| | | | | | TAR?H? SÜREÇTE SELÇUKLU-ERMEN? ?L??K?LER?
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | |
| | le="text-align: juğÿ) ) TAR?H? SÜREÇTE SELÇUKLU-ERMEN? ?L??K?LER?231d~ style="font-family: Verdana;">TAR?H? SÜREÇTE SELÇUKLU-ERMEN? ?L??K?LER?
Yrd.Doç.Dr.Erol KÜRKÇÜO?LU*
Ermenilerin H?ristiyanl??? 301 y?l?nda kabul etmelerinden[1]-506 y?l?nda Bizans Ortodoks kilisesinden ayr?lmalar?-[2]Türklerin Anadolu’yu iskanlar?na kadar süren bir Ermeni-Bizans çat??mas?na,Bizans’?n Ermenileri Rumla?t?rma, Ortodoksla?t?rma siyasetine ve esasen Bizans’a tabi olan Ermeni Beylikierinin yok edilmesine yol açm??t?r.?lk ?slam fethinde, Yak?n do?u H?ristiyanlar?,Bizans’?n emperyalist,yay?lmac? siyaseti yüzünden,Müslümanlar?n fetihlerini kolayla?t?rm??t?r. Selçuk istilas?nda Do?u Anadolu’da az?nl?k bir halk olarak ya?ayan Süryani ve Ermeniler,Türklere kar?? Bizans’la beraber olmad?lar ve Bizans’?n Selçuklu Türklerine yönelik Anadolu müdafaas?na samimiyetle yard?m etmediler.Bizansl?lar?n dini bask?lar?na,mali bask? ve zulümleri de ekleniyordu.Devletin vergilerinin çoklu?u halk? ezmi?;arazi ?ah?slar?n mülkiyetinde toplanarak aristokrasisi s?n?f? meydana gelmi? ve yava? yava? halk topraks?z ve esir duruma dü?mü?tü.[3]
Selçuklu fethinden önce Anadolu’nun do?usunda Bizans’a tabi iki Ermeni prensli?i bulunuyordu.Bunlardan birisi Bagrat Hanedan?’n?n elindeki An?,di?eri de Ardzuruni ailesinin ba??nda bulundu?u Van Gölü’nün do?usundaki Vaspuragan prensli?i idi. Her iki prenslik daha önce Abbasilere tabi iken,X.yüzy?l sonlar?nda bölge Bizans hakimiyeti alt?na girmi?tir.[4]
Lustinianos’dan Monomakhos’a bütün Bizans ?mparatorlar? Kafkasya’da Ermenilerin milli kimliklerini ortadan kald?rmak ve Gregoryen Ermeni mezhebini yok etmek için çal??m??lard?r.Bizans’?n kudretli imparatoru II.Basilelos(976-1025)do?u hudutlar?n? emniyet alt?na almak ve islam ülkelerine do?ru geni?letmek siyaseti gere?ince,do?udaki küçük Ermeni Prenslik ve Krall?klar?n? ortadan kald?rarak,Ermeni halk?n? Orta Anadolu ve Sivas’a zorunlu göçe tabi tutmu?,Bizans s?n?rlar?n? Azerbaycan ve Kafkasya’ya kadar geni?letmi?ti.
An?,Kars,Van bölgelerinin Ermenilerden temizlenmesi üzerine,bu bölgelerde Bizans,askeri garnizonlar olu?turmu?tur.Bizans bu tür bir siyaseti izlemekle,Kafkasya Ve Do?u Anadolu bölgesindeki Ermenileri yok etme politikas?n? gütmü?tür.Bazen zor kullanarak,bazen ödüller vererek Ermeni Sergerdelerini do?udan çekerek imparatorlu?un çe?itli yörelerine da??tma politikas?n? uygulam??t?r.Türklerin Bizans topraklar?na do?ru ak?nlar? ba?lay?nca Vaspuragan(Van Bölgesi)Prensi Senekherim’in,Bizans imparatoru II.Basileios ile anla?arak,1021 yIlInda Van’? Bizans’a terk etmek suretiyle,tebaas?n?n büyük bir k?sm? ile kendisine tahsis edilmi? olan Sivas bölgesine yerle?mi?tir.Asl?nda Senekherim mülkünü Basileios’a devretmek istememi?tir. Basileios,Senekherim’e güvenemedi?i için Ermenileri bölgeden zorla göç ettirmi?tir.[5]
Bizans ?mparatorlar?n?n Ermenilere kar?? izledi?i politika incelendi?inde,Ermenilerin sürekli ihanetlerinden, dönekliklerinden bahsedildi?i görülmektedir.
Ça?da? Ermeni tarihçisi Aristakes Lastivertsi,Bizans ?mparatorunun,bölgede meydana gelen Bizans-Ermeni mücadelesini gerçek boyutlar? ile ara?t?rmadan Ermeni askerlerinden ve halk?ndan nefret etmesini ve onlara dü?manca davranmas?n?,izah etmenin mümkün olmad???n? aç?kl?yordu.[6]
XI.yüzy?l?n ba?lar?nda Do?u Anadolu’da az?nl?k bir halk olarak ya?ayan Ermeniler,Bizansl?lara dü?man oldu?undan,Türklere kar?? Bizans ?mparatorlu?unu müdafaa etmiyorlard?.Bizans ?mparatorlar? bu as?rda,Do?u Anadolu’da bulunan Ermeni prensliklerini y?k?p,onlar? büyük bir nüfus ile Orta Anadolu’ya sürdü?ü ve Ortodokslu?u kendilerine ve di?er H?ristiyanlara zorlad?klar? için bu kavimlerin Bizans dü?manl??? çok derin idi.Nitekim Ermeni vekayi-namecisi Urfal? Mateos:“?ktidars?z ve kad?nla?m?? i?renç Rum Milleti,Ermenistan’?n cesur evatlar?n? yurtlar?ndan kopar?p da??tt?lar;milletimizi tahrip edip Türklerin istilas?n? kolayla?t?rd?lar”ifadeleri ile Ermeni kavminin dü?üncelerini ve Anadolu’nun fethini haz?rlayan iç sebepleri meydana koymaktad?r.[7]
Matheos,Bizansl?lara olan k?zg?nl???n? eserinin bir ba?ka yerinde ?öyle dile getirmektedir:“Ermeni Milletinin,korkak Grek Milletinin yüzünden çekti?i ?st?raplar? kim tasvir edebilecektir?Çünkü Grekler,Ermeni Milleti’nin kumandanlar?n? kendi eyaletlerinden ç?kar?p götürmü?ler ve Ermenistan’?n krall?k taht?n? devirmekle askerlerin ve kumandanlar?n deste?i olan suru kendi elleriyle y?km??lard?.Kaçma?? kendileri için bir zafer ve kahramanl?k addeden bu Grekler,kurdu görür görmez kaçma?a ba?layan kötü çobanlara benzediler.”[8]
Türklerin Anadolu kap?s?nda görünmesi ve Bizansl?lar üzerine zafer kazanmas?,H?ristiyan az?nl?klar için özellikle,Gregoryen Ermenileri için müspet yeni bir dönemin ba?lang?c? olmu?tur.
Henüz Selçuklu Devleti kurulmadan önce,1015-1021 y?llar? aras?nda Ça?r? Bey’in,ilk Selçuklu-Ermeni ?li?kilerini olu?turan Do?u Anadolu’ya yapt??? ke?if seferi s?ras?nda,Ermeni ve Gürcüler yasal statülerine ra?men Bizans’la ciddi bir anla?mazl?k içinde bulunuyorlard?.Ça?r? Bey,üç bin kadar atl? kuvvetiyle Maveraünnehir’den hareketle Horasan ve Azerbaycan üzerinden Do?u Anadolu’ya ula??p,Van Gölü bölgesine(Vaspurakan’a)girdi.Urfal? Mateos’un ifade etti?i üzere,o zamana de?in hayat?nda hiç Türk askeri görmemi? olan Ermeniler,m?zrak,ok ve yaydan silahlar? çekili olan,beli kemerli,kad?nlar?nkine benzeyen uzun uzun ve örülü saçlar?,rüzgar gibi uçan Türk atl?lar? kar??s?nda korku ve deh?ete kap?lm??lard?r.Yap?lan çarp??malarda Ermeniler özellikle ya?mur gibi at?lan oklar?n yaratt??? panik dolay?s?yla,bozguna u?ramaktan kurtulamam??lard?r.Selçuklu ak?n?n?n ba?lad??? tarihlerde Ermenilerle Gürcüler aras?nda birlik olmamas?,?mparator II.Basileios’un Balkanlarda sonu gelmez sava?larla me?gul olmas?,buna mukabil Bizans politikas?n?n do?uda ilhak hususundaki ?srar?,fakat Bizans savunma tedbirlerinin zay?fl???,Ermeni-Bizans gerginli?i,Gürcü-Bizans mücadelesi Ça?r? Bey’in seferini ba?ar?l? k?lm??t?r.Ça?r? Bey,mahfuz ve müstahkem kaleler d???nda Vaspuragan bölgesinin bat? taraflar?n? ele geçirmeyi ba?arm??,kendisine art?k hiçbir Ermeni kuvveti kar?? koyamam??t?r.Bu ilk sefer Ermeni Ardzruni ve Bagratuni hanedanlar?n?n istiklallerini kaybetmelerini, dolay?s?yla Ermeniler eski yurtlar?ndan ayr?larak Orta Anadolu’ya yay?lmalar?n? ve XII.-XIII.as?rlarda Anadolu tarihinde rol oynamalar?n? sa?lam??t?r.[9]
?lk fetihlerin Ermeniler için olumsuz neticelerine ra?men,Türklere kar?? belirgin bir dü?manl?k duygusuna kap?lmam??lard?r. Ço?u zaman bu fetihleri kendilerine kar?? bir hareket gibi alg?lamam??lar;Bizans’?n cezaland?r?lmas? olarak yorumlam??lard?r. Zaten sorun o tarihte Rumlarla Türkler aras?nda idi.Anadolu’daki küçük Monofizit gruplar? ile Ermeniler zaten teba olmu?lard?.
1028 y?l?nda Arslan Yabgu O?uzlar?,Ermeni bölgelerine yönelik ak?nlarda bulunurken,1038’de üçüncü bir sefer daha yapm??lard?. Birçok ihanet ve felaketlere u?rayan bu O?uzlar,1042’de Urmiye’de 15.000 ki?ilik bir ordu ile,Van bölgesine girmi?ler;Ermeni Prensi Haçig’i öldürüp,bir tak?m mücadelelerden sonra tekrar ba?kent Rey’e dönmü?lerdi.[10]
1040’larda Selçuklu Türkleri Do?u Anadolu’ya fetihlere ba?lad?klar? zaman,bölgede Maveray? Kafkasya’n?n(?ngilizce Transkafkasya ve Rusça Zakafkasya denmektedir)siyasi haritas? üzerinde hiçbir ba??ms?z Ermeni yerle?imi yoktu.Ermeni topraklar? Bizans taraf?ndan yönetiliyordu.[11]Bu tarihlerde Selçuklu Türklerinin Anadolu’ya yönelik fetih hareketlerine kar?? yeni Bizans hududunun dayanma noktalar? Van,Malazgirt ve An? kaleleri idi.[12]
Bizans ça??nda“Anadolu’nun Do?u Kilidi”say?lan ve ana göçlerle,istilalar yolu üzerinde bir kap? olan Kafkasya’n?n fethi ile, bu bölge Türk hakimiyeti alt?na al?nmakla kalmayacak,gelecekte Anadolu’ya yap?lacak ak?nlara da yol aç?lm?? olunacakt?r. Nihayet böylesine sistemli,planl? ve programl? olarak ba?lat?lan,fakat aral?ks?z y?llarca devam eden ak?nlar?n tek gayesi, Kafkasya’y? Bizans’tan koparmak ve onu Türk Yurdu haline getirerek as?l hedef olan Anadolu ve Bizans topraklar?n?n fethinde üs olarak kullanmakt?.
1045 y?l?nda An? Krall???n? ele geçiren Bizans[13]?rk ve mezhep farkl?l??? sebebiyle Ermenilere her türlü zulmü ve katliam? yapm??,a??r vergiler koymu?,dini kurumlar?na ve kiliselerine sald?rm?? ve din adamlar?n? yakalayarak sürgün etmi?tir.Bu dü?manl?k ve menfi tav?rlar,Selçuklu Türkleri’nin bölgeyi ele geçirmelerine kadar sürmü?tür.Bizans zulmü alt?nda ezilen Ermeniler ve Süryaniler“rafizi ve kad?nla?m??”sayd?klar? Rumlar?n cezaland?r?lmas? için Allah’?n Türkleri gönderdi?ine inanmakta ve bu sebeple de Türklere yard?m etmektedirler.[14]
Sultan Tu?rul Bey,1054 ba?lar?nda bizzat ordusu ile harekete geçerek Do?u Anadolu’da fetihlere ba?lad?.Kars yönünde harekatta bulunan bir Selçuklu birli?i ise ço?unlu?unu Ermeni askerlerinin olu?turdu?u Bizans kuvvetlerini,bozguna u?ratmakta güçlük çekmedi.Tu?rul Bey,Bizans muhaf?z? olarak Ermeni Vasil’in savundu?u Malazgirt kalesini ku?at?p s?k??t?rd? ise de fethedemedi. Bu ku?atmada,?ehirde nüfus ço?unlu?unu te?kil eden Ermeniler,Türk sald?r?lar?na kar?? kay?ts?z kald?klar? bu döneme ait eserlerde ifade edilmektedir.[15]
Selçuklu-Ermeni ?li?kileri Sultan Alp Arslan zaman?nda da devam etmi?tir.Sultan Alp Arslan Anadolu’yu Türk Milletine ebediyen vatan yapmak dü?üncesi ile 22 ?ubat 1064 y?l?nda Kafkasya seferine ç?kt?.1045 y?l? öncesi Ermeni Bagratuni Krall???n?n ba?kenti bulunan ve Do?u Anadolu’nun en müstahkem ve önemli kalelerinden birisi olan An?’y? ku?atmaya ba?lad?.An?’y? ücretli askerlerden kurulu bir Bizans askeri birli?i korumakta idi.Surlar? ve ?ehrin etraf?n? çeviren Arpaçay? ile me?hur An? ?ehrini ku?atan Selçuklu ordular?,?iddetli hücumlar neticesinde 16 A?ustos 1064’de Bizans’?n do?udaki bu ünlü kalesini fethetti.[18]
Selçuklu istila ve fetihleri dolay?s?yla Anadolu’da Bizans hakimiyetinin çökü?ünden istifade eden ve Bizans’la aralar? aç?k ve gergin bulunan Ermeniler de zaman zaman isyan ederek bu çökü?ü süratlendirmi?ler ve Selçuklular?,kendileri için adeta bir kurtar?c? olarak kar??lam??lard?r.
Ermeni Bagratuni Krall???’n?n,Selçuklular taraf?ndan al?nmas?ndan(1064)k?sa bir süre önce Bizans taraf?ndan kendi topraklar?na kat?lmas?(1045)Türk bak??? aç?s?ndan oldukça rahatlat?c? bir olayd?r.1064 y?l?nda An? ve Kars bölgesinde herhangi bir Selçuklu-Ermeni çat??mas? vuku bulmam??t?r.1045 y?l?nda Bizansl?lar Bagratuni Krall???n?n varl???na son vererek, An? ve Kars bölgelerindeki Ermenileri tehcire(göçe)tabi tutmu?lard?r.Ermeni tarihçisi Asoghik’in ifade etti?i üzere, Selçuklular?n Ermeniler taraf?ndan kurtar?c? olarak kar??land?klar?n? ileri sürmü?tür.[17]Selçuklular?n bir Ermeni Devleti ya da Prensli?ini i?gal ve istila ettikleri yolunda ileri sürülebilecek herhangi bir iddian?n tarih kar??s?nda do?rulanmas?na maddeten imkan yoktur.
Malazgirt Sava?? öncesi kalabal?k Bizans Ordusu K?z?l?rmak vadisini takip ederek Sivas’a geldi.Burada El-basan’?n zaferi dolay?s?yla Rumlar?n:“Ermeniler bize Türklerden daha fazla ta?k?nl?k ve merhametsizlik gösterdiler”?ikayetleri ile kar??la?an Bizans ?mparatoru Romanos Diogenes ?ehri tahrip etti ve pek çok Ermeni’nin öldürülmesini emretti.Ermeni Prensleri Adom ve Abusahl’? da Sivas’tan sürdü.Bizans ?mparatoru Romanas Diogenes,Türklere kar?? yapt??? seferin dönü?ünde,Ermeni mezhebinin kökünü kaz?yaca??na dair yemin ederek,ordusu ile birlikte Erzurum’a do?ru seferine devam etti.[18]
Malazgirt Sava??nda Ermeni kaynaklar?n?n,aç?kça itiraftan kaç?nmalar?na ra?men,ça?da? Ermeni müellifi Aristakes’in,Bizans ?mparatorunun,bu esnada“sebepsiz yere Ermeni askerlerine ve milletine öfkelendi”ibaresi onlar?nda daha önce oldu?u gibi, sava? zaman?nda da kaçt?klar?n? göstermektedir.Nitekim tarafs?z bir müellif olan Süryani Mihael Bizansl?lar?n“bozuk mezheplerini kabule zorlad?klar? Ermeniler muharebede s?rt?n? çevirerek kaçt?lar”ifadesi bu durumu do?rulamaktad?r.Bu suretle imparator ordusunun da??lmakta ve Türklerinde ?evkle ve sür’atle sald?rmakta oldu?unu görüyordu.[19]
Claude Cahen’in ifade etti?ine göre,Malazgirt sava??nda Bizans ?mparatorunu derhal sava?? kabul etmeye zorlayan sebeplerden biri de;Bizans ordusuna,Ermenilerle Bizansl?lar aras?ndaki köklü dini dü?manl???n do?urdu?u kar??l?kl? bir ?üphe ve moral bozuklu?u hakimdi.[20]
Selçuklu Ordular?,Malazgirt Zaferini müteakip birkaç y?l içinde Anadolu’yu ba?tan ba?a kat ederek Marmara sahillerine ula?t?lar.Gerçekten de Bizans’?n kendi halk?na ve Ermenilere kar?? kötü yönetimi,Türk fethini kolayla?t?rd?.Bizans’?n toprak aristokratlar? elinde ezilen Rum köylüleri ile,Rumla?t?r?lmaya ve Ortodoksla?t?r?lmaya zorlanan Ermeniler Türklere kucak açmaya,hatta onlara yard?m etmeye ba?lad?lar.Zira Selçuklular getirdikleri miri toprak sistemi ile,mülkiyeti devlete tasarrufu köylüye-ezilen köylüleri topra?a kavu?turduklar? gibi,Anadolu’da Selçuklu idaresinde ya?ayan Rum,Ermeni, Süryanilerin ne dinlerini,ne de milliyetlerini de?i?tirmeye zorlamad?lar.Anadolu’daki H?ristiyan kavimler Selçuklular idaresinden ne kadar memnun idi ise,Anadolu’da hüküm süren Bizans yönetiminden de o derece ?ikayet ve hatta nefret ediyorlard?.Zira milli ve insani ideallere ba?l?,Türk devlet nizam? yabanc? kavim,din ve mezheplere yaln?z hürriyet ve adalet getirmemi?;ayn? zamanda kar??la?t?klar? feodalizmi y?karak bütün memleket arazisini de topraks?z yerlilere ve esir köylülere da??tm??t?r.[21]
Sultan Melik?ah’?n idaresinden Ermenilerin çok ho?nut ve memnun olduklar?n? ba?ta Urfal? Mateos olmak üzere Ermeni tarihçiler s?k s?k eserlerinde bahsederler.An? Ermeni Ba?piskopusu Barse?,Ermeni Patrikli?inin durumunu arz etmek üzere,1091 y?l?nda Isf?han’a,Sultan Melik?ah’a gitti.Sultan,huzuruna kabul etti?i Ermeni heyetini çok iyi bir ?ekilde kar??lam??,“Ermeni Katolikoslu?unun tek bir makamla temsil edilmesi,bütün kilise,manast?r ve ruhanilerin vergi d??? tutulmalar?”hususlar?nda bir buyruk(ferman)haz?rlat?p Barse?’e verdi.Sultan?n söz konusu ferman emirlerini yerine getirmekle görevlendirilen,Azerbaycan Genel Valisi Kutbeddin ?smail,derhal vergileri kald?rd??? gibi,Ermenilerin oturduklar? memleketleri imar ettikten ba?ka, bütün Ermeni kilise ve manast?rlar?n? da Selçuklu Devleti ad?na himayesi alt?na alm??t?r.Urfal? Mateos,Kutbeddin ?smail hakk?nda“?smail iyi ve çok merhametli ve imar edici bir ?ah?st?.O,bütün Ermenistan’? idaresi alt?na alm?? olup,memleketi imar etmeye ba?lam?? ve bütün manast?rlar? ?ranl?lar?n fenal?klar?na kar?? himaye etmi?tir”?eklinde dü?üncelerini ifade etmi?tir. Urfal? Mateos 129 numaral? kroni?inde,Sultan Melik?ah hakk?nda ?u övgü dolu sözlerle onu tan?mlamaktad?r.“Ayn? y?lda evrenin sahibi Sultan Melik?ah,Rumlar?n ülkelerine do?ru ilerledi.Kalbi H?ristiyanlara kar?? ?efkat ve iyimserlikle doluydu. Katetti?i ülkelerin ahalisine bir baba sevgisiyle muamele etti.Pek çok kent,eyalet Melik?ah’a teslim oldu.?sa’n?n evlatlar?na kar?? çok iyi davrand?.Ermeni halk?na refah ve mutluluk getirdi.”Sultan Melik?ah’?n ölümü dolay?s?yla Mateos“Herkesin babas?, bütün insanlara kar?? merhametli ve hüsnüniyet sahibi sultan?n ölümü,bütün dünyay? büyük bir matem içine dü?ürdü”demi?tir.[22]
Gürcü Tarihçisi,Kartlis Tshovreba,Kral David’in Tarihi adl? eserinde,Melik?ah’? enerjik ve devlet faaliyetlerinde üstün yetenekli biri olarak görmekte,Melik?ah’?n özellikleri ve hayranl???n?,onun d?? görünü?ü ve karakter özelliklerini tasvir etmekle ortaya koymaktad?r.Ona göre Melik?ah,adil ve merhametli bir sultand?.Yazar,Melik?ah’?n H?ristiyanlarla olan ili?kilerindeki sabr?n?n alt?n? çizmi? ve tamam?yla yumu?ak ba?l? bir insan oldu?unu yazm??t?r.[23]
Selçuklu Türkleri,Bizans’?n ezmeye ve yok etmeye çal??t??? Ermeni kilisesini himaye etmeye ba?lam??,Ermeni Kilisesi, manast?rlar? ve ruhban s?n?f?na Bizans taraf?ndan konulan a??r vergileri kald?rarak,bunlar? vergiden muaf tutmu?,Ermeni toplumunu ibadet,e?itim ve iç i?lerinde serbest b?rakm?? ve Ermenileri Müslüman olmaya hiçbir zaman zorlamam??t?r.Ermeni Ruhani Lideri Selçuklular?n bu tutumu kar??s?nda Sultan Melik?ah’? ziyaret ederek,Ermeni Milleti ad?na ?ükranlar?n? bildirmi?tir.
Sonuç olarak,Ermeniler tarih boyunca gerek toplum olarak varl?klar?n?,gerek din ve kiliselerini Türkler sayesinde koruyabilmi?lerdir.Bugün Ermenilerin milli kiliseleri varsa,yeryüzünde Ermeni Milleti mevcutsa,bunu Türklerin müsamahas?na, ho?görüsüne borçludurlar.Türkler Ermenilere ve onlar?n dini inan??lar?na sahip ç?kmam??,müsamaha göstermemi? olsayd?,bugün bir Gregoryen Ermeni Kilisesi olmayacakt? ve belki de Kafkasya’da ba??ms?z Ermenistan Devleti mevcut olmayaCakt?.
*Atatürk Üniversitesi Türk-Ermeni ?li?kilerini Ara?t?rma Merkezi Müdürü,Erzurum.
[1]H.F.B.Lynch,Armenia Travels and Studies,I,London 1901,s.297-298;Günay Tümer-Abdurrahman Küçük,Dinler Tarihi,Ankara,1993, s.278;Ziya Bünyadov,VII-IX.As?rlarda Azerbaycan,Bakü,1989,s.90-92;T.W.Arnold,?nti?ar-? ?slam Tarihi,Ankara,1982,s.210; Abdurrahman Küçük,“Gregoryen H?ristiyanl??? Üzerine”,Dinler Tarihi Ara?t?rmalar?,I,Ankara,1998,s.283.
[2]Lunch,Armenia Travels and Studies,s.263-265;Seyida?a Onullahi,XIII-XVII.As?rlarda Tebriz,Bakü,1982,s.33-34;Bünyadov, VII-IX.As?rlarda Azerbaycan,s.90-92;Tümer-Küçük,Dinler Tarihi,s.278
[3]Osman Turan,Türkler Anadolu’da,?stanbul,1973,s.46-47
[4]Propylaen Weltgeschichte Das Mittelalter bis zum Ausgaref der Staufer 400-1250,III,Berlin 1932,s.181-191;Rafet Yinanç “Selçuklular ve Osmanl?lar?n ?lk Dönemlerinde Ermeniler”,Türk Tarihinde Ermeniler,?zmir,1983,s.67
[5]B.N.Arakelyana-A.R.Ioannisyana,?storiya Armyanskovo Naroda,Erevan,1951,s.151-152;Nicholos Adontz,Armenia in the Period of Just?n?an,Lisbon,1970,s.155-163;Mehlika Aktok Ka?garl?,“Ortaça? Ermeni Kaynaklar?”,Belgelerle Türk Tarihi Dergisi,Sa:5, (?stanbul,Temmuz 1985),s.57,Rene Grousset,H?sto?re De L’Armen?e,Paris,1947,s.553-554;A.A.Vas?l?ev,Bizans ?mparatorlu?u Tarihi,çev:Arif Müfid Mansel,I,Ankara,1943,s.398;Ka?garl?,Kilikya Tabi Ermeni Baronlu?u Tarihi,Ankara,1990,s.91-92.
[6]K.N.Yüzba?yana,Povestvovanie Vardapeta Aristakesa Lastivertsi,Pamyatniki Pismennosti Vostoka XV,Moskova,1968,s.131
[7]Osman Turan,Selçuklular Zaman?nda Türkiye Tarihi,?stanbul,1984,s.18;Urfal? Mateos Vekayi-namesi(952-1136)ve Papaz Grigor’un Zeyli(1136-1162)çev:Hrant D.Andreasyan Ankara,1987,s.110;Stefanos Yerasimos,Azgeli?mi?lik Sürecinde Türkiye, istanbul,1977,s.61
[8]Urfal? Mateos,Vekay’?-namesi...,s.111
[9]?brahim Kafeso?lu,“Do?u Anadolu’ya ilk Selçuklu Ak?n?(1015-1021)ve Tarihi Ehemmiyeti”60.Do?um Y?l? Münasebetiyle Fuad Köprülü Arma?an?,?stanbul,1953,s.266-274;Ali Sevim,Genel Çizgileriyle Selçuklu-Ermeni ?li?kileri,Ankara,1983,s.11;Urfal? Mateos,Vekayi-namesi...,s.48.
[10]Turan,Selçuklular Tarihi ve Türk ?slam Medeniyeti,?stanbul,1993,s.119.
[11]Mariam Lordk?pan?dze,Georg?a in the XI-XII centur?es(Ed.):George B.Hewitt,Tiflis,1987,s.72
[12]Grousset,H?sto?re De L’Armen?e,s.587
[13]S?rarp?e Der Nerses?an Byzantine and Armen?an Studies,I,L?sbon,1973,s.307-308;P.Charan?s,The Armenians in the Byzantine Empire,Lisbon,s.49-50;Georg Ostrogorsky,Bizans Devleti Tarihi,Çev.:Fikret I??ltan,Ankara, 1991,s.291-292;Sergem Glinkoy, Opisanie Pereseleniya Armyan Adderbid-janskih Vpredl? Rossii, Moskova, 1831,s.7;M.V.Levçenko,Kurulu?undan Y?k?l???na Kadar Bizans Tarihi,Çev.:Maide Selen,?stanbul,1999,s.174.
[14]Urfal? Mateos Vekayi-namesi...,s.113;Harun Güngör-Abdurrahman Küçük,Milli Bütünlü?ümüzün Kaynaklar?:Asya’dan Anadolu’ya Ta??nanlar,Ankara,1997,s.30;Claude Cahen,Osmanl?lardan Önce Anadolu,?stanbul,2000,s.164
[15]Sevim,Genel Çizgileriyle Selçuklu-Ermeni ?li?kileri,s.15;K?rz?o?lu,Dede-Korkut O?uznameleri,I,?stanbul,1952,s.37
[16]Georges I.Bratianu,Acta H?stor?ca,IX.Monachu,1969,s.154-160;Imad ad-din Al-Katib Al-lsfahani,Zubdat al-Nu?ra ve Nuhbat al-Kusra,Ne?r:M.Th.Houtsma,Çev.:K?vameddin Burslan,?stanbul,1943,s.31;K?rz?o?lu,“Selçuklular?n An?’y? Fethi ve Buradaki Selçuklu Eserleri”:Selçuklu Ara?t?rmalar? Dergisi,II,1970,Ankara,1971,s.121;Gregory Abu’l Farac(Bar Hebraeus)Abu’l Farac Tarihi,I,Çev.:Ömer R?za Do?rul,Ankara,1945,s.316;YA.A.Manandyan,Kratkiy Obzor Istorii Drevney Armenli,Moskova,1943,s.43; Charles Burney-David Marshall Lang,The Peoples of the Hills,London,1971,s.210;
[17]Et?enne Copeaux,“Ermeniler”1856-1923 Emperyalizm K?skac?nda Türkler,Ermeniler,Kürtler,?zmir,2001,s.104;Grousset,H?sto?re De L’Armen?e,s.577-581;Manandyan,Kratkiy Obzor ?storii Drevney Armenii,s.43
[18]Turan,Selçuklular Tarihi ve Türk ?slam Medeniyeti,s.177,ss.183-184;Müverrih Vardan,“Türk Fütuhat? Tarihi”(889-1269)Çev.: Hrand.D.Andreasyan,Tarih Semineri Dergisi,?stanbul,s.177;Rene Grousset,H?sto?re De L’Armen?e,s.625-629
[18]R,A. Guseynov,“?z Hroniki Mihaila Siriytsa”,Pismenn?e Pamyatniki Vostoka ?storiko-Filologiçeskie Issledovaniya,1973, Moskova,1979,s.28;Arakelyana-loannisyana istoriya,Armyans kovo Naroda,s.154-156;?smail Hami Dani?mend,“Süryani Mikail vekayinamesi”,Türklük Mecmuas?,Sa:5,?stanbul,A?ustos 1939,s.409;
[20]Claude Cahen,“?slam Kaynaklar?na Göre Malazgirt Sava??”,Çev.:Zeynep Kerman,Türkiyat Mecmuas?,XVII,?stanbul,1972,s.92
[21]Y?nanç,“Selçuklular ve Osmanl?lar?n ilk Dönemlerinde Ermeniler”Türk Tarihinde Ermeniler,s.69-70;Turan,Tarihi Ak??? ?çinde Din ve Medeniyet,?stanbul,1998,s.75
[22]Urfal? Mateos,Vekayi-namesi...,s.176-178;Sevim,Genel Çizgileriyle Selçuklu Ermeni ?li?kileri,s.19-20;Yavuz Ercan, “Tarihi Belgelerin I????nda Ermeni ?ddialar?”,Tarih Boyunca Türklerin Ermeni Toplumu ?le ?li?kileri Sempozyumu(8-12 Ekim 1984),Ankara,1985,s.210;Müverrih Vardan,“Türk Fütuhat Tarihi”,s.180
[23]N.N.?engeliya,“Gruzinskie Istoriki XI-XIII.vv.O Seldjukab”Türkologiçeskiy Sbornik 1973,Moskova,1975,s.35-52. | | | | ----------------------
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | | | | | « Geri | | | |
|
|
| | |
Anasayfa
İletişim
