| | | | | | ?STANBUL ERMEN? PATR??? MATEOS ?ZM?RL?YAN VE S?YAS? FAAL?YETLER?Dr. Recep KARACAKAYA*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | |
| | le="text-align: juğÿ- @ ?STANBUL ERMEN? PATR??? MATEOS ?ZM?RL?YAN VE S?YAS? FAAL?YETLER?47ÉF erdana;">?STANBUL ERMEN? PATR??? MATEOS ?ZM?RL?YAN VE S?YAS? FAAL?YETLER?
Dr.Recep KARACAKAYA*
Osmanl?lar?n ?stanbul’da ihdas ettikleri ?stanbul Ermeni Patrikli?i imparatorluk içinde aile ve miras gibi baz? dünyevi konularla,uhrevi yetkileri bünyesinde toplayan bir makamd?.Ancak Patrik’in Ermeni cemaati üzerindeki bu sorumluluk tekeli, Katoliklik ve Protestanl???n,misyonerlerin faaliyeti ve yabanc? müdahaleleriyle yay?lmas? sonucu k?r?lm??t?.Kilise dünyevi yetkilerini koruyabilmek için milliyetçilik ak?m?na sar?lm??,Ermeni ulusunu olu?turmak ve Ermenistan’? ortaya ç?karmak yolunda çabalar içine girmi?tir.Bundan sonra Ermeni Kilisesi dini faaliyetlerinden çok,milli fikirlerin yay?lmas? konusunda çal??malarda bulunmu?tur.[1]
Bütün görevlileriyle kilisenin öne ç?kmas?,ihtilal partileriyle i?birli?i yapmas?,“Ermeni Milleti Nizamnamesi”ni 1863 y?l?nda Osmanl? Devleti’nin kabul etmesiyle olmu?tur.Bu nizamname,Patrikhaneye,Ermeni cemaatini yönetme yetkisi,ruhban ve sivil halktan olu?an bir“meclis”olu?turma imkan? ve bir nevi ba??ms?z yönetim anlay??? tan?m??t?r.Bu haklar? ve yetkileri alan baz? patrikler,Nizamnameyi ba??ms?zl?k yolunda ilk ad?m saym??,daha fazlas?n? isteme hayaline kap?lm?? ve Avrupa ülkelerinin dikkatini çekmek için giri?ilen isyanlarda bir k?sm? isteyerek bir k?sm? istemeyerek rol alm??lard?r.Biz de bu tebli?imizde ba??ms?zl?k yanl?s? ve ihtilalci bir ruh yap?s?na sahip Mateos ?zmirliyan’?n faaliyetlerini ana hatlar?yla incelemeye çal??aca??z.
Mateos ?zmirliyan’?n Hayat? ve ?stanbul Ermeni Patriki Olmadan Önceki Faaliyetleri
Mateos ?zmirliyan 12 ?ubat 1845’de Kumkap?’da do?mu?,1859 tarihinde Kumkap? Ermeni okuluna gitmi?,ulum-? ibtidaiyyeyi tahsil etmi?,1862’de Ortaköy Ermeni Mektebine ö?retmen tayin edilmi? ve iki sene sonra da ruhbanl?k mesle?ine girmi?tir.1871 tarihinde Ermeni Patrikhanesi Ruhant Meclisi’ne üye seçilmi?,ayn? zamanda ruhani meclis ba? katipli?i vazifesi de kendisine verilmi?ti.1874 y?l?nda Band?rma Ermeni murahhasal???’na tayin olunmu?,ayn? sene zarf?nda Eçmiyazin’e giderek piskoposluk ünvan? alm??t?r.Genç ya?tan itibaren Patrikhane’nin çe?itli kademelerinde görev yapan ?zmirliyan,Ermeniler taraf?ndan Sadaret’e verilen muht?ray? haz?rlayan komisyonda yer alm??t?.Kr?myan taraf?ndan düzenlenmi? olan bu muht?raya daha sonra baz? maddeler daha ilave edilmi?tir.[2]
1877-1878 Osmanl?-Rus sava??n?n son buldu?u s?ralarda Patrik Nerses ve ?zmirliyan’?n reisliklerinde Ermeni meclisi,gizli bir surette toplanarak,Rus çar?na verilmek üzere Eçmiyazin Katagikoslu?u’na bir muht?ra gönderilmesine karar vermi?ti.[3]?stanbul Ermeni idarecileri,Katagikos IV.Kevork’un Ermeni sorununa kar??mas?n? ve Türkiye Ermenilerinin ricalar?n? kendisi veya bir devlet arac?l??? ile Rus Çar’?na ve sonra da Avrupa devletleri delegeleri kongresine vermesini gerekli görmü?lerdi. Katagikosun kand?r?lmas? i?i Mateos ?zmirliyan’a verilmi?,kendisinin acele olarak Eçmiyazin’e haraket etmesi kararla?t?r?lm??t?r.
Mart ay? ba?lar?nda Eçmiyazin’e varan ?zmirliyan,katagikos taraf?ndan kabul edilmi?,fakat ?zmirliyan’?n konu?malar?ndan bir sonuç ç?kmam??t?r.Katagikosun hareket ?ekli ve siyaseti de?i?memi?,?zmirliyan eli bo? olarak Nisan ay? ba?lar?nda ?stanbul’a dönmü? ve u?rad??? ba?ar?s?zl??? anlatm??t?r.[4]
1879 y?l?nda Patrikhane’de ba?ka bir göreve tayin olunmu?,be? ay sonra istifa etmi?tir.[5]Mateos ?zmirliyan’?n patrik olmadan önce Ermenileri k??k?rt?c? davran??larda bulundu?una dair emareler vard? ve devlet bunlar? soru?turuyordu.Patriklik vekaletinde bulundu?u s?rada Ergani Mutasarr?f?na yazm?? oldu?u fesadamiz mektubun bir sureti kendisine gösterilmi? ve bu konuda izahat istenmi?ti.?zmirliyan,zikrolunan mektubun yaz?lmas?n?n üzerinden uzun zaman geçmesi dolay?s?yla hat?rlayamad???n?,bunun yaz?l? suretine nazaran,yaln?z Ergani murahhasal???na olmay?p,genel olarak di?er murahhasal?klara da yaz?lm?? olmas? laz?m gelece?ini,e?er mektubun Ermenice nüshas? gösterilir ise patrikhanede bulunmas? gereken kayd?yla kar??la?t?r?larak,gerekli izahat?n verilebilece?ini belirtmi?ti.Bunun üzerine;mektubun foto?raf vas?tas?yla bir suretinin ç?kar?larak patri?e gönderilmesi ve bu konuda al?nacak izahat?n beklenilmesine karar verilmi?ti.[5]
?zmirliyan,Galata,Üsküdar ve Yenikap? piskoposluklar?nda da bulunmu?,1886 da M?s?r Ermeni murahhasal???na tayin olunmu?tur.[7]23 Aral?k 1889’da,ad? geçenin bir ni?an ile ödüllendirilerek görev yerine gitmesi için padi?ah?n izni istenmi?ti.Padi?ah,ad? geçene görev yerine gitmesi için izin vermi?,fakat gerek M?s?r’da gerek ?stanbul’da durumunun tahkik edilmekten geri durulmamas?n? emretmi?,ad? geçene ni?an verilmesine gerek olmad???n? bildirmi?ti.[8]Daha sonra ?zmirliyan sa?l?k nedenlerini ileri sürerek istifa etmi? ve patrikhane ruhani meclis üyesi olmu?tur.
?zmirliyan,1892 y?l?nda tüm Gregoryen Ermenilerin Katagikoslu?u için aday gösterilmi?ti.Osmanl? yönetimi,Kr?myan’?n Katagikos seçildi?i seçimde,Osmanl? ülkesinden giden murahhasalar?n kaç?n?n Kr?myan’a kaç?n?n ?zmirliyan’a oy verdi?inin ara?t?r?lmas?n? istemi?ti.Osmanl? ülkesinden seçime kat?lan 30 ki?inin tamam? ?zmirliyan’a oy vermeyi reddederek,Osmanl?n?n istemedi?i Kr?myan’? katagikos seçmi?lerdi.[9]
Mateos ?zmirliyan’?n ?stanbul Ermeni Patri?i Olmas?
Tarafs?z olarak bilinen ?stanbul Ermeni Patri?i Horen A??kyan zaman?nda kanl? olaylar olmu?,Anadolu’nun bir çok yerinde isyanlar ç?km??,Patrik’e suikast düzenlenmi? ve A??kyan yaral? olarak kurtulmu?tu.
Kendisine kar?? yap?lan suikast giri?iminden gözü korkan Horen A??kyan istifas?n? vermi?,fakat bu istifa kabul edilmemi?ti. H?nçak taraftarlar?nca,milletin dileklerini dinlemez diye ilan olunmas? ve patri?in evinin yak?laca?? söylentilerinin duyulmas? üzerine,bu kez de sa?l?k nedeni ileri sürerek istifas?nda ?srar etmi?ti.[10]Patrikhane geçici kaymakam? da, hastal??? nedeniyle görevinden çekilmi?ti.Bunun üzerine Bab-? Ali,Ruhani ve Cismani meclislerin toplanmas?yla patrik vekilinin seçimini kararla?t?rm??t?.[11]Bu hususta gerekenlerin yap?lmas?,[12]Adliye ve Mezahib Nezareti’ne bildirilmi?,[13] meclis üyelerinin patrik kaymakam? seçmesi için emir verilmi?ti.[14]
Patrik A??kyan’?n istifas? Bab-? Ali politikas?n?n oldu?u kadar devlet hizmetindeki yüksek seviyeli Ermeni memurlar?n?n, Ermeni aristokrasisinin ve ?l?ml? Ermeni partilerinin de ba?ar?s?zl??? olarak de?erlendirilmi?ti.
Horen A??kyan’dan sonra,komitelerin de deste?ini alan,Bab-? Ali nezdinde itibar? olmayan,kavgac? ruhuyla bilinen eski M?s?r murahhasas? ?zmirliyan Efendi,1894 y?l?n?n sonlar?na do?ru,?stanbul Ermeni Patri?i seçilmi?tir.[15]Meclis-i Cismani Reisli?ine Gabriyel Efendi,Kitabeti’ne de Galata Ermeni Mektebi Müdürü Musedciyan Efendi tayin edilmi?lerdi.[16]Mateos ?zmirliyan’?n Patrik seçilmesini Sadrazam Mabeyne:”Dünkü toplant?da Mateos ?zmirliyan Efendi’nin Ermeni Patrikli?i’ne intihab edilmi? oldu?u Adliye ve Mezahib naz?r? pa?a hazretleri taraf?ndan ?ifahen haber verildi?i arz olunur efendim” ?eklinde 21 Aral?k 1894’te bildiriyordu.[17]
?stanbul ?ngiltere Büyükelçisi Philip Currie D??i?leri Bakan? Lord Kimberley’e 27 Aral?k’ta gönderdi?i mesaj?nda,?stanbul Ermeni Patrikli?i seçimi ile ilgili bilgiler veriyordu.Buna göre seçimler 19 Aral?k 1894’te yap?lm?? ve ?zmirliyan,144 üyeli Ermeni Milli Meclisi’nin seçime kat?lan 76 üyesinden,7’sinin oylar?n? alarak patrik seçilmi?ti.[18]
Philip Currie,Patrik seçilmesinden hemen sonra ?zmirliyan’? çok s?cak bir ?ekilde kabul etmi?,bu görü?me s?ras?nda ona, Ermeniler harekete geçti?i takdirde,bütün vas?talarla Ermenileri desteklemeyi vaad etmi?ti.Bunun üzerine ?zmirliyan ?stanbul ?ngiliz Büyükelçisi Sir Philip Currie ile gizlice haberle?ip,[19]her alanda ona dan??maya ve koordineli olarak harekete ba?lam??t?.
2 Ocak 1895’te ?zmirliyan’?n ?stanbul Gregorien Ermeni Patrikli?i Padi?ah taraf?ndan onayland?.[20]Adliye ve Mezahib Nezareti,3 Ocak 1895’te Sadaret’e gönderdi?i bir yaz?da,Ermeni Patrikli?i’ne tayin olunan Mateos ?zmirliyan’?n huzura kabulünden sonra memuriyete ba?lamas?n?n yürürlükteki usullerden oldu?unu bildiriyor ve huzura kabul için padi?ah?n onay?n?n al?nmas? gerekti?ini belirtiyordu.[21]Daha sonra Mabeyn’e de yazan Adliye ve Mezahib Naz?r?,?zmirliyan’?n hangi gün kabul edilebilece?ini sormu?,buna cevap olarak ?zmirliyan’?n Selaml?k resminden sonra Cuma günü huzura kabul edilece?i bildirilmi?ti.[22]Fakat hasta oldu?unu beyan eden ?zmirliyan Cuma günkü kabule gelemeyece?ini,Pazartesi günü ancak gelebilece?ini Adliye ve Mezahib Nezareti’ne iletmi?,Adliye ve Mezahib Naz?r? R?za da durumu Mabeyn’e bildirmi?,bunun üzerine padi?ah“gelecek Sal? günü ö?le vakti”gelmesine izin vermi?ti.[23]
Hususi bir vapurla Üsküdar’dan Kumkap?’ya giden patri?i 3000 civar?nda Ermeni özel vas?talarla takip etmi?,Padi?ah taraf?ndan ilk kabulünde,?zmirliyan Türkiye’deki bütün patrikler taraf?ndan eskiden beri söylenmesi adet olan sözler yerine,bu protokol usulüne uymayan ve nezaket kurallar?n? a?an sözler söylemi?ti.[24]
Ortam?n gerginle?mesi üzerine,kabul iki dakika sürmü?tü.Kabulden sonra ba?ka bir odada kahve ikram? adet iken,bu yap?lmam??, Mabeyn’den Münir Pa?a,patri?in burada beklemesine lüzum olmad???na dair sultan?n emirlerini bildirmi?,kabulde patrik belirli bir so?uklukla muamele görmü?,hatta,Türkiye’de ?imdiye kadar Padi?ah?n huzuruna ilk ç?k??ta her patri?e verilmesi eski bir adet olan Mecidiye Ni?an? da ?zmirliyan’a verilmemi?tir.[25]
?zmirliyan seçimden sonra Ermeni genel meclisinde yapt??? konu?mada da Ermenilerin oturduklar? bölgede Ermeniler aras?nda kurulacak bir meclisle kendi kanunlar?n? kendilerinin yapmas? ve uygulamas?n? öngören muhtariyet anlay???n? izah etmi?ti. Köylerinden koyulan veya uzakla?t?r?lanlar?n vatanlar?na dönmelerini,zarar ve ziyanlar?n?n tazminini istemi?,önceki patrik zaman?nda kald?r?lan Eçmiyazin Katagikosu’nun bir emirnamesini bütün kiliselerde tekrar okutmu?,[26]Bab-? Ali lehine halka acele bir dilekçe haz?rlatarak gönderen Edirne piskoposunu bu hareketinden dolay? azarlam??t?.[27]
?zmirliyan,padi?ah?n do?um gününü tebrike gitmi?,padi?ah da onu kabul etmi? ve Ermenilere gerekli nasihatlerde bulunmas?n? istemi?,Patrik de gerekli nasihatleri verdi?ini söylemi?ti.[28]
16 Ocak 1895’de ?stanbul ?ngiltere Büyükelçisini ziyaret eden ?stanbul Ermeni Patri?i ?zmirliyan,Bitlis Tahkik Heyeti’nde Ermenilerin ?ahitlik yapmaktan korktuklar?n?,heyetin gerçe?e ula?aca??na inanmad???n?,eyaletlerden gelen mektup ve telgraflar?n durduruldu?u için haber al?namad???n?,yüksek dereceli rahiplerin ço?unun hapiste oldu?unu belirtiyor ve ?ngiltere’ye deste?i için te?ekkür ettikten sonra,e?er bir?ey elde edilmesi garanti alt?na al?nmadan bu destek kesilirse durumun eskisinden de daha kötü olaca??n? vurguluyordu.[29]
Patri?in ziyaretini iade eden Currie’nin,17 Ocak’ta Lord Kimberley’e çekti?i mesajdan,Patri?in Berlin Antla?mas? ve Taluri olay?ndan bahsetti?i,Anadolu’da hapsedilen rahiplerin yerine yenilerinin gönderilmesi için Bab?ali nezdinde öneride bulundu?u ö?reniliyor,buna kar??l?k Currie’nin patri?e,tahkikat süresince Ermeni meselesi konusunda sultan? tahrik edici dil kullanmamas?n? önerdi?i anla??l?yordu.[30]
Erzurum piskoposunun Sasun’la ilgili dü?ünceleri patrikli?e ve oradan da Bab-? Ali’ye intikal ettirilince,?zmirliyan kendi yetki sahas? d???na ç?kmamas? ve politikaya kar??mamas? konusunda uyar?lm??t?.Bu ihtar? önemsemeyen patrik,haz?rlad??? yeni bir muht?ray? Padi?ah ile Adliye ve Mezahib Nezareti’ne göndermi? ve bir nüshas?n? da Sir Currie’ye sunmu?tu.[31]
Padi?ah,muht?ray?,haddini a?mak olarak de?erlendirmi? ve birkaç gün sonra iade etmi?,Adliye ve Mezahib Nezareti de bir ay sonra ayn? yolu takip etmi?ti.
?zmirliyan,16 Haziran’da ?stanbul ?ngiliz Büyükelçisi Sir Currie’ye ?slahat projesi üzerindeki dü?üncelerini sunmu?tur. Patri?e göre,kanuni ve adli düzen kurulmal? ve projenin ruhunu te?kil eden uygulama denetimi sa?lanmal?yd?.[32]
Ermeni e?kiyas? aleyhinde beyanda bulunan Rahip Igi?a ile Karabet Isai Efendiler,patrik taraf?ndan ?stanbul’a ça?r?lm??lar, bu rahiplerin ifadelerinin de?i?tirilerek sefaretlere gönderilebilece?i dü?üncesiyle,devlet buna izin vermemi?ti.Devlete sadakat telgraf? çekmek isteyen Van Ermeni ileri gelenlerinin bu iste?ini Van Ermeni murahhasas?,“Ben Patrikten emir almay?nca böyle ?eyleri imza etmem”diyerek geri çevirmi?ti.[33]
?ngiltere’de Osmanl? Devleti aleyhine yay?nlar yapan Daily News’de ç?kan as?ls?z haberlerin düzenleyicisinin Kayseri Murahhasas? Dertard Efendi oldu?u anla??l?nca,bu ki?i görevinden al?narak yerine ye?eni Dikran Efendi atanm??t?r.Yap?lan tayine Ermeni Cemaatinin ileri gelenlerinin itiraz etmesi üzerine,[34]durumu yak?ndan takip eden Zaptiye Naz?r? Naz?m Pa?a Patri?in do?ru yola sevkolunmas?n? önermi?tir.[35]
Zaptiye Naz?r?’n?n uyar?lar?na pek kulak asmayan ?zmirliyan,Sis Katagikoslu?u’ndaki seçimi kendi adamlar?n?n kazanmas? için, ?stanbul’da bulunan Sis Katagikoslu?una mensup iki piskoposun,kendisinden izin almadan Kilikya’ya gittiklerini haber al?nca, hemen Sis Katagikoslu?u ruhani heyeti reisine bir telgraf çekerek,bunlar?n ruhani görevlerinin geçici olarak geri al?nmas?na patrikhane ruhani heyetince karar verildi?ini,ad? geçen piskoposlar?n kiliseye sokulmamalar?n? istemi?ti.Ancak ?zmirliyan’?n ihtilalci temayülünü bilen postahane,bu telgraf? çekmekte tereddüt etmi?,durumu sadarete bildirmi?,sadarette buna izin vermi?ti.[36]
?zmirliyan ve Ermeni Olaylar?
izmirliyan’?n ?stanbul Ermeni Patri?i olmas?ndan sonra Anadolu’nun bir çok vilayetinde kar???kl?klar ç?km??,Ermeni isyanlar? bir Ç?? gibi büyümü?tür.?zmirliyan’?n bu olaylar?n ç?kmas?nda nas?l bir rol oynad???n? görmek için,30 Eylül 1895’de ?stanbul’da ç?kan ve Bab-? Ali Gösterisi olarak adland?r?lan olaylar iyi bir örnek olacakt?r.
H?nçak Komitesi,Bab-? Ali gösterisinden iki gün önce,Islahat komisyonunun raporunu protesto etmek üzere,28 Eylül’de büyük devletlerin elçilerine bir bildiri verdi.
?stanbul’da ihtilalci bir Ermeni eyleminin haz?rlanmakta oldu?u konusunda uyar?lm?? bulunan Zabtiye Naz?r? Naz?m Pa?a,ho? olmayan olaylar?n meydana gelmesini önlemek için ?zmirliyan’dan elinden geleni yapmas?n? istedi.Ayr?ca,komite üyelerinin, Ermeni hürriyet saatinin çalmak üzere haz?r oldu?u ve Ermeni halk?n?n pek yak?nda Türk buyru?undan kurtulaca?? yolunda kamuoyunda gizlice telkinatta bulunduklar?n? ona duyurdu.?zmirliyan,Naz?m Pa?a’ya yazd??? her cevapta kendisinin polis memuru olmad???n? bildiriyordu.Öbür taraftan,Adliye Naz?r? da,?zmirliyan’? yak?nda olmas? muhtemel gösteriyi ak?ll?ca durdurmas? ve önlemesi için görevini yapmaya davet etti.Aksi takdirde Bab-? Ali taraf?ndan kendisinin sorumlu tutulaca??n? da bildirdi.[37]
Zaptiye Naz?r? Naz?m Pa?a,30 Eylül sabah? Sadrazam’dan ald??? emirle Kumkap? Patrikhane Kilisesi’ne giderek,patri?i görmek istedi.Patri?in gelmedi?i anla??l?nca,Ruhani ve Cismani meclis üyelerinden getirtti?i birer ki?iye Dahiliye Naz?r?’n?n emrini okudu,ayr?ca patri?i de tekrar bir bildiri gönderdi.[38]
Ayn? gün,Kumkap?’daki Patrikhane kilisesinde 3-4 bin kadar Ermeni toplanm??t?.Bunlar?n aras?nda özellikle Bitlisli,Vanl? ve Mu?lu erkek,kad?n ve k?zlar ço?unlu?u meydana getiriyorlard?.Patrik ?zmirliyan,Kumkap? Kilisesi’nde toplanan Ermenilere biraz uzun say?labilecek bir vaaz verdi.Bununla birlikte,meydana gelmesi muhtemel kar???kl?klara ve Ermeni cemaatinin sessiz ve sakin kalmas? için kendisini tedbir almaya ça??ran Bab-? Ali’den ald??? uyar?lara hiç temas etmedi.
?zmirliyan,ayinden sonra törenle kiliseden ç?karken,Beyo?lu sanat okulu ö?rencilerinden birisi,ona“Ermenilere yard?m için 6 büyük devlete müracaat etmesini tavsiye etti”ve“e?er bu teklifleri kabul edilmezse Ermenilerin nas?l ölmeyi bildiklerini gösterebileceklerini”sözlerine ekledi.[36]
Buna kar??l?k ?zmirliyan,“kendisinin,görevinde kusurlu olmad???n? ve devletlere müracaatta bulunaca??n?”bildirdi. ?zmirliyan’?n Patrikhane’ye dönü?ünde toplanan göstericiler,Kumkap?’dan Bab-? Ali’ye do?ru ilerlemeye ba?lam??lar ve olaylar ç?karm??lar,Jandarma Binba??s? Servet Bey’i öldürmü?lerdir.Bu olay Ermeni kalabal??? ku?atm?? olan polisin yol açt?. Göstericilerin büyük bir k?sm? kiliselere ve Kumkap?,Galata,Beyo?lu,Hasköy istikametinde kaçmaya ba?lad?.Geçtikleri yerlerde de rastgele ate? açarak terör havas? estirdiler.Bu büyük olay müslüman halk? öfkelendirmi? ve netice itibar?yla kar??l?kl? öldürme olaylar?na yol açm??t?r.Sonuçta Ermenilerin sald?r?lar? kontrol alt?na al?nm??t?r.
Kiliseleri bo?altmak,kamu düzenini sa?lamak ve böylece Müslüman halk? yat??t?rmak için,önce etkili üst düzey Ermeni görevliler Patrik ?zmirliyan’?n yan?na gönderilmi?,fakat bu te?ebbüs ba?ar?s?z kalm??t?r.Kiliselere s???nan komitecilere, polis taraf?ndan yiyecek b?rak?lmad??? yolunda elçilere müracaat edilmesi üzerine,alt? devlet elçisi taraf?ndan Bab-?Ali’ye ihtarda bulunulmu?,?zmirliyan’?n ba?vurmas? üzerine de yine bu devletlerin elçileri taraf?ndan kiliselere s???nanlar?n serbest b?rak?lmalar? istenmi?,Bab-? Ali’de bunu kabul etmi?ti.Bu te?ebbüslerinden dolay? ?zmirliyan elçilere te?ekkürlerini sunmu?tur.[40]
?stanbul’da meydana gelen olaylardan sonra iyice h?rç?nla?an ?zmirliyan,bir din adam?ndan çok bir komiteci gibi hareket ediyor,adeta H?nçak Komitesi’nin tüzü?ünde yaz?l? olanlar? dünya kamuoyuna aksettiriyordu.Can,mal,?rz ve din gibi en hassas konular üzerinde duygu sömürüsü yaparak dünya kamuoyunu yanlar?na çekmek istiyordu.[41]
Patrik,hükümet taraf?ndan s?k??t?r?ld???nda hemen istifaya yöneliyor,bu davran?? Ermenilerce istismar ediliyordu.Sadrazam Kamil Pa?a bu nedenle patri?e kar?? yumu?ak davran?larak ona bu imkan?n verilmemesini Adliye ve Mezahib Naz?r?’ndan istemi?tir.[42]
?zmirliyan,Bütün Ermeni kiliselerinde fesada kar?? ö?üdünün okunmas?na karar verdi?i halde,bu karar?;Ruhani ve Cumani heyetlerinin mü?tereken ald?klar? kararla tehir ettirmi?,dinda?lar?na çat??madan uzak durmalar?n?n ö?ütlenmesi yolunda yap?lan istekleri yoku?a sürmü?,Rus,Frans?z ve ?ngiliz sefaretleri tercümanlar?n?n,komitecilere ö?üt vermesi yolundaki isteklerini ise“Bunlar? tan?mad???n?,ama Ermeni ileri gelenlerinin bu yolda ellerinden geleni yapmalar?n? tembihleyece?ini” söyleyerek kabul etmi?tir.[43]
Nihayet,Bab-? Ali’nin ?srarlar? kar??s?nda,devletin vaad etti?i ?slahat? beklemek üzere Ermenileri sükuta davet etmeleri için murahhasalara bir tamim gönderebilmi?tir.[44]
?zmirliyan,?ngiltere Büyükelçisi Philip Currie’ye gönderdi?i bir ba?ka yaz?s?nda da ?stanbul Ermenilerinin gösteri yapacaklar? hakk?ndaki ?ayialardan haberi olmad???n? bildiriyor ve böyle bir gösterinin bütün sorumlulu?unu reddediyor ve ?ngiliz Büyükelçili?i’nin,bu gibi kötü olaylar?n tekrar?n? önleyici önlemler almas?n? talep ediyordu.[45]
?zmirliyan,Kalas Ermeni murahas?na gönderdi?i bir mektupta Anadolu vilayetlerindeki durumu gayet kötü olarak anlat?p, muhtemel bir kar???kl?k ç?kmas?ndan korkuldu?unu belirterek yard?m talep ediyordu.[46]Newyork Times gazetesinde ç?kan bir haberde ise patri?in Amerika Ermenilerine,gönderdikleri yard?mlar için te?ekkür etti?i yer al?yor,ayr?ca Ermenilerin Osmanl? Devleti’ne sad?k olduklar? ve milliyetlerini korumaktan ba?ka bir ?ey istemedikleri ifade ediliyordu.[47]
Üzerinde muz?r evraklarla yakalanan Ermeni fesatç?lar?ndan Papaz Dergort,verdi?i ifadede,patri?in Ermeni fesatç?l???n? benimsemi? bulundu?unu ve Zeytun e?k?ya reisiyle haberle?ti?ini ifade ediyordu.[48]
Zaptiye Naz?r? Naz?m Pa?a,Patri?in ?stanbul’da ihtilal olmas?n?n muhtemel oldu?u ve bunu önleyemeyece?i yolunda sefaretlere birer yaz? göndererek yard?m istedi?i tarz?ndaki haberlerin yay?lmas? üzerine,Ermenilerin yapacaklar? bir hareketin zeminini olu?turdu?unu,patri?in iyi niyet ve sadakatten uzak oldu?unu,ç?k?p ç?kmamas? patri?in tutumuna ba?l? olan bir uygunsuzlu?u önlemek için patri?in itidal ve sadakate davet edilmesi gerekti?ini,aksi takdirde kendisine mesuliyet yüklenmesinin ihtiyati bir tutum olaca??n? Sadrazam’a bildiriyordu.[49]Meclis-i Vükela ise bu konuda,ülkede güvenli?in sa?lanmas? için ilgililerce gerekli önlemlerin al?nmas?n? kararla?t?rm??t?.[50]
Osmanl? Devleti,?zmirliyan’?n yasa d??? faaliyetlerini s?k? s?k? takip ediyor,onun hareket alan?n? daraltmaya çal???yordu. Polis komiserlerinden Markar Efendi’yi öldürmek kast?yla yaralayan Samik’in kaçarken Patrikhane Kilisesine s???nmas? üzerine Patrikhaneden bu konuda da bilgi istenmi?ti.?zmirliyan bu konuda yapt??? aç?klamalarda,Samik’in gizlenmesi olay?n?n zaman?nda ihbar edilmemesinin ?üpheli ve sorumluluk gerektirecek bir durum oldu?unu onaylamakla beraber,bu hususun hademenin ?a??rm?? olmalar?ndan ileri geldi?ini,Patrikhane Kilisesi papazlar?n?n de?i?tirilmesinin ma?duriyetlerine yolaçaca??n?,kiliselerde bu gibi durumlar?n bir daha olmamas? için icab edenlere gerekli uyar?lar?n yap?ld???n? ileri sürüyordu.
Bu cevab? yeterli görmeyen hükümet,fesat erbab?n?n kiliselerde gizlenmesinin ruhani memurlar?n?n ahval-i gayr-i menhubesinden kaynakland???n?,ad? geçen Samik’in Patrikhane kilisesinde gizlenmesinin hiçbir ?ekilde tevil kabul etmeyecek maddelerden oldu?unu,emsaline ibret olmak üzere üzere mezkur kilise ruhant memurlar?n?n ve hademesinin mutlaka de?i?tirilmesi ve bundan sonra bu gibi ho?a gitmeyen hareketlerde bulunan papazlar ile kilise hademesinin cezaland?r?lacaklar?n? bildiriyordu.[51]
?zmirliyan’?n Osmanl? Hükümeti ile olan münasebetleri tamamen gerginle?mi?ti ve patriklik görevlerini gerekti?i gibi yerine getiremiyordu.Ayr?ca daha patrik seçildi?i ilk günden beri,onun uzla?maz tavr?n? tasvip etmeyen Ermeni aristokratlar? ve Bab-? Ali hizmetindeki yüksek seviyeli memurlar ona istifa etmesini tavsiye ediyorlard?.Hariciye Nezareti Mü?te?ar? Artin Dadyan Pa?a,çok popüler ve iyi bir hatip olan ?stanbul’daki Kudüs Patriklik naibi Mgr.Kevork Yeretzyan’?,yak?n dostu ?zmirliyan’? istifas?n? vermeye ikna etmesi için görevlendirdi.?ngiltere Büyükelçisi P.Currie de ondan deste?ini çekmi?ti. ?zmirliyan’?n kendi halk?na faydal? olamayaca??n? ve neticede patriklik makam?nda oturamayaca??n? dü?ünüyordu.[52]
Mateos ?zmirliyan,3 A?ustos 1896 tarihinde Adliye ve Mezahib Nezareti’ne,art?k üzerine ald??? ?stanbul Ermeni Patrikli?i vazifesini devam ettiremeyece?ini bildiren istifas?n? sundu.[53]?ngiltere’nin ?stanbul Büyükelçili?i Maslahatgüzar? Mr. Herbert,4 A?ustos 1896’da Lord Salisbury’e gönderdi?i mesaj?nda,Patrik ?zmirliyan’?n istifa etti?ini,yerine bir vekil tayin olunmas? için gerekli i?lemlere ba?lan?ld???n?n,Sadrazamca kendisine iletildi?ini bildiriyordu.[54]
?zmirliyan’?n vermi? oldu?u istifa,Adliye ve Mezahib Nezareti taraf?ndan Encümen-i Mahsus-? Vükela’ya gönderilmi? ve orada görü?ülmü?,ad? geçen patri?in,Ermeni fesad?n?n en ba?l?ca tertipleyicisi ve düzenleyicisi oldu?u gibi ç?kan olaylar?n ço?unlukla ate?leyicisi ve te?vikçisi oldu?undan kendisinin patriklik makam?ndan bu suretle vukubulan istifas?n?n kabulünün Ermeni fesad?n?n ortadan kalkmas?na yard?mc? olaca?? dü?ünülmü?tü.
?zmirliyan’?n istifas? üzerine,makam?n aç?k b?rak?lmas?n?n mahzurlu olaca??ndan,hemen bir patrik kaymakam? seçtirilmesi, seçilecek ki?inin Osmanl? Devleti’nin emniyetini kazanm?? birisi olmas?na dikkat edilmesi,Mateos ?zmirliyan’?n mazulen ?stanbul’da ikametine devam etmesinin uygun olmayaca??ndan,Kudüs’e gönderilmesi ve kendisine Hazine-i Celile’den 2000 guru? maa? tahsisi kararla?t?r?lm??t?.[55]
Patrik kaymakam? ve patrikhane heyetleri taraf?ndan yap?lan müracaat üzerine izmirliyan’?n Kudüs’e gidi?i birkaç gün tehir edilmi?,fakat baz? Ermeni muteberan? ile heyet-i cismaniye taraf?ndan,?zmirliyan’?n ?stanbul’da ikamete devam etmesinin asayi?in sa?lanmas?na mani olaca?? bildirilmi?,ayr?ca Galata civar?nda Ermeniler taraf?ndan i?lenen cinayetleri,müteakiben Ermeni kar???kl?klar?n meydana gelmesi üzerine,bir an evvel ?stanbul’dan ç?kar?larak hususi bir vapur ile hemen Kudüs’e gönderilmesi kararla?t?r?lm??t?.
Ayr?ca fesat tertiplerinde ba?l?ca hempalar?ndan olan Usküdar vaizi Kirkoris Ala?çiyan ile eski patrik katibi Kelekyan, Galata Ermeni okulu müdürü Musedciyan,Ortaköy vaizi Vahram Malkoni,Beyo?lu vaizi ve eski patrik kaymakam? Himayak’?n istanbul’dan sürgün edilmeleri kararla?t?r?lm??,?zmirliyan yola ç?kt?ktan biraz sonra bunlar?n da birer memur e?li?inde ikisinin Akka sanca??nda bulunan Nas?ra,ikisinin Taberiya,di?er birinin ?am’a gönderilmeleri ve oraya vard?klar?nda bir tarafa kaçamamalar? için hal ve hareketlerinin devaml? kontrol alt?nda tutulmas?na dikkat edilmesinin Suriye ve Beyrut vilayetleriyle Kudüs mutasarr?fl???na bildirilmesi kararla?t?r?lm??t?.[56]Nihayet ?zmirliyan,Girit vapuruyla ?stanbul’dan ayr?lm??,Yafa’daki Ermeni manast?r?na ula?m??t? ve oradan da Kudüs’e gidecekti.[57]
Patrik ?zmirliyan’?n istifas?ndan sonra,Bab-? Ali,onun patrikli?i zaman?nda mevcut bulunan sivil ve dini meclislerin yerine, din adamlar?ndan ve 8 laik üyeden olu?an karma bir meclisi geçici olarak görevlendirdi.Bu karma meclis Kumkap? Patrikhanesi’nde topland? ve Bursa Ar?öveki Mgr.Bartholomeos’u Patrik vekili seçti.Tayini takip eden Cuma ünü,Mgr. Bartholomeos yeni seçilen Meclis’in üyeleriyle birlikte Y?ld?z Saray?’na gitti.Cuma Selaml???’ndan sonra huzura kabul edildi ve k?sa protokol konu?malar?ndan sonra,Sultan Abdülhamid ona Büyük Mecidiye Ni?an?,yan?ndakilere de de?i?ik rütbelerde ni?anlar ihsan etti.Bu durum Türkler üzerinde oldu?u kadar Ermeni cemaati üzerinde de çok iyi tesir yapt? ve kar??l?kl? bar?? ve güvenin iyi bir i?areti olarak yorumland?.[58]
Oniki y?l Kudüs’te kalan ?zmirliyan’?n hal ve hareketleri Osmanl? Devleti taraf?ndan s?k? bir ?ekilde takip edilmi?ti. Nitekim;Kudüs’te Ermeni Manast?r?’nda ikamet etmekte olan ?zmirliyan’?n doktorlar?n iste?i üzerine,Halilürrahman kasabas?na giderek bir ay kadar Rus manast?r?nda kalma te?ebbüsüne izin verilmemi?,elde özel bir emir olmad?kça sab?k patri?in geçici olsun olmas?n bir tarafa gitmesine musamaha olunamayaca?? ve ad? geçenin Kudüs’ten ç?kamamas? için polisçe dikkat edilmesi ilgililere bildirilmi?ti.[59]
?zmirliyan’?n ?kinci Defa ?stanbul Ermeni Patri?i Seçilmesi
II.Me?rutiyet’in ilan edilmesiyle birlikte halktan gelen yo?un bask? sonucu genel af ilan edilmi?,?stanbul’daki tüm siyasal tutuklular serbest b?rak?lm??t?.Genel af,?stanbul’daki evlerine art?k serbestçe geri dönebilecek tüm siyasal mülteci ve sürgünleri de kaps?yordu.[60]II.Abdülhamid taraf?ndan görevinden al?narak Kudüs’e sürülen ?zmirliyan da bu aftan istifade ederek 13 A?ustos’ta ?stanbul’a gelmi?ti.[61]?zmirliyan,Türklerin de içinde bulundu?u kalabal?k taraf?ndan co?kuyla kar??lanm??,baz? gazetelerde onunla ilgili övgü dolu yaz?lar ç?km??t?.Mahmud Sad?k imzas?yla Servet-i Fünun’da yaz?lan bir yaz?da ?zmirliyan’a methiyeler dizillyor,istibdad devrinde çok eziyetler çekti?inden bahsediliyor ve bu vatan?n yeti?tirdi?i en de?erli ki?ilerden oldu?u belirtiliyordu.[62]
Hürriyetin ilan?ndan bir kaç gün sonra,?stanbul Ermeni Patri?i Ormanyan Efendi,[53]Sultan II.Abdülhamidle iyi ili?kiler içinde olmas? nedeniyle Ermeni komitelerinin yo?un ele?tiri ve hücumlar?na u?ram??,patriklik makam?ndan istifaya davet edilmi?,müteakiben Ermeni Patrikhanesi Meclis-i Umumisi Ormanyan’? itham ederek aleyhinde ileri sürülen ?ikayet ve ithamlar? tetkik etmek üzere bir kaç üyeden olu?an bir komisyon te?kil etmi?ti.Ormanyan Efendi patrikli?i zaman?nda,hay?r için verilmi? olan paralardan otuz bin liray? zimmetine geçirdi?i iddias?yla bu konuda bilgisine ba?vurulmak üzere Patrikhane’ye davet edilmi?,fakat patri?in bu iste?i kabul etmemesi üzerine Ermeni gazeteleri Ormanyan Efendi’nin hesap vermekten çekindi?ini yazm??lar ve bu hareketi takbih ettiklerini belirtmi?lerdi.[64]Ermeni Patrikhanesi’nin te?kil etti?i komisyon,Ormanyan Efendi’yi ça??r?p sorgulayamam??t?.Nihayet komisyona gelen Ormanyan,hakk?ndaki ithamlara cevap vermemi? ve her ?ey ortada oldu?undan müdafaaya lüzum görmedi?ini söylemi?ti.Ormanyan Efendi Kudüs Ermeni Manast?r?’na çekilip ömrünün sonuna kadar eski edebiyatla u?ra?may? kararla?t?rm??t?r.[65]Daha sonra Ormanyan Efendi,Ermeni Patrikhanesi’ne bir itirazname vererek aleyhinde yap?lan suçlamalar? reddetmi?,Patrikhane’nin bu meseleye dair tahkikat ve tedkikat yapmas?n? ve isnad edilen olay,do?ru görülürse evrak?n?n adliyeye gönderilmesini talep etmi?tir.[66]Bütün bunlardan sonra Ormanyan Efendi görevinden çekilmek zorunda kald?.Ormanyan’?n Patriklikten ayr?lmas?ndan sonra Ermeni Patrikhanesi’nde bir ruhban heyeti olu?turularak,patrik seçimi için gerekli haz?rl?klara ba?lanm??t?.
Bu arada,?zmirliyan’dan ba?ka kim seçilirse seçilsin itlaf edilece?ine dair Ermeni kiliseleri kap?lar?na yaftalar yap??t?r?ld??? yolunda gazetelerde haberler görülmesi üzerine yap?lan tahkikatta;Kumkap? Patrikhane Kilise’si d???nda hiç bir kilisenin kap?s?nda böyle bir yaz? olmad???,Patrikhane Kilisesinin kap?s?nda ise ?zmirliyan Efendi’den ba?kas?na oy verilmemesini içeren bir varaka oldu?u ve gazetelerde görülen yaz?lar?n buradan ç?kt??? anla??lm??t?.[67]
Ermeni Patrikhanesi’nden Sadaret’e gönderilen ve Ermeni Patrikhanesi Meclis-i Umumisi taraf?ndan düzenlenip imzalanan 5 Kas?m 1908 tarihli mazbatadan anla??ld???na göre;Ermeni Patrikhanesi Meclis-i Umumisi’nin 4.toplant?s?nda verilen karar gere?ince, bo? olan Ermeni patrikliklik makam?na seçilecek aday? belirlemek amac?yla 4 Kas?m 1908’de Patrikhahe Kilisesi’nde seçim yap?lm??,Patrik Kaymakam? Turyan ?gi?a’n?n ba?kanl???nda toplanan Ermeni Patrikhanesi Meclis-i Umumisi,5.toplant?s?nda üyelerin gizli oylar?yla ve ittifakla Mateos ?zmirliyan’? ?stanbul Ermeni Patri?i seçmi?tir.[68]
Ermeni Patri?inin seçilmesine dair takrir Adliye Nezareti’ne gönderilmi?,daha sonra Meclis-i Vükela’da okunmu? ve seçim muameleleri usulüne uygun bulunarak onay için mabeyne gönderilmi?,[69]padi?ah 9 Kas?m 1908’de bu seçimi onaylam??,[70] ?zmirliyan Efendi,maiyetiyle birlikte padi?ah taraf?ndan kabul edilmi?tir.[71]
Patrik seçildikten sonra Paris gazeteleri muhabirlerinden biriyle bir görü?me yapan ?zmirliyan Efendi,Ermenilerin topluca oturmu? olduklar? vilayetlerin ahvali hakk?nda“Ermeni meclis-i umumisi taraf?ndan Bab-? Ali’ye verilen muht?ra üzerine Meclis-i Vükela’da bu meselenin uzun uzad?ya görü?ülece?ini,sükun ve asayi?in temini maksad?yla etkili tedbirler al?naca??ndan emin oldu?unu ve bundan evvel patriklik zaman?nda da ayn? taleplerde bulundu?unu,Ermenilerin yaln?z asayi?in teminini arzulad?klar?n?,bunun tatbik edilmesiyle art?k hiç bir s?z?lt?ya mahal kalmayaca??n?”söylüyordu.[72]
Fakat ?zmirliyan Efendi,Patrik görevinde fazla kalmam??,aradan biraz zaman geçtikten sonra Eçmiyazin Katagikosu seçilmi?ti.
Mateos ?zmirliyan’?n Eçmiyazin Katagikosu[73]Seçilmesi
1892 y?l?nda Eçmiyazin Katagikosu seçilen Kr?myan’?n 1907 y?l?n?n Kas?m ay?nda ölmesi üzerine yeni bir katagikos seçimi için çal??malara ba?lanm??t?.[74]?stanbul Ermeni Patri?i Ormanyan Efendi’nin katagikosluk seçiminin 1909 y?l?n?n May?s ay?nda yap?lmas? yolundaki teklifi,Rusya Hükümeti taraf?ndan reddedilmi?,seçimin yürürlükteki usullere göre 1908 y?l?n?n Kas?m ay?nda,yani katagikosun vefat?ndan bir sene sonra yap?laca?? aç?klanm??t?.[75]
Asl?nda Kr?myan’?n ölümünden hemen sonra,yeni katagikosun kim olaca?? yolunda çe?itli mahfillerde görü?melere ba?lanm??t?. “Tru?ak”komitesi taraf?ndan yap?lan bir toplant?da,Eçmiyazin Katagikoslu?u’na ?stanbul Ermeni Patri?i Ormanyan Efendi’nin seçilmesinin Osmanl? Hükümeti taraf?ndan istenildi?inden bahsedilmi?,Osmanl? Hükümeti’nin emniyetini ve itimad?n? kazanan Ormanyan’?n seçilmesine meydan vermemek gerekti?i ileri sürülmü? ve Kudüs’te sürgünde bulunan ?zmirliyan’?n katagikos tayin edilmesi için gerekli te?ebbüslerde bulunulmas? yolunda konu?malar yap?lm??t?r.[76]
Osmanl? Devleti katagikosluk seçimiyle ilgili Kafkasya’daki geli?meleri Tiflis Ba??ehbenderli?i vas?tas?yla takip ediyordu. Tiflis Ba??ehbenderli?i’nden Hariciye Nezareti’ne gönderilen bir yaz?da;Da?naksutyun F?rkas?’n?n ?zmirliyan’? destekledi?i, fakat müntehiplerin ço?unun Ormanyan taraftar? oldu?u,müntehiplerin toplam?n?n 86 ki?iden ibaret oldu?u,bunlar?n elli alt?s?n?n Osmanl? ülkesinde bulunanlar oldu?u,Kafkasya Ermenilerinin Osmanl? ülkesindeki müntehiplerin Eçmiyazin’e gitmelerine Osmanl? Hükümeti’nden engel ç?kar?laca??n? zannederek gerekli izinlerin al?nmas? konusunda Kafkasya Umumi valisi vas?tas?yla Rusya Hükümeti’ne müracaat ettikleri yer al?yordu.[77]
Tiflis Ba??ehbenderli?i’nden gönderilen bir ba?ka yaz?da ise;katagikos adaylar? aras?nda ?zmirliyan ve Ormanyan’dan sonra Adana katagikosu Hibeyan’?n da ad?n?n geçti?i,Ta?naksutyun F?rkas?’n?n ?zmirliyan Efendi’yi seçtirmek istedi?i Hariciye Nezareti”ne bildiriliyor,[78]Padi?ah ise fesat erbab?ndan olan ?zmirliyan’?n katagikos seçilmesini asla kabul etmeyece?ini belirtiyordu.[79]
Bu arada ?stanbul Ermeni Patrikhanesi de katagikos seçimi için haz?rl?klara ba?lam??t?.Meclis-i Umumi’nin toplanmas? gerekti?ine dair Adliye ve Mezahib Nezareti’ne bir takrir vermi?,verilen takrir üzerine durum Meclis-i Vükela’n?n 30 A?ustos 1908 günkü toplant?s?nda görü?ülmü?tü.
Meclis’i Vükela;Ermeni Patrikhanesi Meclis-i Umumisi’nin katagikos seçimine dahil olmak için toplanmas?n?n patrikhane nizamnamesinde aç?k olarak yer ald???n?,ayr?ca katagikosun Eçmiyazin’de seçilmesinin Rusya Hükümeti’nce düzenlenmi? olan Pologenia nizamnamesi hükümlerine tabi oldu?unu,her Ermeni murahhasal???ndan bir ruhani,di?eri cismani iki vekilin seçime kat?laca??,bizzat seçimde haz?r bulunmayanlar?n oylar?n? Eçmiyazin sinodu arac?l???yla beyan edebileceklerinin yine ayn? nizamname hükümleri gere?i oldu?u belirtilerek,Ermeni Patrikhanesi Meclis-i Umumisi’nin toplanmas?na izin vermi?ti.[80]
Nihayet Katagikosluk seçimi 14 Kas?m 1908’de Eçmiyazin’de yap?lm??,78 üyelik sinodun 73 üyesinin oyuyla vefat eden Kr?myan’?n yerine ?zmirliyan,Eçmiyazin Katagikosu seçilmi?ti.[81]?stanbul Ermeni Patri?i ?zmirliyanla,?zmir Ermeni Murahhasa Vekili ve Eski ?stanbul Patrik kaymakam? Yegi?a Turyan tüm Gregoryen Ermenilerin katagikoslu?u için aday olmu?lar,?zmirliyan oylar?n büyük ço?unlu?unu alm??t?.
Rusya’n?n ?stanbul Büyükelçili?i 12 Ocak 1909 y?l?nda Hariciye Nezareti’ne müracaat ederek Rusya ?mparatoru’nun ?zmirliyan’?n katagikoslu?unu onaylad???n?,Osmanl? vatanda?? olan ?zmirliyan’?n vatanda?l?ktan ç?kar?larak,Rusya’ya gitmesine izin verilmesini Bab-? Ali’den resmen talep ediyordu.
Bunun üzerine,Rusya Sefareti’nin ?zmirliyanla ilgili takriri Meclis-i Vükela’da görü?ülmü? ve ?zmirliyan’?n,katagikoslu?u kendisinin de istedi?i anla??ld???ndan,Osmanl? tabiiyyetinden ç?kar?lmas? ve Rusya’ya gitmesine izin verilmesinin uygun olaca??na karar verilmi? ve 11 ?ubat 1909’da padi?ah bu karar? onaylam??t?.[82]Ermeni Patri?i ?zmirliyan’?n Eçmiyazin Katagikoslu?u makam?na seçilmesini Rus çar?n?n tasdik etti?ini ?stanbul Rus sefiri ?zmirliyan’a tebli? etmi?,?zmirliyan Efendi de Rus çar?na bir te?ekkür telgraf? göndermi?ti.[83]
Eçmiyazin katagikoslu?una seçilen ?zmirliyan’?n doktorlar? onun s?hhatinin bu i? için uygun olmad???n? belirtmi?ler ve yeni görev için ?stanbul’u terk etmemesini tavsiye etmi?ler,s?hhatinin nezaketi hasebiyle ?zmirliyan’?n ciddi ihtiyat ve ihtimama muhtaç oldu?unu belirterek Eçmiyazin’in sert ikliminin kendisi için uygun olmad???n? beyan etmi?lerdir.[84]
Bütün bu uyar?lara kulak asmayan ?zmirliyan,yeni görevine gitmeden önce Padi?ah V.Mehmed taraf?ndan kabul edilmi?,iltifata nail olmu?,huzurda yapt??? konu?mada;padi?ah?n hakiki bir me?rutiyet hükümdar? oldu?unu,onun cülusundan beri anas?r-? muhtelife aras?nda itilaf ve uhuvvetin peyderpey yerle?mekte oldu?unu söylemi? ve Ermeni milleti nam?na ?ükranlar?n? bildirmi?tir.Padi?ah,?zmirliyan Efendi’nin konu?mas?na mukabele olarak;“En halis arzu ve emelim cins ve mezhep ayr?m? yapmaks?z?n bütün Osmanl?lar?n dostluk ve karde?lik dairesinde vakitlerini geçirmeleri ve adaletin bütün tebam aras?nda seyyanen tevzii olunmas?d?r.Adana ve havalisinde son zamanlarda meydana gelen olaylar kalbimde derin bir hüzün ve keder b?rakt?.Bu hususta Sadrazam Hüseyin Hilmi Pa?a’ya gerekli emirleri verip ta?rada sükun ve asayi?in serian ikmal ve iadesinin acele olarak sa?lanmas?n? tavsiye eyledim.Yine tekrar ederim ki ahz ü amalim,anas?r aras?nda iyi münasebetler ve anla?man?n olmas? ve devam etmesidir.Bütün Osmanl?lar ?u muazzez vatan?n yükselmesi ve ilerlemesi için ayn? dü?üncede ve birlik beraberlik içinde çal??mal?d?rlar.Bunu samimi kalbimden temenni ile rüesa-y? ruhaniyyenin dahi ahaliyi ikaz etmeleri ve bu yolda telkinatta bulunmalar?n? arzu ederim”demi?tir.[85]
?zmirliyan 1909 senesi May?s’?n?n 29’unda ?stanbul’dan Odesa’ya ve oradan da Çar’?n huzuruna ç?kmak üzere Petersburg’a gitmi?tir.
?zmirliyan,Eçmiyazin Katagikosu?u görevinde yakla??k olarak iki y?l kald?ktan sonra ölmü?,yerine Keork Sürenyan,V.Keork ad?yla Eçmiyazin Katagikoslu?u’na tayin olunmu? ve Haziran 1912’de görevine ba?lam??t?.[86]
Sonuç
Osmanl? Devleti’ne kar?? isyan eden Ermeni komiteleri,zaman zaman ve yer yer Kilise’den,din adamlar?ndan,ruhbanlardan destek görmü?tür.H?nçak ve Ta?nak örgütleri,ba?ar?l? olmalar?n?n Kilise’nin deste?ine ba?l? bulundu?unun fark?ndayd?lar.Bunun için Gregoryen Ermeni Kiliselerini ve din adamlar?n?,Ermeni meselesinin merkezi yapmaya,terörün içine çekmeye çal??m??lard?r.
?stanbul Ermeni Patrikli?i makam?na gelmi? baz? patrikler kendilerini sadece manevi lider olarak de?il,ayn? zamanda Ermenilerin dünyevi lideri olarak görmü?lerdir.Kilise’yi Ermenilerin lideri olarak gören,Ermeni meselesini kendi meseleleri sayan patrikler,piskoposlar ve din görevlileri“din silah?n?”,kilise kozunu,Türkiye aleyhine,kendi gelecekleri lehine oynamakta sak?nca görmemi?lerdir.
Bu tip din adamlar?ndan biri olan Mateos ?zmirliyan da Londra ?ngiliz-Ermeni Derne?i’nin geni? deste?ini sa?layarak Ermenilerin can,mal ve ?eref güvenli?ini sa?lamak ad?na dünya kamuoyunu etkilemeye çal??m??,ihtilalcilerle i?birli?i yapm??t?r.Bir din adam?ndan çok bir komiteci gibi hareket eden ?zmirliyan,adeta H?nçak Komitesi’nin tüzü?ünde yaz?l? olanlar? dünya kamuoyuna aksettirmek için çal??m??,can,mal,?rz ve din gibi en hassas konular üzerinde duygu sömürüsü yaparak dünya kamuoyunu yanlar?na çekmek istemi?tir.
*Ba?bakanl?k Devlet Ar?ivleri Genel Müdürlü?ü Osmanl? Ar?ivi Daire Ba?kanl???
[1]Bu konuda geni? bilgi için ?u eserlere bak?labilir.Abdurrahman Küçük,Ermeni Kilisesi ve Türkler,Ankara 1997;Davut
K?l?ç,Osmanl? ?daresinde Ermeniler Aras?ndaki Dini ve Siyasi Mücadeleler,Ankara 2000;Erdal ?lter,“Ermeni Kilisesi ve Terör”, Yeni Türkiye,say? 38,Mart-Nisan 2001;Esat Uras,Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi,?stanbul 1987;Kamuran Gürün,Ermeni Dosyas?,Ankara 1983.
[2]Saruhan,Ermeni Meselesi ve Ermeni Meclis-i Millisi,Tiflis 1912’den naklen,Uras,Tarihte Ermeniler,s.186.
[3]Uras,Tarihte Ermeniler,s.199.
[4]ayn? eser,s.216.
[5]“Patrik ?zmirliyan’?n Tercüme-i Hali”,Servet-i Fünun(Günlük),No:146,7 Kas?m 1909.
[6]Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi(BOA),Meclis-i vükela(MV).,88/14.
[7]BOA.,Y?ld?z Esas Evrak?(YEE),38/121.
[8]YEE.,Ks.18,z.93,Karton:35,Evr.No:553/186(OBE.,?stanbul 1988,c.7,s.436).
[9]Ali Arslan,“Eçmiyazin Katakikoslu?u’nda Statü De?i?ikli?i ve Türk-Rus-Ermeni ?li?kilerindeki Rolü”,uluslararas? Türk-Ermeni ?li?kileri Sempozyumu,?stanbul 2001,s.63-64.
[10]BOA.,Y?ld?z Mütenevvi Maruzat(Y.MTV),95/62,
[11]BOA.,Y?ld?z Sadaret Hususi Maruzat(Y.A.Hus),298/82.
[12]BOA.,Y.A.Hus.,301/11.
[13]BOA.,Y.A.Hus.,301/39.
[14]BOA.,YA.Hus.,301/79.
[15]?zmirliyan,M?s?r’da görevli iken,oradaki ?ngiliz konsolosu ve diplomatik ajan? Lord Cremer’le yüksek Seviyeli ?ngiliz görevlileriyle ve ayr?ca Londra’daki H?nçak Komitesi’nin temsilcileriyle temas halindeydi.Bkz.Türkler-Ermeniler ve Avrupa, (çev.ve yay.haz.Bayram Kodaman,)Ankara 1994,s.38.
[16]?kdam,No:141,20 Aral?k 1894.
[17]YEE.,Karton:XV,Ks.36,Z.146-419,Ev.No:2360(Osmanl? Belgelerinde Ermeniler(OBE),?stanbul 1990.,c.24,s.504);Recep Karacakaya,Türk Kamuoyu ve Ermeni Meselesi(1908-1923),?stanbul 1999,Bas?lmam?? Doktora Tezi,s.38
[18]Blue Book,Turkey,No:6(1896),Belge No:240(OBE.,?stanbul 1990.,c.25,s.XXXIII).
[19]YEE.,49/2-4-5,Evrak no:15(OBE.,?stanbul 1990,c.28,s.62);?ngiliz Elçileri,Kraliçe viktorya’n?n ilkbahara rastlayan tahta ç?k???n?n y?ldönümü gününde Beyo?lu’ndaki elçilik bahçesinde parti vermeyi gelenek haline getirmi?lerdi.Patrik ?zmirliyan 1895’te bu partiye davet edilmi? ve yap?lmas? mümkün olan her türlü iltifat ondan esirgenmemi?tir.Sefire Currie,?zmirliyan’? sa??na oturtmu? ve orada davetli bulunan Osmanl? naz?rlar? ve Saray ve Bab-? Ali’nin yüksek seviyeli görevlileri huzurunda ona bizzat çay servisi yapm??t?r.Patri?in ?ahs?na yap?lan bu hürmet ve sayg? ?zmirliyan’? sevince bo?uyor ve bu iltifat?, ?ngiltere’nin Ermenilere ilgisinin,deste?inin çarp?c? bir i?areti görmek isteyen Ermeni halk?n?n duygular?n? tahrik ediyor, çoskusunu art?r?yordu.(Türkler-Ermeniler ve Avrupa,s.40).
[20]?kdam,No:155,3 Ocak 1895.
[21]BOA.,Y.A.Hus.,525/129.
[22]BOA.,?rade Adliye ve Mezahib,1312 B/1.
[23]BOA.,?rade Hususi,1312.B/35.
[24]Patrik sadakat yeminini yapt?ktan sonra sadakat?n vas?flar?n? aç?klayan bir konu?ma yapm??t?r.Birincisi hükümete kar?? olan sadakat;Bu sadakat can,mal ve ?erefin korunmas? hakk?yla s?n?rl?d?r.Bu ?artlara dayanmayan bir sadakat beyan?,milletin ve hükümetin ç?kar?na ayk?r?,tehlikeli bir aldatma olur.Bu haklar?m?z?n sa?lanmas? için herhangi bir arzu,istek veya ?ikayet, sadakat yeminin bozulmas? olarak de?il sadece gerçek sadakat?n bir yan?t?d?r.?kincisi millete olan sadakat;kiliseye olan sadakatimdir.Milletimizin ve kilisenin haklar? kutsald?r.Patrik bu haklar? tefsir ve savunmak durumundad?r.Bu haklar?n yürütülmesinde millet ve kiliseye muhatapt?r.Üçüncüsü anayasaya göre iç i?lerin güdümünün garantisi konusundaki geçmi?imdir. ?zmirliyan,üzerinde hassasiyetle durdu?u sadakatin felsefesi tefsirinde Bab-? Ali’den farkl? dü?ündü?ünü burada aç?kca vurgulam??t?.Bkz.Blue Book,Turkey,No:6(1896),Belge No:240(OBE.,?stanbul 1990,c.25,s.XXXIII).
[25]Accounts and Papers,F.O.424/81,No:61(OBE.,?stanbul 1990,c.26,s.XXXV);O zamandan itibaren Ermeni Patrikli?i’nin ?ngiliz Elçili?i ile olan münasebetleri,Bab-? Ali ile olan münasebetlerinin aleyhine çok s?k? f?k? ve samimi oldu.Dolay?s?yla bu tarihten sonra Bab-? Ali Ermeni Patrikli?i’nin yollad??? yaz?lar? ciddiye almad?.(Türkler-Ermeniler ve Avrupa,s.38,39).
[26]HNA.,End.,TS.,Karton No:87,Evrak No:4(OBE.,?stanbul 1990,c.26,s.181-184).
[27]BEO.,Mühimme Kalemi,Muz?r gazeteler,Karton:39,?ç no:8,Evrak No:4586/4126(OBE.,?stanbul 1990,C.27,S.21).
[28]Bilal ?im?ir,British Documents On Ottoman Armenians,Volume III(1891-1895),Ankara 1989,Belge no:402(OBE.,?stanbul 1990,C. 27,s.XXXIII).
[29]Accounts and Papers,F.O.424/81,No.54.(OBE.,?stanbul 1990,c.26,s.XXXIV)
[30]Accounts and Papers,F.0.424/81,No.60.(OBE.,?stanbul 1990,c.26,s.XXXV).
[31]?zmirliyan,Sasun olaylar?nda gösterdi?i ?iddet ve çal??ma yüzünden“Demir Patrik”olarak adland?r?lm??t?r.(Uras,Tarihte Ermeniler,s.294).
[32]Uras,Tarihte Ermeniler,s.334-336.
[33]Blue Book,Turkey No.6(1896),Belge No.436(OBE.,c.30,s.XXXVIII).
[34]BEO.,Mühimme Kalemi,A.Murahhasa ve Papazlar,Karton 36,Evrak no:5739/5789(OBE.,?stanbul 1990,c.30,s.397).
[35]YEE.,Karton:X,Ks.36,No:131(152),s.89-93(OBE.,?stanbul 1990,c.30,s.392).
[36]BEO.,Mühimme Kalemi,A.Murahhasa ve Papazlar,Kattan 37,Evrak no:5954/1544-3666(OBE.,?stanbul 1990,c.32,s.179-181).
[37]Zaptiye Naz?r? Naz?m Pa?a,Sadaret’e verdi?i 28 ve 29 Eylül tarihli raporlar?nda,patrik ile ingiliz sefareti aras?ndaki haberle?menin okul Müdürü Artin Musedciyan taraf?ndan sa?land???n? bildiriyordu.Bkz.BOA.,Y.MTV.,29/80,Evrak No:1/2743(OBE., ?stanbul 1992,c.34,s.292-295);Patrik nezdine gönderilen Polis Müdürü Hüsnü Efendi’nin verdi?i rapordan anla??ld???na göre de, patrik sudan bahanelerle politikan?n d???nda oldu?unu,ta?radan devaml? ?ikayet mektuplar? ald???n?,sözlerine kulak verilmedi?ini,kendisinin halen Büyükdere’de kiralad??? yal?da hava tebdilinde bulundu?unu,Ermeniler taraf?ndan yap?lacak bir hareketten sorumlu tutulamayaca??n? beyan ediyordu.YEE.,Karton:X,Ks.36,No:131(152),s.89,99,103)(OBE.,istanbul 1992,c.34,s. 210);Türkler-Ermeniler ve Avrupa,s.40;Davut K?l?ç,“?stanbul Ermeni Patrikhanesi’nin Ba??ms?zl?k Hareketlerine Yöneli?i”,Yeni Türkiye,?stanbul 2001,say? 38,s.851 vd.
[38]“Ermeni Patri?i Efendi,Ermeni ?leri Gelenleri”?imdi,toplananlar? da??tman?z? emrediyorum.?ste?iniz her ne ise,Patrik Efendi,ruhani ve halk meclisi üyelerinden birer ki?i alarak derhal Bab-? Ali’ye gelip bildirsin.Halk?n da??t?lmas?n? tekrar emrederim.Bu yaz?y? Sadarazam Sait Pa?a ve Adliye ve Mezahib Naz?r? Pa?alar ile verdi?imiz karara uyarak ilan ediyorum.
Patri?e gönderilen Bildiri:
Ermeni Patnikli?ine ve Patrikhane Ruhani ve halk meclisleri üyelerine:
Toplanan halk?n da??t?lmas?n?,Osmanl? Hükümeti ad?na bildirmek için zaptiye Naz?r? Patrikhane’ye gönderilmi?ti.Patrik Efendi ad? geçen naz?r? görmekten kaç?nd?.Daha sonra bu i? için Ba?bakanl?k yaverlerinden Binba?? Halil Bey gönderilmi?ti.Yine halk da??lmad?.Yaln?z Patrikhane üyelerinden birinin verdi?i cevapla geri döndü.Cevap,toplananlar?n da??t?lmas?na çal???laca??, fakat zaptiye Naz?r? arac?l???yla Bab-? Ali’den ricada bulunmalar?na izin verilmesi konusundad?r.zaptiye Naz?r?n?n verdi?i bilgiye göre,bu rican?n toplanan halka ate? aç?lmamas? oldu?u anla??l?yor.Osmanl? Hükümeti’nin kanunen yasaklanm?? olan toplanmalara ayk?r? hareket eden ki?ilere,patrikhanenin ricas?yla ?l?ml? bir ?ekilde davranmas? ve zorla da??t?lmamas? iyi niyetinin ispat?d?r.Bu toplulu?a askerler kar??mam?? olup,toplananlar?n amaçlar? ne hükümetin menfaatine ve ne de cemaatin hakl? ve kanuni menfaatlerine uygundur.Say?ca az olanlar?n k??k?rtmas? yüzünden bu hareketin yap?ld??? bilinmektedir.Bundan dolay? bu bildirinin verilmesi zaman?ndan ba?layarak bir saate kadar toplananlar?n da??lmas?n? teklife oybirli?iyle karar vermi?tir.Sadrazam Sait,Adliye ve Mezahib Naz?r? R?za,Dahiliye Naz?r? R?fat,Hariiciye Naz?r? Turhan.Bkz.uras,Tarihte Ermeniler,s.481,482;Blue Book,Turkey No.2(1896)(OBE.,?stanbul 1992,c.34,s.XXVIII).
[39]Uras,Tarihte Ermeniler,s.480-481;Azmi süslü,Ermeniler ve 1915 Tehcir Olay?,Van 1990,s.38.
[40]?zmirliyan’?n Frans?z elçisi M.Cambon’a yazd??? yaz?da ?u hususlar yer al?yordu:“Alt? Avrupa büyük devleti elçilerinin
arac?l?klar? ve hay?rl? gayretleri sonucunda,bu günlerin müthi? olaylar? neticesinde baz? kiliselere s???nm??,bir tak?m talihsizler,s???nd?klar? bu yerleri b?rakarak arzu olunan sükun ve huzur içinde da??lm??lard?r.Gerek çok önemli bir tehlikenin yok edilmesini temin eden soylu davran???n?za ve gerek geçirdi?imiz üzücü durumlar dolay?s?yla hakk?m?zda dostlu?a kar?? en derin minnetdarl???m?z? ekselanslar?na kar?? sunmay? en kutsal bir görev biliriz.Ayn? surette takdir edilecek bir tedbir ve iradeyle,korku ve umutsuzlukla ç?ld?rm?? olan bir halk? yat??t?ran,emrinizdeki tercüman efendilere de en içten te?ekkürlerimizi sunar?z.Bu günkü tehdic edici duruma bir son verilmesi,suçsuzlar?n öldürülmesine meydan b?rak?lmamas?, hapishanede yap?lan yolsuzluklar?n durdurulmas? ve gözümüzün önünde geçen ac? olaylar?n,çok korkunç yans?malar?n?n illerde meydana gelmemesi konusunda gereken etkili tedbirlerin al?nmas?n? yüksek ?ahs?n?zdan ricaya Cesaret ederim.Türkiye Ermenileri Patri?i Mateos.Bkz.M?n?stere Des Affa?res Etrangeres,Document Diplomat?ques,Projets de Reformes Dans I’Emp?re Ottoman(1893-1 897),Paris 1897,s.150,151;Uras,Tarihte Ermeniler,s.484.
[41]Burcan Politishe Correspondance gazetesine 5 Ekim tarihinde verdi?i beyanatta da özetle ?unlar? söylemi?tir*:“Sason kitali Ermenilerin oturduklar? bütün vilayetlerde tekrar edilmektedir.?stanbul’daki de bunlardan biridir.Genç kad?nlar?m?z, k?zlar?m?z Türklerin haremlerini süslemektedir.Mal ve mülklerimiz ülke büyüklerinin ellerine geçiyor.Vergi toplayan memurlar, Ermenilerin mallar?n? al?yor ve i?kence yap?yorlar.Ba?tan sona bütün memurlar Ermeniler aleyhine dü?manl?k yapmaya çal??maktad?rlar.Ermenilerin imhas? için yemin edildi?i rivayet ediliyor.E?er hükümet görevini hakk?yla yapsa Müslümanlarla aram?zda tam bir anla?ma olabilirdi.Hamidiye Alaylar? Ermenileri yok etmek için kurulmu?tur.Hiçbir hakk?m?z korunmuyor. Sadece kiliselerde ibadet edebiliyoruz.Son ?stanbul olay?,di?er k?y?mlar?n ba?lang?c?d?r.Avrupa hükümetlerinden Hr?stiyanl?k ad?na bize yard?m etmelerini ve bedbaht bir Hristiyan milletinin i?itilmemi? kötü muameleye u?ramas?na Avrupa hükümetlerinin art?k müsamaha etmemelerini temenni ediyoruz”.Bkz.HNA.,TS.,Karton No:89,Dosya:5,Evrak No:346(OBE.,?stanbul 992,c.35,s. 66-73).
[42]BEO.,Mühimme Kalemi,A.Dersaadet,Karton 101,Evrak no:7028/7098(OBE.,?stanbul 1992,c.35,s.173).
[43]Blue Book,Turkey No.2(1896),Belge No:124(OBE.,?stanbul 1992,c.35,s.LII);Abdulhamit,?ngiltere Büyükelçili?i maslahatgüzar? Mr.Herbert’ten patri?e nasihat ederek,Ermenilere sükuneti bozmaktan kaç?nmalar?n? tavsiye etmesini istemi?,Mr.Herbert’te bu iste?i patrik sekreterine iletmi?ti.Bkz.OBE.,?stanbul 1992,c.37,s.XLIV.
[44]Y.A.Hus.,338/85(OBE.,?stanbul 1992,c.36,s.216-217).
[45]Blue Book,Turkey No.2(1896),Belge No:418(OBE.,?stanbul 1993,c.38,s.XLVIII).
[46]HNA.,TS.,Karton No:104,Dosya:1,Evrak No:482(OBE.,?stanbul 1992,c.37,s.349);HR.,MKT.,Karton:798(OBE.,?stanbul 1993,c.39, s.395).
[47]HR.,MKT.,Kattan:794(OBE.,?stanbul 1993,c.38,s.44);HR.,MKT.,Kattan:796,Evrak No:204(OBE.,?stanbul 1993,c.39,c.52).
[48]BEO.,Mühimme Kalemi,A.Halep,Kattan 42,Evrak no:7803,?ç No:2(OBE.,?stanbul 1993,c.39,s.1).
[49]BEO.,Mühimme Kalemi,A.Dersaadet,Karton 101,?ç No:21,Evrak no:7669(OBE.,?stanbul 1993,c.38,s.392).
[50]Y.A.Res.,77/56(OBE.,?stanbul 1993,c.38,s.416).
[51]BOA.,MV.,88/14.
[52]Türkler-Ermeniler ve Avrupa, S. 43.
[53]BOA.,?rade Adliye ve Mezahib,1314.S/18.
[54]Blue Book,Turkey,No:8(1896),Belge No:353.
[55]BOA.,Y?ld?z Sadaret Resmi Maruzat(YA.Res),80/106.
[56]BOA.,Y.A.Res.,81/29;BOA.,Y.A.Res.,81/55.
[57]Hüseyin Naz?m Pa?a,Ermeni Olaylar? Tarihi II,Ankara 1994,s.379.
[58]Türkler-Ermeniler ve Avrupa,s.44.
[59]BOA.,Y.A.Hus.,407/59.
[60]Aykut Kansu,1908 Devrimi,?stanbul 1995,s.140.
[61]Recep Karacakaya,Türk Kamuoyu ve Ermeni Meselesi,s.37;Tanin,No:27,27 A?ustos 1908;Servet-i Fünun(Günlük),No:146,7 Kas?m 1909.
[62]?zmirliyan hakk?nda bir Ermeni yaz? yazsa her halde bundan iyi yazamazd?.“?stanbul’a gelen ?zmirliyan Efendi devr-i istibdad?n en fazla haks?zl???na,kadir-na?inasl???na,zulm ve itisaf?na u?ram?? olan hamiyet-i vataniyyesinin ?iddeti nisbetinde ?iddetli bir muamele-i müstebidaneye hedef edilen muhterem bir vatanda??m?zd?r,muazzez vatan?n yeti?tirdi?i bir vücud-? azimkar,bir fikr-i metn-i hamiyetkard?r”.Servet-i Fünun(Günlük),No:43,24 A?ustos 1908.
[63]15 ?ubat 1841’de ?stanbul’da do?an Ma?atya Ormanyan Efendi,Mateos ?zmirliyan’?n azledilmesinden sonra,6 Kas?m 1896’da ?stanbul Ermeni Patrikli?i’ne seçilmi? ve 1908 Temmuz’una kadar görevde kalm??t?r.Bkz.Turgut Çeviker,?bret Albümü 1908, ?stanbul 1991,s.148;M?n?stere Des Aifia?res Etrangeres,Document Diplomat?ques,Projets de Reformes Dans I’Empire Ottoman(1 893-1897),Paris 1897,s.329.
[64]Servet-i Fünun(Günlük),No:110,4 Ekim 1908.
[65]Servet-i Fünun(Günlük),No:96,23 Eylül 1908;1914’te Kudüs Ermeni Patrikhanesine heyet ba?kan? olarak gitmi?,1917’de ?am’a yerle?mi?,6 Kas?m 1918’e ?stanbul’da ölmü?tür.(Turgut Çeviker,ayn? eser,s.148).
[66]Servet-i Fünun(Günlük),No:173,7 Aral?k 1908.Yeni Tanin,No:3(472),25 Aral?k 1909.
[67]Takvim-i Vekayi,No:34,9 Kas?m 1908.
[68]BOA.,?rade Adliye ve Mezahib,1326.L/23;Servet-i Fünun(Günlük),No:146,7 Kas?m 1909.
[69]Servet-i Fünun(Günlük),No:148,9 Kas?m 1908.
[70]BOA.,?rade Adliye ve Mezahib,1326.1123;Servet-i Fünun(Günlük),No:146,7 Kas?m 1909.
[71]Tanin,No:119,29 Kas?m 1908;Servet-i Fünun(Haftal?k),No:914;Faik Re?it Unat,?kinci Me?rutiyetin ?lan? ve Otuzbir Mart Hadisesi,Ankara 1960,s.174.
[72]Servet-i Fünun(Günlük),No:148,9 Kas?m 1908.
[73]Eçmiyazin Katagikoslu?u hakk?nda geni? bilgi için bkz.Ali Arslan,“Eçmiyazin Ermeni Katagikoslu?u’nun Osmanl? Denetiminde ve Rus Kontrolündeki Statüsü”,Kafkas Ara?t?rmalar?,II,?stanbul 1996,s.36-50;Ali Arslan,“Ruslar?n Güney Kafkasya’da Yay?lmalar?nda Ermeni Eçmiyazin Katagikoslu?u’nun Rolü”,Kafkas Ara?t?rmalar?,II,?stanbul 1996,s.19-38.
[74]Kr?myan’?n 1907 y?l?nda ölümü üzerine Varna Ermeni Kilisesi’nde bir ayin düzenlenmi?ti.Bkz.BOA.,Y.A.Hus.,516/182.
[75]BOA.,Y.A.Hus.,517/163.
[76]BOA.,Y.A.Hus.,516/182.
[77]BOA.,Y.A.Hus.,517/163.
[78]BOA.,Y.A.Hus.,517/56.
[79]BOA.,?rade Hususi,1326.C/70
[80]BOA.,Mv.,119/57;BOA.,MV.,120/39.
[81]Salahi R.Sonyel,?ngiliz Gizli Belgelerine Göre Adana’da vuku Bulan Türk-Ermeni Olaylar?(Temmuz 1908-Aral?k 1908),Ankara 1988,s.14.
[82]BOA.,?rade Adliye ve Mezahib,1327.M/6.
[83]Tanin,No:169,20 Ocak 1909;Rusya ?mparatoru Livadyadan Eçmiyazin Katagikosu ?zmirliyan Efendi’ye bir telgrafname ke?ide ederek tebrik etmi?tir.Servet-i Fünun(Haifial?k),No:956.
[84]Tanin,No:177,28 Ocak 1909.
[85]Tasvir-i Efkar,No:6,5 Haziran 1909.
[86]Uras,Tarihte Ermeniler,s.375. | | | | ----------------------
* Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | | | | | « Geri | | | |
|
|
| | |
Anasayfa
İletişim
