| | | | | | II.ME?RUT?YET ÖNCES?NDE OSMANLI-EÇM?YAZ?N KATAG?GOSLU?U ?L??K?LER?Doç. Dr. Ali ASLAN*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | |
| | .n@ le="text-align: juğÿ+ B II.ME?RUT?YET ÖNCES?NDE OSMANLI-EÇM?YAZ?N KATAG?GOSLU?U ?L??K?LER?233sÆ ana;">II. ME?RUT?YET ÖNCES?NDE OSMANLI-EÇM?YAZ?N KATOG?GOSLU?U ?L??K?LER?
Doç.Dr.Ali ARSLAN*
Gregoryen Ermenilerin ilk kutsal merkezi olan Eçmiyazin’in XVI.yüzy?lda k?sa bir süreli?ine Osmanl? Devleti’nin yönetiminde kalmas?ndan sonra,buraya ba?l? olan Ermenilerin büyük ço?unlu?unun Osmanl? vatanda?? olmas? ve Osmanl?’n?n bir çekim merkezi dolay?s?yla,Eçmiyazin Katogigoslar? Osmanl? padi?ahlar? taraf?ndan tayin edilmeye ba?lanm??t?.Ancak,1828 tarihinde Eçmiyazin dahil bölgenin Rus hakimiyetine geçmesi ve bu katogigoslu?u kendi kontrolleri alt?na almalar? üzerine Osmanl?-Eçmiyazin ili?kileri bozulmu?tu.[1]
Tanzimat döneminde ili?kiler yeniden düzeltilmeye çal???lmas?na ra?men,Osmanl? taraf?ndan Rus etkinli?i dolay?s?yla Eçmiyazin’e tam olarak itimat edilememi?ti.?li?kileri en kötü devresi ise,1891 y?l?nda Osmanl? yönetiminin tasvip etmedi?i Krimyan’?n katogigoslu?u dönemi olmu?tur.Ruslar?n ?srarl? iste?iyle bu tayini kabul eden ve Kudüs’ten Rusya’ya giderken ?stanbul’a u?ramadan Triyeste üzerinden yolculu?unu yapmas?nda ?srar eden Osmanl? yönetiminin hakl?l??? k?sa süre sonra ortaya ç?km??t?.[2]
Krimyan’?n katogigos seçimiyle beraber Rusya,?ngiltere ve Rusya’daki Ermeni çevreleri ve onlar?n dostlar?nda Osmanl? Devleti s?n?rlar? dahilinde ya?ayan Ermeniler lehine ?slahat yap?lmas? gerekti?i yönünde kuvvetli bir hava meydana gelmi?ti.Fakat, bundan daha da önemlisi Ermenilerin en önemli ruhani merkezi olan Eçmiyazin Katogigoslu?u bir“ihtilal”merkezi haline dönü?mü?tü?tü.Burada,Do?u Anadolu’da ya?ayan Ermeniler lehine bir sava? ba?latmak üzere silahl? gruplar haz?rlanmaya ba?lanm??,silahlar? için paralar toplanm?? ve fedailere her türlü yard?mlar yap?lmaya ba?lanm??t?.Anadolu’da ortaya ç?kan pek çok Ermeni olay?nda mutlaka Eçmiyazin ba?lant?s? bulunmaya ba?lanm??t?.Krimyan da Ermeni din adamlar?n? da harekete geçirmek için özel gayret sarf etmi?ti .
Ruhani önderli?ini kullanarak ba?ta ?stanbul Gregoryen Ermeni Patrikhanesi’ni kendisiyle ayn? istikamette hareket ettirmeye çal??an Krimyan,1894 y?l?na kadar bunda ba?ar?l? olamad??? gibi,dini törenlerde ad? da an?lmamaya ba?lanm??t?.Ancak,1894’te Mateus ?zmirliyan’?n ?stanbul Patrikli?i’ne atanmas?yla Krimyan’?n manevi pederli?i yeniden in?a edilip,ad? kiliselerdeki törenlerde an?lmaya ba?lanm??t?.Böylece,en önemli iki Ermeni kurumu ayn? istikamette çal??maya ba?lam??t?.Bunlar?n birlikteli?i Osmanl? yöneticilerine Do?u Anadolu’da Ermeniler lehine ?slahta yapmay? kabul ettirilmesinde önemli rol oynam??t?.
?ran,Romanya ve Bulgaristan gibi ülkelerdeki Ermenileri de örgütlemeye çal??an Krimyan’?n Avrupal? büyük devletler nezdinde Ermenilere yard?m etmeleri için diplomatik giri?imler yapm??t?.Bunlardan en önemlisi Ermenilerin hamisi olarak gördü?ü Rus ?mparatoru ile görü?mek için Petersburg’a planlad??? gezisiydi.Büyük umutlarla gerçekle?tirilen ve Moskova’da Rus ?mparatoru’yla görü?en Krimyan’?n bu seyahati dini ve insani boyutlu de?il,esas?nda Anadolu’daki Ermenilere gelecekteki devletlerini kurmalar? için zemin haz?rlamaya yönelik siyasi bir seyahatti.Osmanl? Hükümeti’nin Islahat Projesi’ni kabul etmeden önce gerçekle?mesi dikkate al?n?rsa bu gezinin etkili oldu?unu kabul etmek veya Rus—Frans?z-?ngiliz politikalar? ile örtü?tü?ünü söylemek yerinde olacakt?r.[3]
Ruslar lehine Osmanl? aleyhine din adaml???n? a?an bir tarzda hareket eden Krimyan 1896 y?l?ndan itibaren Ruslardan beklemedi?i bir darbe ile sars?lacakt?r.
Rus Çarl???’n?n Ermenileri Rusla?t?rma Çabalar?
1881‘de Rusya’da tahta ç?kan III.Aleksandr,yeni bir siyaset belirlemi?ti.Bu siyaset;“taht?n dokunulmaz haklar?n? muhafaza etmek ve Rusya’y? tek bir devlet(Çarl?k),tek bir millet(Rusluk)ve tek bir görü?(Ortodoksluk)”haline getirmekti.Bunu için de tek çare,Rusya Çarl???’nda ya?ayan Rus olmayan kavimleri ya“imha etmek”veya“Rusla?t?rmak”gerekiyordu.[4]Rus olmayan milletleri tamamen imha etmenin mümkün olmamas?ndan dolay? Rusla?t?rma siyaseti tercih edilmi?ti.Rus yönetiminin bu i?in tatbikat?nda en büyük destekçileri ve ayn? zamanda yol göstericileri ise,Çar’?n e?itimcisi Mukaddes Sinod Reisi(Rus Kilisesi ??leri)Pobedonostsev ile bilimsel teorisyenli?i ve uygulay?c?l???n? da yapan Nikolay I.?l’minskiy(1822-1891)idi.Do?al olarak, III.Aleksandr döneminde uygulanmaya ba?lanan bu politikadan Ermeniler de nasibini alm??t?.Ermenilerin milli duygular? ezilmeye,dillerinde e?itim yapmalar? yasaklanmaya ve Gregoryen kiliselerine bask? yap?lmaya ba?lanm??t?.Ayr?ca,Ermenilere ait bir k?s?m kültür ve e?itim kurulu?lar? ile okullar? kapat?lm??t?.1 Kas?m 1894’de ölen III.Aleksandr’?n yerine geçen II. Nikola(1894-1917)da babas?ndan kalan Rusla?t?rma politikas?na devam etmi?ti.Daha iktidar?n?n ba??nda Ermenilerin de ya?ad??? Kafkasya’da bu politikan?n gerçekle?mesi için,Prens Grigori Galitsin’i 1896 y?l?nda Kafkasya Genel Valili?i’ne tayin etmi?ti.[5]
Tam bu s?ralarda,Osmanl? Devleti de,Ermeni komitac?lar?n?n ?iddetlenen eylemlerinden ?ikayetçiydi.Çünkü daha önce Anadolu’dan Kafkasya’ya göç eden Ermenilere yard?m maksad?yla kurulmu? olan komiteler,asl?nda Osmanl? Devleti’ndeki Ermenileri isyana te?vik etme ve haz?rlamay? hedefliyordu.Bu komitelerin çal??malar?ndan rahats?z olan Osmanl? Hükümeti St.Petersburg Sefiri arac?l???yla,bu yard?m komiteleri çal??malar?n?n engellenmesini Rusya Hariciye Naz?r?’ndan istemi?ti.Rusya Hariciye Naz?r? da ayn? fikirde oldu?unu belirtti?i gibi,Petersburg’da bulunan Kafkasya Genel Valisi’ne de bu do?rultuda bir emir vermi?ti.[6] Çok geçmeden Rusya Hükümeti’nin,1896 y?l? ?ubat ay? içerisinde Revan Vilayeti dahilindeki baz? Ermeni nahiye müdürlerinin görevlerine son verece?i ve yerlerine Rus ve Müslüman müdürler tayin olunaca?? ihtimali ile ilgili haberler ?stanbul’a ula?m??t?.[7]Bu,Ruslar?n Kafkasya’da Ermenilere kar?? harekete geçece?ini gösteriyordu.Bunun en net uygulamalar? 1896’da Prens Galitsin’in Kafkasya Genel Valisi olarak bölgeye gelmesiyle ba?lanacakt?.
Bu arada Ermenilere kar?? tav?r A?ustos 1896’da II.Nikola’n?n taç giyme törenine Ermeni temsilcileri kabul edilmemesi ile yeni bir boyut kazanm??t?.Bu olaydan k?sa bir süre sonra,Rusya Maarif Nezareti’nin Kafkasya için yay?nlad??? e?itim nizamnamesine göre;yeni Ermeni okullar?n?n aç?lmas? yasaklanm??,sadece Ermeni kiliselerine ba?l? küçük okullar?n e?itim verebilece?i,ancak bunun da sadece dini e?itim olabilece?i bildirilmi?ti Kafkasya’da e?itim veren okullarda ö?rencilerin ise sadece %5’nin Ermeni olmas? kararla?t?r?lm??t?.Öte yandan Kafkasya’da Ermeni memurlar? görevlerinden azl edilerek,yerlerine Rus memurlar? tayin edilmeye ba?lanm??t?.E?itim kurumlar?na yap?lan bu bask?lar sonucunda,1897 y?l? içerisinde 320 Ermeni ilkokulu kapat?lm??t?.[8]
Kafkasya’da bulundu?u iki y?l? Rusya aç?s?ndan çok iyi de?erlendirmi? olan Prens Galitsin,1898 y?l? içerisinde Çar’a Ermeniler hakk?nda bir rapor sunmu?tu.Bu raporun önemli k?s?mlar? ?öyledir:
1-Ermeni isyan ve hareketleri,Ermenistan ba??ms?z devletini hedeflemektedir.Bu harekete,?ehir halk?n?n ayd?n kesimi,ruhban görevlileri ile çok az say?da köylü kat?lmaktad?r.Bu faaliyetleri planlayanlar papazlar,Ermeni bas?n? ve yabanc? ülkelerdeki ihtilal komiteleridir.
2-Eçmiyazin Katogigosu ve sinodu kendilerine dini alanda verilen yetki s?n?rlar?n? a?maktad?rlar.
3-Ermeni kiliselerine ba?l? olan Ermeni ilkokullar? Rus E?itim Bakanl???’na ba?lanmal? ve papazlar?n zararl? etkilerinden kurtar?lmal?d?r.Kapat?lan okullar?n mal varl?klar? E?itim Bakanl???’na teslim edilmelidir.
4-Kafkasya’da etkin olan Ermeni bas?n? Ruslarla Ermeniler aras?nda kayna?may? sa?layaca?? yerde,bunlar? ay?rarak uçurumu geni?letmektedir.Bunun için Ermeni bas?n? üzerinde kontrol sa?lanmal?d?r.
5-Ermeni hay?r cemiyetleri asli vazifelerinin d???nda hareket ederek,daha çok siyasetle u?ra?maktad?rlar.Bunlar?n denetlenmeleri ve görev alanlar?n?n d???na ç?km?? olanlar?n kapat?lmalar? için Kafkasya Valili?i’ne yetki verilmelidir.
6-1892 tarihli kanunla mülk sahiplerine belli haklar vermi? oldu?u için belediye meclislerinde Ermeniler imtiyazl? bir hale gelmi?lerdir.Bu imtiyazlar için“tedbir al?nmal?”ve belediye meclis üyelerinin yeni bir kanunla hükümetin gözetimi alt?nda seçilmeleri sa?lanmal?d?r.[9]
Kafkas Valisi Galitsin’in bu raporu II.Nikola’n?n Rusla?t?rma siyaseti ile paralellik göstermekteydi ve Kafkasya’da uygulanmamas? için herhangi bir sebepte yoktu.Hükümet de uygulamaya geçerek Ermeniler üzerindeki bask?y? gittikçe art?rmaya ba?lam??t?.Tabiidir ki,buradaki ilk hedef en örgütlü ve etkili dini kurulu? olan Eçmiyazin Katogigoslo?u idi.Zaten,Rusya güvenlik güçlerinin yapm?? olduklar? tahkikat sonucunda,Eçmiyazin’deki Ermeni Katogigoslu?u taraf?ndan idare edilen Rusya’daki Ermeni kilise ve mektepleriyle manast?rlar?na ait evkaflar?n gelirlerinin önemli bir k?sm?n?n Ermeni komitelerinin her türlü icraatleri ile ia?e ve silahlanmalar? için kullan?ld??? tespit edilmi?ti.Bunun üzerine Rus Yönetimi Ermeni kilise ve mektepleriyle manast?rlar?n?n yönetimini kendi kontrolüne almaya,gelirlerini de devlet hazinesine aktarmaya karar vermi?ti.Ruslar?n yapt??? yeni düzenleme ile Ermeni kiliseleri,manast?rlar?,mektepleri ve ruhban kesiminin maa? ve giderleri hükümetçe ödenmesine karar verilmi? ve bu haz?rl?k Eçmiyazin Katogigoslu?u’na bildirilmi?ti.[10]Böylece Rus yönetimi 1836 y?l?ndan itibaren dini alanda serbest b?rakt??? Ermenileri kiliselerinin bütün kademelerine müdahaleye ba?lam??t?.
Rus Çal???’n?n bu uygulamalar? Ermenileri k?sa sürede isyana sevk etmi?ti.Bu s?rada Rus idaresinde olan Revan,Gümrü ve Kars havalisindeki Ermeniler,protesto gösterilerinde bulunarak Rus hükümeti yanl?s? ?rkda?lar?n? katl etmi?lerdi.[11]Katogigos Krimyan da,Ta?nak Komitesi ile birle?erek Rus hükümetin bu karar?na kar?? konulmas? için bir“emirname”yay?nlam??t?.Böylece Ruslar?n Ermenilere ve kurumlar?na kar?? ba?latt??? hareket,Ermeniler ve en etkin dini makam taraf?ndan kar?? konulmas? neticesinde Kafkasya’da Rus-Ermeni çat??malar? gittikçe artm??t?.[12]
Ruslar?n Ermenileri Asimile Politikas? Nedeniyle Eçmiyazin Kato?igoslu?u’nu ?stanbul’a Nakl Etme Te?ebbüsü ve Osmanl? Yönetiminin Buna Kar?? Tavr?
Ermenilerin en eski kutsal merkezi üzerinde Ruslar?n bask? yapmalar?n?n önüne geçmek için Eçmiyazin Katogigoslu?u da çareler aramaktayd?.Bunlardan birisi Rus Çar? ile görü?ülerek el konulan Ermeni müesseselerinin iadesini sa?lamakt?.Rus Çar?’na söylenecek gerekçe ise,Eçmiyazin Katkogigoslu?u’na ait olup el konulan bütün mal ve emla??n sadece Rusya Ermenilerinin de?il buraya ba?l? olan Osmanl? Devleti,?ran ve Hindistan’da ya?ayan Ermenilerin de ortak mal? olmas?d?r.Eçmiyazin Katogigosu, yabanc? ülke vatanda?? Ermenilerin pay sahibi olduklar? için bu mal ve emla??n iadesini talep edeceklerini aç?kça belirtmi?ti.Ancak Çar,bu tür bir görü?me talebini kesinlikle red etmi?ti.Bunun yan?nda Ruslar,Ermeniler üzerindeki bask?lar?n? o kadar artt?rm??lard? ki,Eylül 1903 ortalar?nda Tiflis’deki Ermeni kiliselerinde çan çal?nmas? bile yasaklanm??t?.[13]
Ruslardan ümidini kesen Katogigos Krimyan,Ermeni Kilisesini korumak için Eçmiyazin Katogigoslu?u’nu Osmanl? Devleti’ne nakl etmeyi bir çare olarak dü?ünmü?tü.Hatta bu konuda Osmanl? yöneticileri ile görü?ebilmek için ?stanbul Ermeni Patri?i’nden arac?l?k yapmas?n? da talep etmi?ti.Bu istek sadece Krimyan de?il,Rus yönetimindeki Kafkasya’da ikamet eden Ermeniler taraf?ndan da payla??lmaktayd?.Bu Ermeniler,Eçmiyazin’deki Katogigosluk merkezinin Osmanl? Devleti’ne nakledilmesi için ?stanbul Ermeni Patri?i’nden bu konuda yard?mc? olmas? hakk?nda ricada bulunduklar?na dair bilgiler istanbul’a ula?m??t?.[14]
Ermenilerin bu talepleri ile ilgili haberler,Osmanl? Devleti’nin Tiflis Ba?konsolosu’nun bilgilendirmesi üzerine,hükümet taraf?ndan II.Abdülhamid’e bildirilmi?ti.[15]Padi?ah böyle bir“vakan?n asla ve kat’a caiz olamayaca??ndan”olaylar geli?meden hemen harekete geçilerek“bu i?in....behamehal önünün al?nmas?n?”emr etmi?ti.II.Abdülhamid’in kesin tavr? istikametinde tedbirler al?nmas? için Sadrazam 12 ?aban 1321(3 Kas?m 1903)tarihinde Adliye ve Mezahib Nezareti’ne tebli?atta bulunmu?tu. Adliye ve Mezahib Naz?r? da ?stanbul Ermeni Patri?ini görü?mek üzere ça??rm??,O da 13 ?aban 1321(4 Kas?m 1903)tarihinde nezaret gelerek konu ile ilgili geli?meleri anlatm??t?.Buna göre,Katogigos Krimyan taraf?nda istanbul Ermeni Patrikhanesi’ni bir mektub gönderilmi? ve Eçmiyazin’de“mevki-i ruhanisi tehlike alt?nda bulundu?undan”Rusya’y? terk ederek Osmanl? Devleti’ne gelmek arzusunu beyan etmi?ti.Ancak,bu istek ?stanbul Ermeni Patri?i taraf?ndan“tecviz ve tensip olunmayarak mevkiinde sebat etmesi”Eçmiyazin Katogigosu Krimyan’a cevaben bildirilmi?ti.[16]Bunlardan da anla??laca?? üzere,Katogigos Krimyan’?n iste?i, Osmanl? yöneticileri ile arac? olmas?n? istedi?i ?stanbul Ermeni Patri?i taraf?ndan kabul görmedi?inden Eçmiyazin Katogigoslu?u’nun nakli konusunda Osmanl? Hükümeti’ne daha önceden haber verilmedi?i anla??lmaktad?r.?stanbul Ermeni Patrikli?i,Eçmiyazin’in fazla zaafa u?rat?lmadan elde tutulmas?na taraftar oldu?u anla??lmaktad?r.Ayr?ca,II.Abdülhamid’in Ermeniler üzerinde manevi pederli?i olan Katogigosu Osmanl? Devleti’de istemedi?i de ortaya ç?kmaktad?r.
Piskoposluk Ünvan? Alacaklara Eçmiyazine Gitmelerine Osmanl? Hükümeti’nin ?zin Vermesi ve Sicillerinin Tutulmas? Karar?
Osmanl? Devleti’ndeki manevi olarak Eçmiyazin Gregoryen Ermeni Kilisesi’ne ba?l? olan kiliselerde görev yapacak din adamlar?n?n dinsel ünvan? almadaki en yüksek makam Eçmiyazin Katogigoslu?u idi.Kafkasya’daki Ermeni faaliyetlerinin artmas? ve Krimyan’?n Eçmiyazin Katogigoslu?u’na seçilmesi üzerine güvenlik aç?s?ndan Kafkasya s?n?r?na çok ehemmiyet vermi?ti.Bu çerçevede Osmanl? Ermenilerinin Rusya’ya gidi?leri yasaklanm??t?.Ancak,1906 y?l?nda Piskoposluk ünvan?n? alma vakitleri gelen Erzurum,Diyarbak?r,Bitlis ve Karahisar-? ?arki Ermeni murahhasalar?n?n Eçmiyazin’e gitmeleri ?art olmu?tu.Bu murahhasalar?n Eçmiyazin’e gidip gelmeleri için gerekli iznin verilmesi ?stanbul Ermeni Patrikli?i’nden taleb edilmi?ti.Ayr?ca,bu f?rsattan istifade ile ruhbanlar için Mezahip idaresinde sicillerinin tutulmas?na dair Adliye ve Mezahib Nezareti’ine de bir öneri yap?lm??t?.Bu konular 23 ?evval 1324(10 Aral?k 1906)tarihinde Meclis-i Vükela’da görü?ülmü?tü.Meclis-i Vükela,Rusya’ya gitmek isteyen Ermenilere pasaport verilmedi?ini,ancak,“mezahib icab?nca episkopos olmak için”Eçmiyazin’e gidecek olan dört murahhasa engel olunmas? için bir sebeb olmad???n?,fakat,Eçmiyazin’e bu nitelikteki gidi? geli?lere ruhsat verilmesi padi?ah?n iznine ba?l? oldu?unu da belirtmi?ti.Ermeni din adamlar?n?n sicillerinin tutulmas? konusuna s?cak bakan Meclis-i Vükela,Osmanl? topraklar? dahilinde görev yapan rahip ve piskoposlara Osmanl? yönetimince berat verilmekte oldu?una i?aret ederken,bunlar?n“tercüme-i hallerinin müseccel ve mazbüt bulunmas?”n?n da gerekli oldu?una karar vermi?ti.Bu sicil i?i için gerekli incelemeleri yap?p,bir talimatname haz?rlayarak Meclis-i Vükela’ya gönderme vazifesi Adliye ve Mezahib Nezareti’ne verilmi?ti.[17]
Osmanl? Hükümeti’nin Eçmiyazin Katogigoslu?u’nun Türkiye Ermenileri üzerindeki etkisini azaltmak için Sis Katogigoslu?u’na önem vermesine kar??l?k,bunda pek ba?ar?l? olamad??? ve Eçmiyazin’de Osmanl? Devleti’nin istemedi?i Krimyan’?n bulundu?u dönemde bile,Osmanl? vatanda?? olup görev için Osmanl? yönetiminin berat verdi?i din adamlar? da dinsel ünvanlar?n? almak için Eçmiyazin’e gitmeye devam ettikleri anla??lmaktad?r.
Krimyan’?n Ölümü Üzerine Katogigos Seçilmesi Konusunda Ermeniler Aras?nda ve Osmanl? Yönetiminde Yap?lan Tart??malar
Eçmiyazin’de ikamet etmek zorunda kalan Krimyan’?n 29 Ekim 1907 tarihinde ölmesi üzerine bir yandan O’nun hakk?nda törenler yap?l?rken,di?er yandan Eçmiyazin Katogigoslu?u’na kimin seçilece?i konusu tart???lmaya ba?lanm??t?.Bu sadece Osmanl? Devleti ve Rusya Çarl???’nda de?il manevi olarak Eçmiyazin Katogigoslu?u’na ba?l? bütün bölgelerde ya?anm??t?.Krimyan’?n ölümü üzerine Eçiyazin’e ba?l? olan Bulgaristan Prensli?i Ermenileri de onun“istrihat-i ruhi”için Varna’da bir ayin yapm??lard?.Bu ayinden bir gün sonra yine Varna’da,Osmanl? Komiseri’nin ifadesiyle“fesat”Tru?ak Ermeni Komitesi taraf?ndan bir mü?avere toplant?s? yap?larak seçilecek yeni katogigos konusu tart???lm??t?.?stanbul Ermeni Patri?i Ormanyan’?n katogigos olmas?n? Osmanl? Hükümeti’nin arzu etti?i belirtilen toplant?da,Osmanl?’n?n“emn ü itimad?n?”kazanan Ormanyan katogigos seçilmesine “meydan verilmemesi”gerekti?i,bunun yerine Osmanl? Hükümeti’nce Kudüs’e gönderilmi? olan“Ermeni muhibbi bulunan”?stanbul eski Patri?i ?zmirliyan’?n seçilmesi için“te?ebbüsüt ve muavenetten geri durulmamas?”hakk?nda görü?ler aç?klanm??t?.[18]
Kimin katogigos olaca?? konusu Kafkasya’da da tart???lmaya ba?lanm??t?.Buradaki Ermeniler aras?nda ?stanbul Ermeni Patri?i Ormanyan,Adana(Sis)Katogigosu Hibeyan(?)ve Kudüs’te bulunan ?zmirliyan’dan birinin katogigos seçilece?i görü?ü hakim olmu?tu.
Ermenilerin aras?nda etkinli?i olan Da?nak F?rkas? izmirliyan’?n katogigos seçilmesini istemekteydi.[19]
Bu arada,adaylar aras?nda ad? geçen ?stanbul Patri?i Ormanyan,katogigosluk seçiminin geciktirilmeden 1908 May?s?nda yap?lmas?n? teklif etmi?ti.Ancak,bu teklif Rusya Hükümeti taraf?ndan reddedilmi?ti.Rus Hükümeti,seçimin meri olan usul gere?i katogigosun ölümünden tam bir y?l yani Ekim 1908 tarihinde yap?lmas?n? kararla?t?rm??t?.Da?nak F?rkas?’n?n ?zmirliyan taraf?n? tutmas?na kar??l?k,katogigosu seçecek olan müntehiblerin ekserisi Ormanyan taraftar? görülmekteydi.Zaten toplam? 86 ki?i olan müntehiblerin 56’s? Osmanl? Hükümeti’nin resmen atad??? ?stanbul Ermeni Patri?i Ormanyan’?n görev yapt??? Türkiye’de bulunuyordu.Rusya’n?n elinde olan Kafkasya’daki Ermeniler,Osmanl? Hükümeti’nin Türkiye’deki müntehiblerin Eçmiyazin’e gitmelerine engel olaca??n? dü?ündüklerinden,müntehibler için gerekli izinlerin al?nmas? için Kafkasya Umum Valisi Vas?tas?yla Rusya Hükümeti’ne müracaat etmi?lerdi.[20]
Ermeniler üzerendeki ruhani etkisi dolay?s?yla son derece önemli olan Eçmiyazin Katogigoslu?u seçimleri II.Abdülhamid taraf?ndan da dikkatle takib edilmi?ti.Ermeni gazetelerinin rahiblerin Ormanyan’?,di?erlerinin(Serbesti F?rkas?)ise ?zmirliyan’?n tayin edilmesi gerekti?i yönündeki haberleri ve Tiflis Ba??ehbenderli?i’nden gelen bilgileri de?erlendiren Padi?ah,?zmirliyan’?n tayininin“devletçe asla kabul ve tasdik olunmayaca??na”di?er aday Ormanyan’?n ise halen ?stanbul Ermeni Patrikli?i’nde kalmas?n?n gerekli olmas? dolay?s?yla Eçmiyazin Katogigoslu?u’na tayin için“di?er bir münasibinin”seçilmesini istemi?ti.[21]
Seçimlerin yakla?mas? üzerine Tiflis’te Eçmiyazin Katogigosu seçimi için yap?lan toplant?da Ormanyan ve ?zmirliyan’?n adlar?n?n zikredilmesi bilgisini Sadrazam 19 Cemaziyelahir 1324(10 A?ustos 1906)tarihinde Padi?aha aktarm??t?.Bunun üzerine II.Abdülhamid,“erbab-? mefsedetden”olan ?zmirliyan’?n kesinlikle katogigos kabul edilmemiyece?ini,Ormanyan’?n da ?stanbul Ermeni Patrikli?i’nde kalmas? gerekti?i için ba?ka birinin bulunmas? görü?ünü tekrarlam??t?[22]
Eçmiyazin Katogigoslu?u’na kimin seçilece?inin tart???ld??? bir s?rada,?stanbul Ermeni Patri?i Ormanyan,birkaç ay sonra yap?lacak seçim için“usul Ve akaid-i mezhebiyeleri”icab? ?stanbul Patrikhanesi’ne ait yönünün görü?ülmesi için Ermeni Umumi Meclisi’nin ?stanbul Patrikhanesi Kilisesi’nde toplanmas?n?n temin edilmesi için Adliye ve Mezahib Nezareti’ne müracaatta bulunmu?tu.Bu Nezaret te 11 CameziyeleVvel 1326(11 Haziran 1908)tarihinde konuyu Meclis-i Vükela’ya bildirmi?ti. Patrikhanenin iste?ini görü?en Meclis-i Vükela,öncelikli olarak Ermeni Umumi Meclisi’ni te?kil edecek ?ah?slar?n kimler olduklar? ve nerelerden geleceklerinin tesbit edilmesini istemi?ti.Ayr?ca,Meclis-i Vükela,1309(1891)senesinde Eçmiyazin Katogigosu seçilmesi öncesinde,toplanm?? olsa bile,bu dönemde Umumi Meclis’in toplanmas?n?n zaman ve ?artlara uygun olup olmad???n?n etrafl?ca ara?t?r?lmas?n?n Adliye ve Mezahib Nezareti taraf?ndan yap?lmas?n? kararla?t?rm??t?.[23]
Meclis-i Vükela’dan 19 Cemaziyelevvel 1326(19 Haziran 1908)’da yap?lan tebli?at üzerine Adliye Ve Mezahib Nezareti 28 Cameziyelevvel 1326(28 Haziran 1908)’da cevabi yaz?s?n? Meclis-i Vükela’ya göndermi?ti.Buna göre;Patrikhane Umumi Meclisi’nin toplanmas?ndaki maksad?n ?stanbul’dan seçim için gitmesi gereken ruhani ve cismani iki vekilin tayin edilmesi olup ta?radan aza celb edilmeyecektir.1309(1891)senesindeki seçimde de Patrikhane’nin müracaat? üzerine Osmanl? Hükümetiyle Patrik aras?nda yap?lan görü?meler üzerine seçime gideceklerin“tahdid-i miktar?na”karar verilmi?ti.Bu yeni katogigos seçiminde de “Patrikhane’den i?tirak suretinin tamam?yla muamele-i sab?ka tevfiken”yap?ld???nda,Ermeni Patrikhanesi’nin de Umumi Meclis toplanmas? hususunda ?srar?na mahall kalmayaca??n? belirtilmi?ti.Bu de?erlendirmelere kat?lan Meclis-i Vükela,bu s?ralarda Patrikhane’de Umumi Meclis’in toplanmas?n?n uygun olmayaca?? ve katogigos seçimi için ise“sab?k? vechile muamele yap?larak” iki vekilin tayin edilmesinin Adliye ve Mezahib Nezareti’nce Patrikhane’ye tebli? edilmesini hükme ba?lam??t?.Ayr?ca,konunun bir hususi tezkere ile de Padi?aha arz?na karar vermi?ti.[24]
Bu tart??malar?n yap?ld??? s?rada önemli bir olay meydana gelmi? ve ?ttihat-Terakki Cemiyeti II.Abdülhamid’i 23 Temmuz 1908’de Me?rutiyeti ilan etmeye mecbur b?rakm??t?.II.Me?rutiyet’in ilan?ndan birkaç gün sonra II.Abdülhamid ile iyi ili?kileri olan Patrik Ormanyan görevden ayr?lmak zorunda kalm??t?.Buna kar??l?k daha önce Kudüs’e sürülmü? olan ?stanbul Ermeni Eski Patri?i ?zmirliyan 13 A?ustos 1908’de ?stanbul’a gelmi?ti.[25]Bu geli?meler sonras?nda hükümet ile Adliye ve Mezahib Nezareti’nin tavr? da de?i?mi?ti.?öyle ki,Ermeni Umumi Meclisi’nin toplanmas? konusunda 2 ?aban 1326(30 A?ustos 1908)
tarihinde Adliye ve Mezahib Nezareti’nden yeni bir görü? ortaya konmu? ve tezkeresi Meclis-i Vükela’ya gönderilmi?ti.Buna göre,katogigos intihab?na dahil olmak için Umumi Meclis’in toplanmas?“Patrikhane Nizamnamesi’ne musarrah”bir ?ekilde belirtilmi?tir.Ayr?ca,katogigosun Eçmiyazin’deki seçilme ?ekli Rus Hükümetince tanzim edilen“Balajinye”adl? bir nizamname ile düzenlenmi?tir.Buradaki Seçime her Ermeni Murahhasall??’ndan bir ruhani ve bir cismani temsilci kat?lmaktad?r.Seçime bizzat i?tirak etmeyenler,Eçmiyazin Sinodu vas?tas?yla reylerini bildirebiliyordu.Bu de?erlendirmeleri yerinde bulan Meclis-i Vükela,Ermeni Umumi Meclisi’nin toplanmas? için izin verildi?i hakk?nda Adliye ve Mezahib Nezareti’ne cevap yaz?lmas?n? kararla?t?rm??t?.[26]
II.Abdülhamid’in idaresindeki Osmanl? yönetiminde ?zmirliyan’?n seçilmesini sa?layacak bütün te?ebbüslerin önü al?nmaya çal???l?rken,II.Me?rutiyet yönetimi ?zmirliyan’?n önündeki engelleri kald?r?yor ve ?stanbul Patrikhanesi’nin Umumi Meclis toplamas?n?n da önünü aç?yordu.
?zmirliyan’?n Eçmiyazin Katogigosu Seçilmesi
II.Me?rutiyet dönemi ba?lar?nda Ormanyan’?n görevden uzakla?t?r?lmas? üzerine ?zmirliyan’?n tekrar ?stanbul Ermeni Patrikli?i’ne seçilmesi gündeme gelmi?ti.Yeni patri?i tespit etmek üzere toplanan Patrikhane Umumi Meclisi taraf?ndan 4 Kas?m 1908 tarihinde gizli oylama ile yap?lan seçimde ?zmirliyan ittifakla ?stanbul Patri?i seçilmi? 27 ve 9 Kas?m 1908’de de Padi?ah taraf?ndan tasdik edilmi?ti.
?stanbul’da ?zmirliyan’?n patrik seçildi?i bir s?rada,Eçmiyazin’de katogigos seçimi için son safhaya gelinmi?ti.?zmirliyan ile ?zmir Ermeni Murahhasas? vekili ve ?stanbul Ermeni Patrikhanesi eski kaymakam? Gay?e Tuyan’?n aday olarak kat?ld???[28] Katogigos seçimi,Rusya,Türkiye ve Eçmiyazin Katogigoslu?u’na ba?l? di?er bölgelerden gelen delegelerin kat?l?m? ile 14 Kas?m 1908 tarihinde Eçmiyazin’de yap?lm??t?.78 üyeli Eçmiyazin Sinodu’nun 73’nün oyuyla ?zmirliyan katogigos seçilmi?ti.[29]Bu seçim Rus ?mparatoru taraf?ndan tasdik edilerek ?zmirliyan’?n Eçmiyazin Katogigosu tayin edilmi?ti.Ancak,?zmirliyan’?n Osmanl? vatanda?? olmas? dolay?s?yla i?lem tamamlanmam??t?.Bunun için Rusya Hükümeti,?stanbul’daki büyükelçisini ?zmirliyan’?n Osmanl? Vatanda?l???ndan ç?kar?larak Katogigosluk makam?n?n bulundu?u Rusya’ya gidi?ine Osmanl? Hükümeti’nce izin verilmesini sa?lamakla görevlendirmi?ti.Hükümetinden bu emri alan Rusya’n?n ?stanbul Büyükelçisi,Osmanl? Hariciye Nezareti’ne müracaat etmi?ti.[30]Bu müracaat Hariciye Naz?r? taraf?ndan 10 Ocak 1909 tarihinde Sadarete bildirilmi?ti.[31]Bu konu Meclis-i Mahsus-? Vükela’da 17 Muharrem 1327(8 ?ubat 1909)tarihinde görü?ülerek ?zmirliyan’?n Osmanl? vatanda?l???ndan ç?kar?larak Rusya’ya gitmesi için izin verilmesi“tabii”görülmü? Ve gerekenlerin yap?lmas? için Adliye ve Mezahib Nezareti’ne tebli?at yap?lmas?n?n uygun alaca?? hükme ba?lanm??t?.[32]Meclis-i Vükela’n?n bu karar? Sadrazam Kamil Pa?a taraf?n 17 Muharrem 1327(8 ?ubat 1909)’de Padi?aha takdim edilmi? ve Padi?ah taraf?ndan da bu karar 19 Muharrem 1327(10 ?ubat 1909) tarihinde uygun görülerek,?zmirliyan’?n Eçmiyazin Katogigoslu?u’na tayin ile ilgili i?lemler tamamlanm??t?.[33]Ayr?ca, Sadaret,?zmirliyan ile ilgili bu kararlar?n Divan-? Hümayun Kuyudat Kalemi ile Defatir-i Mahsusa’s?na kaydolunmas?n? da Bab?ali Evrak Müdürlü?ü’ne bildirmi?ti.[34]
II.Abdülhamid döneminde Eçmiyazin Katogigoslu?u’na tayini Ermeni komiteleri ile ba?lant?s? dolay?s?yla tehlikeli bulunan ?zmirliyan’?n, II.Me?rutiyet sonras?nda bizzat Osmanl? Hükümeti taraf?ndan desteklendi?i görülmektedir.Bu da II.Abdülhamid’e dü?man,fakat hedefleri farkl? bulunan ?ttihatç?larla Ermeni milliyetçilerinin i?birli?inin bir ürünü olmal?d?r.?zmirliyan’?n Eçmiyazin Katogigoslu?u’na seçilmesi Türkiye aleyhine çal??an Ermenileri güçlendirdi?i de bir gerçektir.
Sonuç
Gregoryen Ermenilerin ilk kutsal merkezi olan Eçmiyazin’in Osmanl? Devleti’nin bölgedeki etkisinin artmas?ndan sonra, Eçmiyazin Katogigoslar? Osmanl? padi?ahlar? taraf?ndan tayin edilmeye ba?lanm??t?.Ancak,1828 tarihinde Eçmiyazin dahil bölgenin Rus hakimiyetine geçmesi ve bu katogigoslu?u siyasal bir araç olarak kullanmalar? üzerine Osmanl?-Eçmiyazin ili?kileri de bozulmu?tu.Tanzimat döneminde ili?kiler yeniden düzelmeye ba?lamas?na ra?men,Osmanl? taraf?ndan Rus etkinli?i dolay?s?yla Eçmiyazin’e tam olarak itimat edilememi?ti.?li?kileri en kötü devresi ise,1891 y?l?nda Osmanl? yönetiminin istemedi?i Krimyan’?n katogigos seçilmesi ve Osmanl? Devleti aleyhine aç?k tav?r göstermesi üzerine ya?anm??t?.Ruslara çok yak?nl?k gösteren Krimyan,Ruslardan aksiyle tokat yemi? ve Ruslar?n asimile politikas? kar??s?nda çaresiz kalm??t?.
Rus Çarl???’n?n Ermeni e?itim-ö?retim kurumlar?na el koymas?,Ermenicenin e?itim ve ayinlerde kullan?lmas?na k?s?tlamalar getirmesi ve kiliselere ait mal ve emlaklara el koymas? üzerine,Krimyan Katogigosluk merkezinin Osmanl? Devleti’ne ta??nmas?n? planlam??t?.Bu konuda ?stanbul Ermeni Patri?i’nden arac? olmas?n? istemi?,fakat Patrik makam?nda sebat etmesi gerekti?ini dü?ünerek bu arac?l??? red etmi?ti.Katogigos Krimyan’?n bu niyetinden haberdar olan II.Abdülhamid de böyle bir fikre tamamen kar??yd? ve bu te?ebbüsün daha fikir a?amas?nda iken engellenmesi için gerekli önlemlerin al?nmas?n? emremi?ti.
Osmanl? Hükümeti’nin Eçmiyazin Katogigoslu?u ile ili?kilerinin bozuk oldu?u dönemlerde bile Türkiye’de ya?ayan Ermenilerin Eçmiyazin Katogigoslu?u ile dini amaçl? ili?kilerine engel olmad??? görülmektedir.Bu çerçevede piskoposluk ünvan? için Eçmiyazin’e gitmesi gereken Ermeni din adamlar?n?n gidi?lerine engel de olunmam??t?.
II.Me?rutiyet öncesinde Osmanl? yönetimi Türkiye’deki pek çok Ermeninin manevi olarak ba?l? oldu?u Eçmiyazin’de Türk dü?man? bir Ermeni’nin katogigos olmas?n?n önünü almak için çaba göstermi?ti.Fakat,1891‘den itibaren bunda ba?ar?l? olamam??t?.II. Me?rutiyet dönemi ba?lar?nda daha da büyük bir hata yap?larak,Ermeni komiteleri ile iyi ili?kileri olan ?zmirliyan’?n Eçmiyazin Katogigoslu?u’na seçilmesine bizzat Osmanl? Hükümeti’nin yard?mc? olmu? ve bu da Türkiye kar??t? Ermeni komitelerinin güçlenmesine neden olmu?tur.
*?stanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bö?ümü Ö?retim Üyesi,?stanbul.
[1]Ali Arslan,“Ruslar?n Güney Kafkasya’da Yay?lmalar?nda Ermeni Eçmiyazin Katogigoslu?u’nun Rolü”,Kafkasya Ara?t?rmalar? II,?stanbul 1996,s.19-37;Ali Arslan,“Eçmiyazin Ermeni Katogigoslu?u’nun Osmanl? ve Rus Kontrolündeki Statüsü”,Kafkasya Ara?t?rmalar? II,?stanbul 1996,s.39-49.
[2]Ali Arslan,“Eçmiyazin Katogigoslu?u’nda Statü De?i?imi ve Türk-Rus-Ermeni ?li?kilerindeki Rolü”Uluslar aras? Türk-Ermeni ?li?kileri Sempozyumu(?stanbul Üniversitesi,24-25 May?s 2001),?stanbul 2001,s.55-66.
[3]Ali Arslan,“Eçmiyazin’de Krimyan’?n Katogigos Dönemi ve Osmanl?-Eçmiyazin ?li?kilerinin Bozulmas?”,?stanbul ÜniversiteSi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi,say? 37,?stanbul 2002,s.27-42.
[4]Akdes Nimet Kurat,Rusya Tarihi,3.Bask?,Türk Tarih Kurumu Yay?nlar?,Ankara 1993,s.360-361.
[5]Hayrullah Cengiz,“Rusya’n?n 1895-1805 Y?llar? Aras?nda Kafkasya Ermenileri Politikas?—Ermenileri Rusla?t?rma Çabalar?-”, Kafkas Ara?t?rmalar?,IV,?stanbul 1998,s.176.
[6]Petersburg Sefareti’nin Hariciye Nezareti’ne 25 Ocak 1896 tarihli tahrirat?;BOA(Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi),Y.A.Hus., 345/26 lef 3.
[7]Sadaretten Padi?aha gönderilen 5 ?ubat 1896 tarihli arz?;BOA,Y.A.Hus.,345/94 lef 1.
[8]Hayrullah Cengiz,a.g.m.,s.177-179.
[9]Esat Uras,Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi,s.371-375
[10]Hariciye Nezareti’nden Sadarete gönderilen 17 Eylül 1903 tarihli tezkere;BOA,Y.A.Hus.,457/108 lef 2.
[11]Hariciye Nezareti’nden Sadarete gönderilen 17 Eylül 1903 tarihli tezkere;BOA,Y.A.Hus.,457/108 lef 2.
[12]Bu konuda geni? bilgi için bak?n?z;Hayrullah Cengiz,a.g.m.
[13]Tiflis Ba??ehbenderli?i’nin Hariciye Nezareti’ne gönderdi?i 21 Eylül 1903 tarihli tahrirat;BOA.,Y.A.Hus.,460/22 lef 3.
[14]Hariciye Naz?r?’n?n Sadarete yazd??? 29 Receb 1321(21 Ekim 1903)tarihli tezkere;BOA.,Y.A.Hus.,460/22 lef 2.
[15]Sadrazam?n Padi?aha gönderdi?i 4 ?aban 1321(26 Ekim 1903) tarihli tezkere;BOA.,Y.A.Hus.,460/22 lef 1.
[16]Adliye ve Mezahib Nezareti’nden Sadarete yaz?lan 22 Te?rinievvel 1319(4 Kas?m 1903)tarihli tezkere;BOA,Y.A.Hus.,460/133 lef 2.Sadrazam?n 22 Te?rinievvel 1319(4 Kas?m 1903)tarihinde Padi?aha yazd??? tezkere;BOA,Y.A.Hus.,460/133 lef 1.
[17]23 ?evval 1324(10 Aral?k 1906)tarihli Meclis-i Vükela mazbatas?;BOA,Mv,114/60.
[18]Bulgaristan’daki Osmanl? Komiseri taraf?ndan 16 TS 1323(29 Kas?m 1907)tarihinde Sadaret’e gönderilen tahrirat;BOA,Y.A. Hus,516/182,lef 2.Ayr?ca bak?n?z,Sadrazam?n padi?aha gönderdi?i 19 TS 1323(2 Aral?k 1907)tarihli tezkere(BOA,Y.A.Hus,516/1 82,lef 1).
[19]Tiflis Osmanl? Ba??ehbenderli?i’nden 26 TS 1907(9 Aral?k 1907)tarihiyle Hariciye Nezareti’ne gönderilen tahrirat?n tarcümesi;BOA,Y.A.Hus,517/56,lef 3.Ayr?ca bak?n?z,Hariciye Naz?r?’n?n Sadarete gönderdi?i 14 Zilkaade 1325(l9 Aral?k 1907) tarihli tezkeresi(BOA,Y.A.Hus,517/56,lef 2)ve Sadraz?m 15 Zilkaade 1325(20 Aral?k 1907)tarihli Padi?aha yazd??? tezkere(BOA, Y.A.Hus,517/56,lef 1).
[20]Tiflis Osmanl? Ba??ehbenderli?i’nden 17 Aral?k 1907 tarihiyle Osmanl? Hariciye Nezaretine gönderilen tahrirat?n
tercümesi;BOA,Y.A.Hus,517/163,lef 3.Ayr?ca bak?n?z,Hariciye Naz?r?’n?n Sadarate gönderdi?i 17 Zilhicce 1325(21 Ocak 1908) tarihli tezkere(BOA,V.A.Hus,517/163,lef 2)ve Sadrazam?n Padi?aha gönderdi?i 17 Zilhicce 1325(21 Ocak 1908) tarihli tezkere(BOA,V.A.Hus,517/163,lef 1).
[21]II.Abdülhamid’in 4 Rebiülevvel 1326/23 mart 1324(5 Nisan 1908)tarihli iradesi;BOA,?rade-i Hususiye,1326 RA 4,no:14.
[22]II.Abdülhamid’in 24 Cemaziyelahir 1326/10 Temmuz 1324(23 Temmuz 1908)tarihli iradesi;BOA,?rade-i Hususiye,1326 RA 4,no: 70.
[23]15 cemaziyevvel 1326(15 Haziran 1908)tarihli Meclis-i Vükela mazbatas?;BOA,MV,119/57.
[24]16 Cemaziyelahir 1326(16 Temmuz 1908)tarihli Mec?is-i Vükela mazbatas?;BOA,Mv,119/92.
[25]Aykut Kansu,1908 Devrimi,?stanbul 1995,s.140
[26]4 ?aban 1326(1 Eylül 1908)tarihli Meclis-i vükela mazbatas?;BOA,MV,120/39.
[27]BOA,?rade-i Adliye ve Mezahib,1326 L,no.23
[28]Rusya ?stanbul Büyükelçili?inden 12 Ocak 1909 tarihinde Osmanl? Hariciye Nezaretine gelen tahrirat?n tercümesi;BOA, ?rade-i Adliye ve Mezahib,1327 M,no:6,lef 5.
[29]Selahi Sonyel,?ngiliz Belgelerine Göre Adana’da vuku Bulan Türk-Ermeni Olaylar?(Temmuz 1908-Aral?k 1908),Ankara 1988,s. 14.
[30]BOA,?rade-i Adliye ve Mezahib,1327 M,no:6,lef 5.
[31]Hariciye Naz?r?’n?n Sadarete gönderdi?i 28 Zilhicce 1326(21 Ocak 1909)tarihli tezkere;BOA,?rade-i Adliye ve Mezahib,1327 M,no:6,lef 4.
[32]Meclis-i Mahsus-? Vükela’n?n 17 Muharrem 1327(8 ?ubat 1909)tarihli mazbatas?;BOA,?rade-i Adliye ve Mezahib,1327 M,no:6, lef 3.
[33]Sadrazam?n Padi?aha gönderdi?i 17 Muharrem 1327(8 ?ubat 1909)tarihli tezkeresi ile Padi?ah?n 19 Muharrem 1327(10 ?ubat 1909)tarihli iradesi;BOA,?rade-i Adliye ve Mezahib,1327 M,no:6,lef 2.
[34]Sadaretten 3 Safer 1327(24 ?ubat 1909)tarihinde Bab?ali Evrak Odas?na gönderilen tezkere;BOA,?rade-i Adliye ve Mezahib, 1327 M,no:6,lef 1. | | | | ----------------------
* İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Öğretim Üyesi,İstanbul -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | | | | | « Geri | | | |
|
|
| | |
Anasayfa
İletişim
