1910,MAZC,d:1,i.s:3,c.1,s.261.
[77]i:19,16 Kanun-? evvel 1326/29 Aral?k 1910,MAZC,d:1,i.s:3,c.1,s.279.
[78]i:52,4 Nisan 1327/17 Nisan 1911,MAZC,d:1,i.s:3,c.2,s.371.
[79]i:18,16 Haziran 1328/29 Haziran 1912,MAZC,d:2,i.s:1,c.2,s.181.
[80]i:85,29 May?s 1326/li Haziran 1910,MAZC,d:1,i.s:2,c.2,s.451.
[81]ayn? yer,s.452.
[82]i:48,21 Mart 1327/2 Nisan 1911,MAZC,c.2,d:1,i.s:3,s.271.
[83]i:48,21 Mart 1327/2 Nisan 1911,MAZC,c.2,d:1,i.s:3,s.271.
[84]i:48,21 Mart 1327/2 Nisan 1911,MAZC,c.2,d:1,i.s:3,s.271.
[85]i:51,31 Mart 1327/13 Nisan 1911,MAZC,c.2,d:1,i.s:3,s.356.
[86]i:60,30 Nisan 1327/13 May?s 1911,MAZC,c.3,d:1,i.s:3,s.35. | | | | ----------------------
* Adnan Menderes üniversitesi Nazilli İİBF Kamu yönetimi Bölümü.aydın -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | | | | | « Geri | | | |
|
|
| | |
Anasayfa
İletişim
