| | | | | | ANADOLU'NUN FETH? VE SELÇUKLU DEVLET?'N?N KURULU? SÜREC?NDE ERMEN?LER'?N TÜRKLER'E KAR?I TUTUMUDoç. Dr. Mehmet ERSAN*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | |
| | le="text-align: juğÿ( c ANADOLU'NUN FETH? VE SELÇUKLU DEVLET?'N?N KURULU? SÜREC?NDE ERMEN?LER'?N TÜRKLER'E KAR?I TUTUMU230o TÜRK?YE SELÇUKLU DEVLET?’N?N KURULU? SÜREC?NDE ERMEN?LER?N TÜRKLERE KAR?I TUTUMU
Doç.Dr.Mehmet ERSAN*
Türkmenlerin XI.yüzy?l?n ilk yar?s?nda Anadolu’ya ba?latt?klar? ak?nlar,Büyük Selçuklu Devleti’nin kurulmas?ndan sonra (1040),düzenli bir fetih hareketine dönü?mü? ve takip eden yüzy?lda sözü edilen co?rafyan?n büyük bir bölümü Türk yurdu haline gelmi?tir.
Anadolu’nun Türkler taraf?ndan fethinden önce Bizans idaresi,Ermenileri a??r vergiler alt?nda iktisadi aç?dan ezerken,mezhep farkl?l???ndan dolay? da askeri takibata u?ratm?? ve mezheplerini terke zorlam??t?r.Halka yüklenen a??r vergiler ve bilhassa do?u H?ristiyanl???n? Ortodoksla?t?rma siyaseti,Gregoryen Ermeniler ile Bizans aras?nda ya?anan sorunun temelini olu?turmu?tur.Di?er taraftan Bizans,Selçuklu fethinden önce Ermenilerin yo?un olarak ya?ad??? Do?u Anadolu bölgesini de ilhak etmi?tir.
Selçuklu Devleti’nin hakimiyeti alt?nda ya?ayan Ermenilere ve di?er H?ristiyan topluluklara kar?? tavr?na bak?ld???nda ise çok farkl? bir manzara ortaya ç?kar.Sultan Alparslan’dan sonra Büyük Selçuklu taht?na oturan Melik?ah’?n hükümdarl?k y?llar?, ele geçirilen yerlerde art?k hakimiyetin tesis edildi?i,devletin gücünü her yerde hissettirdi?i bir dönemdir.Melik?ah ile ilgili olarak Ermeni kaynaklar? hemen hemen ayn? ifadeleri kullanarak,adil,bar??sever,H?ristiyanlara kar?? ?efkatle dolu ve herkesin gönlünü kazanm??,geçti?i memleketlerin halk?na baba gözü ile bakan bir hükümdar oldu?unda birle?mi?lerdir.Hatta Ani’li Samuel Melik?ah için“milletimizi o kadar çok seviyordu ki,dua ve takdislerimizi talep ediyordu”derken,Mateos, hakimiyeti boyunca Ermenistan’? bar?? ve asayi?e kavu?turdu?unu ifade etmektedir.[1]
Azerbaycan’?n idaresine tayin edilen,hanedan mensubu Yakuti’nin o?lu ?smail’in,Ermeni kaynaklar?nda manast?rlar? güzelle?tiren,rahipleri koruyan ve memleketi imar eden bir idareci oldu?u vurguland?ktan[2]sonra,onun zaman?nda herkesin mal-mülk sahibi oldu?u ve bütün Ermenilerin mesut bir hayat ya?ad??? ifade edilmektedir.[3]Bundan dolay?d?r ki,Selçuklu hakimiyeti alt?nda ya?ayan Ermenilerin bir k?sm?,Türk adalet ve ho?görüsünü görerek,Türkleri yeni hakimleri olarak tan?m??lar ve Selçuklular?n hizmetine girmi?lerdir.Bununla birlikte,Ermenilerin önemli bir k?sm?n?n,gerek Anadolu’ya Türkmen ak?nlar?n?n ve düzenli fetih hareketlerinin gerçekle?ti?i dönemlerde,f?rsat buldukça Türklerin kar??s?nda yer ald??? görülür.
Ça?r? Bey’in,1018-1021 y?llar? aras?nda Do?u Anadolu’ya gerçekle?tirdi?i kabul edilen ke?if seferi s?ras?nda Ermeniler,Kral Senekerim’in o?lu Davit ve kral?n komutan? ?apuh ile Becni kalesi kumandan? Vasak kumandas?ndaki kuvvetlerle Türklere kar?? koymaya çal??m??lar,ancak bozguna u?ramaktan kurtulamam??lard?r.[4]
1028 y?l?ndan itibaren Gaznelilerin bask?lar?na maruz kalan ve bat? yönünde hareket eden Türkmenler,Bizans’a tabi Do?u Anadolu’ya girdiklerinde,Ermeni prenslerinin mukavemetiyte kar??la?m??lard?r.Türkmenler,1037-1043 y?llar? aras?nda yapt?klar? ak?nlarda Kantsi,Topraks?z Davit,Sa??r Hacik,A?ot’un o?lu Gagik gibi Ermeni prensleri ile sava?m??lar,bu mücadeleler s?ras?nda Sa??r Hacik hayat?n? kaybetmi?tir.[5]Mateos,1040 y?l?nda yap?lan bir sava?ta,A?ot’un o?lu Gagik kumandas?ndaki Ermeni kuvvetlerinin Türkleri katletti?inden ve esir al?nan Türklerin bulundu?undan söz etmektedir.[6]
1058 y?l?nda Malatya yöresinde faaliyette bulunan Dinar Bey,Ermeni prensi Mu?e? o?lu Tornig’in sald?r?s?na u?rarken,[7]di?er bir Selçuklu kuvveti 1059 y?l?nda halk?n?n ço?unlu?unu Ermenilerin olu?turdu?u Sivas’? fethederken,kar?? koymaya çal??an ?ehrin ileri gelenlerinden birço?u hayat?n? kaybetmi?tir.[8]
1065-66 y?l?nda Urfa yöresinde faaliyette bulunan Salar-? Horasan,Ani’li Khaçadur’un sald?r?s?na u?ram??,ancak Khaçadur Bizansl?lar?n ihanetine u?ray?nca çekilmek zorunda kalm??t?r.[9]
Ermenilerin,tabi olduklar? Bizans’tan ba??ms?z olarak Türklere kar?? giri?tikleri hareketlerin d???nda,Selçuklular ile mücadele eden Bizans kuvvetleri aras?nda yer ald??? da görülmektedir.1045 y?l?nda Dvin üzerine yürüyen Bizans ordusunda yer alan Ermeni ba?kumandan? ile o?lu ?iddetli çarp??malar s?ras?nda hayat?n? kaybetmi?tir.Yine 1048’de Sultan Tu?rul’un emriyle Do?u Anadolu’ya giren ?brahim Yinal ile Kutalm??’?n kar??s?na ç?kan ve Pasinler ovas?nda bozguna u?rayan Bizans ordusu, Ermeni,Bizans ve Gürcüler’den olu?mu?tur.[10]
Yine,1054 y?l?nda Anadolu’ya giren Tu?rul Bey’in Kars yönüne gönderdi?i Selçuklu kuvvetinin kar??s?na ç?kan Bizans ordusunun ço?unlu?unu Ermeniler olu?tururken,[11]Tu?rul Bey’in bütün çabalar?na ra?men feth edemedi?i Malazgirt kalesini de Bizans ad?na Ermeni Vasil savunmu?tur.[12]
Tu?rul Bey’den sonra Büyük Selçuklu taht?na geçen Alparslan,1064 y?l?nda ordusuyla beraber Do?u Anadolu’ya girip,Bizans ad?na Ba?rat Ve Grigor’un savundu?u Ani’yi fethedince,Kars hakimi ?ahin?ah Abas o?lu Gagik,korkusundan Alparslan’a itaatini bildirmi?tir.Gagik’in kendisine direnmemesi ve itaatini bildirmesi üzerine Sultan,onu yerinde b?rakm??t?r.Ancak,Alparslan’?n bölgeden ayr?lmas?ndan sonra Gagik,Kars’? terk edip Bizans’a s???nm?? ve ?ehrin yönetimini de Bizans’a b?rakm??t?r.[13]
Di?er taraftan,Urfa’n?n idaresine tayin edilen Ermeni Thoros’un da,Selçuklu hakimiyetinden ç?kmak için,Suriye Selçuklu Meliki Tutu?’un ölümünü f?rsat bildi?i görülmektedir.1087 y?l?nda Bozan taraf?ndan Selçuklu hakimiyetine al?nan Urfa,Sultan Melik?ah’?n 1092’de ölümünden sonra ba?layan taht mücadeleleri s?ras?nda Suriye Selçuklu Meliki Tutu?’un eline geçmi?,o da Urfa’n?n idaresini Ermeni Thoros’a b?rak?p,kaleye de bir Türk garnizonu yerle?tirmi?ti.Melik Tutu?’un,Büyük Selçuklu taht? için Berkyaruk ile giri?ti?i mücadelede hayat?n? kaybetmesini,Türk idaresinden kurtulmak için f?rsat bilen Thoros,Türk garnizonunun bulundu?u Maniakes adl? iç kaleyi ?ehirden ay?rmak için,?ehrin surunu iç kaleden ba?layarak in?a ettirdi Ve 25 kule yapt?rd?.Bu s?rada iç kalede bulunan Türk garnizon kumandan?,etraftaki Türk emirlere mektuplar göndererek Thoros’un Urfa’ya hakim oldu?unu bildirmi?tir.Türk kumandan?n?n ça?r?s? üzerine yard?ma gelen Artuko?lu Sökmen,Samsat emiri Balduk, Haleb Selçuklu Meliki R?dvan ve Antakya hakimi Ya??s?yan’?n çabalar?na ra?men Urfa’n?n geri al?nmas? mümkün olmam??t?r.Melik R?dvan ve askerlerinin çekilmesinden sonra iç kaledeki askerler aras?nda bulunan otuz kadar hristiyan,reisleri Mhit’ar ile beraber bir gece buray? Thoros’a teslim edince,Urfa tamamen Thoros’un hakimiyetine girmi?tir(1095).[14]
1071 Malazgirt Zaferi’nden sonra Anadolu’nun önemli bir bölümü fethedilirken,Ermenilerin de büyük ço?unlu?u Selçuklu hakimiyeti alt?na girmi?tir.Ancak,Türk ilerleyi?ini durduramayan Bizans’?n yard?m talebinden sonra 1096 y?l?nda ba?layan I. Haçl? Seferi,Ermenilere,Selçuklu hakimiyetinden kurtulmak için bir f?rsat olarak görünmü?tür.Bundan dolay?d?r ki, Avrupal?lar?n Anadolu’daki en büyük yard?mc?lar? Ermeniler olmu?tur.Ermeniler,Bat?l?lar ile i?birli?i yaparak,bu seferin ba?ar?ya ula?mas?nda önemli rol oynam??lar ve Selçuklular aç?s?ndan sonuçlar? a??r olan geli?melere sebebiyet vermi?lerdir.
Ermeniler ilk önce,Türkiye Selçuklu Devleti’nin kurucusu olan I.Süleyman?ah’?n(1075-1086),1083-84 y?l?nda fethetti?i, devletinin güneye aç?lan s?n?r kap?lar? olan Adana,Anazarba ve Misis’in Haçl?lan?n eline geçmesini sa?lam??lard?r.Çünkü Süleyman?ah,fethetti?i bu ?ehirlerde ya?ayan gayrimüslim halk?n can ve mal güvenli?ine dokunmam??,onlar?n eskisi gibi hayatlar?n? devam ettirmelerine izin vermi?,buralara güvenli?i sa?lamak amac?yla Türk garnizonlar? yerle?tirdikten sonra geri dönmü?tür.[15]??te Süleyman?ah’?n,hakim oldu?u ?ehirlerde ya?ayan Ermenileri teb’as? olarak görüp,yerlerinde b?rakmas?, Çukurova’n?n,I.Haçl? Seferi s?ras?nda kolayl?kla elden ç?kmas?na zemin haz?rlad?.[16]
1097 ilk bahar?nda ?stanbul’da birle?tikten sonra Anadolu’ya geçen Haçl? ordular?,Haziran 1097’de ?znik’in Bizans’a teslim olmas?ndan sonra,Eski?ehir ve Konya üzerinden Ere?liye ula?m??t?r.Ere?li’de bundan sonra takip edilecek güzergah hususu tart???l?rken,kendilerine hakimiyet sahas? arayan Haçl? reislerinden Tankred ile Baudouin,ana Haçl? ordusundan ayr?larak, Çukurova’ya girmi?lerdir.Haçl? kuvvetleri önce Tarsus,daha sonra da Adana önlerinde görülmü?tür.Bu ?ehirlerde ya?ayan halk?n deste?ini alamayaca??n? anlayan Türk garnizonlar?,bulunduklar? kaleleri terk etmek zorunda kalm??t?r.
Tankred,Adana’da bulunan Türk garnizonunun ?ehirden ayr?ld???n? ve yaln?zca H?ristiyanlar?n kald???n? görünce,hiçbir direni?le kar??la?madan Adana’ya girmi?tir.Bu s?rada,daha önce Adana’ya bir ya?ma ak?n? yapm?? ve Türklerle ?ehir hakimiyeti için mücadele etmek üzere orada bir kuvvet b?rakm?? olan Lampron hakimi Ermeni O?in,Tankred’i,ahalisi Ermeni olan ve Türklerin hakimiyetinde bulunan Misis(Yakap?nar)’e yönelmesi hususunda ikna etmi?tir.Bunun üzerine Tankred,Welfo ad?nda bir ?övalyeyi Adana’da b?rak?p,Misis önlerine geldi.Burada ?ehri müdafaa eden Türklerin mukavemetiyle kar??la?t?.Fakat yap?lan vuru?madan sonra Türklerin Misis’i de terk etmesi üzerine ?ehre girdi.Tankred ve Baudouin,Ermenilerin yard?m?yla Türklerin Çukurova’daki hakimiyetlerinin sona ermesine sebep oldular,ancak kendileri de bölgeden ayr?lm??lard?r.Her iki Haçl? reisi de Çukurova’y? terk ederken,geride Haçl? kuvveti olarak Tarsus’da Guinimer,Adana’da Welfo,Misis’de Tankred’in b?rakt??? bir birlik kalm??t?r.
Di?er taraftan Kayseri,Komana(?ar),Göksun ve Mara? üzerinden Antakya önlerine ula?an Ana Haçl? ordusu da,geçtikleri yerlerde kendilerini sevinçle kar??layan Ermenilerin az?msanamayacak yard?mlar?n? görmü?tür.Bilhassa Antakya önlerinde bulunduklar? s?rada,ba? gösteren yiyecek s?k?nt?s?n?n hafifletilmesinde,ücret mukabilinde de olsa,bölge Ermenileri önemli rol oynam??t?r.
I.Haçl? Seferinin kaderini tayin eden geli?melerden birinde de kilit rolü oynayan,yine bir Ermenidir.Vaktiyle Sultan Melik?ah taraf?ndan Antakya valisi tayin edilen Ya??s?yan,Haçl?lara kar?? ?ehri müdafaa ederken,Kürbo?a komutas?ndaki Büyük Selçuklu ordusu da,Urfa ku?atmas? dolay?s?yla üç hafta vakit kaybettikten sonra Antakya’ya yönelmi?tir.Bu s?rada Haçl?lar,?ehir surlar?n?n d???nda ve oldukça güç bir durumda bulunuyordu.??te Haçl?lar?n bu güç durumdan kurtulmalar? ve surlardan içeri girmelerini sa?layan Antakya’da ya?ayan Ermeni Firuz olmu?tur.?bnü’l-Esir’in,“Ruzbe”ad?yla tan?nan bir z?rh ustas?,[17] Mateos’un ise ?ehrin ileri gelenlerinden birisi[18]olarak adland?rd??? Firuz,Ya??s?yan idaresindeki Antakya’da önemli bir mevkie getirilen,müslüman oldu?unu ifade eden bir Ermenidir.Firuz,erzak istifçili?i yapt??? gerekçesiyle para cezas?na çarpt?r?ld???ndan Ya??s?yan’a kin beslemekteydi.Di?er taraftan,müslüman olmakla birlikte daha önceki dinda?lar?yla da münasebetlerini devam ettirmekteydi.[19]
Haçl?lar Antakya’y? ku?att?klar?nda ?ehrin müdafaas?na kat?lan ve Ka?karuf vadisi üzerindeki kuleyi savunan Firuz ile,daha sonra Antakya Haçl? Princepsli?ini kuracak olan ve ?ehre bu yönden taarruz eden Bohemund’un temas kurdu?u görülür.Bohemund, alt?n,gümü?[21]ve kendi ?rsi haklar?n?n tan?naca??n?[22]yeminli teminat ile garanti ederek ?ehre girmelerine yard?mc? olmalar? konusunda Firuz’u ikna etmi?tir.Taraflar aras?nda var?lan anla?maya göre Firuz,Bohemund’dan gerekli i?areti al?nca, Haçl?lar?n kuleden içeri girmelerini sa?layacakt?.Firuz ile olan münasebetini di?er Haçl? reislerinden gizleyen[23]Bohemund, Kürbo?a komutas?ndaki Selçuklu ordusunun yakla?makta oldu?u haberi karargaha ula?t??? s?ralarda,Firuz’dan ihanete haz?r oldu?u mesaj?n? ald?.Firuz,Bohemund’dan haçl? ordusunu o gün ö?leden sonra toplayarak Kürbo?a’ya kar?? gidiyormu? gibi do?uya do?ru götürmesini,karanl?k bas?nca bat? surlar?na yakla??p hücum merdivenleriyle kendisinin bekleyece?i kuleye t?rmanmalar?n? teklif etti.Firuz’un plan?n? kabul eden Bohemund,kararla?t?r?ld??? gibi hareket etmi? ve Firuz’un yard?m?yla geceleyin emrindeki askerlerle birlikte süratle surlara ç?km?? ve böylece Haçl?lar ?ehre girmeyi ba?arm??lard?r.[24]
Kürbo?a’n?n Antakya’ya yönelmesi Haçl? ordusunda bir panik havas? yaratm?? ve karargah? terk edenlerin say?s? da oldukça artm??t?.??te böyle bir dönemde devreye giren Firuz’un ihaneti,oldukça s?k?nt?l? bir durumda bulunan Haçl?lara soluk ald?rm?? ve adeta Haçl?lar?n kaderinin de?i?mesine vesile olmu?tur.Di?er yandan Antakya’ya girmeyi ba?aran Haçl? ordusu kar??s?nda,Kürbo?a’n?n hatal? tutumu Selçuklu ordusunun ba?ar?s?z olarak geri dönmesine sebep olmu? ve Antakya,MemlOk Sultan? Baybars taraf?ndan fethedilene kadar Haçl?lar?n elinde kalm??t?r.Antakya’n?n dü?mesiyle art?k Kudüs yolu da aç?lm??
ve nihayet Do?u Akdeniz sahil ?eridi Haçl?lar?n eline geçmi?tir.
Haçl? reislerinin,Çukurova’da ya?ayan Ermenilerin lideri durumundaki Konstantin’i,“Baron”ve“Markis”ünvan? verip,kontluk rütbesine yükselterek ödüllendirmeleri,[25]Ermenilerin Haçl?lara yapt?klar? yard?m?n boyutlar?n? ortaya koymaktad?r.[26]
Haçl?lar?n,F?rat’?n bat?s?ndaki bölgeleri ele geçirmesi de yine Ermenilerin sayesinde olmu?tur.Urfa Haçl? Kontlu?unun kurucusu olan Baudouin,?znik’de Haçl? ordusuna kat?lan“dönek ve sadakatsiz”[27]olarak vas?fland?r?lan Bagrat ad?ndaki bir Ermeniyi maiyetine alarak henüz tan?mad??? Anadolu co?rafyas? ve halk? hakk?nda malumat edinmi?,ana Haçl? ordusundan ayr?larak takip edece?i stratejiyi,verilen malumat do?rultusunda tespit etmeye çal??m??t?r.
Çukurova’da istedi?ini elde edemeyen Baudouin,maiyyetinde bulunan Ermeni Bagrat’?n tavsiyesi üzerine,yan?nda bulunan az say?daki bir kuvvet[28]ile güneydo?u Anadolu’ya yönelmi?,Türklerin hakimiyetinde bulunan Tell-Ba?ir ile Ravendan’?,buralarda ya?ayan Ermenilerin yard?m?yla ele geçirdikten sonra,ald??? davet üzerine Urfa’ya gitmi? ve 10 Mart 1098’de Urfa Haçl? Kontlu?unu kurmu?tur.
Sonuç olarak,Anadolu’ya Türkmen ak?nlar?n?n ba?lad??? dönemlerde,Anadolu’da siyasi birlikten yoksun,da??n?k ve Bizans ?mparatorlu?u’na tabi olarak ya?ayan Ermenilerin,güçlü ordular ile Türklere kar?? koyma imkan? yoktu.Bununla beraber Ermenilerin önemli bir k?sm?,gerek Ermeni ileri gelenlerinin idaresinde,gerekse Bizans ordusunda görev alarak,Türk yönetim anlay???n?n kendilerine tan?d?klar? imkanlar? görmü? ve Bizans idaresi ile k?yaslama imkan?n? bulmu? olmalar?na ra?men, Selçuklulara kar?? koymaya çal??m??lard?r.Selçuklulara güçlerinin yetmedi?i dönemlerde itaat eden,ya da itaat eder gözüken Ermeniler,Türklerin güç durumda bulunduklar? veya zay?f bir an?nda farkl? bir tutum sergilemi?ler ve sonuçlar? Türkler aç?s?ndan oldukça a??r olan geli?melere sebebiyet vermi?lerdir.
*Ege Üniversitesi,Edebiyat Tarih Bölümü Ö?retim Üyesi,?zmir.
[1]vardan Vartabet,“Türk Fütühat? Tarihi(889-1262)”,Tarih Semineri Dergisi,1/2,Türkçe terc.H.D.Andreasyan,?stanbul 1937,s. 171,180,183;Urfal? Mateos,vekayiname,Türkçe Ter.H.D.Andreasyan,Urfal? Mateos Vekayinamesi(952-1136)ve Papaz Grigor’un Zeyli (1136-1162),2.Bask?,Ankara 1987,s.146,171,178.
[2]Vardan,s.184;Mateos,s.179.
[3]Mateos,s.181-182.
[4]Mateos,s.16-18,48-50.
[5]Abu’l-Farac ?bnü’l-?bri(G.Barhebraeus),Chronicon Syriacum,?ngilizce’den Türkçeye ter.,Ö.R.Do?rul,Abü’l-Farac Tarihi,I,2. Bask?,Ankara 1987,s.295-296;Mateos,s.65,68-70.
[6]Mateos,s.74.
[7]Abu’l-Farac,I,s.312-313;Mateos,s.108-109.
[8]Mateos,s.110-111.
[9]Mateos,s.125-126.
[10]Mateos,s.82,86;Azimi,Tarih,ne?r.ve Türkçe terc.,A.Sevim,Azimi Tarihi Selçuklularla ?lgili Bölümler,Ankara 1988,s.8-9;Ali Sevim,Genel Çizgileriyle Selçuklu-Ermeni ?li?kileri,Ankara 1983,s.14-15.
[11]?bnü’l-Esir,el-Kamil fit-Tarih,IX,Türkçe ter.Abdülkerim Özayd?n,?stanbul 1987,s.451-455;Ekkehard Eichoifi,“Zur Wende von Manzikert’,Das Andere Wahrnehmen Beitrage zur europaischen Geschichte-August Nischke zum 65.Geburtstag gewidmet,Köln-Wien 1991,s.107;Sevim,Genel,s.15.
[12]Mateos,s.100-102.
[13]Mateos,s.118-122.
[14]Mateos,s.184,186;Erdo?an Merçil,“Selçuklular?n Anadolu’ya Geli?lerinden Haçl? Seferlerinin Ba?lang?c?na Kadar Urfa’n?n Durumu”,Belleten,LII,Say? 203,A?ustos 1988,s.471-473.
[15]Azimi,s.24;?bnü’l-Esir,IX,Türkçe terc.,s.128;Osman Turan,Selçuklular Zaman?nda Türkiye Tarihi,2.Bask?,?stanbul 1984,s. 70;Claude Cahen,Türklerin Anadolu’ya ?lk Giri?i,Türkçe ter.Ya?ar Yücel-Bahaeddin Yediy?ld?z,Ankara 1988,s.39.
[16]Konuyla ilgili olarak Albertus Aquensis(Liber Christianae Expeditionis pro Ereptione et Restitutione Sancte Hierosolymitonae Ecclesiae,Almanca ter.,H.Hefele,Geschichte des ersten Kreuzzuges,I,Jena 1923,94-108)ve Radulfus Cadomensis (“Gesta Tancredi in expeditione Hierosoymitane”,R.H.C.,OCC,III,XXXIII-XLVII,629-641)ayr?nt?l? bilgi vermektedir.Ayr?ca bkz.I??n Demirkent,Urfa Haçl? Kontlu?u Tarihi(1098-1118),I,Ankara 1990,s.5 vd.
[17]?bnü’l-Esir,el-Kamil fi’t-Tarih,X,Türkçe terc.Abdülkerim Özayd?n,?stanbul 1987,s.229.
[18]Mateos,196-197.
[19]Steven Runciman,Haçl? Seferleri Tarihi,I,Türkçe terc.Fikret I??ltan,2.bask?,Ankara 1989,s.177-178.
[20]Abu’l-Farac,II,339.
[21]Abu’l-Farac,II,339.
[22]Mateos,196-197.
[23]Haçl? reisleri aras?ndaki çeki?me için bkz.Mehmet Ersan,“Birinci Haçl? seferine Kat?lan Asiller Aras?nda Cereyan Eden Mücadeleler”,Türk Kültürü ?ncelemeleri Dergisi,say? 2,2000,ss.31-48.
[24]Abu’l-Farac,II,339;Mateos,196-197;Anna Kommena,Alexiad,Türkçe ter.,Bilge Umar,?stanbul 1996,s.334-335;?bnü’I-Esir,X,229; Runciman,a.g.e.,I,s.179-180.[25]Fulcherius Carnotensis,Gesta Francorum Iherusalem peregrinantium,?ngilizce terc.Rita Ryan,A History of the Expedition to Jerusalem 1095-1127,Knoxville 1969,s.98-99;J.Morgan,Histoire du Peuple Armenian,Paris 1919,s.169.
[26]Mateos,s.192-193;Gesta Francorum et Aliorum Hierosolimitanorum,ne?r ve ?ngilizce ter.R.Hill,The Deeds of the Franks and the other Pilgrims to Jerusalem,London 1962,s.76-77;Runciman,a.g.e.,I,s.170;R.Grousset,L’e,pope des Croisades,Plon 1939,s. 40-41.
[27]Albertus,s.108;Demirkent,a.g.e.,I,s.4-5.
[28]Baudouin’in emrinde bulunan askerlerin say?s? hakk?nda bkz.Demirkent,a.g.e.,I,s.12 vd.
| | | | ----------------------
* Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Öğretim Üyesi,İzmir -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | | | | | « Geri | | | |
|
|
| | |
Anasayfa
İletişim
