| | | | | | I.SASUN ?SYANI VE GEL??EN OLAYLAR ÇERÇEVES?NDE ?NG?L?Z S?YAS? TAVRININ DE?ERLEND?R?LMES?Yrd.Doç. Dr. Serpil SÜRMELİ*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | |
| | .n@ le="text-align: juğÿ' X I.SASUN ?SYANI VE GEL??EN OLAYLAR ÇERÇEVES?NDE ?NG?L?Z S?YAS? TAVRININ DE?ERLEND?R?LMES?229'È VE GEL??EN OLAYLAR ÇERÇEVES?NDE ?NG?L?Z S?YAS? TAVRININ DE?ERLEND?R?LMES?
Yrd.Doç.Dr.Serpil SÜRMEL?*
Ermeni meselesi XIX.yy’?n sonu ve bunu takip eden 50 y?ll?k tarihi süreç içinde Osmanl? Devleti’nin siyasi hayat?nda önce bir iç mesele olarak ortaya ç?km??,ba?ta Rusya ve ?ngiltere gibi d??ardan dahil olan bütün güçlerin,her tür ve yönde ç?kar hesaplar? yaparak meseleye müdahalesiyle bir d?? mesele haline gelmi?tir.
Bu çal??ma d?? müdahalede 1878’den sonra öncü ve etkin bir rol oynayan ?ngiltere’nin Ermeni meselesine yakla??m?n?,siyasi faaliyet ve tavr?n? inceleyen bir de?erlendirmedir.Konu olarak I.Sasun isyan?n?n bast?r?lmas?ndan sonraki geli?meler örnek al?nm??t?r.
Bu örnekte bitaraf olmak ad?na ?ngiliz siyasetinin usta ve inceli?ine yak??mayan tarz,yöntem ve yolun nas?l kaba ve pervas?zca kullan?ld???,hak ve gerçe?i anlama anlay???n?n nas?l tersine bir aray?? ve çaba içinde i?ledi?i görülecektir.
3 Eylül 1894’te I.Sasun isyan?n?n bast?r?lmas?ndan sonra Avrupa’n?n ?stanbul’daki elçileri II.Abdülhamid’le yapt?klar? görü?mede Ermenilerin k?l?çtan geçirildi?ini ve bunun büyük bir zulüm oldu?unu ifade etmi?lerdi.?ngiliz Elçisi Philip Currie durumu incelemek üzere hemen bir tahkik heyeti kurulup buna öncülük etmek üzere ?ngiliz Ata?esi Chermside’?n olay yerine gönderilece?ini belirtmesi,sergilenen tavr?n rengini aç?kça ortaya koymaktayd?.II.Abdülhamid’in özellikle “?ngiliz Ata?esinin buralarda görünmesinin yat??m?? toplumlar? yeniden birbirine dü?ürebilece?i”sözleriyle reddedilmesine ra?men ?ngilizler bu te?ebbüste ?srar edecek ve Van ?ngiliz Konsolos Yard?mc?s? Hallward 25 Eylül 1894’te Bitlis yoluyla Mu?’a[1]gelecektir.
Van’da bulunan Devey’in görevini üstlenmek üzere konsolos yard?mc?s? olarak atanm?? olan Hallward,Erzurum Konsolosu Graves taraf?ndan Il?ca’daki kamp?nda beklenmi?,onun gelmesiyle birlikte Giregosag’a(Ye?ildere’ye)giderek orada 20 Temmuz’a kadar kalm??lard?.Devey daha sonra yanlar?na gelerek bölgedeki durum hakk?nda halefine bilgi vermi?ti.Hallward ise Erzurum Konsolosu Graves’in refakatinde Van’a gitmi?,10 gün süren yolculuktan sonra konsolos 1 Eylül’de Il?ca’daki eski kamp?na dönmü?tü.
Graves,Eylül ay?n?n ortalar?nda ilk kar?n dü?mesiyle k?? karargah?na döndü?ünü,Sasun da?lar?nda olanlarla ilgili bilgilere ula?m?? olan Hallward’dan raporlar gelmeye ba?lad???n? belirtmektedir.[2]
Hallward bu arada Mu? mutasarr?f?yla görü?erek kendisinin tahkikat yapmak için hususi memuriyeti bulundu?unu söylemi?, Talori’nin durumu hakk?nda bilgi almak istemi?ti.Mutasarr?f?n izahat vermeyi reddetmesi üzerine Haliward,bu havaliye gitmek istemi? fakat kolera salg?n? nedeniyle yollar?n kapal? oldu?u söylenerek yolculu?una izin verilmemi?ti.Ancak kendisinin baz? manast?rlar? dola??p,Mu?’taki Ermenilerle görü?mesi,bilgileri ?stanbul’daki ?ngiliz Elçisi Philip Currie’ye ?ifrelemesi Mu? Kumandan? Ferik Ethem Pa?a taraf?ndan Erzincan’daki IV.Ordu Kumandan? Zeki Pa?a’ya bildirilmi?,Zeki Pa?a da durumu 9 Ekim 1894 tarihinde Saray’a aktarm??t?.[3]
Y?ld?z Saray? Ba?katipli?i ?ngiliz Van konsolos yard?mc?s?n?n Mu?’ta hükümet aleyhine evrak toplad???n?,Bitlis’e gönderdi?i tercümanlarla Bitlis Ermenilerini devlete isyana te?vik etti?ini,Vilayet ?dare Meclisi Üyesi Ovdis’in evinde Ermeni tüccar ve ileri gelenlerinden dört ki?i ça??rarak devlet aleyhine tutanaklar düzenledi?ini Bab?ali’ye bir tezkere ile bildirirken,II. Abdülhamid de Bab?ali’ye gönderdi?i bir talimatta,isyan çevresinde Van konsolos yard?mc?s?n?n gezip dola?mas? ve Ermenileri devlet aleyhine k??k?rtmas?n?n Kürtlerle,Ermeniler aras?nda k?tallere sebep olaca??n?,bu hareketin di?er devletlerin konsoloslar?na örnek te?kil edip ayn? biçimde hareket etmek isteyeceklerini,bunun memleketin asayi?ini kökünden bozaca??n?, konsoloslar?n bu gibi davran??larda bulunmaya hak,yetki ve imtiyazlar?n?n olmad???n?,burada ç?kacak herhangi bir olay kar??s?nda sorumlulu?un ?ngiliz Elçili?i’ne ait olaca??n?n bildirilmesini emretmi?ti.[4]
Hariciye Nezareti ise ?ngiliz Elçili?i’ne gönderdi?i bir yaz?da,konsoloslar?n yabanc? bir memlekette,o devletin tebas?ndan birisini yan?na ça??rtarak tahkikat yapma hak ve yetkisinin bulunmad???n?,ayn? ?ekilde Van konsolos yard?mc?s?n?n da böyle bir hak ve yetkiye sahip olmad???n?,i?in K?br?s Antla?mas? yönünden ele al?nmas? söz konusu ise,bu antla?man?n padi?ahl?k hükümranl?k haklar?n? zedelememek ?art?yla tasdik edildi?ini,Van konsolos yard?mc?s?n?n davran???n?n antla?may? bozdu?unu, onun,elçili?e bildirdiklerinin ihtilalci Ermenilerin uydurduklar? birtak?m yalan ve iftiralardan ba?ka bir ?ey olmad???n?, özü sözü do?ru IV.Ordu Kumandan?’ndan al?nan cevapta konsolos yard?mc?s?n?n bildirdiklerinin tamamen as?ls?z,yalan ve iftiradan ibaret bulundu?unu,bu ki?inin iyi niyetli biri olmad???n?n anla??ld???n? belirtti?ini ifade etmi?ti.
Van Konsolos Yard?mc?s? Hallward’?n yetkilerini a?arak,bölgede k??k?rt?c?l?k yapt???n?n bildirilmesi ?ngiliz Elçisi Philip Currie’yi k?zd?rm??,bir gece Hariciye Naz?r?’n?n evine gelerek küstahça,Hallward hakk?nda yap?lan suçlamalar?n ?ngiltere’yi suçlama anlam?na geldi?ini,tahkikat için elçilik ata?emiliterini(Chermside)Bitlis’e gönderece?ini,tahkikat sonucu Hallward suçlu görülürse mutlaka de?i?tirilece?ini,aksi takdirde hükümetin özür dilemesi gerekti?ini belirtmi?ti.[5]
Hallward’?n ?ahsiyeti ve faaliyetleri hakk?nda istanbul’da bu geli?meler olurken,onun Sasun’dan verdi?i gerçek d??? haberler, Avrupa’da yank? bulmu?tu.
Londra’da ç?kan Daily News gazetesinin ?stanbul’daki muhabiri arac?l???yla ula?an bu haberlerde,Sasun’da 25 Ermeni köyünün yak?ld???,3.000 Ermeni’nin öldürüldü?ü,mallar?n?n,?slamlar taraf?ndan ya?maland???,kad?nlar?n zorla da?lara kald?r?ld??? ve özellikle Belkranl? a?iretinin Ermenilere zulüm ve i?kence yapt??? ifadeleri yer almaktayd?.?ngiliz kamuoyunu heyecanland?ran bu haberle ?stanbul’daki ?ngiliz Elçisi Philip Currie’nin de ilgilenmesi Osmanl? Hariciye Naz?r?’n? harekete geçirmi? Londra’daki Osmanl? Büyükelçisi’ne bunlar?n yalan ve iftira oldu?unun ?ngiliz gazeteleriyle kamuoyuna duyurulmas?n? emretmi?ti.[6]
Ancak Avrupa’da Türk aleyhtar? büyük bir kampanyan?n aç?ld??? aç?kça görülmekteydi.Sasun isyan?n?n bast?r?lmas? s?ras?nda Türk askerine atfedilen suçlamalar ve isyanda ölen Ermenilerin say?lar? hakk?nda yaz?lanlara bak?ld???nda gerçeklere itibar etmeyen zihniyetlerin i?reti,yapay ve kulaktan dolma bilgilerle zenginle?tirilmi? abart?l? ifadeleriyle kar??la??lmaktayd?.
Mesela A.W.Williams adl? bir din görevlisinin Bleeding Armenia adl? eserinde Sasunlu bir Ermeni’nin sözlerine binaen yazd?klar?nda,Sasun’da sa? hiç kimsenin kalmad???,kad?n,çocuk,genç,ihtiyar hepsinin k?l?çtan geçirildi?i,Türk askerinin köyü (Talori)Nisan sonunda,muhasara etti?i,bunun A?ustos’un ba??na kadar sürdü?ü,bütün bu haftalar zarf?nda sebze ve ot kökleriyle ya?ad?klar? ifadeleri yeralmaktayd?.
Williams’a göre Sasun’da 6.000 Ermeni öldürülmü?tü.Yukar?da da bahsedildi?i üzere ?ngiliz Elçili?ine bildirilen say? 3.000’dir.yine Williams’?n eserinde yazd?klar?n?n aksine,Türk askeri bölgeye isyan bast?r?ld?ktan sonra gelmi?tir(14 A?ustos 1894).
Bir ba?ka din görevlisi olan ve Anadolu’ya 1843’de gelen Amerikal? misyoner Edwin Bliss[7]Turkey And The Armenian Atrocities adl? eserinde,A?ustos’un sonlar?nda hemen hemen üç hafta bir kesim sava??n?n yap?ld???n?,Mu? valisinin elinde yeterli kuvvet olmad???n? dü?ünerek Do?u Türkiye kuvvetleri genel kumandan?ndan yard?m istedi?ini ve ona göre öldürülen Ermenilerin say?s?n?n en az 6.000 ki?i oldu?unu belirtmekteydi.
H.Pastermadjian’?n Histoire de l’Armenie adl? eserinde de,Osmanl? askerinin a?iretlerle Ermeniler aras?ndaki çat??may? bahane edip,bölgedeki Ermenileri yok etmeye giri?ti?i,12.000 Ermeni’den 3.500’ünü kesti?i ifadeleri yer almaktayd?.[8]
Yukar?da görüldü?ü üzere bütün bu yaz?lanlar abart?dan çok öte,kötü ve sinsice kurgulanm?? bir oyunun sat?rlara yans?m?? ?ekliydi.
Bu arada Hallward’?n Sasun’dan verdi?i bilgilere dayanarak isyanla ilgili as?ls?z haberlerin ?ngiliz bas?n?nda yer almas? kamuoyunda büyük bir tepkiye yol açm??,?ngiliz ç?karlar?na hizmet eden bu güçlü silah,?ngiliz resmi makamlar?nca etkin bir ?ekilde kullan?lm??t?.Bunun bariz bir örne?i ?stanbul’daki ?ngiliz Elçisi Philip Currie’nin hala Van Konsolos Yard?mc?s? Hallward’?n iddialar?n? ileri sürerek yeniden tahkikat yap?lmas?n? ve bu tahkikatta bir ?ngiliz memurunun olmas?n? istemesiydi.
Hariciye Naz?r? ?ngiliz elçisine hükümetinin ?ngiltere’nin bu iste?ini kabul etti?ini ancak bu tahkikat?n devletin hak ve yetkisinde oldu?unu,buna kar??maya hiçbir devletin hakk? ve yetkisinin bulunmad???n?,özü ve sözü do?ru dört ki?inin tahkikatta görevlendirilece?ini,ikisinin tayin edildi?ini,di?er ikisinin de tayin edilip ilk Vapurla gönderilece?ini, tahkikat s?ras?nda mahalli memurlar?n yolsuzluklar? görülürse cezaland?r?lacaklar?n?,bunun aksi belirirse Van konsolos yard?mc?s?n?n azledilmesi gerekti?ini bildirmi?ti.
Ancak ?ngilizlerin Talori’de birkaç bin Ermeni’nin idam edildi?i yolundaki iddias? ve k??k?rt?c?l???n? sürdürmesi üzerine hükümetin tahkikat heyeti gönderme karar? da ?ngilizleri yat??t?rmam??,?ngiliz Elçisi Currie bunu protesto etmi? ve heyet aras?nda bir ?ngiliz memurunun bulunmas?nda diretmi?ti.
Anla??lan ?ngiliz Elçisi Philip Currie Hariciye Naz?r?’n?n bu tahkikata hiçbir devletin kar??maya hak ve yetkisinin bulunmad??? sözlerini içine sindirememi? olsa gerektir.
Bab?ali ise tahkikat heyetine bir ?ngiliz memur almaktansa,tarafs?z Amerika’n?n Elçili?i’nden bir memur al?nmas? teklifini ileri sürmü? ancak Currie bu teklife kaba bir uslüpla cevap vermi?ti.
O,maksad?n Amerika Elçili?i Ba?tercüman? Buzy gibi kolayca fikir de?i?tiren bir Amerikal?’y? gönderip,gerçekleri saklamak umudundan ileri geliyorsa bu yoldaki hareketin kendilerini aldatmaktan ve sonucu kötü olmaktan ba?ka bir semere vermeyece?ini,birtak?m sözlerle i?i yat??t?rmaya çal??man?n hayal olup,gerçekler ortaya ç?kar?lmal?d?r diyerek,Amerikal? bir memurun sözlerine inanmayacaklar?n? belirtmi?ti.
Bir ?ngiliz memurunun tahkikat heyeti aras?nda bulunmas?n?n K?br?s Antla?mas?’n?n,Frans?z ve ba?ka devlet memurlar?n?n heyete kat?lmalar? durumunun da Berlin Antla?mas?’n?n kötü uygulamalar?na örnek te?kil edece?ine hiç ?üphe yoktu.Bu yüzden Bab?ali, Amerikan Elçili?i’ne ba?vurarak tarafs?z bir memurun heyete kat?lmas?n? arzu etmi?ti.Ancak ?ngiltere’nin bunu kabul etmemesi üzerine Erzurum’da konsolosluklar? bulunan Rusya,Fransa ve ?ngiltere’nin Erzurum’daki konsoloslar?n?n tahkikat heyetine kat?lmalar? do?rultusunda anla?maya var?labilmi?ti.
Bab?ali tahkikat heyetinin görev ve yetkilerini belirten bir talimatname haz?rlam?? bunu ?ngiliz,Frans?z ve Rus elçilerine sunmu?tu.Talimatnameye göre,komisyon heyeti tarafs?z,adil ve Osmanl? tebaas? aras?nda ay?r?m yapmadan tahkikat yapacak,heyet sonunda raporlar yazarak peyderpey yabanc? memurlara gösterecek,memurlar?n söyleyecek bir?eyleri olup olmad??? sorulacakt?. E?er bu memurlar tekrar incelenmesi gereken bir ?ey görürlerse,komisyona bildirecekler,komisyon da dikkat çekilen maddeyi daha da geni?leterek yeniden tahkikat yapacak ve yabanc? memurlara gösterecekti.Ancak bu son maddeyi,?ngiliz,Frans?z ve Rus elçiler kabul etmemi?,zor geçen görü?melerden sonra ?u ?ekilde anla?maya var?lm??t?.
Yabanc? memurlar komisyonun yapt??? tahkikatlarda haz?r bulunacaklar,komisyon ba?kan? vas?tas?yla soru sorabilecekler, komisyon ba?kan? bunu reddetti?i takdirde,kendileri soru sorabileceklerdi.[9]
Tahkikat komisyonunda yer alacak Avrupal? gözlemcilerin Erzurum’da bulunan konsolosluk temsilcilerinden olu?mas? ?stanbul’daki ?ngiliz,Frans?z ve Rus elçileri taraf?ndan önerilmi? ancak bu öneri gerçekle?memi?ti.Erzurum Konsolosu Graves konuyla ilgili ?u aç?klamay? yapmaktayd?:“Fakat bu,Rus meslekta??m Maximoff’un ya?? ve rahats?zl?klar? gözönüne al?narak uygun bulunmad?.Bu yüzden delegeler taraf?ndan temsil edilmemize karar verildi.Shipley benim ad?ma,Prjevalsky Maximoff ad?na ve Frans?z Elçili?i tercümanlar?ndan Vilbert Frans?z meslekta??m Bergeron ad?na gönderildi”.[10]
Bu arada Van Konsolos Yard?mc?s? Hallward 1894 Ekim ay? sonunda Mu?’tan ayr?larak önce Bitlis’e oradan da Ahlat yoluyla görev yeri olan Van’a dönmü?tü.[11]Ancak Erzurum Konsolosu Graves,Kas?m ay? ba?lar?nda Hallward’dan Ermeni soyk?r?m(?)olay? ile ilgili ayr?nt?l? raporlar?n geldi?ini,14 Kas?m’da ?stanbul’daki ?ngiliz Elçili?i’nden kendisinin ara?t?rma yapmak için Bitlis’e gitmek üzere haz?rlanmas?n? ve olanlarla ilgili raporlar düzenlemesini ve o gün kendisine yard?m edecek H.S. Shipley’in ?stanbul’dan ayr?ld???n? bildiren bir telgraf ald???n? belirtmekteydi.Shipley 24 Kas?m’da Erzurum’a gelmi?,27 Kas?m’da da Graves’e Türk tahkik heyetinin atand???,onlar?n geli?ine kadar Bitlis’e gitmesini ertelemesini isteyen bir telgraf ula?m??t?.
Tahkikat heyetinde bulunan Türk komiserler ?u isimlerden olu?maktayd?.
Ba?kan:?efik Bey(Temyiz Mahkemesi ?stida Dairesi Ba?kan?).
Üye: Ömer Bey(Emniyet Sand??? Müdürü)
Üye: Celaleddin Bey (?stinaf-? Cünha Dairesi Ba?kan?)
Üye: Mirliva Tevfik Pa?a
Üye: Mecid Efendi(Dahiliye Nezareti memurlar?ndan)[13]
Erzurum Konsolosu Graves,Türk Tahkik Heyeti’nin ilk önce Bitlis’e hareket etmek amac?yla Erzincan’a gitti?ini,elçiliklerin bask?s? sonucu Aral?k ay?n?n ortalar?nda Erzurum’a dönmek ve yeni y?lda gelecek Frans?z delegesini beklemek zorunda kald?klar?n? ifade etmekteydi.
Graves,konsolosluk delegelerinin rolleri yap?lacak ara?t?rman?n boyutlar?n? tespit etmeye yönelik olmak üzere elçiliklerde sürekli telgraf al??veri?inin oldu?unu,delegelerin hala yapacaklar? ve haklar? tam belirlenmeden ve Türk hükümetinin idaresindeki yerlerde ara?t?rman?n s?n?rland?r?lmas?yla ilgili her türlü vas?tay? kullanmas?n?n da sürekli dü?ünüldü?ünden bahsederek,komisyonun 12 Ocak 1895’de Erzurum’dan Mu?’a hareket etti?ini belirtmekteydi.[14]
Graves’in delegelerin hala yapacaklar?n?n ve haklar?n?n tam belirlenememesi sözlerini sarfetmesi anlams?zd?r.Çünkü Bab?ali’nin haz?rlad??? talimatnameden önce hak ve yetki kullan?m? ?stanbul’daki elçiliklerce çok daha önce dü?ünülmü? hatta talimatnamenin son maddesi Bab?ali’ye zorla kabul ettirilmi?tir.Türk hükümetinin idaresindeki yerlerde ara?t?rman?n s?n?rland?r?lmas?yla ilgili her türlü vas?tan?n kullan?laca?? ?üphesinin duyulmas?,daha çok kendi belirlenmi? dü?ünce ve kararlar?n?n aksi olabilece?i endi?e ve ?üphesini ta??maktad?r.Bu kadar endi?e ve ?üpheyle bir sonuca varman?n sa?lam ve sa?l?kl? bir bünyenin i?i olmad??? gayet aç?kt?r ki;Graves,komisyonun atanmas?n?n ku?kusuz Bab?ali ve saray?n iyi bildi?i ve tekrar ortaya ç?kan çok kötü ve barbarca bask? yöntemlerinin,konsolosluklar heyetinin ba??ms?z ara?t?rmas?n? önlemeye yönelik oldu?unu ifade etmi?ti.[15]
?ngiliz konsolosunun Bab?ali ve Saray hakk?nda sarfetti?i çirkin sözlerle,yabanc? bir ülkede hangi hak ve yetkiyle bu konsoloslar?n ba??ms?z ara?t?rma yapabilece?ini söyleme kabiliyeti ve dirayeti meselenin hangi taraftan ve nas?l ele al?naca??n? net bir ?ekilde ortaya koymaktayd?.
Bu arada Tahkik Heyeti 24 Ocak 1895 tarihinde ilk toplant?s?n? yapm??t?.[16]
Erzurum’daki ?ngiliz Konsolosu Graves,Türk hükümetinin ihtilafl? bölgeye(Sasun)Avrupa bas?n?ndan herhangi bir temsilcinin girmesini önlemeyi ba?ard???ndan bahisle,ancak ?ubat ba?lar?nda iki tan?nm?? ?ngiliz muhabirinin bu kapal? bölgeye girebildi?inden sözetmekteydi.Bu muhabirlerden biri Kafkaslardan gelen ve Daily Telegraph gazetesinden Dr.E.J.Dillon,di?eri ise Daily News gazetesi ad?na ?stanbul’dan Trabzon yoluyla gelen Frank l.Scudamore idi.
Graves, onlar?n geli?inin gizli polis çevrelerinde büyük rahats?zl??a sebep oldu?unu o ana kadar gizemli olan olaylarla ilgili uzun grafik raporlar?n?n ?ngiltere’deki okuyucu kitlesi üzerinde yo?un bir ilgi uyand?rd???n?,ku?kusuz kan?tlar? toplamada ve bunlar? Türk sansürüne geçmeden telgrafla bildirmede büyük bir özen ve dikkat göstermek zorunda olduklar?n?,
amaçlar?n? gerçekle?tirmek için her ikisinin de en iyi vas?talar? kulland?klar?ndan ku?kusu olmad???n? belirtmekteydi.[17]
Ancak bir ?ngiliz Topçu Subay? olarak Osmanl? Devleti’ne gönderilen Yüzba?? Charles Boswell Norman’?n yazm?? oldu?u raporda, Graves’in iki ?ngiliz gazetecisi ile ilgili verdi?i bilgilerin do?ru olmad??? ortaya ç?kmaktad?r.
Norman’?n raporuna göre,ne Dr.Dillon ne de Frank Scudamore Sasun’a gitmi?ti.Asl?nda onlar?n Erzurum’da kal?p haberleri burada haz?rlad?klar? bizzat Norman taraf?ndan tespit edilmi?tir.
Norman bu konuda ?unlar? söylemekteydi.“?ngiltere’de bu haberlerin Sasun bölgesinde yap?lan ara?t?rmalar sonunda ç?kt??? inanc? genel olarak yayg?nd?.Fakat bizzat ?ngiltere Büyükelçisi Sir Philip Currie’den ve Osmanl? D??i?leri Bakanl???’ndan ö?rendi?ime göre ne Dr.Dillon ne de Bay Scudamore Erzurum’dan öteye geçmediler:Onlar asl?nda Erzurum’daki konsolosumuz taraf?ndan a??rlanm??t?.Onlar?n Sasun’dan gelen bir mülteciyle konu?mu? olduklar? bile ku?kuludur.Bunlar?n yazd?klar?n?n hayal gücü yüksek Ermeniler taraf?ndan anlat?lm?? hikayeler oldu?u ise kesindir”.[18]
Norman’?n raporunda ?ngiliz gazeteciler için yazm?? olduklar?n?n do?rulu?u yine Erzurum Konsolosu Graves’in hiç de fark?na varmadan ifade etti?i ?u sözlerle aç??a vurulmu?tur.
“...Fakat onlar?n geli?i bizim için beklenmedik bir zamanda olan iyi bir?eydi.Böyle farkl? deneyimleri ve ba?ar?lar? olan bu iki ki?inin varl??? Erzurum k???n?n monotonlu?unu da??tmaya yetmi?ti”.[19]
Ayr?ca Graves,Sasun’a gidip oradan bilgi verdi?ini söyledi?i bu iki gazeteciden biri olan Daily News gazetesi muhabiri Frank Scudamore’un Erzurum’da bulundu?unu gösteren ilginç bir ayr?nt? daha vermektedir.Bu ayr?nt?,Kraliçe Viktorya’n?n do?um günü olan 24 May?s 1895’de Erzurum’da yap?lan bir at yar???yla ilgilidir.Graves,bu at yar???na çok sevdi?i Dervi? adl? Arap at?yla kat?lmaya“arkada??m”dedi?i Scudamore taraf?ndan ikna edildi?ini,kendisinin hafif siklet ve mükemmel bir jokey olarak at?na binmeyi teklif etti?ini ve at?n?n bu yar??a Scudomore’un denetimi alt?nda s?k? bir ?ekilde haz?rland???n? belirtmektedir.[20]
Böylece Sasun’a gidip oradan Ermenilerin durumu ile ilgili bilgi verdi?i iddia edilen bu iki ?ngiliz gazetecinin Sasun’a hiç gitmeyip Erzurum’da kald?klar?na dair ifadeler,Erzurum Konsolosu Graves’in a?z?ndan bir kere daha do?rulanmaktad?r.
Sasun’daki Ermeni isyan? ve Ermeni katliam iddialar?n? yalanlayan bir ba?ka isim ise Sir Ellis Ashmead Bartlett’tir.[21]
Bartlett,Ermenilerin Sasun isyan?na tan?k olan ve Ermenilerin katliam iddialar?n? yalanlayan M.Ximenes adl? ?spanyol bir co?rafyac?dan bahsetmektedir.Mezalim iddialar?n?n vuku buldu?u birçok yeri gezen Ximenes,büyük bir yalan olan ve Ermenilerin durumu ile ilgili,detaylar?yla ve korkunç bir dille yay?larak devam eden hikayeleri özetlemi?tir.Ximenes,özellikle Türk askerine kar?? yap?lan bu ithamlar?,tamamen gülünç yalanlar olarak tan?mlam??t?r.
Ximenes,Ermenilerin binlerce hikayesinin,kad?nlara tecavüz edilerek öldürüldü?ü,birçok köyün y?k?ld???,papaz,kad?n ve erke?e her çe?it zulüm ve i?kencenin yap?larak cezaland?r?ld???,bunlar?n budalaca en ç?lg?n yalan icatlar oldu?unu ifade etmi?tir. Ayr?ca Bartlett,Ximenes’in bütün Do?u ?rklar? içinde Ermenilerin,çok kurnaz,becerikli ve yalan söylemeye meyilli olduklar?n? gözlemledi?ini aktarmaktad?r.Bartlett,bilgili ve cilas?z bir anlat?ma sahip Ximenes’i,?ngiltere ve Avrupa’n?n anlamay? ba?aramad???n?,büyük yalanlardan etkilendi?ini belirterek,Ermeniler taraf?ndan üretilmi? yalanlar?,saçma ve imkans?z hikayeleri basan büyük ?ngiliz gazete sahipleri ve editörlerinin çok ciddi sorumluluk alt?na girdiklerinden bahsetmi?tir.
Ermeni kaynaklar?ndan gelen bütün mezalim hikayelerinin ?ngiliz bas?n?nda yay?mland??? ve örnek olarak 15 Aral?k 1894 ve 7 Ocak 1895 tarihlerinde konuyla ilgili yay?m yapan Westminister Gazette”sini vermi?tir.[22]
Ximenes hakk?nda bütün bu olumlu görü?lere ra?men Erzurum’daki ?ngiliz Konsolosu Graves,onu ?stanbul’dan gelen biraz ?üpheli bir karakter olarak tan?mlam??,Ximenes’in ?spanyol bir gazeteci ve yazar olarak takdim edildi?inden bahisle,onun saraydan gönderilen gizli bir ajan oldu?unu hemen anlad???n? çünkü sürekli ?ifreli telgraflarla haberle?ti?ini,hiç vakit kaybetmeden kendisini Ermeni meselesiyle ilgili gayet serbest bir ?ekilde heyete sundu?unu,muhtemel katliamlar?n olmu? olabilece?ini, e?er bu olmu?sa Ermeni isyanc?larla Hamidiye düzensiz birlikleri aras?nda çat??ma sonucu oldu?unu,düzenli ordunun Hamidiye birliklerinin ?iddetini zaptetmek için ça?r?ld???n? ifade etti?ini belirtmektedir.[23]
Bu arada Graves,kendilerine haftada bir ula?an Sasun Komisyonu protokollerinden üçAvrupa delegesi ile Türk heyeti aras?nda büyük bir sürtü?menin var oldu?unun aç?kça ortaya ç?kt???ndan bahisle,Avrupal?lar?n amac?n?n o ana kadar herkesin deh?etin gerçek öyküsünü ve suçlular?n cezaland?r?lmas?n? sa?lamak iken,Türk heyetinin olaylar? örtbas etmek,meseleleri anlams?z ve sonunda ara?t?rma yapman?n bo?una oldu?unu dü?ünerek her tür ?ark oyununu kulland?klar?n? ifade etmektedir.
Bunlar?n daha da ileri giderek Mart’?n ba?lar?nda Mu?’ta ara?t?rmadan vazgeçilmesiyle ilgili niyetlerini ve Vali Tahsin Pa?a’n?n hala idarede bulundu?u Bitlis’e geçmeyi dü?ündüklerini belirttiklerini,bunun üzerine Sir Philip Currie’nin kendisinin Erzurum valisine giderek raporlar? almak için Mu?’a bizzat gitmesi gerekti?i talimat?n? verdi?ini ve istenen etkiyi sa?lad???n?,çünkü birkaç günlük tereddütten sonra Türk heyetinin Mu?’ta kalma talimat?n? ald???n?,Avrupal? delegelere kar?? daha uzla??c? bir tav?r içinde olmalar?n?n istendi?ini belirtmektedir.Ancak bu,Sasun köylerindeki katliam?n gerçek sahnesini(?)görmeleri gerekti?i ?eklindeki önerinin direnci k?rmad???n?,May?s’?n ba?lar?nda üç delegenin oraya yaln?z gidip Güllügüzan köyündeki ölüm çukurunu inceledi?ini binden fazla Ermeni kad?n,erkek ve çocu?un kesilmi? ve gömülmü? oldu?unu,bu bilgiyi ya?ayan ?ahitlerden yerinde tespit etti?inden bahsetmektedir.
Graves,?stanbul’daki elçilerin artan bask?s? sonucu Türk Sasun heyetinin tutumunun de?i?ti?ini,Avrupal? delegelerin istedi?i bölgelerde ve boyutlarda ara?t?rman?n uygulanmas?na büyük önem gösterdiklerini,Avrupal? delegelerin önerisiyle önemli ?ahitlerin ça?r?l?p kan?tlar?n topland???n?,Tahsin Pa?a’n?n Bitlis Valili?i’nden al?nmas?yla bilgileri toplaman?n daha da kolayla?t???n?,ara?t?rman?n May?s,Haziran ve Temmuz ay? boyunca devam etti?ini,yine Sasun katliam?yla ilgili gerçeklerin Dr.Dillon ve Scudamore’un raporlar?ndan iyice anla??lmas? üzerine Türkiye’nin di?er do?u bölgesindeki ?ehirlerinin yönetimi ile ilgili reform meselesinin bas?n ve parlamentoda tart??ma konusu oldu?unu ifade etmektedir.[24]
Graves’in Türk heyeti ile Avrupal? delegeler aras?nda sürtü?menin varl???ndan,Türklerin olay?n gerçeklerini örtbas etmek istediklerinden ve Mu?’ta ara?t?rma yapmaktan vazgeçilmesi niyetlerini ortaya koyduklar?ndan bahsetmesi oldukça anlams?zd?r ki,onun söylediklerini ispatlayacak bir bilgiye ?imdiye kadar hiçbir kaynakta tesadüf edilmemi?tir.Graves’in iddia etti?i gibi Bitlis Valisi Tahsin Pa?a’n?n Mart ba?lar?nda hala orada vali olmas? mümkün de?ildir.Onun görevden azli 28 Ocak 1895 tarihinde gerçekle?mi?tir.Güllügüzan köyünde üç Avrupa delegesinin ara?t?rma yap?p binden fazla Ermeni kad?n,erkek ve çocu?un kesilmi? ve gömülmü? oldu?unu söylemesi de oldukça ilginçtir.Çünkü konsoloslar?n raporunda,olaylarda öldü?ü bildirilen ve isimleri tesbit edilenler ?enik köyünde 114,Semal’de 65,Güllügüzan’da 40,A?pi’de 22,?spagank’ta 10,Talori’de 14 olmak üzere 265 ki?idir.Konsolosluk heyetinden ?ngiliz Temsilci Shipley’in 12 Ekim 1895 tarihli muht?ras?nda ev adedinden hareketle en fazla 10.000 Ermeni’nin bulunabilece?ini sa? kalanlar dü?ünülürse Ölü say?s?n?n 900’ü geçmeyece?i[25]?eklindedir.
Bu rapor dikkate al?n?rsa,üç Avrupal? delegenin Güllügüzan’a gidip binden fazla kesilmi? ve gömülmü? Ermeni’yi görmesi mümkün de?ildir.Yukar?da bahsedildi?i üzere Güllügüzan köyünde tespit edilen ölü say?s? sadece 40’t?r.Graves’in bu konuda yazd?klar?n?n büyük bir yalan oldu?u ?ngiliz meslekta??n?n raporundan aç?kça ortaya ç?kmaktad?r.
Alman Karl W?ppermann,Deutscher Geschichstkalender adl? eserinde de olaylar?n meydana geldi?i 23 köyün herbirinde ölü say?s?n? 40 kabul edip,açl?ktan ölenlerle birlikte toplam say?n?n yakla??k 900 kadar oldu?unu belirtmi?tir.[26]
Graves’in Dr.Dillon ve Scudamore’un raporlar?ndan,Sasun katliam?yla ilgili gerçeklerin iyice anla??ld???n? söylemesi de büyük bir yaland?r.Bu iki gazetecinin Erzurum’da bulundu?u di?er kaynaklar ve bizzat Graves’in kendi a?z?ndan ortaya konulmu?tur.
Sasun Tahkik Komisyonu’nun çal??malar? sonunda Ermenilerin birçok yalan? aç??a ç?kar?lmas?na ra?men komisyon raporunda, Ermeni asileri kadar,Türk otoriteleri de suçlu bulunmu?tur.?ngiliz Delege Shipley 16 Ekim 1895 tarihli ortak memorandumda Türk askerleri taraf?ndan Ermenilerin tamamen katliam edildi?i hikayeleri ve özellikle Güllügüzan kilisesinde ve Talori’deki Surp Merapa Manast?r?’nda kad?nlar?n katledildi?i hikayelerinin dayan?ks?z oldu?unu belirtmi?tir.[27]
Sultan Abdulhamid Sasun olaylar? ve Ermeniler hakk?nda görü?lerini ?stanbul’daki Alman Büyükelçisi Radolin’e ?öyle ifade etmi?tir:
“Majestelerine ula?an bilgilere göre Ermeni tahrikçileri Sasun çevresinde Ermeni halk?n? vergi vermemeye,müslüman ve memurlara kar?? ?iddet kullanmaya te?vik ettiler.Bunun sonucunda Ermeniler biraraya gelerek Türk memurlar?na kar?? ayaklanmalara ba?lad?lar.Ermeniler en vah?i sahneleri ortaya koyarlar,müdafaas?z Türkleri parçalarlar,kar?nlar?na koyduklar? barutu ate?e vererek onlara i?kence ederler.Ermenilerin gözle görülen amaçlar? Türkleri k??k?rtmak ve ondan sonra kendilerini bast?rmak için üzerlerine kuvvet gelince zulüm gördüklerini ileri sürerek Avrupa ve bilhassa ?ngiltere’nin merhametini üzerlerine çekmektir”.[28]
Abdülhamid siyasi hat?rat?nda da Ermeniler hakk?nda“hiç de hissetmedikleri bir ac? için a?lar gibidirler.Büyük devletlerin arkas?na gizlenip en ufak bir sebeple yaygara koparan kad?n gibi nazl? ve korkak bir millettir”[29]demektedir.
Goltz Pa?a“Bu ülkeyi ve halk?n? tan?yanlar,binlerce insan,kad?n ve çocuklar?n katledildi?i söylentilerini ihtimal d??? da olsa i?itmi?lerdir.Ne Türk halk? böyle bir gaddarl?k ve zulmü yapacak bir yap?da ne de askerlikteki e?itim bu yöndedir”[30] demek suretiyle Türk halk? ve askerini ne kadar yak?ndan tan?d???n? göstermi?tir.
Newyork Herald Gazetesi Muhabiri Sidney Whitman,Erzurum’daki ?ngiliz Konsolosu Graves’e,“ülkeye Ermeni ihtilalcileri gelerek Ermeni halk?n? isyana te?vik etmeseydi herhangi bir katliam vuku bulaca??n? dü?ünür müydünüz diye sordum ?üphesiz hay?r diye cevap verdi.Tek bir Ermeni dahi öldürülmü? olmazd?.”[31]
Sasun olaylar? akabinde Avrupa’da özellikle de ?ngiltere’de yank? bulan haberler;Türk ve Türk otoritesini hedef alan iftira boyutunda,sahte ve yalan hikayeler etraf?nda pervas?zca geli?mi?tir.?ngiliz siyasetinin bilerek ve isteyerek destekledi?i bu geli?melerde dikkati çeken en riyakar hareket tarz? kendi niyet ve görü?lerini kabul ettirmek anlay??? olmu?tur.
Ancak bu dönemdeki kaynaklar derinlemesine incelendi?inde Türklere yöneltilen a??r suçlamalar?n ne denli gerçe?e ayk?r? ve haks?zca oldu?u görülecektir.Üstelik bu kaynaklar?n say?s? dikkate de?er ölçüdedir.
Türkiye’de Ermeni olaylar?yla ilgili ç?k?? noktas? ve geli?melere dikkat edildi?inde dönemin Türkiye aç?s?ndan zaafiyetinin d?? güçler taraf?ndan nas?l de?erlendirmeye al?nd???n?,bunu kullan?rken bitaraf olmak ad?na hak ve gerçeklerin nas?l çi?nendi?ini,nas?l duyars?z ve kay?ts?z kal?nd???n?,hatta sahtekarl?k ve yalanlar üzerine bina edilen faaliyetlerde nas?l yo?un bir çaba harcand???n? aç?kça görmek mümkündür.
*Atatürk Üniversitesi ileti?im Fakültesi Gazetecilik Bölümü Ö?retim Üyesi,Erzurum.
[1]Cengiz Çakalo?lu,Mü?ir Mehmed Zeki Pa?a(1835-1929),Yay?mlanmam?? Doktora Tezi,Erzurum,1999,s.180-181.
[2]Sir Robert Windham Graves,Storm Centres In The Near East Personal Recollections 1879-1929,London,1933,s.143-144.
[3]Çakalo?lu,Mü?ir Mehmed Zeki Pa?a,s.181.
[4]Mehmet Hocao?lu,Ar?iv Vesikalar?yla Tarihte Ermeni Mezalimi ve Ermeniler,?stanbul,1976,s.206-207.
[5]Hocao?lu,Ar?iv Vesikalar?yla...,s.207.
[6]Hocao?lu,Ar?iv Vesikalar?yla...,s.207.
[7]Uygur Kocaba?o?lu,Kendi Belgeleriyle Anadolu’daki Amerika,19.Yüzy?lda Osmanl? ?mparatorlu?u’ndaki Amerikan Misyoner Okullar?,Arba Yay?nlar?,?stanbul,1991,s.99.
[8]Kamuran Gürün,Ermeni Dosyas?,Ankara,1988,s.193-194.Hakl? olarak Gürün,Pastermadjian’?n eserinden hareketle maksat Ermenileri öldürmekse neden 12.000’inin de?il de sadece 3.500’ünün öldürüldü?ünü sorgulamaktad?r.vital Cuinet’in istatistiklerine göre bütün Sasun’da 8.369 Ermeni bulunmaktad?r.
[9]Hocao?lu,Ar?iv Vesikalar?yla...,s.208-210.
[10]Graves,Storm Centres...,s.145.
[11]Çakalo?lu,Mü?ir Mehmed Zeki Pa?a,s.181.
[12]Graves,Storm Centres...,s.145.
[13]Çakalo?lu,Mü?ir Mehmed Zeki Pa?a,s.182-183.Hocao?lu,Ar?iv Vesikalar?yla...,s.211;Esat Uras,Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi,?stanbul,1987,s.473;Ramazan Çal?k,Alman Kaynaklar?na Göre II.Abdülhamid Döneminde Ermeni Olaylar?,Kültür Bakanl??? Yay?nlar?,Ankara,2000,s.128.
[14]Graves,Storm Centres...,s.145.
[15]Graves,Storm Centres...,s.145.
[16]Çakalo?lu,Mü?ir Mehmed Zeki Pa?a,s.183.
[17]Graves,Storm Centres...,s.145-146.
[18]Çal?k;Alman Kaynaklar?na Göre..,s.127-128.
[19]Graves,Storm Centres...,s.146.
[20]Graves,Storm Centres...,s.147.
[21]S?r Ellis Ashmead Bartlett(1849-1902)?ngiltere’de muhafazakar partiye mensup bir politikac?d?r.Türklerle temas?,
1876’da rapor olarak sunulan Bulgar mezalimi ile ilgili gerçe?i anlamak amac?yla 1877-1878 y?llar? aras?nda S?rbistan, Bulgaristan ve Rumeli’yi ziyaret etti?i s?rada gerçekle?mi?tir.Bulgar ve Ruslar?n,Rumeli’deki Türk sakinlerine kar?? izledi?i barbarca zulme tan?k olan Bartlett,1897’de Türk-Yunan sava??n?n ç?kmas?yla Türk ordusu saf?na kat?lm?? ve II.Abdülhamid taraf?ndan Mecidiye ni?an?yla ödüllendirilmi?tir.(The Dictionary of National Biography Supplement 1901-1911,Vol.1,Oxford University Press,s.105-106).
Mabeyn Ba?katibi Tahsin Pa?a Bartlett’i Türk dostu olarak tan?mlamaktad?r(Sultan Abdülhamid Tahsin Pa?a’n?n Y?ld?z Hat?ralar?,Bo?aziçi Yay?nlar?,?stanbul,1990,s.60.)Sir Ellis Ashmead Bartlett’in kendisiyle ayn? ad? ta??yan en büyük o?lu da, sava? muhabiri olarak tan?nmaktad?r.Çanakkale Raporlar? adl? eseri mevcuttur.
[22]Sonyel,The Great War...,s.30-31.
[23]Graves,Storm Centres...,s.144.Graves’in yazd?klar?ndan anla???d???na göre Ximenes Erzurum’a muhtemelen 1894 Eylül sonlar?nda gelmi?ti.
[24]Graves,Storm Centres...,s.146-148.Sasun Tahkik Komisyonu Mu?’ta Ocaktan Temmuz’a kadar kalarak burada 107 kez toplanm?? 190 ?ahid dinlenmi?tir.?ngiliz hükümeti bu tahkikat?n Frans?zca vesikalar?n? Mavi kitapta ne?retmi?,bu ihtilal hakk?nda Frans?zca tanzim edilen rapor Rus,?ngiliz ve Frans?z delegeler taraf?ndan imza edilmi?tir (Osman Nuri,Abdülhamid-i Sani ve Devr-i Saltanat? Hayat-? Hususiye ve Siyasiyesi,C.III.,?stanbul,1327,s.826) Sasun Tahkik Heyeti’nde bulunan Avrupal? delegeler ve Türk heyeti 25 Temmuz 1895 tarihinde Erzurum’a dönmü?tür.(Graves,Storm Centres...,s.149).
[25]Gürün,Ermeni Dosyas?,s.194.
[20]Çal?k,Alman Kaynaklar?na Göre...,s.127.
[27]Sonyel,The Great War,s.31-32.
[28]Çal?k,Alman Kaynaklar?na Göre...,s.129.
[29]Sultan Abdülhamit,Siyasi Hat?rat?m,?stanbul,1987,s.84.
[30]Çal?k,Alman Kaynaklar?na Göre...,s.130.
[31]Gürün,Ermeni Dosyas?,s.66;Hocao?lu,Ar?iv Vesikalar?yla...,s.152-153. | | | | ----------------------
* Atatürk Üniversitesi İletişim Fakültesi Gazetecilik Bölümü Öğreti Üyesi.Erzurum -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | | | | | « Geri | | | |
|
|
| | |
Anasayfa
İletişim
