| | | | | | ERMEN? TAR?HÇ?S? MATEOS'TA ALP ARSLAN VE MEL?K?AHYrd.Doç. Dr. Ahmet TOKSOY*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | |
| | le="text-align: juğÿ* 2 ERMEN? TAR?HÇ?S? MATEOS'TA ALP ARSLAN VE MEL?K?AH232²[ ont-family: Verdana;">ERMEN? TAR?HÇ?S? MATEOS’TA ALP ARSLAN VE MEL?K?AH
Yrd.Doç.Dr.Ahmet TOKSOY*
Yak?ndo?u ve Türk tarihinin incelenmesi ve ayd?nlanmas? için bize çok önemli belgeler b?rakan Ermeni tarihçilerinden Urfal? Mateos’un önemli bir yeri vard?r.
Selçuklu Türklerinin kuvvet ve hakimiyetinin en yüksek noktas?nda bulundu?u s?ralarda eserini yazan Urfal? Mateos’un do?um ve ölüm tarihleri bilinmemektedir.Zira gerek Ermeni ve gerekse Süryani veya di?er milletlere mensup müelliflerden hiç biri ondan bahsetmezler.XI.yüzy?l sonu ile XII.Yüzy?l?n ilk yar?s?nda ya?am?? olan bu müllif,bütün hayat?n? Urfa’da geçirmi? olup bu m?nt?kada ve Suriye’de geçmi? olan tarihi olaylara görgü ?ahidi olarak anlatmaktad?r.Bilhassa Yak?ndo?u’nun Türkler taraf?ndan aç?lmas?n? ve Haçl?larla Müslümanlar aras?nda vuku bulan mücadeleyi dikkate ?ayan ve geni? bir ?ekilde anlatmaktad?r.Mateos’un Vekayinamesi,gerek Ermeni,gerek Süryani ve gerekse Bizans ve Arap müelliflerinin eserleriyle kar??la?t?r?ld???nda hiç bir eserde rastlanmayan bilgilerle rastlanmaktad?r.Ancak o,yazm?? oldu?u eserinde kendisinin Urfa’da do?up büyüdü?ünü ve manast?r ba? rahibi bulundu?u,ayr?ca eserini de burada yazd???n? anlatmaktad?r.
Mateos,yazd??? Vekayinamesini,952 tarihindeki olaylarla ba?lat?p 1136 tarihine kadar getirmi?tir.O,kendi ifadesine göre, bunlar? toplamak ve yazmak için uzun y?llar eski kitaplar? tetkik etmi? ve olaylara kulak ve göz ?ahidi olan alim ve ihtiyar adamlar? konu?turmu?tur.Yaln?z bu kitaplar?n neler oldu?u ve konu?turdu?u alimlerin kimler olduklar?n? söylememektedir. Müellifin yazm?? oldu?u Vekayiname ?stanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Ortaça? Tarihi Profesörü Mükrimin Halil Yinanç’?n yard?mlar?yla Hrant D.Andreasyan taraf?ndan Türkçeye kazand?r?lm?? olan eserin II.Bask?s? Türk Tarih Kurumu Yay?nlar? aras?nda 1987 y?l?nda bas?lm??t?r.
Urfal? Mateos,büyük Türk sultanlar? Alp Arslan ve Melik?ah zaman?nda geli?en olaylar? farkl? biçimde anlat?rken de?i?ik yorumlarda da bulunmaktad?r.
ALP ARSLAN
Urfal? Mateos,Alp Arslan dönemindeki olaylara,Selçuklu sultan?n?n 1064 y?l?nda Anadolu’ya yapt??? ak?n ile ba?lamaktad?r.Bu konuda ?unlar? yazmaktad?r;“513(5 Mart 1064-4 Mart 1065)tarihinde Sultan Tu?rul’un karde?i[1]ve halefi olan Alp Arslan, ?ranl?larla Türkler’den ve Khujastan(Khuzistan)’dan Sagastan(Sicistan)’a kadar olan yerlerden asker toplay?p ?iddetle harekete geçti...Alp Arslan say?s?z askerle A?uvan[2]memleketine girdi...Bütün ovalar sultan?n say?s?z askeriyle kamilen kapland?.Sultan A?uvan kral? Gorigi’ye haber gönderip,ondan k?z?n? kendisine zevce olarak istedi.Kral k?z?n? sultana vererek sulh ve dostluk akdetti.
Selçuklu sultan? daha sonra büyük ordusuyla Gürcistan’a girdi.Gürcistan’da bir çok zafer kazand?ktan sonra Ani üzerine yürüdü ve ?ehri ku?att?.Ermeni askerleri ?ehirde toplanarak savunma yapmaya ba?lad?lar.Türkler ?iddetli bir ?ekilde hücuma giri?tiler.Muharebe gittikçe ?iddetlenmi?,Müslümanlar,?ehrin bir taraf?nda surlar? alçak olan bölgeden sald?r?ya geçmi?lerse de günlerce içeriye girememi?lerdir.Böyle bir durumda Bizans ?mparatoru taraf?ndan ?ehrin muhaf?zl???na tayin edilen prensler,yani S?mbat’?n babas? Bagrat ve Gürcü Baguran’?n o?lu Grigor iç kaleye çekilip kapanma?a ba?lam??lard?r.Böylece halk?n manevi kuvveti k?r?larak herkes bir tarafa kaç??maya ba?lad?.Bu durumu gören Müslümanlar Türk sultan?n?n yan?na ko?arak durumu anlatm??lard?r.Surlar?n muhaf?zlar taraf?ndan terkedilmi? oldu?unu gören Türk askerleri izdihamla içeriye girmeye ba?lam??lard?r...Bundan sonra sultan bütün ordusuyla beraber Ani ?ehrine girdi.Bütün Ermeni reisleri ve zadegan, zincirlerle ba?l? oldu?u halde sultan?n huzuruna getirildiler.
Ani’nin fethinden sonra Kars üzerine yöneldi.Bu s?rada Gagik ad?nda birisi Kars’a hakimdi.Sultan ona elçi göndererek kendisine arz-? hürmet etmesini istedi.Mateos’a göre Gagik,sultandan korktu?u için siyah elbiseler giyerek siyah bir mindere oturdu.Sultan?n elçisi,onun bu vaziyetini görünce,krala neden siyahlara büründü?ünü sordu.Gagik,“Alp Arslan’?n karde?i (amcas?)ve benimde dostum olan Sultan Tu?rul’un öldü?ü gün ben bu siyah elbiseleri giymi?tim”dedi.Bu sözlerden çok müteessir olan elçi,bu keyfiyeti Selçuklu sultan?na anlatt?.Sultan,bunun üzerine bütün ordusuyla beraber Kars’a Gagik’in yan?na geldi. Sultan,onu görmekle sevinç duydu,onunla dostluk akdetti ve ona krall?k elbiselerini giydirdi.Daha sonra Gagik’te Türk sultan?na bir ziyafet verdi”.[3]
Mateos,Selçuklu sultan? Alp Arslan’?n 1064 Anadolu seferini anlat?rken ?slam kaynaklar?nda uzun bir ?ekilde vurgulanmakta olan ordusunu ikiye ay?rd???,bir k?sm?na kendisi kumanda ederken bir k?sm?na da o?lu Melik?ah ile veziri Nizamü’l mülk’ün kumanda etti?inden hiç söz etmemektedir.Ayr?ca bu sefer s?ras?nda Melik?ah’?n ele geçirdi?i ?ehirlerin,bizzat Alp Arslan taraf?ndan fethedildi?i bilgisi verilmektedir.
Ayr?ca Ani’nin fethini hissi bir ?ekilde nakletmektedir.Özellikle o,Ani’nin Ermeniler’den al?nd???n? vurgulamaktad?r. Bilindi?i üzere Ani,Bizans ?mparatoru Monomakos’un iktidar? zaman?nda Bizans’?n eline geçmi?tir.Daha sonra Ermeni askerleri ?ehirden uzakla?t?r?larak,onlar?n yerine Bizansl? askerlerden olu?an bir garnizon yerle?tirilmi?tir.Bizansl?lar,bu garnizonun ba??nda bazen Bizansl?,bazen Gürcü,bazen de itimatlar?n? kazanm?? bir Ermeni tayin etmi?lerdir.Mateos bu sefer s?ras?nda Selçuklu Sultan? Alp Arslan’?n,teslim olan ve hakimiyetini kabul eden valilere dokunmay?p onlar? kendi bölgelerinde tekrar b?rakt???n? da bize aç?klamaktad?r ki,Kars’?n hakimiyet alt?na al?n??? bunun en güzel örne?idir.
Mateos,Alp Arslan’?n bu ho?görülü davran??? dolay?s?yla baz? Ermeni prenslerinin bizzat sultandan eski hükümranl?klar?n? geriye istemelerini de anlatmaktad?r.?öyle ki,“ Bizans ?mparatoru ve Bizans patri?i,Ermeni mezhebini ortadan kald?rmak için Sivasta bulunan Ermeni kralzadelerini ?stanbul’a ça??rm??lard?r.Bunlardan ba?ka Gagik’te ?stanbul’a giderek imparatorla bir görü?me yapm??t?r.Burdan sonra Gagik,Kayseri’ye döndükten sonra“Sultan Alp Arslan’?n”yan?na giderek terar Ermeni tac?na sahip olmaya karar verdi?ini” görmekteyiz.[4]
Mateos,Alp Arslan’?n 1070 tarihinde ç?kt??? güney seferi hakk?nda da bilgi vermektedir.“Bu y?lda Sultan Tu?rul’un karde?i Sultan Alp Arslan,ta?k?n bir nehir gibi hareket edip muazzam ordusunun ba??nda oldu?u halde Do?u Anadolu’ya yürüdü.0, Mandzgert(Malazgirt)?ehrine hücüm etti ve ?ehirde muhaf?z bulunmad???ndan dolay? buray? bir gün içinde ald?.Çünkü Bizansl? muhaf?zlar?n kaçmalar?ndan dolay? ?ehirde muhaf?z bulunmuyordu.Buradan Amid denilen ?ehire gitti ve ?ehrin kap?s?nda karargah kurdu.Alp Arslan,?ehre kar?? merhamet gösterdi.Bu s?rada Tutu? ad?ndaki o?lu dünyaya geldi.Alp Arslan daha sonra T?lkhum bölgesine gelip bu kaleyi muhasara alt?na ald?.O,kaleye kar?? bütün gayretini sarf edip,günlerce muharebe etti.Fakat kaleyi ele geçiremedi.Bunun üzerine sultan kendisine vergi verilmek ?art?yla sulh teklifinde bulundu.Kale halk? bundan dolay? gev?edi,Kayg?s?zl?k içine dü?tü ve surlar? müdafaas?z b?rakt?.Bu durumu gören Müslüman askerleri Sultan?n isteyi aksine kaleye hücum ettiler.?iddetli bir ak?n ile ?ehri fethettiler...Urfa bölgesi üzerine yürüdü ve bölgeyi ele geçirdi.Daha sonra da Urfa ?ehrine kar?? yürüyerek ?ehri her taraftan ku?att? ve geni? araziyi ordusuyla kaplad?.Mevsim k??t? ve Mart ay?n?n onuncu günü idi.?ehrin dükü,Bulgar kral? Alüsan’?n o?lu Vasil’di.Müslüman askerlerin çoklu?unu gören ?ehrin H?ristiyan halk? büyük bir korku ile sars?ld?.Çünkü sultan?n say?s?z askerleri,ovalar? ve zirvelerine kadar bütün da?lar? kaplam?? bulunuyorlard?.Alp Arslan sekiz gün hiç bir muharebe yapmadan burada kalm??t?r.Fakat ?ehir halk? ?a?k?n bir vaziyet içine dü?mü? olup müdafaa haz?rl??? yapam?yordu.Daha sonra ?ehrin dükü Vasil’in ?ehri tahkim etmesi üzerine ku?atma ?iddetlendi ise de Türkler ba?ar?l? olamam??lard?r.Urfa ku?atmas? elli gün sürmü?tür.
Mateos,Alp Arslan ile Romanos Diogenes aras?nda vuku bulan Malazgirt Sava?? hakk?nda da bilgi vermektedir:“Bizans ?mparatoru Diojen,bu felaketin haberini al?nca hiddetinden bir arslan gibi gürledi.Bütün ?ehirlere haber gönderip askerlerin toplanmas?n? emretti.Bütün bat? memleketine fermanlar ve münadiler gönderdi.Got’lardan,Bulgarlardan,uzak adalardaki halklardan Kapadokya’dan,Biritanya’dan,Kilikya’dan,Antakya’dan...askerler toplam??t?r.Diojen,böylelikle deniz kumu kadar çok olan askerle muazzam bir ordu te?kil etti.?mparator,bu korkunç ordunun ba??nda oldu?u halde içinde dolu ya???? sakl? bulunan bir bulut gibi yürüyüp Sivas ?ehrine geldi...Diojen bütün askerleriyle beraber do?uya do?ru yürüyüp Malazgirt ?ehrini ele geçirdi...Bu s?rada Halep ?ehri önlerinde bulunan Alp Arslan,bu haberi al?nca do?uya dönmek üzere acilen hareket ederek Urfa’ya geldi.?ehrin dükü ona atlar ve yiyecek taktim etti.Sultan bunlar? ald?ktan sonra hiç bir zarar vermeksizin orada geçti...Bu arada Bizans askerleri aras?ndan Sultan Alp Arslan’a mektuplar gönderilerek kendisiyle beraber olduklar?n? bildirmi?lerdir.Alp Arslan,Diojen’e bar?? tekliflerinde bulunduysa da kabul edilmedi.Bundan sonra Bizans ?mparatoru ordusunun bir k?sm?n? ay?rarak Ahlat taraflar?na sevk etti...Nihayet sava? ba?lam?? ve sava??n ?iddetli s?ras?nda Uzlarla Padz?naglar Selçuklular’?n taraf?na geçmi?ler ve Bizansl?lar tam bir ma?lubiyete u?ray?p kaçm??lard?r.Bir kaç gün sonra Alp Arslan ile Diojen aras?nda bar?? yap?lm??t?r.Bundan sonra bir birlerine karde? gözü ile bakmaya ba?lam??lard?r”.[5]Mateos daha sonra Selçuklu sultan?n?n Türkistan(Semerkand)seferine de?inmektedir.O,bu sefer hakk?nda da,“ Sultan Alp Arslan,Ceyhun nehrini a??p,Semerkand bölgesini ele geçirmek için oraya girdi.Ancak burada ku?att??? bir kale komutan? taraf?ndan yaralanarak hayat?n? kaybetti” kayd?n? dü?mektedir.
Görüldü?ü kadar?yla Mateos,Büyük Selçuklu sultan? Alp Arslan hakk?nda verdi?i bilgiler aras?nda baz? a??r? ifadeler kullanmakta ise de genel olarak Alp Arslan’?n ho? görülü bir tutum içinde oldu?unu da sat?r aralar?nda vurgulamaktad?r.
SULTAN MEL?K?AH
Mateos,Alp Arslan’?n yaraland??? zaman komutanlar?na ve vezirine henüz bir çocuk olan o?lu Melik?ah’? taktim etti?ini ve o?lunu hükümdar olarak kabul etmelerini istedi?ini belirtmektedir.O,Sultan Melik?ah hakk?nda oldukça övücü yorumlarda bulunmakatad?r,” Melik?ah,babas?na halef olarak tahta ç?kt?.O,iyi merhametli ve hiristiyanlara kar?? tatl?l?kla hareket eden bir hükümdar oldu...Melik?ah,hakimiyeti boyunca Allah’?n yard?m?na mazhar oldu.O,ülkeleri fethetti ve buralar? sulh ve asayi?e kavu?turdu”,[6]ifadesini kullanmaktad?r.Anadolu seferini ?öyle anlatmaktad?r:
“Sultan Melik?ah,Türklerden müte?ekkil büyük bir orduyla beraber,Roma memleketini ele geçirmek üzere bat?ya yürüdü.Sultan?n yüre?i H?ristiyanlara kar?? ?efkatle doluydu.O,geçti?i memleketlerin halk?na bir baba gözü ile bak?yordu.Melik?ah böylelikle hiç bir muharebe yapmadan bir çok eyalet ve ?ehirlere hakim oldu.Sultan bu y?l içinde bütün bölgelere hakim olduktan sonra, büyük Antakya ?ehrine geldi.Bu memleketle beraber Halib’i de zaptetti.Onun hakimiyeti Hazar Denizinden Okyanusa kadar yay?lm??t?.O,Okyanus denizinin beri taraf?nda bulunan bütün krall?klar? kendisine tabi k?ld?.Onun hakimiyeti haricinde bulunan hiç bir devlet kalmad?.Oniki millet ona tabi ve vergi ile mükellef oldular.Sultan,Antakya’y? ele geçirdikten sonra Sevodi denilen yere gitti.Sultan oradan geni? denizi görüp,hakimiyet sahas?n?n,babas? Alp Arslan’?nkinden daha çok geni?lemi? oldu?undan dolay? Allah’a ?ükretti.O,at?n? sular?n içine do?ru sürdü,k?l?c?n? çekip üç defa denizin içine dald?rd? ve;“i?te Allah,?ran denizinden bu denize kadar olan yerleri benim elime vermi?tir”dedi.Sonra elbiselerini ç?kararak yere serdi ve namaz k?l?p Allah?n inayetine ?ükretti.Sultan adamlar?na denizden kum almalar?n? emretti.o,bunu ?ran’a götürüp babas?n?n kabri üzerine serpti ve:“Ey babam Alp Arslan!??te sana müjde,henüz bir çocuk olarak b?rakm?? oldu?un o?lun,dünyay? ba?tan ba?a fethetmi?tir”dedi.[7]?eklinde bilgiler vermektedir.
Ba?ka bir kayd?nda da;“27 ?ubat 1090-26 ?ubat 1901 tarihinde Ermeni Katolikos’u Barse?,Cihangir Sultan Melik?ah’?n yan?na gitti.Katolikos,baz? yerlerde H?ristiyanlar?n tazyik edildi?ini,kiliseyle ruhanilerden vergi istenildi?ini ve manast?rlarla psikoposlar?n vergi için tazyik edildiklerini görüp,?ranl?lar?n ve bütün H?ristiyanlar?n alicenap ve tatl? sultan?n?n huzuruna gidip bütün bunlar? ona arz etmeye karar verdi.Katolikos,sultana hediye olarak 10000 alt?n ve gümü?,k?ymetli kuma?lar ve esvaplarla beraber dindar Sultan?n yan?na gitti.Sultan Melik?ah,Barse?’i huzuruna kabul edip,ona büyük iltifat gösterdi ve onun arzular?n? yerine getirdi.Sultan bütün kilise ve manast?rlar? vergiden muaf tuttu.Ermeni Katolikos’una fermanlar verip onu u?urlad?.[8]Mateos,verdi?i bu bilgilerle Büyük Türk sultan?n?n ne kadar alicenap ve iyilik sever birisi oldu?unu bildirmektedir.Asl?nda Melik?ah’?n bu tutumu,bütün Türk devletlerinde var olan Türk olmayan tebaaya kar?? dini ho? görünün bir tezahürü idi.
Mateos,Melik?ah’?n ölümü hakk?nda da ?u bilgileri vermektedir:“Herkesin babas? ve bütün insanlara kar?? merhametli ve hüsnü niyet sahibi bir zat olan büyük Sultan Melik?ah öldü.O,Ba?dat ?ehri içinde Semerkand sultan?n?n k?z? olan kar?s? taraf?ndan ihanetle öldürülmü?tür.O,bu muhterem zata zehir içirdi ve can?na k?yd?.Melik?ah’?n ölümü,bütün dünyay? büyük bir matem içine dü?ürdü”.[9]Sultan?n cenazesi Marend ?ehrine nakledilip babas? Alp Arslan’?n kabrinin yan?na defnedildi.
Urfal? Mateos Berkyaruk’un hakimiyeti hakk?nda da ?unlar? söylemektedir:“Berkyaruk’un hakimiyeti kuvvetlenmi?ti ve muvaffakiyet içinde canlan?yordu.O,Argun’un o?lu ve kendi day?s? olan ve bütün do?u bölgelerine hakim olan me?hur emir ?smail’i ?ran ordular?na ba?komutan tayin etti.Bu,her bak?mdan tatl? ve merhametli bir zat olup bölgeyi imar ediyor, manast?rlar? güzelle?tiriyor,rahipleri himaye ediyor ve H?ristiyanlar? müdafaa ediyordu.Bunun zaman?nda herkes kendi mal ve mülküne sahip olmu?tu.Bütün Ermeniler mesut bir hayat ya??yorlard?.Beryaruk,onu,?ran’?n hududu d???ndaki memleketlerin ba??na geçirmi?,kendisi de taht?na emniyetle oturmu?tu”.[10]
Mateos’un verdi?i malumatlardan ç?kar?lacak sonuç,Selçuklu sultanlar?n?n Anadolu’nun fethini gerçekle?tirirken,Bizans ?mparatorlu?u yönetiminin yapt??? gibi ne yerli halka zulüm yapm?? ve ne de onlar? dinlerini de?i?tirmeye zorlam??t?r.Bütün Türk tarihinde görüldü?ü üzere“Türk hakimiyet anlay???nda”var olan ho? görü?ü bütün tebaaya uygulad?klar? görülmektedir.Bu nedenle-özellikle Ermeniler-Bizans’a kar?? Türkleri bir kurtar?c? olarak görmü?lerdir.
*Atatürk Üniversitesi Erzincan E?itim Fakültesi Tarih Bölümü Ö?retim Üyesi,Erzincan.
[1]Alp Arslan,Sultan Tu?rul’un karde?i de?il,onun karde?i Ça?r? Bey’in o?lu,yani ye?enidir.
[2]Ermeni müverrihleri“A?uvan Memleketi“tabiriyle birbirinden farkl? iki m?nt?kay? kasdetmi?lerdir.Bunlardan birincisi Kur nehri ile Hazar Denizi aras?ndaki ?imale do?ru Derbend geçidine kadar olan memlekettir.Buraya ?irvan A?uvank’? veya sadece ?irvan denilmektedir.?kincisi ise Uti,Artzakh ve Paitagaran adlar?ndaki eyaletler ile Kur’un ?imalindeki bir k?s?m yerleri ihtiva etmektedir.Bugünkü Karaba? olarak isimlendirilmektedir.
[3]Urfal? Mateos,Vekayiname,Çvr.Hrand D.Andreasyan,Ankara 1987,s.118 vd.
[4]Urfal? Mateos,a.g.e.,s.131.
[5]Mateos,Vekayiname,s.140.
[6]Mateos,Vekayiname,s.146.
[7]Mateos,s.171 vd.
[8]Mateos,Vekayiname,s.176.
[9]Mateos,a.g.e.,s.178.
[10]Mateos,a.g.e.,s.181.
| | | | ----------------------
* Atatürk Üniversitesi Erzincan Eğitim fakültesi Tarih Bölümü Öğretim Üyesi,Erzincan -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | | | | | « Geri | | | |
|
|
| | |
Anasayfa
İletişim
