| | | | | | ERMEN?STAN HÜKÜMET?N?N GÜNEY KAFKASYA'DAK? TÜRKLERE KAR?I SALDIRGAN POL?T?KASI VE MEZAL?M? (1918-1920)Yrd.Doç. Dr. Halil BAL*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | |
| | .n@ le="text-align: juğÿ/ g ERMEN?STAN HÜKÜMET?N?N GÜNEY KAFKASYA'DAK? TÜRKLERE KAR?I SALDIRGAN POL?T?KASI VE MEZAL?M? (1918-1920)238Ÿº ?N GÜNEY KAFKASYA’DAK? TÜRKLERE KAR?I SALDIRGAN POL?T?KASI VE MEZAL?M?(1918-1920)
Yrd.Doç.Dr.Halil BAL*
Rusya’da meydana gelen Bol?evik ?htilali(7 Kas?m 1917)’nin ard?ndan Gürcüler,Azerbaycan Türkleri ve Ermenilerin temsilcileri Tiflis’de topland?lar ve“Mavera-y? Kafkas Seymi”olarak bilinen bir meclis olu?turdular.O s?rada Güney Kafkasya 22 Mart 1917’de Rusya Geçici Hükümetinin te?kil etti?i Mavera-y? Kafkas Özel Komitesi[1](Osobyi Zakavkazskii Komitet)taraf?ndan yönetilmekteydi.Kanun kabul yetkisi olmayan bu Komite hiçbir ciddi problemi çözememi?ti.[2]Mavera-y? Kafkas Seymi, Bol?eviklerin idaresini kabul etmedi ve Komitenin yerine de bütün Güney Kafkasya’da idareyi ele alacak Mavera-y? Kafkas Komiserli?i ad?yla federal bir hükümet kurdu.Ba?kanl???nda bir Gürcü’nün bulundu?u bu hükümet üç Gürcü,üç Azeri Türk,üç Ermeni ve iki Rus üyeden meydana geliyordu.[3]
Ne var ki,dört ayr? millete mensup,farkl? milli-dini ve siyasi ideal ve beklentilere sahip toplumlar?n temsilcisi olan Mavera-y? Kafkas Komiserli?i hükümeti uzun ömürlü olmad?.Zira Komiserlik,Lenin taraf?ndan Güney Kafkasya’y? Bol?evik idaresine ba?lamak için gönderilen Ermeni as?ll? Stepan ?aumyan,Bakü’de Bol?evik te?kilat?n? güçlendirip cepheden dönen askerlerden K?z?l Muhaf?zlar ad?yla büyükçe bir ordu kurarken hiçbir tedbir alamam??t?.Bakü’ye tamamen hakim olmak isteyen ?aumyan ise,Ermeni partisi Ta?naksutyun’un çeteleriyle birle?erek 31 Mart-1 Nisan 1918’de üç gün süren bir katliam yapm?? ve 12.000’den fazla Azerbaycan Türkü’nü katletmi?ti.Bununla da yetinmeyen ?aumyan,di?er Azerbaycan ?ehirlerini de ele geçirmek için harekete geçmi?ti.Bir as?rdan fazla süren Çarl?k yönetimi s?ras?nda askerlikten uzak tutulan ve kendi ordular?n? kuramayan Azerbaycan Türkleri,çaresiz Tiflis’teki Komiserlik hükümetinden ümitlerini kesmi?ler ve ancak Osmanl? Türklerinin kendilerini yok olmaktan kurtarabilece?ini dü?ünmeye ba?lam??lard?.Hükümetin da??lmas?na yol açan en önemli sebeplerden biri de Osmanl? Devleti ile ili?kiler ve Kafkas Cephesi meselesinin halli idi.Gürcüler ve Ermeniler,Osmanl? Devleti’nin Sovyet Rusya ile 3 Mart 1918’de imzalad??? Brest-Litovsk Antla?mas?’n? tan?mamakta ?srar etmi?lerdi.Gürcüler Batum,Ermeniler ise Kars ve Ardahan vilayetlerine hakim olmak istediklerinden Osmanl? Devleti’ne kar?? kurduklar? ordular?yla sava?a giri?mi?ler fakat ma?lup olarak geri çekilmi?lerdi.Böylece Osmanl? Devleti ancak silah?n?n gücüyle Brest-Litovsk Antla?mas?n? kabul ettirmi? ve Evliye-i Selase(Üç Vilayet)olarak bilinen eski ?ehirlerini geri alm??t?.
Mavera-y? Kafkas Hükümetinin y?k?lmas?ndan sonra Gürcistan’?n 26 May?s 1918’de,iki gün sonra yani 28 May?s 1918’de Azerbaycan ve Ermenistan’?n ba??ms?zl?klar?n? ilan etmesi üzerine bu federal cumhuriyetin yerine üç yeni cumhuriyet ortaya ç?kt?. Böylece Güney Kafkasya’da ba?kenti Tiflis olan Gürcistan,o s?rada Bakü Bol?evik hakimiyetine dü?mü? oldu?undan Gence’yi geçici ba?kenti yapan Azerbaycan[4]ve ba?kenti Erivan olan Ermenistan olmak üzere üç cumhuriyet kuruldu.
4 Haziran 1918’de Osmanl? Devleti ile Azerbaycan,Gürcistan,Ermenistan ve onlara ilaveten Kuzey Kafkasya Da?l? Halklar? Birli?i Cumhuriyeti Batum’da ayr? ayr? bar?? antla?malar? imzalad?lar.Azerbaycan ve 11 May?s 1918’de ba??ms?zl???n? ilan etmi? Kuzey Kafkasya Da?l? Halklar? Birli?i Cumhuriyeti ve Osmanl? Devleti’nden acil askeri yard?m istemekteydi.[5]Osmanl? Devleti,imzalad??? Batum antla?malar?yla Gürcistan ve Ermenistan’la olan s?n?rlar?n? belirlemi? ve bu ülkelerin s?n?rlar? dahilinde kalan Türklerin haklar?n? garanti alt?na almaya çal??m??t?.Yine Osmanl? Devleti,Azerbaycan ve Kuzey Kafkasya ile imzalad??? antla?malarla bu iki ülkeye gerekti?inde iç ve d?? dü?manlara kar?? korumak üzere askeri yard?m yapmay? kabul etmi?ti.Kafkasya’da yeni kurulan bu cumhuriyetler,Rusya ile Osmanl? Devleti aras?nda tampon rolü oynayacak konumda oldu?u için Osmanl? idarecileri taraf?ndan destekleniyordu.Ancak bu antla?malar,Birinci Dünya Sava??n?n bütün ?iddetiyle devam etti?i bir zamanda,gerek stratejik konum ve önemi,gerekse yeralt? ve yerüstü zenginlikleri ile pek çok devletin dikkatlerini üzerinde toplayan Güney Kafkasya’da tam huzuru sa?layamayacakt?.
??te bu ortamda Güney Kafkasya’da kurulan yeni cumhuriyetler aras?nda Ermenistan Cumhuriyeti,sald?rgan ve yay?lmac? bir politika izlemesiyle dikkati çeker.“Büyük Ermenistan”projesini gerçekle?tirmek isteyen Ermeni yöneticileri,bir taraftan Türkiye’nin amans?z bir sava? içersinde oldu?u ?tilaf Devletlerinin di?er taraftan da Sovyet Rusya’n?n yard?m ve deste?ine güveniyordu.Ermeniler bu büyük hayallerinin gerçekle?mesi için Türkiye,Azerbaycan Cumhuriyeti ve Gürcistan’a kar?? devaml? bir geni?leme politikas? izledi.Ancak,Ermeni hükümetinin hakimiyet iddias?nda bulundu?u topraklardaki Ermeni nüfusunun mutlak bir ço?unlu?a sahip olmamas?,onun bu projesi önünde büyük bir engel te?kil ediyordu.Bu sebeple,Ermeni hükümetleri ilk i? olarak ele geçirdikleri topraklarda ya?ayan Türkleri öldürmek ve sürmek yoluyla temizlemek istediler.Eski Rus ordusunda görev yapm?? her rütbede Ermeni subaylar? ve çok say?da askerleri vard?.Bunun yan?nda 1917 y?l?ndaki ihtilallerden sonra da??lan Rus ordusundan çok miktarda silah,cephane ve teçhizat ele geçirmi?lerdi.Vehib Pa?a komutas?nda 25 ?ubat 1918’de harekata ba?layan Osmanl? Üçüncü Ordusunun önünden Erivan’a do?ru kaçan ve Erzincan,Erzurum,Kars ve Do?u Anadolu’nun di?er yerlerinde yapt?klar? katliamlarla tecrübe kazanm?? büyük Ermeni çeteleri de yeni Ermeni hükümetinin emrine girmi? bulunuyordu.[6]
?lk Ermeni hükümeti,yasal olmayan bir te?kilat olarak kurulup ?ekillenmi?,gerilla sava?lar?,sabotajiar ve siyasi suikastlar? ile ünlü Ta?naksutyun[7]Partisinin kontrolünde bir koalisyondu.Ba?bakan Hovhannes Kachasnuni,D??i?leri Bakan? Alexandre Khatisian,içi?leri Bakan? Aram Manukian,Maliye Bakan? Khachatur Karjikian hepsi Da?naksutyun Partisindendi.Yaln?z Askeri ??ler Bakan? General Hovhannes Hakhverdian hiçbir partiye mensup de?ildi.Kachasnuni,hükümetini ba??ms?zl?ktan ancak bir ay sonra Tiflis’te kurabilmi? ve 19 Temmuz 1918’de Erivan’a nakletmi?ti.Bir ayl?k sürede Erivan’da gerçek idare Aram(Manukian)[8]ve Dro’nun elinde kalm??t?.[9]
Ermeni 1.ve 2.Kolordular?,Osmanl? Devleti ile 4 Haziran 1918’de imzalad??? Batum Antla?mas?ndan sonra sava?a son vermi?ti. Fakat Ermeni çeteleri katliamlara devam etmekteydiler.9.F?rka Kumandan? Rü?tü Bey,1.Kafkas Kumandanl???na gönderdi?i 20 Haziran 1918 tarihli raporunda Erivan’?n 10 km do?usundaki A?cakal’a köyünden ?orbulag yoluyla Erivan’a göç eden 20 hane Müslüman ahalinin 17-18 Haziran 1918 gecesi ?orbulag ile Tokmak köy aras?nda Ermeniler taraf?ndan tamamen katledildi?ini bildiriyordu.Halk bu gibi olaylar?n her zaman meydana geldi?ini haber veriyordu.[10]
Di?er taraftan Do?u Anadolu’daki katliamlar?yla ünlü Andranik de Türkiye Ermenilerinden kurdu?u 3.000 ki?ilik tugay? ile Karakilise-Delican bölgesinden Sevan Gölü k?y?s?ndan Novo Bayaz?t üzerinden Nahç?van’a do?ru çekildi.Türkiye’den gelen birkaç bin Ermeni mülteci de kendisini takip ediyordu.Batum’da antla?ma imzalayan Ermeni hükümet yetkililerini ihanetle suçlam?? ve bu Ermeni devletinin bir Osmanl? tabiinden ba?ka bir ?ey olamayaca??n? söylemi?ti.Kuzey ?ran’da Osmanl?lara kar?? sava?an Ermeni ve Süryanilere yard?ma gidece?ini ileri sürüyordu.Fakat Türk ordusu güneye giden yollar? tutmu? Andranik’in kuvvetlerini Nahç?van üzerinden Gence vilayetinin en güney k?sm?n? te?kil eden Zengezur’a sürmü?tü.Birinci Dünya Sava??’n?n sonuna kadar orada kalan Andranik,bir Müslüman Azeri köyünden di?erine sald?rm?? ve pekçok katliam yapm??t?r.Canlar?n? kurtarabilen binlerce evsiz Azeri mültecilerden bir k?sm? güneyde Aras nehrini geçerek ?ran’a bir k?sm? ise do?uya do?ru Bakü vilayeti bozk?rlar?na s???nm??lard?.[11]
Bakü ve civar?nda hakimiyet tesis eden ?aumyan,günden güne kuvvetlendirdi?i ordusuyla ve ba??ms?z Azerbaycan Cumhuriyeti’ni de ortadan kald?rmak gayesiyle Gence istikametinde sald?r?lara ba?lam??t?.Bu sald?r?lar? kar?? durabilecek bir ordu kuramayan Azerbaycan,Osmanl? Devleti’nden acil askeri yard?m talep etti.Osmanl? Harbiye Naz?r? ve Ba?komutan Vekili Enver Pa?a’n?n karde?i Nuri Pa?a,Kafkas ?slam Ordusunu kurmak üzere çe?itli rütbelerden bir subay heyetinin ba??nda Gence ?ehrine gönderildi.Osmanl? Devleti ile Azerbaycan aras?nda imzalanm?? olan Batum Antla?mas?n?n 4.maddesine dayan?larak Üçüncü Ordudan gönderilen 5.Kafkas Tümeni ve Azeri gönüllülerden Kafkas ?slam Ordusunu te?kil eden Nuri Pa?a,Kafkas ?slam Ordusu,?iddetli sava?larla Bol?evik ordusunu Bakü’de ku?att?.Bakü’deki dü?man ?ngiliz kuvvetleri taraf?ndan takviye edilince Kafkas ?slam Ordusu da yine Üçüncü Ordudan sevk edilen 15.Kafkas Tümeni ile takviye edilerek Bakü kurtar?ld?(15 Eylül 1918).Bundan sonra 15.Kafkas Tümeni,Kuzey Kafkasya’n?n yard?m?na gönderildi.Kafkas ?slam Ordusu,Azerbaycan’?n di?er ?ehirlerinde asayi? ve düzeni sa?lamaya giri?ti.Osmanl? Devleti’nin Mondros Mütarekesini imzalad??? 30 Ekim 1918 tarihinde Kuzey Kafkasya’daki ve Azerbaycan’?n Karaba? bölgesinde Ermenilere kar?? harekat devam ediyordu.Mütareke hükümlerine uyarak bütün Osmanl? askerleri Kafkasya’dan çekildi.Bakü ve Batum ?ehirlerini i?gal edecek olan ?ngilizler,demiryollar?n? da kontrol alt?na alacaklard?. Güney Kafkasya’n?n ba?l?ca ?ehirlerine birer ?ngiliz askeri valileri atand?.[12]
Osmanl? Ordusunun Kafkasya’dan çekilmeye ba?lamas? Ermenilerin Müslümanlara sald?r?lar?n?n yeniden ba?lamas?na yol açt?.Bu sald?r?lar Ermeni hükümetinin kontrolü alt?ndaki çe?itli bölgelerde ve çok say?da sald?r?lar olmu?tur.Bu sald?r?lar hakk?nda pek çok belge yay?nland? ve yay?nlanmakta.Bu belgelerden bir tanesini örnek olmak üzere zikredelim.9.Ordu Kumandan? ?evki Pa?a,Ba?kumandanl??a gönderdi?i 27 Aral?k 1918 tarihli telgrafta,Yapon[Hovhannes Paronian]adl? Ermeni’nin emrindeki 1.200 ki?ilik bir kuvvetle 5 Aral?k 1918’den itibaren Nahç?van etraf?ndaki Müslümanlara zulmetmeye ba?layarak,Nahç?van’?n 40 km kuzeyindeki Elmal? bölgesinde 688 ve bu köyün 12 km kuzeybat?s?nda A?u? adl? yerde 516 ki?iyi katlettiklerini ve genç kad?nlar? ay?rd?ktan sonra 200 ki?iyi bir yere toplay?p katlettiklerini ve di?er baz? Ermeni tecavüzlerini bildirmi? ve Osmanl? hükümetinden tedbir al?nmas?n? istemi?tir.[13]
Osmanl? Ordusunun Ah?ska,Ah?lkelek,Nahç?van’dan çekilmesinden sonra Evliye-i Selaseyi(Kars,Ardahan,Batum)de bo?altarak harpten önceki hududa çekilmesinin emredilmesi üzerine bu bölgelerin ço?unlu?unu olu?turan Türkler dü?man Gürcü ve Ermeni sald?r?lar?n?n ba?layaca??n? çok iyi biliyorlard?.Bu sebeple onlar,Osmanl? askerleri Kafkasya’dan çekilirken kendilerini herhangi bir dü?man sald?r?s?na kar?? savunabilmek ve kendi geleceklerini tayin edebilmek için derhal mahalli te?kilatlar?n? kurmaya ve gerekli tedbirleri almaya ba?lad?lar.Yakup ?evki Pa?a,terhis edilen Osmanl? askerlerinden kalan tüfeklerin halka da??t?lmas?n? sa?lam??t?.29 Ekim 1918’de Ah?ska hükümeti,3 Kas?m’da Aras Türk hükümeti,5 Kas?m’da Kars ?slam ?uras? kuruldu. 30 Kas?m’da bu hükümetler Milli ?ura Hükümeti ad? alt?nda birle?tiler.17-18 Ocak 1919’de Kars Milli ?uras?,Cenub-i garbi Kafkas Hükümet-i Muvakkata-i Milliyesi ad?n? ald?.Bu hükümet,Batum,Kars,Ardahan ile Ah?ska sanca??,Sürmeli civar?,Ah?lkelek kazas?n?n bat?s? ve Eçmiyazin sanca??n?n güneybat?s?ndaki topraklar?n? içine alan bölgenin idaresini ele alacakt?.Bölge halk?n?n %72’sini Müslüman,%20’si Ermeni,%4’ü Rum,%3’ü Rus,%1.5’i ise Gürcülerden olu?uyordu.Ancak 13 Nisan 1919’da Cenub-i Garbi Kafkas Hükümeti ?ngilizlerce bas?larak da??t?ld?.?ngilizler 30 Nisan 1919’da Kars’ta idareyi Ermenilere teslim ettiler.[14]Fakat daha önce ?ngiliz makamlar?na Ermeni yönetimini kabul etmeyeceklerini kesin bir dille aç?klam?? olan Kars ve mülhakat?nda ya?ayan Türk-?slam ahalisi bu olup bittiye r?za göstermeyecek Batum’dan Nahç?van’a kadar mücadeleye devam edecektir.
Osmanl? Devleti’nin Suriye,Irak,Filistin ve bütün Arap yar?madas?ndan çekilerek mütareke imzalamas? Ermenilere büyük ümitler vermi?ti.Akdeniz’den Karadeniz’e ve Karadeniz’den Hazar Denizine uzanan Büyük Ermenistan’? hayal ettiler.Sadece Anadolu’nun alt? vilayetini de?il Kilikya’y? hatta sava?a girmemi? olan ?ran hudutlar? içindeki Güney Azerbaycan’?n bir k?sm?n? da istemekteydiler.Bu büyük hayalleri Paris,Londra ve Washington’da destek buluyordu.Fakat bu konuda fikir beyan edenlerin büyük bir k?sm?n?n Ermenistan’?n nerede olduklar?n? dahi bildikleri ?üpheli idi.Öte yandan Ermeniler,sava?? kaybetmi? Türk halk?n?n ya?ama kuvvetini ve galip itilaf Devletlerine kar?? boyun e?memeye kararl? olu?unu anlayamad?lar.?ubat 1919’da Osmanl? hükümeti,Ermenilere müzakere için ça?r?da bulundu?unda onlar bunu derhal reddetmekle kalmad?lar.Türklerin katliam yapt?klar? vesaire birçok as?ls?z iddialar da ileri sürdüler.Böylece eskiden oldu?u gibi,Avrupa’ya,Türklere kar?? nas?l meydan okuduklar?n? da göstermeye çal???yorlard?.[15]
Osmanl? kuvvetlerinin Kafkaslardan çekilmesini bir f?rsat olarak de?erlendiren Ermenistan hükümeti kom?u ülkelerin topraklar?n? i?gal çabalar?n? artt?rd?.Hem Türkiye hem de Azerbaycan ve Gürcistan’dan toprak kazanmak istiyordu.
Gürcistan daha 18 Ekim 1918’de baz? topraklar?n? i?gal etti?ini ileri sürerek Ermeni hükümetini suçlam??t?.Osmanl? kuvvetleri çekilirken Ahalkelek ve Borçal? Gürcistan’?n kontrolüne girmi?ti.Ermenistan hükümeti Ahalkelek’in Gürcü kuvvetleri taraf?ndan i?galini protesto etti,propaganda yaparak Borçal?’daki Ermenileri ayakland?rd? ve Gürcistan’dan bu bölgeleri bo?altmas?n? istedi(12 Aral?k 1918).Lori’deki Ermeni kuvvetlerinin komutan? Dro,Gürcü hükümetinin cevab?n? beklemeyece?ini ve 14 Aral?k 1918’de sald?raca??n? bildirdi.Sanain ?ehri yak?nlar?ndaki Ermeni birlikleri Borçal?’da ayaklanan Ermenilere kat?l?nca Gürcistan-Ermenistan sava?? ba?lad?.Gürcistan’?n,sava?a son verilerek problemlerin müzakereler yoluyla çözülmesi hususundaki giri?imleri bir netice vermedi.Tiflis üzerine yürümek isteyen Ermeni kuvvetleri de 29 Aral?k’ta ?ulaveri’de ma?lup olarak geri çekildiler.Sava? ?ngilizlerin müdahalesi ile 31 Aral?k’ta sona erdi ve Ermeni kuvvetleri çat??malar?n ba?lamas?ndan önce bulundu?u bölgeye çekilmek zorunda kald?.[16]
Gürcistan Hükümeti,Güney Kafkasya’da siyasi,iktisadi,mali Ve toprakla ilgili problemlerin çözümü için Ermenistan,Azerbaycan ve Da?l? Halklar? Birli?i hükümetlerine Tiflis’de bir konferans toplanmas? için 27 Ekim 1918’de ça?r? yapt?.Bu ça?r?y? reddeden Ermeniler,Gürcistan ile Ermenistan aras?nda ikili görü?meler yap?lmas?n? istediler.Ancak 25 Nisan 1919’da toplanabilen bu konferansta Güney Kafkasya’n?n üç cumhuriyeti aras?nda ciddi ihtilaflar oldu?u görüldü.Ermenistan,öncelikle toprak meselelerinin halledilmesini talep etmesi ve General Denikin’in kumandas?ndaki Beyaz Rus ordusunun Kuzey Kafkasya’y? i?gale ba?lamas? konferans?n herhangi bir antla?ma olmadan da??lmas?na yol açm??t?r.[17]Kuzeyden yakla?an Denikin tehlikesine kar?? 27 Haziran 1919’da Gürcistan ve Azerbaycan üç y?l süreli bir savunma pakt? imzalad?lar.Ermenistan’a bu pakta kat?lmas? için iki haftal?k zaman tan?nd?.Fakat Denikin’le i?birli?i fikrinde olan Ermenistan pakta kat?lmad?.[18]
Ermeni Hükümetinin yay?lmac? politikas?n?n ba?l?ca hedeflerinden biri de Müslüman nüfusunun en yo?un oldu?u yörelerden biri olan Nahç?van’d?.Nahç?van Zengezur ve Karaba?’la birlikte Türkiye ile Azerbaycan aras?nda stratejik bir koridor olu?turmakta idi.Gönüllü Osmanl? subaylar? taraf?ndan desteklenen Azeri milislerin Türkiye ile stratejik bir ba? kurmalar?n?n önüne geçmek isteyen ?ngilizler Kars’tan sonra buray? da Ermeni yönetimine ba?lamay? uygun gördüler.Böylece Anadolu’yu Kafkasya’dan ay?racak hatt? tamamlayacaklard?.Azerbaycan Hükümeti ile Azerbaycan’?n Erivan’daki diplomatik temsilcisi M.H.Tekinski aras?nda gelip giden telgraflar Ermenistan Hükümetinin ve Ermeni çetelerinin faaliyeti hakk?nda geni? bilgi vermektedir.[19]
Tekinski,diplomatik temsilcilik görevine 18 Mart 1919’da Eçmiyazin Katogikosunu ziyaret ederek ba?lam??t?.Ertesi gün Ermeni hükümet dairelerinde yapt??? resmi görü?melerde Ermeni yetkilileri Azerbaycan ile dostane ili?kiler kurman?n gere?ine i?aret etmi?lerdi.[20]Ne var ki,Ermeni hükümetinin ele ald???m?z dönemde izledi?i politikalarda bu kom?u hükümetlerle bar?? ve dostluk de?il aksine sava? ve geni?leme çabalar? içinde oldu?unu görmemek mümkün de?ildir.
Hükümetini Ermenistan’?n askeri Varl??? hakk?nda bilgilendiren[21]Tekinski,?ngilizlerin Kars’? Ermenistan’a teslim etti?ini; ?arur ve Nahç?van’? da teslim edeceklerini ö?renmi?ti.Tekinski,e?er do?ru ise,Azerbaycan hükümetinin,?ngilizleri“birkaç milyon Müslüman? yar?m milyon Ermeni’ye boyun e?dirme konusundaki niyetleri sebebiyle bütün islam ünyas?,Hindistan, Afganistan,Malay Adalar?,Kafkasya ve ayn? zamanda Paris Konferans? önünde protesto etmesini öneriyordu.[22]
Tekinski,Azerbaycan D??i?leri Bakan?na yazd??? telgraf?nda,29 Nisan 1919’da Ermeni hükümetinin ?ngilizlerle gizli bir antla?maya vard???n? bildirdi.Buna göre Ermenistan hükümeti 3 May?s 1919’da bir duyuru yay?nlayacakt?.Bu duyuruda Ermenistan’daki ?tilaf Görevlileriyle var?lan antla?ma gere?ince Ermenistan’?n Nahç?van’? i?gal edece?i ilan edilecekti. Ayr?ca,Kars’? i?galinde oldu?u gibi,Müslümanlar?n da Ermenilerle kanunen e?it olduklar? ilan edilecekti.[23]Böylece Ermeniler,Müslüman halk?n i?gale kar?? tepki göstermelerine mani olabileceklerini dü?ünmekteydiler.Tekinski:“E?er Nahç?van Ermeni kuvvetlerine direnirse Hükümet ne yard?mda bulunacak,en az?ndan gönüllü kuvvet gönderecek mi?”diye soruyordu.[24]
Tekinski Ba?bakan?na yazd??? telgraf?nda ise Erivan’dan Tiflis’e dönen ?ngiliz yetkilileriyle Nahç?van s?n?r?n?n konu?ulmas?n? ve gerekli tedbirlerin al?nmas?n? istemi?ti.Gizli bilgilere ula?t???n?n anla??lmas?ndan endi?e eden Tekinski: “?ngiliz General Davie ve Nahç?van Müfrezesi kumandan? Dro taraf?ndan Nahç?van bölgesi için imzalanan emir henüz yay?nlanmad??? için benim protesto etmem bo?una ve 3 May?s’a kadar erken olacakt?r”diyordu.[25]Ayn? gün D??i?lerine yazd??? di?er telgraf?nda,acele cevap isteyerek:“Ermeniler taraf?ndan Nahç?van’?n i?gali 14 May?sta beklenmektedir.En az?ndan Nahç?van meselesiyle ilgilenip ilgilenmedi?inizi bana bildiriniz”diyordu.[26]
Tekinski,Ermeni alaylar?n?n Nahç?van istikametinde hareket ettirilmesi üzerine Ermenistan’a bask? yapmak için Azerbaycan askeri alaylar?n?n Ermenistan hududunda toplanmas?n? hükümetine tavsiye etmekteydi.Nahç?van bölgesinde halk?n direnmeye haz?r
olduklar?n? sadece ?ngilizlerin Ermeniler yarar?na aktif müdahalesinden çekindiklerini bildiriyordu.[27]
Nahç?van ahalisinin talepleri üzerine Tekinski’nin hükümetine yazd???,e?er Ermenilere direnirlerse Azerbaycan’?n kendilerine yard?m edip edemeyece?ini soran telgraf?na olumsuz cevap verilmi?ti.[28]Mevcut durumda askeri birlik veya gönüllüler göndermenin mümkün olmad??? bildirilmi? ve Nahç?van bölgesini i?gal ve Azerbaycan’?n egemenli?ine zarar vermeyi amaçlayan her türlü hareketin kuvvetle protesto edilmesi istenmi?ti.[29]
3 May?s 1919 tarihli“Kavkazskoe Slovo”gazetesi Nahç?van hakk?nda Dro’nun imzas?n? ta??yan emri yay?nlam??t?r.[30]Tekinski’nin Ermeni kaynaklar?ndan ö?rendi?ine göre ?ngilizler,Karaba?’?n Azerbaycan’a ait oldu?unu tan?mas? ?art?yla,?arur ve Nahç?van’? Ermenistan’a teslim etmi?tir.Fakat Kars Ermenistan’a yeterlidir.Bütün nüfusu Müslüman olan ?arur ve Nahç?van verilemez.Aksi takdirde oradaki Müslüman nüfus da Ermenistan’?n di?er bölgelerindeki Müslümanlar?n içinde bulundu?u ayn? kötü ?artlar? içinde olacaklard?r.Bütün bunlar? Tiflis’teki Müttefikler kumandanl???na izah etmek gerekmektedir ve onunla daima yak?n temasta olmal?y?z aksi takdirde diplomasimiz ba?ar?s?z olacakt?r”diyerek Azerbaycan makamlar?n? uyarmaktad?r.[31]Buradaki ifadesiyle Tekinski,Kars’?n Ermenilere verilmi? olmas?n? kabul etmi? görünüyor.
Azerbaycan bu s?ralarda kuzeyden Rus i?gali tehdidi dolay?s?yla s?k???k durumdad?r.Sorunlar? öncelikle diplomasi yoluyla çözmeye çal??maktad?r.Ordusu henüz zay?ft?r.Fakat Kafkaslardan çekilme haz?rl?klar?n? yapan ?ngilizler taraf?ndan Nahç?van’?n geçici kayd?yla da olsa Ermeni yönetimine verilmesini asla kabul etmeyecektir.Azerbaycan D??i?leri Bakan? Adil Han Ziyadhanov’un,telgraf? Azerbaycan hükümetinin durumunu ortaya koymaktad?r:“?çinde bulunulan ?artlar dolay?s?yla Nahç?van ahalisi yak?n gelecekte bizden askeri kuvvetlerle gerçek bir yard?m ümit etmemelidir.Özellikle bizi desteklemek için Karaba?’a gitmi? olan ?ngiliz temsilcisine ald?rmadan,orada Azerbaycan hakimiyetinin kurulmas?na Karaba? Ermenilerinin kesinlikle direnmeleri gibi,E?er yerli ahali Ermeni kuvvetlerinin ilerlemesini önleyebilirse,Azerbaycan buna sempati duyacakt?r”.[32]
?ngilizlerin yard?m? ile Nahç?van’a ilerleyen Ermeni kuvvetleri,Zengezur ve ?erür m?nt?kalar?nda Türk milislerinin mukavemeti ile kar??la?t?lar.General Shelkovnikov,General Dro ve Mu?egh Avetisian’?n atl? Sassun birliklerinden olu?an Ermeni kuvvetleri bu mukavemetleri k?rarak 24 May?s 1919’da Nahç?van’? i?gal ettiler.Nahç?van’daki ?ngiliz geçici askeri valisi yönetimi Ermenilere devrederek 1 Haziran 1919’da Nahç?van’dan ayr?ld?.[33]Ermeni yönetiminin silah toplamak vesair bahanelerle giri?ti?i tutuklamalar,Türk halk? içinde kendilerine kar?? muhalefeti k?rmak amac?yla yap?l?yordu.Sadece Nahç?van ?ehrinde 500-600 adam hapsedilmi?,100-150 ki?iye ise i?kence edilmi?ti.Ermeni i?gali ve yap?lan zulümler hem Azerbaycan hükümeti ve hem de Nahç?van ?uras? taraf?ndan ?tilaf Devletleri nezdinde protesto edildi ise de bir sonuç al?namad?,Ancak milli kuvvetlerin silahl? mücadelesiyle Ermeni idarecileri bölgeden ç?kar?ld? (19-25 Temmuz 1919).[34]
A?ustos 1919’da ?ngilizler askerlerini Güney Kafkasya’dan çektiklerinde bölge yine karga?al?klar içine dü?tü.Ermeniler gerek Azerbaycan nizami kuvvetlerinden gerekse art?k kendini savunmay? ö?renen milis kuvvetlerinden a??r darbeler yemeye ba?lad?. Ermenilerin,?erur,Ordubad,Nahç?van ve Zengezur’daki sald?r?lar? püskürtüldü.22 Mart 1920’de Karaba? Ermenileri ayakland?lar. Azerbaycan küçük ordusunu Karaba?’a sevk etmek mecburiyetinde kald?.General Denikin’in ordusunu da??tt?ktan sonra Da??stan’a yerle?en Bol?eviklere kar?? kuzeydeki savunmas? zay?flayan Azerbaycan trajik olaylar sonucunda Sovyet yönetimine girdi.
Ermenilerin Azerbaycan Türklerine kar?? giri?tikleri katliamlar? soru?turmak ve suçlular? mahkemelere sevk etmek üzere Azerbaycan Cumhuriyeti taraf?ndan 31 A?ustos 1918’de Gence ?ehrinde Fevkalade Soru?turma Kurulu kurulmu?tu.Ba?kanl???na A. Hasmemmedov’un getirildi?i bu kurul de?i?ik milletlerin temsilcilerinden olu?uyordu.Kurul 15 Temmuz 1918 ile Mart 1920 tarihleri aras?nda yapt??? çal??malarla Ermenilerin,Azerbaycan Türklerine kar?? Bakü,?emah?,Kuba,Zengezur,?u?a ve Azerbaycan’?n di?er kazalar?nda yapt?klar? katliamlar? bütün yönleri ile ortaya koymu? ve pek çok belge toplam??t?r.
Azerbaycan’dan Avrupa Bar?? Kongresine kat?lmak üzere Paris’e giden Ali Merdan Topçuba?? ba?kanl???ndaki temsil heyetine Ermenilerin Azerbaycan Türklerine yapt?klar? mezalimi detayl? bir ?ekilde kan?tlayan belgeler verilmi? ve bu sald?r?lar?n dünyaya duyurulmas? için çal???lm??t?r.
Azerbaycan Cumhuriyeti Parlamentosu ve hükümetine Erivan,Zengezur,Nahç?van,Ordubad ve ba?ka yerlerden gönderilmi? yüzlerce dilekçe,telgraflar ve mektuplarda Ermeni çetelerinin Azerbaycan Türklerine yapt?klar? mezalimi bütün aç?kl??? ile ortaya koymaktad?r.
Fevkalade Soru?turma Kurulunun soru?turma çal??malar?,bütün Ermeni bas?n? ve Ermeni örgütlerinin özellikle Bakü’deki Ermeni Milli ?uras? ve Parlamentoda temsil olunan Da?naksutyun Partisi grubunun engelleme kampanyalar?na ra?men ba?ar?yla devam etti.[35]
28 Nisan 1920 tarihinde 11.K?z?l ordu taraf?ndan Azerbaycan Cumhuriyeti i?gal edildi ve 23 ay faaliyet gösteren Azerbaycan Cumhuriyeti yok edilerek,Azerbaycan’da iktidara Bol?evikler geldi.Yeni Azerbaycan yönetiminde söz sahibi olan Ermeniler de Azerbaycan Türklerine kar?? uzun y?llar çe?itli bask?lar yapma imkan? buldular.[36]
Bu s?rada,etraf?n? saran dü?manlara kar?? Mustafa Kemal Pa?a önderli?inde Milli Mücadeleye ba?layan Türkiye istiklalini korumak ve i?gal alt?ndaki vatan topraklar?n? kurtarmak için harekete geçti.Bu cümleden olmak üzere 27 Eylül 1920’de harekata ba?layan Kaz?m Karabekir,29 Eylül’de Sar?kam??’?,30 Eylül’de Merdenik’i ve Ka??zman’?,30 Ekim’de Kars’? zaptetti ve bu bölgelerdeki Ermeni zulümlerine son verdi.Türkiye Milli Mücadelesinin ilk zaferi niteli?indeki harekat,Evliye-i Selasenin kurtulu?unu sa?lad? ve Gümrü Antla?mas?yla(2 Aral?k 1920)sona erdi.Daha sonra Türkiye Büyük Millet Meclisi hükümeti ile Bol?evik Rusya aras?nda imzalanan 16 Mart 1921 Moskova Antla?mas?yla Türkiye’nin Kafkas Cumhuriyetleri aras?ndaki s?n?r? çizildi.Bu s?n?ra 13 Ekim 1921 Kars Antla?mas? ile son ?ekli verildi.[37]
*?stanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Ö?retim Üyesi,?stanbul.
[1]Komite Duma üyelerinden seçilmi? olup V.A.Harlamov(ba?kan),Papajanov,Caferov,Prens Kita Aba?idze,Pereverzev ve Çeheidze’den olu?uyordu.
[2]Firuz Kazemzadeh,The Struggle for Transcaucasia(1917-1921),New York:Philosophical Library,1951,s.34.
[3]Yevgeni Gegeçkori ba?kanl???ndaki Hükümet(D??i?leri ve Çal??ma komiserli?i de onun uhdesindedir),A.Çhenkeli(içi?leri),D.Donskoy(Sava?), Alexeyev-Meshiyev(E?itim),M.Caferov(Sanayi ve Ticaret),H.Melik-Aslanov(Ula?t?rma),A.Neruçev(Tar?m),A.Ter-Gazarov(Tedarik),A. Ogajanyan(Sosyal Güvenlik),H.Has-Mamedov(Devlet Kontrol)’dan ibaretti.Bkz.Kazemzadeh,a.g.e.,s.57.
[4]Azerbaycan’?n te?ekkülü için bkz.Halil Bal,Azerbaycan Cumhuriyeti’nin Kurulu? Mücadelesi(1914-1918),istanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Bas?lmam?? Doktora Tezi,?stanbul 1996.
[5]Kuzey Kafkasya’n?n istiklal hareketi için bkz.Halil Bal,“Kuzey Kafkasya’n?n ?stiklali ve Türkiye’nin Askeri Yard?m?”, Kafkas Ara?t?rmalar?,III,?stanbul 1997,s.29-91.
[6]Bu konuda tafsilat için bkz.Halil Bal,“Brest-Litovsk Antla?mas?ndan Sonra Türkiye ve Ermeniler”,Ermeni Ara?t?rmalar? -Armenian Studies(Yay?nlanacakt?r)
[7]Hay Heghapokhakan Da?naksutyun(Ermeni ?htilalci Federasyonu)k?sa ad?yla Da?naksutyun(Federasyan)Partisi 1890’da Tiflis’te kurulmu?tu.Bkz.Anaide Ter Minassian,Ermeni Devrimci Hareketi’nde Milliyetçilik ve Sosyalizm(1887-1912),(Çev.Mete Tunçay) ?leti?im Yay?nlar?,?stanbul 11992,s.18.
[8]Aram Manukian,Aram Pa?a,“Van kahraman?”,“Erivan Diktatörü”olarak da an?lmaktayd?.Bkz.Richard G.Hovannisian,Armenia on the Road to Independence 1918,Berkeley and Los Angeles:University of California Pres,1969,s.143.
[9]Richard G.Hovannisian,Armenia on the Road to Independence 1918,Berkeley and Los Angeles:University of California Pres, 1969, s.207-209.
[10]Askeri Tarih Belgeleri Dergisi,Say?:85(Ekim 1985,Ankara),s.197,belge no:2036.
[11]Richard G.Hovannisian,Armenia on the Road to Independence 1918,Berkeley and Los Angeles:University of California Pres, 1969,s.194.
[12]Geni? bilgi için bkz.Halil Bal,Azerbaycan Cumhuriyeti’nin Kurulu? Mücadelesi(1914-1918),istanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yay?mlanmam?? Doktora Tezi,?stanbul 1996.
[13]Askeri Tarih Belgeleri Dergisi,Say?:85,s.207,belge no:2038.
[14]Geni? bilgi için bkz.Ahmet Ender Gökdemir,Cenub-i Garbi Kafkas Hükümeti,Türk Kültürünü Ara?t?rma Enstitüsü Yay.Ankara 1989,s.27 vd.;Ali Arslan,“I.Dünya Sava?? ve Milli Mücadele Döneminde Ah?ska-Ah?lkelek(1914-1921”,Kafkas Ara?t?rmalar?,III, istanbul 1997,s.93-115;Muhammed Erat,“Kars ve Çevresinde Ermeni Mezalimi (1919)”Kafkas Ara?t?rmalar?,III,?stanbul 1997,s. 143-163;Cezmi Eraslan,“Osmanl? Ar?iv Belgeleri I????nda Mondros Mütarekesi Sonras?nda Güney Kafkasya Müslümanlar?”,Kafkas Ara?t?rmalar?,IV,?stanbul 1998,s.107-128;R.G.Hovannisian,The Republic of Armenia,The First Year,1918-1919,University of California Press,Los Angeles,1991,s.197vd..
[15]Kazemzadeh,a.g.e,s.214;Mustafa Budak,“Mondros Mütarekesinden sonra ?ngilizlerin Batum’u i?gali”,Kafkas Ara?t?rmalar?, III,?stanbul 1997,s.117-141
[16]Kazemzadeh,age,s.177-181.
[17]Azerbaycan Tarihi,En Kadim Devirlerden XX.Asr?n Evvellerine Kadar,Bakü:Elm Ne?riyat,1993,s.256
[18]Azerbaycan Tarihi,s.257;T.Swietochowski,Müslüman Cemaatten Ulusal Kimli?e Rus Azerbaycan’?,1905-1920,Çev.Nuray Mert, Ba?lam Yay?nlar?,?stanbul 1988,s.210.
[19]Azerbaycan Hükümetinin Erivan’daki Diplomatik Temsilcisi Tekinski ile yapt??? gizli ?ifreli telgraf haberle?mesi,
Ermeniler taraf?ndan günü gününe elde edilip de?ifre edilmi? ve Bu resmi belgeler Azerbaycan’?n Sovyet i?galine u?rad??? günlerde Ermenistan Cumhuriyeti D??i?leri Bakanl??? taraf?ndan yay?nlanm??t?(Bkz.Gaghtni pastatghtere:Adrbedjani davadrakan gordsuneutiunits mi edj[Gizli belgeler:Azerbaycan’?n komplo faaliyetlerinden bir sayfa],Erevan 1920).?ngiltere D??i?leri Bakanl???n?n Tiflis’teki temsilcisi H.C.Luke Erivan’dan kendisine ula?t?r?lan bu belgelerin ?ngilizce tercümesini 5 Haziran 1920’de ?ngiltere D??i?leri Bakan????na göndermi?tir.“A Page From the Azerbaijan Government’s and their Representatives’ Activities in the Confines of Armenia[Azerbaycan Hükümetinin ve onun temsilcilerinin Ermenistan s?n?rlar? içindeki faaliyetlerinden bir sayfa]”ba?l??? ile bkz.Public Record Office,FO 371/4941,E 7085.
[20]Public Record Office(PRO),ad? geçen belge(a.g.b.):S?ra:1,Tekinski’den Azerbaycan D??i?leri Bakan?na,No:6,22 Mart 1919)
[21]Tekinski’nin verdi?i bilgiye göre,bu s?rada Ermenistan herbiri üç taburdan olu?an 6 piyade alay?na sahiptir.Bunun yan?nda Karaba?’da 6 tabur ile Erivan’da 1 muhaf?z(Karaulny)taburu kurulmaktad?r.Nizami olmayan kuvvetler(khumbapetzky)de te?kil edilmektedir.Halihaz?rda piyade kuvvetlerinin say?s? 10 binin üzerinde de?ildir.Bu sebeple alaylar? güçlendirmek için seferberlik ça?r?s? yap?lmaktad?r.Üç süvari tümeni(her biri üç bölüklü)vard?r.Fakat sadece bir bölük atl?d?r.?ki sahra bataryas?,be? da? bataryas? ve bir atl? batarya ile Gürcülerden ele geçirilen üç z?rhl? tren vard?r.Ayn? belge:PRO,a.g.b., S?ra:2,Tekinski’den Azerbaycan Cumhuriyeti Ba?bakan?na,D??i?lerine de tekrar edilmi?tir.No:41,10 Nisan 1919.
[22]PRO,a.g.b.,S?ra:3,Tekinski’den D??i?leri Bakan?na,No:60,18 Nisan 1919)
[23]S?ra:4,Tekinski’den Azerbaycan Cumhuriyeti D??i?leri Bakan? Caferov’a acele i?aretli,No:71,29 Nisan 1919.Belgede Nahç?van’?n i?gal edilece?i tarihin yanl??l?kla 3 Mart 1919 yaz?lm??t?r.
[24]PRO,a.g.b.,S?ra:5,Tekinski’den Azerbaycan Cumhuriyeti D??i?leri Bakan?na acele 29 Nisan 1919;?smail Musayev,Azerbaycanin Nahç?van ve Zengezur Bölgelerinde Siyasi vaziyet ve Harici Devletlerin Siyaseti(1917-1921),Bakü:Bakü Üniversitesi Yay.,1996, s.131.
[25]PRO,a.g.b.,S?ra:7,Tekinski’den Ba?bakan’a No:7,1 May?s 1919.General George Milne ?ngiltere’nin Karadeniz Ordusu Komutan? ve Kafkasya’da Askeri Harekat?ndan sorumludur.General W.M.Thomson ?ngiltere’nin Güney Kafkasya i?gal ordular?n?n komutan?d?r.
[26]PRO,a.g.b.,S?ra:18,Tekinski’den D??i?leri Bakan?na,No:98,1 May?s 1919
[27]PRO,a.g.b.,S?ra:9,Tekinski’den Azerbaycan Cumhuriyeti Ba?bakan?na D??i?leri Bakan?na tekrar edilmi?tir.No:82 4 May?s 1919.Bu telgraf?n Rusças? için bkz.Atahan Pa?ayev,Azerbaycan Belgelerinde Ermeni Sorunu(1918-1920),Ba?bakanl?k Devlet Ar?ivleri Genel Müd.Yay.,Ankara 2001,s.534
[28]PRO,a.g.b.,S?ra:10,Tekinski’den Azerbaycan Cumhuriyeti Ba?bakan?na D??i?leri Bakan?na tekrarlanm??t?r.No:83,4 May?s 1919).
[29]PRO,a.g.b.,S?ra:11,D??i?leri Bakan? ad?na Ziyathanov’dan Tekinski’ye No:36:5 May?s 1919.
[30]PRO,a.g.b.,S?ra:13,Tekinski’den D??i?leri Bakan?na No:92,9 May?s 1919.
[31]S?ra 15,Tekinski’den Azerbaycan Cumhuriyeti Ba?bakan?na,D??i?lerine tekrarlanm??t?r.No:93,10 May?s 1919
[32]PRO,a.g.b., S?ra: 19,D??i?leri Bakan? Ziyathanov’dan Tekinski’ye No:18 May?s 1919
[33]Richard G.Hovannisian,The Republik...,s.242-245
[34]?smail Musayev,Azerbaycan'?n Nahç?van ve zengezur Bölgelerinde Siyasi Vaziyet ve Harici Devletlerin Siyaseti(1917-1921), Bakü:Bakü Universitesi Yay.,1996,s.129-140.
[35]Atahan Pa?ayev,“Giri?,Azerbaycan Belgelerinde Ermeni Sorunu(1918-1920),Ba?bakanl?k Devlet Ar?ivleri Genel Müd.Yay., Ankara 2001,s.XVIII-XXII.
[36]Atahan Pa?ayev,“Giri?”,a.g.e.,s.XVIII-XXII.
[37]Muhammed Erat,“Kars ve Çevresinde Ermeni Mezalimi(1919)”,Kafkas Ara?t?rmalar?,III,?stanbul 1997,s.143-163;Muhammed Erat, “Kaz?m Karabekir Pa?a’n?n Ermeniler Üzerine Harekat?”,Kafkas Ara?t?rmalar?,II,?stanbul 1996,s.93-105;Mehmet Saray,Atatürk’ün Sovyet Politikas?,?stanbul 1984,s.43-47.
| | | | ----------------------
* İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Öğretim Üyesi,İstanbul -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | | | | | « Geri | | | |
|
|
| | |
Anasayfa
İletişim
