| | | | | | 1918 YILINDA OSMANLI DEVLET? VE ERMEN? MESELES?Yrd.Doç. Dr. İbrahim Ethem ATNUR*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | |
| | le="text-align: juğÿ. / 1918 YILINDA OSMANLI DEVLET? VE ERMEN? MESELES?237šh "font-family: Verdana;">1918 YILINDA OSMANLI DEVLET? VE ERMEN? MESELES?
Yrd.Doç.Dr.?brahim Ethem ATNUR*
XIX.yüzy?ldan itibaren ayr?l?kç? faaliyetlere ba?layan Ermeniler,kendileri aç?s?ndan en iyi f?rsat? I.Dünya Sava?? s?ras?nda elde etti.?syan ve casusluk hareketleri ile hem Türk halk?na hem de Osmanl? askeri faaliyetlerine hayli zarar verdiler. Osmanl? Hükümeti,?artlar?n zorlamas? ile 27 May?s 1915’te geçici bir kanun ç?kartarak,Ermenileri devlete zarar veremeyecekleri bölgelere nakletti.Ula??m,bar?nma,ia?e,güvenlik vs.gibi gereken tedbirler bu zor ?artlar içerisinde temin edilmeye ba?land?.Sava? y?llar? Ermeni,Rum ve hatta Arap muhacirlerin gittikleri bölgelerde kar??la?t?klar? problemleri halletme hususunda devletin ciddi faaliyetine sahne oldu.
Y?l 1918’i gösterdi?inde Osmanl? Hükümeti’nin Ermeni ve hatta di?er zorunlu yeri de?i?tirilen ki?ilerle ilgili(Rum-Arap)bir düzenlemeye yöneldi?i anla??lmaktad?r.[1]Cephe durumlar?n de?i?mesi,dünya genelinde yeni bir siyasi havan?n olu?umu bu anlamda etkili olmu? olabilir.Osmanl? Hükümeti’nin politika de?i?ikli?inin ilk olarak Brest Litovsk müzakereleri esnas?nda ortaya ç?kt???n? görmekteyiz.Troçki ile Ermeniler hakk?nda görü?melerde bulunan Ahmed Nesimi Bey,Türk Hükümeti’nin Ermeniler hakk?nda çok iyi niyetlerle baz? tedbirler almak üzere oldu?unu ifade etti.[2]Bu anlamda hükümet bir müddet sonra icraata ba?lad?.10 Nisan tarihli Meclis-i Vükela toplant?s?nda Rum ve Ermeniler gibi,Suriye’den tehcir edilmi? Araplardan altm?? ya??n? geçen ve yard?ma muhtaç olanlar?n memleketlerine iadesi kararla?t?r?ld?.[3]Yine bu muhacirlerin yeniden iskan ve ia?eleri için seferberlik tahsisat?ndan altm?? milyon kuru? tahsis edildi.[4]
Al?nan kararlar zorunlu göç ettirilen Ermenilerin dönü?leri için bir ba?lang?ç oldu.Mesele k?sa zamanda yerli ve yabanc? bas?nda ele al?nmaya ba?land?.Paris’te ç?kan Lauvva de L’armeni Mecmuas?’n?n 15 May?s 1918 tarihli nüshas?nda Rene Pinun imzas?yla yay?nlanan bir yaz?da:
“Türkler i?lerine devam ediyorlar,Berliner Tageblatt gazetesi,Sultan Mehmed Han-i hamisin Ermeniler hakk?nda bir afv-? umumi ilan etmek üzere oldu?unu yaz?yor.Yurtlar?na avdet için Ermenilere izin verilecekmi?.Hatta bizzat hükümet bunlar?n avdetini temin edecekmi?”denilmekte ve Türkler ile Almanlar?n yeni planlar haz?rlad??? buna göre,geriye kalan Ermenilerinde ortadan kald?r?larak ?stanbul’dan Türkistan’a ve Volga sahillerine kadar uzanan bir Türk ?mparatorlu?u kurulaca?? fikri ileri sürülmektedir.[5]Yazar Türklerin yeni düzenlemeler yapaca?? konusu alt?nda ba?ka fikirler ararken,Türkiye’deki az?nl?k basini hadise hakk?nda okuyucular?na sevinçli haberler vermeye ba?lad?.
Verçinlor gazetesi 5 A?ustos 1918 tarihli nüshas?nda,ba?ka bölgelere gönderilen Ermenilerin evlerine iadesi hakk?nda hükümetin ald??? karar?n Ermeniler aras?nda büyük bir sevinç yaratt???,hükümete Ve memlekete ba?l? olan Ermenilerin bu aff? hak ettiklerini,ayr?ca al?nan karardan dolay? Ermeni halk?n?n hükümete ve padi?aha müte?ekkir oldu?u ifade edildi.[6]Benzer dilek,sevinç ve te?ekkürler Ceride-i ?arkiye ve Jamanak gazeteleri taraf?ndan da dile getirildi.[7]Az?nl?k bas?n?n?n ihmal etmedi?i konulardan biri de,Türk,Rum ve Ermeniler aras?ndaki so?uklu?u ortadan kald?rarak,yeniden dostluk havas? olu?turmakt?.Bu yap?l?rken tehcire sebep olan amillerde ara?t?r?ld?.Hayrenik gazetesi 6 A?ustos 1918’de,hükümetin ola?anüstü ?artlar kar??s?nda ald??? göç karar?n? ?imdi de?i?tirmekte oldu?unu,bunun Ermenilerin fitneci dostlar?n? üzece?ini ifade etmekte idi.
6 A?ustos tarihli Pajantiyon gazetesi,önemli sebeplerden dolay? tehcir edilenlerin ?imdi tamamen dönmek istedi?ini,bu ki?iler döndükleri taktirde ülke ekonomisine önemli katk?da bulunaca?? dile getirilerek yaz?ya ?öyle devam edilmekte idi:“Ak?ls?z hareketleri ile milletin ba??na felaketler getiren memalik-i ecnebiyedeki Ermeniler,hiçbir zaman Türkiye Ermenilerinin hissiyat?na tercüman olamazlar.Mazinin bu tecrübeleri ?imdiye kadar baz? ne?riyat ve harekat ile devam etmekte ise de biz bu ne?riyat ve harekata kar?? ancak protesto ederiz.Bu harekat?n k?ymeti malum olmu?tur.Rusya’n?n Türkiye ahval-i dahiliyesine nifak sokmakla daima i?ti?a? ç?karmak hususundaki gayreti,?stanbul’a gelen Kafkasya murahhaslar?n?n beyanat?ndan dahi anla??lm??t?r.Yüzünden bu kadar belalar çekti?imiz Rusya’n?n de?erinin ne oldu?u,muharebenin son devirlerinde anla??ld?.??te bilerek veya bilmeyerek Rusya’n?n eline alet olanlar,Ermeniler için pek fena bir rol oynad?lar.Kafkasya’da hakikat ?imdi anla??lm?? oldu?undan,herkes mesuliyeti üzerinden atma?a çal???yor.Muharebenin hitam?ndan sonra,Ermeni mukadderat?yla bu kadar hafif me?reblilikle oynayanlar?n bekalar?n? Ermeni milletinin tutaca??na emin ve mu’tekidiz”.[8]
Hayranik gazetesi 7 A?ustos tarihli say?s?nda hükümete bir teklif sundu.Türkiye Ermenileri için yeni bir Katogikosluk tesis edilmeli,bu makam?n yetkilerini korur görünen Sihak Efendi’nin görevine son verilmeliydi.Böyle yap?l?rsa yurt d???ndan yap?lan zehirli ne?riyata Türkiye Ermenileri nam?na resmi tekzib verilebilirdi.Bu müessese,?tilaf Devletleri’nin istilac? siyasetleri için yayd?klar? desiselerden milleti koruyabilirdi.[9]
1918 yaz?,Ermenice bas?n için bir hesap görme veya günah ç?karma zaman? oldu.Bas?n,Ermeni milletini k??k?rtan ve ba??na belalar getiren suçlular? aramaya,de?ifre etmeye devam etti.Nitekim Pojantiyon gazetesinin 7 A?ustos say?s?nda ifade edildi?i üzere,Türkiye d???ndaki Ermeniler vesair ki?ilerin mesuliyetsiz hareketleri yüzünden,Türkiye Ermenileri vatan haini damgas? yedi.Paris ve Londra gibi dü?man payitahtlar?nda rahat bir ?ekilde oturup,Ermeni nam?n? ta??maya lay?k olmayan bu serserilerden elbette bir gün hesap sorulacakt?.[10]Yine 25 Eylül 1918 tarihli Hayrenik gazetesi Ermenilerin kaderini belirleyecek Siyasi organa aç?kl?k kazand?rd?.Buna göre;Türkiye Ermenileri Katagikos’u de?i?tirmeli,daha muktedir birisi tayin edilmeliydi”Ne Eçmiyazin ne de Nubar Pa?a,umum Ermenilerin mümessili olamazlar,onun modas? geçti.Vilayat-? ?arkiye hududunda bir Makedonya te?kiline mani olmak isteyenler Katogikoslara müracaat de?il,Türk-Ermeni uhuvvetine çal??mal?d?rlar. Katogikoslar?n siyasi tesirleri kalmad??? için Türklerin ve Ermenilerin mukadderat?n? ancak kabineler tayin edebilir”.[11]
Ermeni bas?n?ndaki hissiyata baz? Ermeni okuyucular ve Türk bas?n? da kat?lmaya ba?lad?.Ermeni okuyucular,Türk ve Ermeni halklar? aras?ndaki ili?kilerin geli?tirilmesini,Ermenileri bu hale getirenlerin kendi içlerindeki birtak?m“serseri”ruhlu ki?iler oldu?unu ifade ederek bas?n? bu konudaki faaliyetlerinden dolay? destekliyorlard?.[12]Türk bas?n? da konu ile ilgili haberlere yer vermeye ba?lam??,[13]Müslüman ve H?ristiyanlar?n ili?kilerinin geli?tirilmesi hakk?nda yaz?lan ba? makalelerde art?? gözlenmi?ti.[14]Hayrenik gazetesi Türk bas?n?n?n tavr?ndan övgüyle bahsetmekte,geçmi? güzel günleri yad etmekte, devamla ?u ifadelere yer vermekteydi:“Ermeni mütefekkirleri,sanatkarlar? ve tacirleri vatan-? mü?terek-i Osmaniye çok faide göstermi?lerdir.Bunu Türk vatanda?lar?m?z bilmeli,afv-? umumi ilan edilince Ermeni muhacirlerinin de memleketlerine gitmelerine müsaade edilmelidir.Bu cihetin Türk rüfekam?z taraf?ndan ciddi bir surette nazar-? dikkate al?nmas? ve halka o yolla rehber olmalar?n? rica ederiz”.[15]
Türk bas?n?n?n önde gelen isimlerinden Ati gazetesi Ermenilerin dönü?ünün serbest b?rak?ld???na dair az?nl?k bas?n?nda ç?kan haberleri hükümet nezdinde ara?t?rd?.Buna göre;Ermenileri memleketlerine iade etmek hükümet taraf?ndan dü?ünülmekte,fakat iadenin tarz? ve zaman? konusunda kesin bir karar al?nmam??t?.[16]Sadrazam Talat Pa?a’n?n Halep Mebusu Gezenyan Efendi’ye ifade etti?ine göre;Hükümetçe tehcir edilenlerin eski yerlerine dönebilmeleri masraf?na kar??l?k olmak üzere iki milyon tahsil edilmesi uygun görülmü?tü.??lemler henüz ba?lang?ç noktas?nda idi ve hükümet bu s?k?nt?l? anlarda ciddi düzenleme yapmaya ihtiyaç duymaktayd?.
Baz? bölgelerde idareciler hükümetin aksine kendileri aç?s?ndan laz?m gelen tedbirleri hemen alm??t? ve bir k?s?m muhacirler mahalli idarelerden yol paralar?n? alarak eski yurtlar?na dönmeye ba?lam??t?.Merkezi hükümetin bilgisi d???nda gerçekle?en dönü?ler birtak?m s?k?nt?lar ortaya ç?kard?.Bundan dolay? Dahiliye Naz?r? ?smail Canbolat Bey kendisine yöneltilen bir soruya ?u cevab? veriyordu:
“Ermeni ve Rum muhacirleri suret-i kat’iyede avdet edecektir.Ancak Nezaret,avdet edeceklerin mahrumiyetini arzu etmedi?i için memleketlerinde icab eden haz?rl?klar? icra etmek ve ne kadar yer oldu?unu haber vermek üzere icab eden mahallere emirler verilmi?tir.Yerlerin müsaadesine göre aileler celb edece?iz.?kametleri için haz?r yer bulunmazsa avdetlerinde bir fadi olmaz. Binaenaleyh herkes avdet edece?ine emin olup,hükümetin icraat?na intizar etmeli ki,i?ler muntazam bir suretde cereyan etsin”.[18]
1918 Ekim ay? ortalar?ndan itibaren Ermeni muhacirlerin iskan? hakk?nda yap?lan çal??malar?n?n bir k?sm?n?n tamamland??? görülmektedir.Talat Pa?a’n?n yerine hükümeti kurmakla görevlendirilen Ahmet ?zzet Pa?a Meclis-i Mebusan’da okudu?u hükümet beyannamesinde tehcir edilen ki?ilerin peyderpey eski bölgelerine dönmelerine karar verildi?ini,icraata ba?land??? bu ki?ilerin emval-i menkule ve gayri menkulelerini kendilerine iade edip,sat?lm?? e?ya bedellerinin de ödenece?ini ifade etti.[19]Meclis-i Vükela taraf?ndan onaylanan hususlar Dahiliye Nezareti ve Emniyet-i Umumiye Müdüriyeti taraf?ndan vilayet ve müstakil sancaklara bildirildi.[20]
?zzet Pa?a Hükümeti Meclis-i Mebusan’a sundu?u bir takrir ile tehcire tabi tutulan ?ah?slar hakk?nda 1915’te al?nan iki kararnamenin görü?ülerek reddini istedi.[21]Ayn? konuda Ermeni mebuslarda benzer bir takrir sunmu?lard? ve ba?ta Ermeni Patrikvekili Cevahirciyan Efendi olmak üzere Ermeni Mebuslar hükümete bu konudaki faaliyetlerinden dolay? te?ekkürlerini sunmakta idi.[22]Mecliste yap?lan görü?meler ve Dahiliye Naz?r? Fethi Bey’in yapt??? uzun bir konu?may? müteakip, tehcir edilen ?ah?slar hakk?nda 1915’de al?nm?? olan iki kararname iptal edildi.[23]Böylece bir dönem kapanm??,sava? y?llar?n?n ?artlar? içerisinde mecburi olarak al?nan uygulamalar ortadan kalkmaya ba?lam??t?.
1918 Ekim ay? sonlar?ndan itibaren art?k Ermenilerin dönü?ü ba?lam??,[24]Muhacirin Müdüriyet-i Umumiyesi önderli?inde ciddi bir faaliyet ortaya ç?km??t?.Bir taraftan gayri müslimlerin evleri bo?alt?l?p iskana haz?r hale getiriliyor,di?er taraftan trenler,vapurlar vesair vas?talarla Ermeniler ve Rumlar eski memleketlerine döndürülüp,meskenlerine yerle?tiriliyordu. Terkettikleri mallar?n iadesi hususu da ihmal edilmeyen i?lemlerden birisiydi.[25]
Hükümetin yapt??? bu önemli icraat Türk bas?n? taraf?ndan dikkatle takip edilmekte iken,az?nl?k bas?n?,Mondros Mütarekesi öncesi tavr?n? tamamen de?i?tirmi?ti.Ermeni muhacirlerin hükümete yönelik olumlu tepkileri dikkate al?nm?yor,bilhassa ?ngilizlerin etkisiyle sert yaz?lar kaleme al?n?yordu.Maksatl? yay?nlar yap?larak,?tilaf Devletleri’nin ileride yapabilece?i s?n?r ?ekillenmelerine zemin haz?rlanmak isteniyordu.Az?nl?k bas?n?n?n bu olumsuz ve maksatl? yay?nlar?na Türk bas?n?, bilhassa sonradan Milli Mücadele’yi destekleyecek olan gazeteler cevap veriyordu.[26]Türk ve Ermeniler aras?nda yumu?amaya ba?layan hava,?tilaf Devletleri’nin de etkisi ile tekrar sertle?meye yüz tutuyordu.Osmanl? Devleti’nin içinde bulundu?u durum unutulmu?,müslüman muhacirlerin ac?kl? hali hiç hat?ra getirilmemi?ti.
Bu ortamda bas?n?n,hükümetin ve ?tilaf Devletleri’nin gündeminde sadece Ermeni meselesi mevcuttu.Bu anlamda ele al?nan konulardan birisi,tehcir s?ras?nda i?lendi?i iddia edilen suçlarla ilgili idi.Dahiliye Nezareti taraf?ndan ilk olarak bir Türk, Ermeni ve Rum’dan olu?an özel ara?t?rma komisyonu kuruldu.[27]Müteakiben konu Meclis-i Vükela’n?n 11,14 ve 16 Aral?k tarihli oturumlar?nda ele al?nd?.Olay?n ciddi olarak ara?t?r?lmas? ve heyetler kurulmas? istenirken suçlular?n harp divanlar?nda yarg?lanmas? karar? al?nd?.[28]Az?nl?klara eziyet edildi?ine inanan ?tilaf Devletleri’nin bask?lar?na,geçmi?ten öç almay? amaç edinen ülke içindeki birtak?m siyasi gruplar da kat?lm??,dolay?s?yla sözde tehcir suçlular?na yönelik sanki bir sürek av? ba?lat?lm??t?.Neticede 1918 y?l?n? a?an geli?meler sonucu Kemal ve Nusret Beyler as?ls?z suçlamalar ile idam edilmi?,böylece ülke içindeki ve d???ndaki birtak?m insanlar?n intikam duygular? bir miktarda olsa söndürülmü?tü.Kemal Bey’in idam?nda Türk halk?n?n üzüntüsünü göstermesi ve onun lehinde tezahüratta bulunmas? dahi Kaz?m Kadri isimli yazar?m?z? çok üzmü?tü.[29]
Sava? y?llar?nda aynen Türk çocuklar? gibi sahipsiz kalan,sa?a sola da??lan Ermeni çocuklar? problemi de dönemin ilgi çekici konular?ndan biridir.Bu anlamda Dahiliye Nezareti Vilayetlere gönderdi?i bir emirle ötede beride bulunan H?ristiyan çocuklar?n aile ve akrabalar?na teslimini istedi.[30]Patrikhane ve birtak?m kurulu?larda bu konuda ciddi faaliyet yürütmekteydi. Hükümet sahipsiz çocuklar?n aile ve akrabalar? varsa teslimini isterken Patrikhane buna kar?? ç?kmakta, cemaatin de çocuk üzerinde hakk? oldu?unu iddia etmekteydi.Bu konuda ilginç olan ?ttihatç?lara dü?manl?k besleyen baz? gazetelerin bu olaydan da faydalanmak istemesiydi.Aynen tehcir suçlar?nda oldu?u gibi bas?n ?ttihatç?lar? sahipsiz Ermeni çocuklar?n? al? koyduklar? gerekçeyle ihbar etmekteydi.Türk hükümetleri H?ristiyan çocuklar?n? iyi niyetle ailelerine teslim etmek için çal???rken,?tilaf Devletleri’nden güç alan az?nl?k yetkilileri Türk çocuklar?na dahi sahip ç?kmak istemektedir.[31]
1918 y?l? sona ererken ?tilaf Devletleri’nin bask?s? alt?nda ezilip,onlar?n bir dediklerini iki etmemeye çal??an Osmanl? Hükümetleri Ermeniler lehinde yukar?da ifade etti?imiz çal??malar? devam ettirdi.Yüzbinlerce Ermeni yeniden iskan edilip, çe?itli problemleri halledilirken,daha önce de ifade etti?imiz gibi,Anadolu bozk?r?nda Türk muhacirler sahipsiz b?rak?lm??t? Ve üstelik yeni i?gallerle birlikte Anadolu’da sahipsiz göçmenlerin say?s? art?yordu.Anadolu’da Kuva-y? Milliye’nin güçlenmesi ile birlikte,bölgede ?tilaf Devletleri’nin etkinli?i bitecek,dolay?s?yla dengeler yerine oturmaya ba?layacakt?.
*Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Ö?retim Üyesi,Erzurum.
[1]Akdes Nimet Kurat,Türkiye ve Rusya,Ankara,1990,s.372.
[2]Bu bildirinin kapsam?na,1918 y?l?nda Do?u Anadolu ve Kafkasya’da ya?anan Ermeni mezalimi ve Ermeniler ile ilgili çe?itli problemler dahil edilmemi?tir.
[3]Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi(BOA),Meclis-i Vükela Mazbatalar?(MVM),10 Nisan 1334/1918,211/169.
[4]BOA,Bab-? Ali Evrak Odas?(BEO),Umum No:338597.
[5]?stihbarat-? Siyasiye-i Umumiye Mecmuas?(?SUM),Hariciye Nezaret-i Matbuat-? Umumiye Müdüriyeti,?stanbul,Aded:1268(29 Temmuz 1334/1918),s.3-8.
[6]?SUM,Aded,135(10 A?ustos 1334/1918),s.20.Bu dönemde Ermeni bas?n?ndan verçinlor gazetesi‘Yeni Maarif Naz?r? ve Ermeni Mektepleri”ba?l?kl? yaz?s?yla senelerden beri halledilemeyen Ermeni mektepleri konusuna dikkati çekti.Hükümetin gayrimüslim mekteplere her türlü yard?m? yapmas?na ra?men bu kurumlar?n henüz kanuniyet kesbetmedi?ini dolay?s?yla gere?inin yap?lmas?n? talep etti(?SUM,Adet:126,(29 Temmuz 1334-1918),s.20-21).
[7]?SUM,Aded:135(10 A?ustos 1334-1918),s.21-22.
[8]?SUM,Aded:135(10 A?ustos 1334/1918),s.22-24.
[9]?SUM,Aded:136(11 A?ustos 1334/1918),s.22-23.
[10]?SUM,Aded:136(11 A?ustos 1334/1918),s.26-27.
[11]?SUM,Aded:176(5 Te?rin-i evvel 1334/5 Ekim 1918),s.19-20.
[12]?SUM,Aded:155(2 Eylül 1334/1918),s.5-6;?SUM,Aded:158(5 Eylül 1334/1918),s.8-9.
[13]?SUM,Aded:136(11 A?ustos 1334/1918),s.28-29.
[14]?SUM,Aded:158(5 Eylül 1334/1918),s.9.
[15]?SUM,Aded:186(19 Te?rin-i evvel 1334/19 Ekim 1918),s.11-12.
[16]Ati,8 A?ustos 1334/1918,Say?:217.
[17]?SUM,Aded:135(10 A?ustos 1334/1918),s.20-22.
[18]?SUM,Aded:165,(15 Eylül 1334/1918),s.6.
[19]Meclis-i Mebusan Zab?t Ceridesi,19 Te?rin-i evvel 1334/19 Ekim 1918,5.?ctima,4 ?n’ikad,Devre:3,s.17.
[20]BOA,Dahiliye Nezareti ?ifre Kalemi(DH-?FR),92-187;Ati,22 Te?rin-i evvel 1334/22 Ekim 1918,No:285.
[21]BOA,BEO,Umum No:340382;MMZC,24 Te?rin-i evvel 1334/24 Ekim 1918,5.?ctima,6.?n’ikad,Devre:3,s.30.
[22]MMZC,4 Te?rin-i Sani 1334/4 Kas?m 1918,5.?çtima,11 ?n’ikad,Devre:3,85-88;Ati,23 Te?rin-i evvel 1334/22 Ekim 1918,No:286.
[23]MMZC,4 Te?rin-i Sani 1334/4 Kas?m 1918,5.?çtima,11.?n’ikad,Devre:3,s.85-88.
[24]Hükümet;Diyarbak?r,Elaz??,Van,Bitlis ve Erzurum vilayet?eri ile Erzincan Mutasarr?fl??? sahalar?na dönü?ü geçici olarak serbest b?rakmam??t?.Bu bölgelerdeki ia?e,mesken ve nakliye k?s?tl?l??? 1915 sonlar?nda bölgeyi bo?altan Türklerin henüz dönmemi? olmas?(Ati,22 Te?rin-i evvel 1334/22 Ekim 1918,No:285;Sina Ak?in,?stanbul Hükümetleri ve Milli Mücadele,1983,s.32).1918’in ba??nda do?uda yak?lan evlerin ve insanlar?n hala dumanlar?n?n tütmesi sebepler aras?nda say?labilir.
[25]Bu hususta ayr?nt?l? bilgi için bkz.?brahim Ethem Atnur,Tehcirden Dönen Rum ve Ermenilerin ?skan? Meselesi(Bas?lmam?? Yüksek Lisans Tezi),Erzurum,1991;?brahim Ethem Atnur,‘Osmanl? Hükümetleri ve Tehcir Edilen Rum ve Ermenilerin Yeniden ?skan? Meselesi”,Atatürk Yolu,Y?l:7,Cilt:4,Say?:4(Kas?m 1994),s.122-139.
[26]Atnur,Rum ve Ermenilerin ?skan?,s.15-22.
[27]Hadisat,24 Te?rin-i Sani 1334/24 Kas?m 1918,Say?:36.
[28]BOA,MvM,11 Kanun-? evvel 334/11 Aral?k 1918,213/60,60-A;14 Kanun-? evvel 334/14 Aral?k 1918,213/62-1;62-2;16 Kanun-? evvel 334/16 Aral?k 1918,213/67;Ak?in ?stanbul Hükümetleri,s.141.
[29]Alemdar,24 Nisan 1335/1919,Aded:123,1433.
[30]Sabah,22 Te?rin-i evvel 1334/22 Ekim 1918,No:10390.
[31]Atanur,Rum ve Ermenilerin ?skan?,s.188-194. | | | | ----------------------
* Atatürk Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Öğretim Üyesi,Erzurum -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | | | | | « Geri | | | |
|
|
| | |
Anasayfa
İletişim
