Fransız Arşiv Belgelerinin Işığında Doğu Lejyonu'nun Kuruluşu ve Faaliyetleri II

Öz: Bu makale Kasım 1916’dan Temmuz 1917’ye kadar Doğu Lejyonu ile ilgili gelişmeleri incelemek üzere kaleme alınmıştır. Bu dönemde Doğu Lejyonu küçük bir firari Ermeni topluluğundan büyük bir askeri birliğe dönüştürülmüş ve Osmanlı topraklarına saldırmaya hazır hale getirilmiştir. İşte bu makale bu dönüşümü analiz etmek ve detaylarını ortaya çıkarmayı amaçlamaktadır. Bu çerçevede makalenin özünü Fransa’nın Doğu Lejyonu’na asker toplama çabaları oluşturmaktadır. Fransız arşiv belgelerine dayanarak Fransızlar aracılığı ile Kuzey ve Güney Amerika’ya gönderilen delegelerin faaliyetleri, bunların asker toplamak için yürüttükleri propaganda etkinlikleri, Fransız Dışişleri Bakanlığı ile Savaş Bakanlığı arasında Doğu Lejyonu’nun hukuki statüsü ile ilgili yaşanan tartışmalar ve Kıbrıs’ta bu Lejyon için kurulan Monarga kampı ile ilgili detaylar bu makalede işlenecek olan başlıca konulardır.

Anahtar Kelimeler: Doğu Lejyonu, Fransa, Ermeni Sorunu, Monarga Kampı, Amerika Birleşik Devletleri

Abstract: This article is written in order to examine the developments regarding the Eastern Legion from November 1916 to May 1917. This period is significant because of the transformation of the Eastern Legion from a small fugitive community to a full scale military batallion which had become ready for attacking the Ottoman Empire. This article aims to analyze this transformation and to illuminate the details about that. Within this framework, the substance of this article was the French attempts to provide volunteers for the Eastern Legion. Main themes of the article are the activities of the delegates sent by France to North and South Americas, the propaganda facilities that were organized by these delegates to attract volunteers, the discussions between the French Foreign Ministry and the Ministry of War on the legal status of the Eastern Legion and the details about the Monarga camp established for the Legion in Cyprus.

Key Words: Eastern Legion, , Armenian Question, Monarga Camp,

Giriş

Bu makale Review of Armenian Studies dergisinin 10. sayısında yayımlanan ‘Establishment and Activities of the French Legion d’Orient (Eastern Legion) in the Light of French Archival Documents’ (Fransız Arşiv Belgeleri Işığında Fransız Doğu Lejyonu’nun Kuruluşu ve Faaliyetleri) başlıklı makalenin devamı niteliğindedir. Bir önceki makalede 19. yüzyılın son çeyreğinden 1916 yılının son aylarına kadar Ermeni-Fransız ilişkilerinin genel bir değerlendirmesi yapılmıştı. Buna göre 1880’lerden itibaren çeşitli Fransız kentlerinde kurulan Ermeni komitelerinin faaliyetleri incelenmiş, Fransız yöneticilerin bu faaliyetlere göz yumduğu, hatta desteklediği belgeleriyle gözler önüne serilmiş ve Ermeni komitelerinin Osmanlı İmparatorluğu’ndaki Ermeni isyanlarındaki rolü üzerinde durulmuştu. Ayrıca Musa Dağı olaylarından sonra Fransız gemileri ile Musa Dağı’ndan kaçırılan Ermenilerin Mısır’daki Port Said’de kurulan bir kampa nasıl yerleştirildikleri, bu Ermenilerden Osmanlı İmparatorluğu’na karşı kullanılmak üzere bir askeri birlik oluşturma fikrinin nasıl ortaya çıktığı ve Doğu Lejyonu adı verilen bu birliğin nasıl kurulduğu incelenmişti. Diğer bir deyişle bu ilk makale 1916 yılının Kasım ayında Doğu Lejyonu’nun resmen kurulması ile noktalanmıştı.

Bu makalede ise bu noktadan hareketle Kasım 1916’dan Temmuz 1917’ye kadar Doğu Lejyonu ile ilgili gelişmeler incelenmektedir. Bu dönemde Doğu Lejyonu küçük bir firari Ermeni topluluğundan büyük bir askeri birliğe dönüştürülmüş ve Osmanlı topraklarına saldırmaya hazır hale getirilmiştir. İşte bu makale bu dönüşümü analiz etmek ve detaylarını ortaya çıkarmak üzere kaleme alınmıştır. Bu çerçevede makalenin özünü Fransa’nın Doğu Lejyonu’na asker toplama çabaları oluşturmaktadır. Fransız arşiv belgelerine dayanarak Fransızlar aracılığı ile Kuzey ve Güney Amerika’ya gönderilen delegelerin faaliyetleri, bunların asker toplamak için yürüttükleri propaganda etkinlikleri, Fransız Dışişleri Bakanlığı ile Savaş Bakanlığı arasında Doğu Lejyonu’nun hukuki statüsü ile ilgili yaşanan tartışmalar ve Kıbrıs’ta bu Lejyon için kurulan Monarga kampı ile ilgili detaylar bu makalede işlenecek olan başlıca konulardır.

Makalede işlenen bütün konularla ilgili belgeler Fransa Dışişleri Bakanlığı’nın arşivlerinden temin edilmiştir. Bu makalede özellikle bu arşivin 891 ve 892 numaralı Doğu Lejyonu ile ilgili dosyalarında bulunan belgeler tetkik edilmiştir. Belgeler kronolojik olarak tasnif edildiğinden bu makale de kronolojik bir yapıda ilerlemektedir. Bu iki ciltte bulunan yaklaşık 400 belge dikkatle incelenmiş ve belgelerden edinilen bilgiler yorumlanarak bu makale hazırlanmıştır. Kısacası makalede incelenen konular sıradan bir beyin fırtınası neticesinde bir araya getirilmiş ikincil kaynaklara dayalı yorumlara değil, detaylı bir biçimde tetkik edilmiş ve belgelendirilerek tasnif edilmiş birincil kaynaklardan temin edilen bilgilerden müteşekkildir. Zira makalenin yazarı ancak bu çeşit bir metodoloji ile tarihin karanlık sayfalarının aydınlatılabileceğine inanmaktadır.

Albay Romieu’nun 4 Aralık 1916 Tarihli Raporu: Doğu Lejyonu’nun Yapısı ve Sorunları

1916 yılının son günlerinde Doğu Lejyonu’nu kurmakla görevlendirilen Albay Romieu Fransa Dışişleri Bakanlığı’na uzunca bir rapor göndermişti. Bu raporda öncelikle Doğu Lejyonu’nun Kıbrıs’ta nerede kurulduğu, ilk etapta kaç kişiden müteşekkil olduğu, kampın iaşesinin ve diğer askeri ihtiyaçlarının ne şekilde karşılandığı gibi temel bilgiler verilmekteydi. Bu rapordan anlaşıldığı üzere, Doğu Lejyonu’nun kampı Kıbrıs’ta Famagusta’ya 24 km, Trikomo’ya 2 kilometre mesafedeki Monarga’da kurulmuştur. Kampta halihazırda geçmiş yaşamlarında duvarcı ustası veya marangoz olarak çalışmış 54 Ermeni bulunmaktadır. Kampın sakinlerinin kıyafetleri ve diğer bazı ihtiyaçları Port Said ve İskenderiye’deki İngiliz dükkanlarından temin edilmektedir. Romieu bu arada Lejyon için adaya 600 tüfek getirildiğini de vurgulamaktadır. Rapora göre Ermeni gönüllüleri henüz askeri eğitime başlamışlardır; askeri eğitim için Fransız subayların adaya gelmesi beklenmektedir.[1]

Bu genel bilgilendirmenin ardından raporda bahsedilen ikinci önemli konu Doğu Lejyonu’nun nüvesini teşkil eden Cebel Musa Ermenilerinin, Lejyonun tam anlamıyla teşekkülü için yeterli görülmemesi üzerine Mısır’da bulunan Ermeni komitelerinden temsilcilerin Amerika’ya gönderilerek burada yaşayan Ermeni ve Suriye asıllı kişilerden gönüllü toplanması hususudur. Romieu, Ermeniler arasıdaki siyasi bölünmenin etkilerinin farkında olduğu için Dış İşleri Bakanlığı’na Amerika kıtasına gönderilebilecek Ermenilerin isimlerini verirken, bunların bu kıtada bulunan farklı siyasi görüşteki Ermenilere hitap edebilmeleri ve Ermeniler arasındaki siyasi farklılıkların Osmanlı karşıtlığı ile törpülendiğinin yansıtılabilmesi için farklı Ermeni siyasi gruplarından seçilmesi gerektiğini vurgulamaktadır. Buna göre, raporda Ramgavar Partisi’nden (Ermeni Demokrat Partisi) M. M. Tekyan ve Hınçak Komitesi’nin iki ayrı fraksiyonunun başkanları M. M. Anslanian ve Sapaghulian’ın isimleri böyle bir görev için zikredilmiştir.

Raporun belki de en ilginç yönü Romieu’nun Hınçak Komitesi temsilcileri hakkında bu temsilcilerin 1895’teki Ermeni terörist faaliyetlerine (actes du terrorism Arménien) karıştıkları ve Zeytun isyanında rol oynadıklarının açıkça belirtmesidir.[2] ‘Terörism’ gibi ciddi bir suçlamanın bizatihi Doğu Lejyonu’nun Fransız Komutanı’ndan gelmesi ise son derece dikkat çekicidir.

Raporda sözü edilen bir diğer önemli husus da Doğu Lejyonu’na sadece Ermenilerden değil Suriyelilerden de gönüllü alınmasına ilişkindi.[3] Bu çerçevede Romieu’nun raporuna istinaden Dışişleri Bakanı tarafından hazırlanan bir notta Lejyona yalnızca Ermenilerin değil Suriyelilerin de alınacağı belirtiliyordu. Notta ayrıca Suriyelileri Lejyona dahil etmek üzere Dr. Lakkat adında bir Suriyelinin görevlendirildiğini, özellikle Güney Amerika’da kalabalık olan Suriyeli toplulukları askere almak yoluyla Lejyondaki asker sayısını arttırmanın mümkün olduğu belirtilmekteydi.[4]

Kısacası bu raporun en önemli özelliklerinden biri Doğu Lejyonu’nda yalnızca Ermeni kökenli değil, Arap kökenli Osmanlı vatandaşlarının da bulunacağının altının çizilmesiydi. Lejyona Müslüman ve Hıristiyan Araplardan da asker alınabilecekti. Bu noktada dikkat çeken bir başka husus da Fransız arşiv belgelerinde “Arap” ibaresinin kullanılmamasıdır. Bunun yerine “Suriyeli” (syrien), “Lübnanlı” (libanais), “Maruni” (maronite), “Ensari” (ansari) gibi coğrafi bölge veya aşiret isimleri kullanılmaktadır. Fransa’nın Birinci Dünya Savaşı’nın ardından Suriye ve Lübnan devletlerinin kurulmasına ön ayak olmasının arka planı bu detaylı sınıflandırmada bulunabilir. Diğer bir deyişle bu sınıflandırma Fransa’nın daha 1916 gibi erken bir tarihte bile Osmanlı İmparatorluğu’nun gelecekti akıbeti ile ilgili planları olduğu şeklinde yorumlanabilir. Diğer bir ilginç nokta da Fransa’nın Müslüman ve Hıristiyan Arap ayrımı yapmamasıdır. Nitekim birçok Müslüman Arap kökenli Osmanlı vatandaşı da Doğu Lejyonu’na katılarak Osmanlı İmparatorluğu’na karşı savaşmıştır. Kısacası bütün bu farklı dini ve etnik kökenden gelen gönüllüler tek bir ortak noktanın, yani Osmanlı karşıtlığının çerçevesinde toplanmışlardır.

Raporunun sonuç kısmında Albay Romieu dört bölükten müteşekkil bir birlik oluşturacağını, bunlardan ikisinin Cebel Musa Ermenileri tarafından, birinin Mısır’daki Ermeni gönüllüleri, Osmanlı tebası olan Ermeni kökenli asker kaçakları ve Hindistan’da bulunan Ermeni savaş esirleri tarafından, sonuncusunun da Mısır’daki Lübnanlı gönüllülerden kurulacağını belirtmekteydi.[5] Diğer bir deyişle 1916 Aralığının başında Doğu Lejyonu’nun askeri yapısı kesin olmamakla beraber planlanmaya başlamıştı.

Doğu Lejyonu’na Amerika’dan Gönüllü Temin Edilmesi Girişimleri

Doğu Lejyonu’nun ilk etapta en önemli sorunu gönüllü sayısının yetersizliği idi. Bu sorunun halledilmesi için bazı yeni girişimleri gerekli gören Fransız yetkililer gönüllü toplanması için – Albay Romieu’nun raporuna istinaden - Amerika’ya bir Ermeni komitesi gönderilmesini kararlaştırmışlar[6] ve bu çerçevede  Ramgavar Partisi’nden M. M. Tekyan, Hınçak Partisi’nden Sapahgulian ve Taşnak Partisi’nden Ardabast Khatchig Hanemyan’dan müteşekkil bir komitenin Amerika kıtasına gönderilmesini karara bağlamışlardır.[7] Daha sonra Ramgavar Partisi’nden Tekyan yerine Mihran Damadyan delege olarak seçilmiştir.[8] Daha önce de belirtildiği üzere bütün bu delegeler daha önce Osmanlı Devleti’ne karşı gerçekleştirilen isyan hareketlerinin kışkırtıcılığını yapmış, Osmanlı karşıtı görüşleri ile tanınan Ermenilerdir.

Bu kararın hemen ardından Fransa’nın Washington, Buenos Aires, Rio de Janeiro, Montevideo, Caracas temsilcilikleri Ermeni komitesinin seyahati hakkında bilgilendirilmiş ve bu kentlerde görev yapan temsilcilerden gönderilecek olan delegelere ellerinden gelen yardımın yapılması talep edilmiştir.[9] Doğu Lejyonu ile ilgili benzer bir bilgilendirme de Fransa’nın St. Petersburg Büyükelçisine yapılmıştır.[10] Ancak bu delegeler hakkında yürütülen yazışmalar gizli tutulmuştur. Özellikle Amerika’ya gönüllü toplamak amacıyla bir komite gönderilmesinin Amerikalı yetkililer tarafından öğrenilmemesi için çaba harcanmıştır. Bütün bu yazışmaların ardından Hanemyan ve Sapahgulian 2 Ocak 1917 tarihinde Amerika’ya yapacakları seyahatin ilk aşaması olarak Port Said’den Marsilya’ya hareket etmişlerdir.[11]

Bu yolculuğun hemen ardından 11 Ocak’ta Fransa Dışişleri Bakanı Aristide Briand[12] Fransa’nın Washington Büyükelçisi Jules Jean Jusserand’a[13] Hınçak Komitesi temsilcisi Sapahgulian ve Taşnak Komitesi temsilcisi Hanemyan’ı tanıtan ve bu iki Ermeni’nin Amerika’ya doğru yola çıkacağını bildiren bir telgraf göndermiştir. Bu telgrafta Sapahgulian’dan “değerli bir hatip” ve “Türkiye’de yaşayan Ermenilerin çıkarlarını savunan” biri olarak söz edilmektedir.[14] Jusserand’a gönderilen bir diğer telgrafta ise Mihran Damadian ve Hanemyan’ın Osmanlı, Sapahgulian’ın ise İran vatandaşı olduğu belirtilmiştir.[15] Diğer bir deyişle Damadian ve Hanemyan vatandaşı bulundukları devlet ile savaşmak üzere asker toplamak amacıyla Yeni Dünya’ya doğru yola çıkmaktadırlar.

Albay Romieu’nun 19 Ocak 1917 tarihli raporunda ise Mihran Damadian hakkında daha detaylı bilgi verilmektedir. Buna göre Damadian’dan çok çalışkan, mütevazı ve enerjik bir kişi olarak bahsedilirken, eskiden Van bölgesindeki Ermeni okullarının müdürlerinden biri olduğu belirtilmiş ve Sason isyanlarında önemli rol oynadığı belirtilmiştir.[16] Fransa’nın Ermeni delegelerinin neredeyse tamamını komitacı ve ihtilalci Ermenilerden seçmiş olması da son derece manidardır.

Amerika’ya gönüllü toplamak için delege gönderilmesi Fransa’nın askeri kaynaklar bakımından içinde bulunduğu sıkıntıyı göstermesi açısından son derece dikkat çekiciydi. Özellikle Kasım 1918’de sona eren kanlı Somme Savaşı Fransa’nın askeri kaynaklarını büyük ölçüde tüketmişti. Bir ara bu sıkıntı öyle ciddi bir boyuta ulaşmıştı ki, hemen her fırsat dikkatle değerlendiriliyordu. Öyle ki, bu dönemde Fransa yalnızca Amerika’daki Ermeni ve Suriyeliler ile değil İngilizler tarafından esir alınan Suriye kökenli Osmanlı vatandaşları ile de ilgileniyordu. Fransa Dışişleri Bakanlığı’ndan Fransa’nın Londra Büyükelçisi Paul Cambon’a[17] gönderilen bir mektupta Briand, Doğu Lejyonu konusunda bilgi verdikten sonra Büyükelçi’den İngiliz ordusunun elinde tutsak bulunan Suriyelilerden Osmanlı ordusuna karşı savaşma arzusu içinde olanların Fransız ordusunun emrine verilmesi hususunda girişimde bulunmasını istemekteydi.[18] Kısacası kendi birliklerini Almanya’ya karşı yürttüğü savaşta kullanan Fransa Ortadoğu’ya Fransız askeri göndermek yerine bu bölgeden topladığı gönüllülerle Osmanlı Devleti’ne saldırmayı daha uygun bulmuştu.

Doğu Lejyonu’nun Yapısal Sorunları: Hukuki Statü Tartışmaları

Birinci Dünya Savaşı’nın ağır ekonomik koşulları altında ezilen Fransa Doğu Lejyonu için fazla ödenek ayıramamıştı. Fransa’nın Kahire’deki Orta Elçisi Albert Defrance[19] Dışişleri Bakanlığı’na gönderdiği şifreli bir telgrafta Albay Romieu’nün Savaş Bakanlığı’ndan Doğu Lejyonu’nun örgütlenmesine ilişkin bir proje ve bazı talimatlar aldığını, buna göre Lejyondaki askerlere maaş ve yiyecek giderleri olarak günde 2 franklık bir ödeme yapılacağını ancak bu ödemenin son derece yetersiz olduğunu dile getiriyordu.[20] Dahası gönüllüler yaralanma, hastalık veya kaza sonucu iş yapamaz hale gelirlerse hem kendileri hem de aileleri herhangi bir emeklilik ikramiyesinden veya benzer bir ödemeden de mahrum kalacaklardı.[21]  Defrance bu düzenlemelerin gönüllüleri Lejyona katılmaktan vazgeçireceğini düşünüyor ve özellikle İngiltere’nin gönüllü askerlikle ilgili uygulamaları ile karşılaştırıldığında Fransız ordusu için çarpışacak gönüllülere sağlanan hizmetlerin azlığından yakınıyordu.[22]

Dışişleri Bakanlığı Defrance’ın bu telgrafını Savaş Bakanlığı’na göndermişti. Telgraf Savaş Bakanlığı’nda tepki ile karşılandı. 12 Aralık 1916 tarihinde Savaş Bakanlığı koltuğuna oturan ve Cezayir, Endonezya, Madagaskar ve Fas gibi pek çok Fransız dominyonunda görev yapan deneyimli bir asker olan General Hubert Lyautey’in[23] emriyle yazılan mektup, Defrance’ın bazı hatalarını Dışişleri Bakanı Briand’a bildirmekteydi. Buna göre Defrance bir kavram karmaşası yaşıyordu. Mektupta 16 Ağustos 1915 tarihli askerlik kanununa atfen Fransa’nın savaş halinde olduğu ülkelerin vatandaşlarının Fransız ordusuna dahil edilemeyeceği, dolayısıyla Doğu Lejyonu’nun Defrance’ın zannettiği gibi doğrudan Fransız ordusuna bağlı bir birlik olmadığı ancak yedek kuvvet olarak nitelendirilebileceği belirtilmekteydi. Diğer bir deyişle Fransa Osmanlı Devleti ile savaş halinde olduğundan Osmanlı vatandaşı olan Ermenilerin ve Suriyelilerin Fransız Ordusu’na resmen kabul edilmeleri hukuken mümkün değildi. Bu nedenle bu lejyonun askerleri diğer tüm yedek kuvvetlere ödendiği gibi günde 2 frank almaktaydı. Aynı şekilde yaralanma, hastalık veya kaza durumunda iş göremez hale gelen askerlere herhangi bir tazminat veya ikramiye ödemesi yapılmaması da bunların yedek kuvvet olarak değerlendirilmesinin bir sonucuydu; yoksa Ermenilere herhangi bir ayrımcılık yapılmıyordu.[24]

Kısacası, Savaş Bakanlığı Dışişleri Bakanlığı’nın eleştirilerine tepkisini Fransız ordusunun mevcut hukuk kurallarına göre işlediğini belirterek gösteriyordu. Dışişleri Bakanı Briand’ın Savaş Bakanı’na yazdığı cevabi mektubunda ise bu sorunun Ermeniler tarafından ayrımcılık olarak algılandığı; zira mevcut düzenlemelerin aynı dinden olan diğer Fransız ordusu mensuplarının tazminat ve ikramiye gibi ayrıcalıklardan yararlanırken Ermenilerin bundan mahrum bırakılması anlamına geldiği belirtiliyor ve şu sözler sarfediliyordu: “Doğu Lejyonu’nu ortaya çıkarmayı başarabilmek, askere alma sürecini iyileştirmek için yapılacaklar konusunda anlayışa varmak için yapacağımız fedakarlıklara bağlıdır.”[25] Briand ayrıca Amerika’ya gönüllü toplamak için delegeler gönderildiği şu günlerde bu aksaklıkların giderilmesinin önemini dile getiriyordu.[26]

Fransa’da bu iki siyasi kurum arasındaki tartışma devam ederken 1917 yılının ilk günü Albay Romieu Kahire’den Defrance aracılığı ile Dışişleri Bakanlığı’na Doğu Lejyonu’nun durumunu yansıtan yeni bir rapor göndermiştir. Bu raporda kumandanlığını Yüzbaşı Bouffe’nin üstlendiği Kıbrıs’taki Monarga kampında halihazırda 300 silahlı ve teçhizatlı Ermeni bulunduğunu, bunların yüz kişiden oluşan birliklere bölündüğünü, üç hafta içerisinde bu rakamın 450’ye çıkacağını bildirmiştir. Kahire’deki Ermeni komitelerinin topladığı 150 gönüllüden Cebel Musa kökenli 42’sini Lejyona dahil edilmek üzere seçtiğini belirten General Romieu İngiliz yetkililerle iletişime geçilerek İngilizlerin El Ariş ve Magdaba esir kamplarında savaş tutsağı olarak tutulan Ermenilerin[27] Doğu Lejyonu’nun emrine verilmesi hususunda bilgilendirildiğini dile getirmiştir.[28] Ermeni kökenli esirler Fransa’nın dikkatini fazlasıyla çekmiş olacak ki, 23 Ocak’ta Defrance Dışişleri Bakanı Briand’a gönderdiği telgrafta Mezopotamya ve Hindistan’daki kamplarda tutuklu bulunan Ermenilerin sayısının 200’den fazla olduğunu belirtmiştir. Defrance ayrıca Mısır Ermenilerinden Thogrom’un Hindistan’a giderek bu esirleri ziyaret ettiğini ve esirlerin Doğu Lejyonu’na katılmak konusunda istekli olduklarını belirttiğini yazmıştır.[29] Diğer bir deyişle, Defrance esir Ermenilerle doğrudan bir bağ kurmak ve propaganda neticesinde bunları yeniden savaşa dahil etmek için bizzat bir Ermeniyi Hindistan’a göndermiştir. Ancak bu Ermenilerin tamamının sağlık durumu askere alınmaya müsait değildir, dolayısıyla yalnızca sağlıklı olanların teslim alınıp Lejyona kaydedilmesi gerektiği dile getirilmiştir.[30]

General Romieu Dışişleri Bakanlığı’na 19 Ocak 1917’de bu kez Doğu Lejyonu’na katılacak olan Suriyelilerle ilgili bir rapor göndermiştir. Romieu Suriyelilerden oldukça şikayetçidir, zira Kıbrıs’a gelerek Monarga kampına bir buçuk kilometre mesafede kamp kuran 50 Suriyeli Ermenilerin aksine çalışmak ve talim yapmak istememektedirler. Hatta 12 Ocak tarihinde bunlardan beş tanesi kamptan kaçmışlardır. Savaş Bakanlığı’nın Dışişleri Bakanlığı’na yazdığı bir yazıda Romieu’nun Suriyeliler konusunda daha dikkatli olması konusunda uyarılması bildirilmiştir.[31]

Bu arada Albay Romieu’nun başarıları da Fransız siyasi ve askeri çevrelerinde takdirle karşılanmaktadır. Fransa’nın Hicaz’daki Askeri Misyon Şefi Albay Edouard Bremond, Albay Romieu hakkında Dışişleri Bakanlığı’na bir rapor göndermiş ve kendisinden övgüyle bahsetmiştir. Bu raporda Romieu’nün azmine vurgu yapılmış, bu kadar kısa sürede bu lejyonu derleyip toparlaması takdir edilmiştir. Ayrıca kamptaki Ermenilerin heyecanlı ve enerjik olduklarından bahsedilmiş, Ermeni ırkının cesur, zeki ve Fransız subayların direktifleri altında güçlü bir birlik oluşturacak karakterde olduğu vurgulanmıştır. Suriyeliler ile ilgili olarak daha olumsuz yorumlara yer verilmektedir. Buna göre Suriyeliler arasındaki mezhep çatışmaları bu ırkın Ermeniler kadar etkin bir güç olmasını engellemektedir.[32]

Bu arada 6 Ocak 1917 tarihinde gizli kaydıyla Savaş Bakanlığı Doğu Lejyonu’nun kuruluşu ile ilgili bir talimatname yayınlamıştır. Bu talimatnamede 15 Kasım 1916 tarihinde Osmanlı İmparatorluğu tebasından, özellikle de Ermenilerden, Suriyelilerden ve Araplardan müteşekkil bir destek birliği oluşturulduğu, bu birliğin tamamen gönülülük esasına göre teşkil edildiği, birliğin merkezinin Kıbrıs’ta Fransız subayların idaresinde kurulduğu belirtilmektedir.[33] Doğu Lejyonu’nun hukuki alt yapısını ise 26 Kasım 1916 tarihli ve 7.966 9/11 sayılı talimatname oluşturacaktır.

Bu hukuki düzenlemeler Dışişleri Bakanlığı ve Savaş Bakanlığı arasında Doğu Lejyonu’nun hukuki statüsü üzerinde yaşanan tartışmaları sona erdirememiştir. Aslında her iki Bakan da koltuklarını Mart 1917’de yeni bakanlara devretmişlerdir. 14 Mart’ta tarihinde Savaş Bakanı Hubert Lyautey yerini Lucien Lacaze’ye, 20 Mart’ta da Dışişleri Bakanı Aristide Briand yerine Alexander Ribot’a bırakmıştır. Tarışma yeni Bakanlar arasında da devam etmektedir. Savaş Bakanlığı’nın Dışişleri Bakanlığı’na gönderdiği 25 Mart 1917 tarihli mektupta Lacaze Ribot’un bu konudaki ısrarını boşa çıkartarak Ermeniler ve Suriyeliler’i diğer askerlerle aynı statüye getirmenin hem 16 Ağustos 1915 tarihli askere alma kanunu hem de bu kanunun Senato’da görüşüldüğü 3 Temmuz 1915 tarihli toplantıda kanunla ilgili açıklamalara göre mümkün olmadığını dile getirmiştir.[34] Bu nedenle bu askerlerin ailelerine her hangi bir ödeme yapılamayacaktır. Ancak yaralanma sonucunda tamamen iş göremez duruma gelen askerlerin eşlerine 500 frank, babalarına 400 frank, annelerine 200 frank, 18 yaşından küçük erkek çocuklar için 150 frank ve 18 yaşından küçük evli olmayan kız çocuklar için 100 frank ödenmesi kararlaştırılmıştır.[35] Bu düzenleme Dışişleri ve Savaş Bakanlıkları arasındaki uzlaşmayı simgelemektedir.

Amerika Kıtasındaki Gönüllü Toplama Faaliyetleri

Bir taraftan Fransa’da Doğu Lejyonu’nun hukuki statüsü ile ilgili tartışmalar yaşanırken diğer taraftan 1917 yılının Şubat ayında Ermeni delegeler Amerika’ya varmış ve gönüllü asker toplamak için girişimlere başlamışlardır. Ancak ortada çok ciddi bir sorun vardır. Amerika Birleşik Devletleri henüz Birinci Dünya Savaşı’na dahil olmadığından[36] Amerikan kanunlarına göre savaşan tarafların Amerikan toprakları dahilinde gönüllü asker toplamaları, Amerika’yı da savaşa taraf yapacağından kesinlikle yasaktır. Bu nedenle Fransa’nın Washington Büyüleçisi Jusserand Dışişleri Bakanlığı’na gönderdiği bir mektupta kendisinden istenenler konusunda şaşkınlığını dile getirmekten çekinmemektedir:

“Birleşik Devletler ve Almanya arasında bir savaşın kesin olmamakla beraber ihtimal dahilinde olduğu şu günlerde bizi zor durumda bırakacak her türlü girişimden uzak durmamız çıkarımız gereği iken, yerine getirmekle görevlendirildiğim talimatların – doğal bir şeymiş gibi - akredite olduğum ülkenin kanunlarını ihlal etmeyi de içerdiğini son derece büyük bir şaşkınlıkla öğrenmiş bulunuyorum.”[37]

Jusserand aynı zamanda Amerika’daki Ermeni ve Lübnanlıların Türk ve Alman ajanlar tarafından izlendiklerini dolayısıyla askere alma kampanyasının gizliliğinin uzun süre sürdürülmesinin mümkün olmadığını dile getirmektedir.[38] Jusserand bu mektuptan yaklaşık bir hafta sonra yazdığı bir diğer mektupta uyarılarını yinelemekte ve İngilizlerin Mısır gibi neredeyse kendilerine tamamen bağlı bir ülkede bile Ermenilerin askere alınmasını bu kadar desteklemediklerini belirtmektedir.[39] Dışişleri Bakanlığı ise Jusserand’a Fransa’nın Doğu Lejyonu ile ilgili Ermenilerin bu girişimine kayıtsız kalamayacağı, Fransa’nın “iki Amerika’da” bulunan temsilciliklerinin bu konuda Ermeni delegelerine göstereceği yardımın bulundukları ülkelerin kanunlarının ihlaline yol açmayacağını belirterek Fransa’nın bu delegelere yardımcı olması gerektiğinin altını çizmiştir.[40] 2 Mart 1917 tarihinde Jusserand Ermeni delegelerle görüştüğünü ve onları Amerikan hukuk kurallarını ihlal edecek ve Fransa’nın başını derde sokacak girişimlerden kaçınmalarını tavsiye ettiğini bildirmektedir.[41]

Jusserand’ın ortaya koyduğu tehlike aslında çok ciddidir. Savaş kurallarına göre savaşa taraf olmayan ülkelerden birinde savaşan taraflardan biri için asker toplama faaliyetleri yürütülürse o ülke savaşa dahil olmuş sayılabilirdi. Diğer bir deyişle eğer Fransa tarafından gönderilen delegeler Fransa Ordusu’nda savaşmak üzere Amerika’da gönüllü toplayacaklarsa ve bu durum açığa çıkarsa ABD savaşa dahil olmuş muamelesi görebilirdi.

Amerika’da Suriyeli Gönüllülerin Askere Alınması

1917 yılının Şubat ayında Ermeni delegeler Amerika’ya ayak basarken aynı zamanda Fransa’da Amerika’daki Suriyelilerin de askere alınması konusunda Ermenilerin izlediği yolun izlenmesi ve Amerika’ya Suriyeli delegelerin gönderilmesi kararlaştırılmıştır. Bu delegelerin seçimi için Fransa’nın Kahire’deki Ortaelçisi Defrance’ın görevlendirilmesine karar verilmiş, halihazırda iki Arap delege ile irtibata geçildiğini ve bunların birinin bu görevi kabul ettiği belirtilmiştir.[42]

Amerika’daki Suriyeliler Fransa’nın hedefindeki tek Suriyeli topluluk değildi. Fransa daha düşük bir maliyetle Mısır’daki Suriyelilerden asker yazma girişimlerine başlamak istiyordu. Ancak Bakanlık, Mısır İngilizlerin işgali altında olduğundan Mısır topraklarında asker toplayabilmek için İngiltere’nin müsadesini almak zorundaydı. Bu çerçevede Fransa’nın Londra Büyükelçisi Paul Cambon’dan bu konuda İngiliz Hükümeti’nin bilgilendirilmesi talep edildi. 28 Şubat 1917’de Cambon’un Fransa Dışişleri Bakanı Aristide Briand’a yazdığı bir mektupta, kendisinden talep edilen İngiliz Hükümeti’nin Doğu Lejyonu’nun kurulması konusunda bilgilendirilmesi görevini yerine getirdiğini, ancak İngilizlerin bu birliğe herhangi bir destek vermelerinin savaş koşulları altında mümkün olmadığını dile getiriyordu.[43] Diğer bir deyişle İngilizler bu işe sıcak bakmıyor, hatta kendi güvenlikleri için bir tehdit oluşturabileceğini düşünüyorlardı. Fransa’nın Kahire Ortaelçisi Defrance da 6 Mart tarihinde Dışişleri Bakanı Briand’a gönderdiği mektubunda İngiliz Hükümeti’nin bilgilendirildiğini haber aldığını, bundan dolayı Mısır’daki İngiliz Yüksek Komiseri Sir Francis Reginald Wingate[44] ile Mısır’daki Suriyelilerin askere alınması konusunda görüştüğünü ancak Yüksek Komiserin cevabının olumsuz olduğunu belirtmektedir.[45] Bu olumsuz cevabı aldıktan sonra Defrance Albay Romieu’ya bu girişimden en azından şimdilik vazgeçilmesini bildirmiştir. Wingate Defrance’a Mısır’daki Suriyelilerin İngiliz İşçi Birlikleri için kullanılabileceğini, bu yüzden bu işgücünden mahrum kalmak istemediklerini bildirmiştir.[46]

İngiltere’nin bu olumsuz cevabını telafi edebilmek için Fransa yüzünü yeniden Amerika kıtasına dönmüştür. Fransa’nın Rio de Janeiro Ortaelçisi Paul Claudel Dışişleri Bakanı Briand’a yazdığı mektupta Brezilya’da bulunan Suriyeliler Komitesi’nin Başkanı olan M. Trad’ın bildirdiğine göre Brezilya’nın güney bölgelerinde 8 ila 10 bin Suriyelinin yaşadığını ifade etmektedir.[47] Ancak Claudel’e göre ilk heyecan geçtiğinde gönüllü toplama işleminin büyük zorluklara gebe olduğu anlaşılmıştır; zira Brezilya’da yaşayan Suriyelilerin silah kullanma vb. askeri pratiklerle bir alakaları yoktur. Yine de mektubun yazıldığı güne kadar yaklaşık 200 Suriyeli Doğu Lejyonu’na katılmak üzere isimlerini yazdırmışlardır.[48]

Claudel bir başka ilginç bilgi daha vermektedir. Savaş için Amerika kıtasından gönüllü toplama pratiği yeni bir pratik değildir. Halihazırda Arjantin’de bir Çek Komitesi Çek kökenli Arjantin vatandaşlarını Avusturya’ya karşı savaşmak için örgütlemektedir.[49] Claudel benzer bir çabanın Brezilya’da yürütülmesinin daha kolay olduğunu zira Osmanlı Devleti’nin Sao Paulo’da yetkileri tam olarak tanımlanmamış bir temsilcisinin dışında bölgede herhangi bir temsilcisinin bulunmadığını dile getirmektedir.[50] Claudel mektubuna Fransa’nın Bahia ve Sao Paulo Konsoloslarının ilgili raporlarını da eklemiştir. Buna göre Bahia Konsolosu Orlandi, Michel Chalhoub adlı bir Lübnanlı’nın derhal üç Suriyeliden oluşan bir komite kurarak Doğu Lejyonu için asker toplamaya başladığını belirtmektedir.[51] Sao Paulo Konsolosu Birlé ise Sao Paulo’da Suriye Vatanseverler Cemiyeti adında bir organizasyonun yaklaşık 200 gönüllü topladığını dile getirmektedir.[52]

Bu arada 1917 yılının Mart ayının başlarında Amerika’ya gönüllü asker toplamak üzere gidecek olan Suriyeli delegeler de belirlenmişti. Dışişleri Bakanı Briand’ın Fransa’nın Kahire Ortaelçisi Defrance’a gönderdiği mektupta Şeyh Yusuf Kazen ve Cemil Merdan Bey’in Suriyelileri temsilen Amerika’ya gönderilmek üzere Fransa’ya davet edildiği belirtilmekteydi.[53] Defrance da cevabi mektubunda her iki Suriyeli’nin de Fransa’nın teklifini kabul ettiğini ve Paris’e gitmek üzere yola çıktıklarını, kendilerine kişi başı 2000 frank ödendiğini yazmaktaydı.[54]

Defrance İngilizlerin Mısır’daki Suriyelilerin Doğu Lejyonu’na katılması konusundaki katı tavırlarından vazgeçmeye başladıklarını ifade eden bir mektubu 28 Mart tarihinde yeni Dışişleri Bakanı Ribot’a göndermekteydi. Buna göre Kahire’nin önde gelen Suriyelilerinden biri Sir Francis Reginald Wingate’i ziyaret etmiş ve Suriyelilerin Fransızların safında çarpışabilmeleri için müsaade istemişti. Wingate’in buna cevabı şöyle olmuştu: “Sizi temin ederim, Fransızlar bizimle anlaşmaya çalışmaktan başka bir şey yapmıyorlar, biz de Fransızlarla anlaşmaya varmak için çalışmaktan başka birşey yapmıyoruz.”[55] Yine de Dışişleri Bakanlığı İngilizlerin Mısır’daki Suriye kökenlilerin askere alınmasına yanaşmadıklarından şikayet etmektedir ve İngiltere’nin bu tavrını Fransa’nın Suriye politikasına karşı önyargılı bir kampanya (une campagne préjudiciable à notre politique en Syrie) olarak nitelendirmektedir.[56]

Bu arada Fransa’da yaşayan Ermeni ve Suriyeliler de Dışişleri Bakanlığı’na başvurarak Fransa’da Doğu Lejyonu için gönüllü toplamak istediklerini belirtmişlerdir. Marsilya’da yaşayan Sahatjian adındaki bir Ermeni ile Paul Daher adındaki bir Suriyeli Marsilya bölgesindeki gönüllü Ermeni ve Suriyelilerin Doğu Lejyonu’nda dahil edilmeleri konusunda bölgedeki askeri yetkililere başvurmuşlardır.[57]

18 Mayıs tarihinde Dışişleri Bakanlığı’ndan Savaş Bakanlığı’na yazılan bir mektupta Suriyeli Dr. Cesar Jean Lakkah’ın, Maruni Şeyhi Joseph el Khazen ve Lübnanlı Müslüman Merdan Bey’in Güney Amerika’daki Suriyelileri Doğu Lejyonu’na dahil etme projesine yardım etmek üzere Güney Amerika yolculuklarının ilk ayağı olan Lizbon’a doğru yola çıkacağını belirtmiştir.[58] Mektup ayrıca bu komitenin toplayacağı gönüllülerin Fransa’ya nasıl getirileceği konusunda da bir takım öneriler içermektedir. Buna göre Fransa’nın Güney Amerika’daki temsilcilerinin gönüllülerin lejyona katılmak istediklerine dair belgelerini düzenleme yetkisi yoktur. Dolayısıyla bu sorumluluk bölgesel komitelere aittir. Toplanan gönüllüler askere alınmak için gereken fiziksel koşulları sağlayıp sağlamadıklarının anlaşılması için tıbbi muayeneden geçirilecektir. Gönüllüler onları Güney Amerika’dan Fransa’ya taşıyacak olan gemilerin dördüncü sınıf kamaralarında, komite üyeleri ise üçüncü sınıf kamaralarında yolculuk edeceklerdir. Komiteler gönüllülerin isim, soy isim, yaş ve yolculuk ücretlerini içeren bir listeyi Fransız Konsolosuna teslim edeceklerdir. Gönüllüler Fransa’ya vardıklarında Dışişleri Bakanlığı durumu hem Savaş Bakanlığı’na hem de Fransa’daki Ermeni ve Suriye Komitelerinin liderlerine bildirecektir. Eğer yolcuların niteliğinin gizliliğinin ortadan kalkma riski varsa bu gönüllülerin gönderildikleri gemilerle önemli evraklar vs. gönderilmeyecektir. Fransa’ya vardıklarında gönüllüler üç limandan (Bordeaux, Marsilya veya Le Hâvre) birinde indirilecek, bu limanlardaki karşılamada Suriye ve Ermeni komitelerinin temsilcileri bulunacaklardır. Bu temsilciler adı geçen kentlerde yaşayan saygın Ermeni ve Suriyelilerden belirlenecektir.[59] Liman görevlileri her sevkiyatta Dışişleri Bakanlığı’na gelen yolcuların sayılarını ve onları taşıyan gemilerin isimlerini telgraf vasıtasıyla göndereceklerdir. Bu telgraflar derhal Savaş Bakanlığı’na ve Suriye ve Ermeni Komitelerine gönderilecektir.[60]

Aynı gün Dışişleri Bakanlığı tarafından Amerika kıtasındaki Fransız temsilciliklerine çekilen telgrafta Suriyeli delegelerin Amerika’ya gönderildiği belirtilemekte ve gereken kolaylığın gösterilmesi istenmektedir. Bu arada Dr. Lakkah hakkında ilginç bir detay dikkat çekmektedir. Telgrafta Dr. Lakkah’ın Fransa’nın en büyük nişanları olan “Légion d’Honneur” ve “la Croix de Guerre” nişanları ile taltif edildiği belirtilmektedir.[61]

19 Mayıs 1917’de Fransa’nın Kahire Ortaelçisi Defrance Dışişleri Bakanlığı’na bir telgraf çekerek Boston’da bulunan Ermeni delegesi Hanemyan’ın Doğu Lejyonu’na katılmak üzere 5000 kişi toplayabileceğini ancak bu gönüllülerin sevkiyatında zorluklar yaşanabileceğini, bu nedenle de Dışişleri Bakanlığı’nın yardımını istediklerini dile getirdiğini belirtmiştir.[62] Dışişleri Bakanlığı ise cevabi telgrafında Hanemyan’ın topladığı gönüllülerin sevkiyatı için en kısa zamanda gereken tedbirlerin alınacağını bildirmiştir.[63] Yine de 5000 rakamı son derece abartılı bir rakamdır ve gerçekten de Hanemyan’ın bir anda 5000 gönüllü toplayamayacağı kısa süre sonra açığa çıkacaktır.

20 Mayıs 1917 tarihli bir diğer telgrafında ise Defrance Dışişleri Bakanlığı’na Port Said’de bulunan ve Cebel Musa Ermenilerinin yerleştirildiği kampın Fransız idaresine bırakılması için girişimde bulunulmasını tavsiye ediyordu. Buna göre kampta yaşayan erkeklerin çoğu Kıbrıs’a gönderilmiş ve Monarga kampında eğitime tabi tutulmuşlardı. Dolayısıyla kampta büyük ölçüde kadınlar ve çocuklar yaşıyordu. Bu insanlar İngilterenin idaresini değil Fransa’nın idaresini talep ettiyorlardı. Dolayısıyla bunlara Fransız fikirlerinin ve dilinin öğretilmesi tavsiye ediliyordu.[64] Kumandan Romieu da aynı fikirleri paylaşıyordu. Defrance’a gönderdiği bir mektupta Cebel Musa Ermenilerinin Doğu Lejyonunun en disiplinli birliğini oluşturduklarını, bunların geride bıraktıkları ailelerinin Fransızlar tarafından himaye edilmesinin uygun olacağını dile getirmekteydi.[65]

22 Mayıs tarihinde Savaş Bakanlığı’nın Dışişleri Bakanlığı’na yazdığı bir mektupta Amerika’dan yeni dönen Suriyeli delegelerden biri olan Zeki Arnouk’un Pennisylvania’da yaşayan Ensarilerin[66] şeyhi olan Abdülhamid’in Doğu Lejyonu’na 500 gönüllü ile destek vermek istediğini bildirdiği belirtilmektedir.[67] Savaş Bakanlığı’nda Abdülhamid’e bu desteğinden dolayı her 100 Ensari gönüllü için 1200 frank olmak üzere toplam 6000 franklık bir ödeme yapılması kararlaştırılmıştır.[68]

Fransa’nın Rio de Janeiro Ortaelçisi Claudel Dışişleri Bakanlığı’na çektiği bir telgrafta 22 Suriyeli gönüllünün Samara adlı vapurla Fransa’ya gönderildiğini bildirmektedir.[69] İki gün sonra gönderdiği bir diğer telgrafta ise Claudel, Fransa’nın Rio de Janeiro Konsolosunun kendisine Suriyelilerin askere alınması ile ilişkili olarak Fransız temsilcilerinin yetkili olmadıklarını belirttiğini dile getirmiş, ancak sayıları giderek artan gönüllülerle ilgili düzenlemelerin acilen yapılması gerektiğini Dışişlerine bildirmiştir. Bu telgrafında ayrıca on iki Suriyeli gönüllünün Santos’ta sevk edilmeyi beklediğini yazmıştır.[70] Fransa’nın New York Konsolosu Liebert ise 2 Haziran’da 4 Suriyeli’nin Touraine gemisi ile Bordeaux’ya doğru yola çıktığını bildirmiştir.[71] 26 Haziran’da ise New York’dan Bordeaux’ya Chicago vapuru ile bir Suriyeli, Rio de Janeiro’dan Ceylan vapuru ile Le Hâvre’ye 20 Suriyeli gönderilmiştir.[72]

Bu arada Doğu Lejyonu’nun Komutanı Albay Romieu Savaş Bakanlığı’na gönderdiği gizli raporunda Doğu Lejyonu’na katılmak üzere Kıbrıs’a gelen Ermenilerle ilgili olarak şunları yazıyordu: “Bence son gelişmeler göz önüne alındığında yeni Ermeni gönüllüleri ve Mısır Suriyelilerini daha fazla beklenmemelidir. Zaten son gelenler çok düşük bir değere sahiptir [de valeur très médiocre]. Marsilya’dan altı Ermeni gelmiştir. Bunların bu kentte yaşayan ikisi buraya gelmeden önce hapse düşmüş çok kötü Fransız vatandaşlarıdır. Bu yüzden onların Fransa’ya geri gönderilmelerini ve Fransa’da göz altına alınmalarını istemek zorunda kaldım.”[73]

Fransa Dışişleri Bakanlığı’ndan Fransa’nın New York Konsolosluğu’na çekilen bir telgrafta Al-Hoda adlı bir derginin 28 Nisan ve 3 Mayıs tarihli sayılarında Doğu Lejyonuna katılacak olan Suriyeli gönüllülerin fotoğraflarının yayınlandığı belirtilmekte ve bu tür yayınların Türklerin Suriyeliler üzerindeki nefretini körükleyeceğinin altı çizilmektedir.[74] Dışişleri Bakanlığı’nın bu uyarısının ardından Konsolos Liébert Amerika’daki ileri gelen Suriyelilerden biri olan M. Mokarzel’i uyarmış, bu propaganda faaliyetinin gelecekte tekrarlanmaması konusunda kendisinden söz almıştır.[75]

13 Haziran 1917’de Dışişleri Bakanlığı’ndan İçişleri Bakanlığı’na gönderilen bir mektupta Fransa’ya gelen gönüllü Ermeni ve Suriyelilerin önemli bir kısmının tıbbi kontrollerde askerlik yapmaya elverişli olmadıkları, bu gönüllülerin geri gönderilmesi ile ilgili olarak bazı düzenlemeler yapılması gerektiği belirtilmekteydi. [76]

Bu arada Amerika’dan Fransa’ya yapılan bu gönüllü sevkiyatının masrafları ilk olarak bölgesel komiteler tarafından karşılanıyor; daha sonra bölgesel komiteler yapılan masrafların belgelerini Fransa Dışişleri Bakanlığı’na sunuyor, ve bu masraflar bizzat Fransa devletinin bütçesinden karşılanıyordu. Örneğin Lübnan İlerleme Ligi adlı bölgesel komite 21 Nisan 1917’de Rochembeau vapuru ile New York’tan Bordeaux’ya üç Lübnanlı göndermiş[77], bu Lübnanlıların toplam 431,91 frank tutan yolculuk masrafları Lübnan İlerleme ligi tarafından fatura edilmiştir.[78] Benzeri bir fatura Joseph Frangieh ve Saideh Kabalam Michel adlı iki Lübnanlının yolculuk masraflarının ödenmesi için Dışişleri Bakanlığı’na gönderilmiş[79], Dışişleri Bakanlığı da 314,44 frank tutan bu faturayı Savaş Bakanlığı’na iletmiştir.[80]

Sonuç:

Bu makalede Kasım 1916’dan Mayıs 1917’ye kadar Doğu Lejyonu’nun küçük bir topluluktan büyük bir askeri birliğe dönüşme süreci işlenmiştir. Bu süreçte yaşanan dikkat çekici gelişmeler aşağıda özetlenmiştir:

Bu dönemde Fransa’nın ciddi bir asker sıkıntısı vardır. Özellikle savaşın ilk iki yılının sonunda Fransız ordusunun seçkin birlikleri Fransa-Almanya sınırında yapılan savaşlarda ciddi kayıplara uğramıştır. Dolayısıyla Fransa Ortadoğu’daki savaş siyaseti için Fransız birliklerini kullanmak yerine bölgede yaşayan ve ortak noktası Osmanlı hakimiyetine karşı çıkmak olan unsurları kullanmayı tercih etmiştir. Bu nedenle önceleri Cebel Musa Ermenilerinden müteşekkil olması planlanan Doğu Lejyonu’na Ermenilerin yanı sıra Müslüman ve Hıristiyan Suriyeliler ve Lübnanlılar da dahil edilmiştir.

Fransa yalnızca Ortadoğu’daki Ermeni ve Suriyelileri değil 19. yüzyıl boyunca ve 20. yüzyılın başında Amerika kıtasına göç ederek burada ciddi sayılarda topluluklar tesis etmiş olan Ermeni ve Suriyelileri de değerlendirmeyi amaçlamıştır. Bu nedenle Amerika’ya gönderilmek üzere Ermeni ve Suriyeli delegasyonları oluşturmuş, bunların bütün masraflarını karşılayarak Amerika’da propaganda faaliyetlerine girişmesine vesile olmuştur.

Bu delegasyonları teşkil eden Ermenilerin Osmanlı İmparatorluğu’nun son 30 yılına damgasını vuran Ermeni isyanlarının bazılarının kışkırtıcısı olduğu Fransızlar tarafından bilinmektedir. Hatta Fransız yetkililer bu Ermenilerin “terörist” faaliyetler içinde bulunduklarından bile haberdardırlar ve bunu bizzat dile getirmektedirler.

Fransa’nın Amerika’da gönüllü toplama harekatına girişmiş olması aslında uluslararası hukuk kurallarına aykırıdır. Zira savaşan taraflardan birinin savaşa dahil olmayan üçüncü bir ülkede asker toplaması o ülkeyi de savaşan taraflardan biri haline getirecektir. Bu nedenle gönüllü toplama işi büyük bir gizlilikle yürütülmeye çalışılmıştır. Yine de ABD’nin bu işten tamamen habersiz olduğunu düşünmek zordur. Buna rağmen bu duruma ses çıkarmayarak savaşa Müttefiklerin yanında gireceğinin sinyallerini vermektedir.

Fransa’da Dışişleri ve Savaş Bakanlıkları arasında Doğu Lejyonu’nun hukuki statüsü ile ilgili bir çekişme yaşanmaktadır. Dışişleri Bakanlığı Ermenilerin diğer Fransız askerleri ile eşit statüde orduya alınmalarını isterken Savaş Bakanlığı Fransa’nın hukuki düzenlemeler gereği savaştığı ülkelerden birinin vatandaşlarını Fransız Ordusu’na dahil edemediği için Ermenilere diğer Fransız askerileri ile aynı hakların verilemeyeceğini belirtmiştir.

Bu arada müttefik olmalarına rağmen Fransa ve İngiltere arasında da asker toplama konusunda bir çekişme olduğu açıktır. Fransızların Mısır’da bulunan Suriyelileri askere alma girişiminin İngilizler tarafından engellenmesi de bunun bir kanıtıdır.

[1] Fransa’nın Mısır Ortaelçisi Defrance’tan Fransa Dışişleri Bakanı Aristide Briand’a Albay Romieu’nün 4 Aralık 1916 tarihli raporunu içeren mektup, 18 Aralık 1916, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 20.

[2] Aynı belge, Sayfa no: 25.

[3] Fransa’nın Mısır Ortaelçisi Defrance’tan Fransa Dışişleri Bakanı Aristide Briand’a Albay Romieu’nün 4 Aralık 1916 tarihli raporunu içeren mektup, 18 Aralık 1916, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 26.

[4] Fransa Dışişleri Bakanlığı Kabine Notu, 7 Aralık 1916, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa No: 3.

[5] Fransa’nın Mısır Ortaelçisi Defrance’tan Fransa Dışişleri Bakanı Aristide Briand’a Albay Romieu’nün 4 Aralık 1916 tarihli raporunu içeren mektup, 18 Aralık 1916, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 30.

[6] Fransa Dışişleri Bakanlığı’ndan Fransa’nın Mısır Ortaelçisi Defrance’a, 7 Aralık 1916,  Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 1.

[7] Fransa’nın Mısır Ortaelçisi Defrance’tan Fransa Dışişleri Bakanlığı’na şifreli telgraf, 10 Aralık 1916, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 6

[8] Fransa Dışişleri Bakanlığı’ndan Fransa’nın Washington Büyükelçisi Jusserand’a telgraf, 2 Şubat 2007, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 99.

[9] Fransa Dışişleri Bakanlığı’ndan Washington, Rio de Janeiro, Montevideoi Buenos Aires ve Caracas temsilciliklerine gizli telgraf, 13 Aralık 1916, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 16.

[10] Fransa Dışişleri Bakanlığı’ndan Fransa’nın St. Petersburg Büyükelçisi’ne gizli telgraf, 17 Aralık 1916, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 17.

[11] Fransa’nın Mısır Ortaelçisi Defrance’tan Fransa Dışişleri Bakanlığı’na şifreli telgraf, 8 Ocak 1917, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 45.

[12] Aristide Briand (1862-1932): Nobel Ödüllü Fransız devlet adamı. Hukuk eğitimi alan Briand 1909 yılından 1929 yılına kadar geçen yirmi yıl içerisinde on defa Başbakan olarak görev yapmıştır. Birinci Dünya Savaşı sırasında 29 Ekim 1915’ten 20 Mart 1917 Başbakanlığın yanısıra Dışişleri Bakanı olarak da görev yapmıştır.

[13] Jules Jean Jusserand (1855-1932): Fransız yazar ve diplomat. 1876 yılında Fransa Dışişleri Bakanlığı’na giren Jusserand 1878’de Londra’ya başkonsolos olarak atanmıştır. 1890 yılında Kopenhag, 1902 yılında da Washington Büyükelçisi olarak tayin edilen Jusserand 1925 yılına kadar 23 yıl süreyle bu görevde kalmıştır.

[14] Fransa Dışişleri Bakanı Aristide Briand’dan Fransa’nın Washington Büyükelçisi M. Jusserand’a telgraf, 11 Ocak 1917, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 65.

[15] Fransa Dışişleri Bakanlığı’ndan Fransa’nın Washington Büyükelçisi Jusserand’a telgraf, 2 Şubat 2007, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 99.

[16] Fransa Savaş Bakanı’ndan Fransa Dışişleri Bakanı Aristide Briand’a Albay Romieu’nün 19 Ocak 1917 tarihli raporunu içeren telgraf, 6 Şubat 1917, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 108-109.

[17] Paul Cambon (1843-1924): Fransa Bilimler Akademisi Üyesi Fransız Diplomat. Paul Cambon 1882’da Fransa’nın Tunus Ortaelçisi, 1886’da Madrid, 1890’da İstanbul ve 1898’de Londra Büyükelçisi olarak atanmıştır. Bu deneyimli diplomat Birinci Dünya Savaşı boyunca Londra Büyükelçiliği görevini sürdürmüştür.

[18] Fransa Dışişleri Bakanlığı’ndan Fransa’nın Londra Büyükelçisi Paul Cambon’a telgraf, 13 Aralık 1916, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 14.

[19] Albert Defrance, Fransa’nın Müttefik Yüksek Komiseri olarak Kasım 1918’de İstanbul’a atanan Franchet D’Esperey’den sonra 30 Ocak 1919’dan Aralık 1920’ye kadar Fransız Yüksek Komiseri olarak görev yapacaktır. İstanbul’un 16 Mart 1920 tarihindeki işgali Defrance’ın Komiserliği föneminde gerçekleşecektir.

[20] Fransa’nın Mısır Ortaelçisi Defrance’tan Fransa Dışişleri Bakanlığı’na şifreli telgraf, 10 Aralık 1916, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 7

[21] Aynı sayfa.

[22] Aynı sayfa.

[23] Louis Hubert Gonzalve Lyautey (1854-1934): 1873 yılında meşhur Fransız askeri akademisi Saint-Cyr’den mezun olan Lyautey bu tarihten 1907 yılına kadar Cezayir, Hindiçin ve Madagaskar’da görev yapmıştır. 1907-1912 yılları arasında Fas’ın Fransız Valisi olarak görev yapan Lyautey 1912-1925 yılları arasında Fas’taki Fransız mandasının askeri idarecisi olarak atanmıştır. Bu arada 1917 yılında üç aylığına (12 Aralık 1916 – 14 Mart 1917) Fransa’ya geri çağrılmış ve bu dönemde Savaş Bakanlığı’na getirilmiştir.

[24] Fransa Savaş Bakanı Hubert Lyautey’den Fransa Dışişleri Bakanı Aristide Briand’a mektup, 24 Aralık 1916, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 39-40.

[25] Fransa Dışişleri Bakanı Aristide Briand’dan Fransa Savaş Bakanlığı’na mektup, 2 Şubat 1917, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 98

[26] Aynı sayfa.

[27] Bu Ermeniler Osmanlı Ordusu saflarında İngiltere’ye karşı çarpışırken esir düşen Ermenilerdir.

[28] Fransa’nın Mısır Ortaelçisi Defrance’tan Fransa Dışişleri Bakanı Aristide Briand’a Albay Romieu’nün 1 Ocak 1917 tarihli raporunu içeren mektup, 9 Ocak 1917, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 50.

[29] Fransa’nın Mısır Ortaelçisi Defrance’tan Fransa Dışişleri Bakanı Aristide Briand’a telgraf, 23 Ocak 1917, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 78.

[30] Aynı sayfa.

[31] Fransa Savaş Bakanı’ndan Fransa Dışişleri Bakanı Aristide Briand’a Albay Romieu’nün 19 Ocak 1917 tarihli raporunu içeren telgraf, 6 Şubat 1917, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 105.

[32] Fransa’nın Hicaz’daki Askeri Misyon Şefi’nden Fransa Dışişleri Bakanlığı’na mektup, 12 Şubat 1917, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 118.

[33] Fransa Savaş Bakanlığı’nın 6 Ocak 1917 tarihli ‘Instruction sur les Conditions de Reception en France des Volontaires d’Origine Ottomaine Destines a la “Legion d’Orient”’ başlıklı talimatnamesi, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 75.

[34] Fransa Savaş Bakanı’ndan Fransa Dışişleri Bakanı’na mektup, 25 Mart 1917, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 159.

[35] Fransa Savaş Bakanı’ndan Fransa Dışişleri Bakanı’na mektup, 25 Mart 1917, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 160.

[36] Amerika Almanya’ya 6 Nisan 1917’de savaş ilan ederek Birinci Dünya Savaşı’na dahil olmuştur.

[37] Fransa’nın Washinton Büyükelçisi Jusserand’dan Fransa Dışişleri Bakanlığı’na mektup, 11 Şubat 1917, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 110.

[38] Aynı sayfa

[39] Fransa’nın Washinton Büyükelçisi Jusserand’dan Fransa Dışişleri Bakanlığı’na mektup, 20 Şubat 1917, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 110.

[40] Fransa Dışişleri Bakanlığı’ndan Fransa’nın Washinton Büyükelçisi Jusserand’a mektup, 22 Şubat 1917, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 119.

[41] Fransa’nın Washinton Büyükelçisi Jusserand’dan Fransa Dışişleri Bakanlığı’na mektup, 2 Mart 1917, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 128.

[42] Fransa Dışişleri Bakanlığı’ndan Fransa’nın Londra Büyükelçi’si Paul Cambon’a mektup, 19 Şubat 1917, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 117.

[43] Fransa’nın Londra Büyükelçisi Paul Cambon’dan Fransa Dışişleri Bakanı Aristide Briand’a mektup, 28 Şubat 1917, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 127.

[44] Sir Francis Reginald Wingate (1861-1953): 1880 yılında Topçu Teğmeni olarak İngiliz ordusuna giren Wingate 1881-1889 yılları arasında Hindistan , Mısır ve Sudan’da görev yapmıştır. 1889 yılında Sudan’daki İngiliz Birliği’ne atanan Wingate on yıl sonra İngiltere’nin Sudan Valisi olmuş ve 1917 yılına kadar bu görevde kalmıştır. Arapçayı mükemmelen konuşan Wingate 1917-1919 yılları arasında Mısır Valisi olarak görev yapmıştır.

[45] Fransa’nın Mısır Ortaelçisi Defrance’tan Fransa Dışişleri Bakanı Aristide Briand’a mektup, 6 Mart 1917, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 129.

[46] Aynı belge,  sayfa no: 130.

[47] Fransa’nın Rio de Janeiro Ortaelçisi Paul Claudel’den Fransa Dışişleri Bakanı Aristide Briand’a mektup, 10 Mart 1917, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 138.

[48] Aynı sayfa.

[49] Aynı belge, sayfa no: 139.

[50] Aynı sayfa.

[51] Fransa’nın Bahia Konsolosu Orlandi’den Fransa’nın Rio de Janeiro Ortaelçisi Paul Claudel’e mektup, 22 Şubat 1917, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 140.

[52] Fransa’nın Sao Paulo Konsolosu Birlé’den Fransa’nın Rio de Janeiro Ortaelçisi Paul Claudel’e mektup, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 142.

[53] Fransa Dışişleri Bakanı Aristide Briand’dan Fransa’nın Kahire Ortaelçisi Defrance’a mektup, 13 Mart 1917, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 150.

[54] Fransa’nın Kahire Ortaelçisi Defrance’tan Fransa Dışişleri Bakanı Aristide Briand’a, 17 Mart 1917, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 155.

[55] Fransa’nın Kahire Ortaelçisi Defrance’tan Fransa Dışişleri Bakanı’na mektup, 28 Mart 1917, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 161

[56] Fransa Dışişleri Bakanlığı’ndan Fransa’nın Kahire Ortaelçisi Defrance’a mektup, 16 Nisan 1917, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 176.

[57] Fransa Dışişleri Bakanlığı’ndan Fransa Savaş Bakanlığı’na mektup, 11 Mayıs 1917, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 194.

[58] Fransa Dışişleri Bakanlığı’ndan Fransa Savaş Bakanlığı’na mektup, 18 Mayıs 1917, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 205.

[59] Nitekim, Dışişleri Bakanlığı 4 Haziran tarihinde Bordeaux Valisi’ne gönderilen telgrafta Bordeaux’ya gönderilen Ermenileri karşılamak üzere bu kentte yaşayan saygın bir veya iki Ermeni’nin belirlenmesini talep ediyordu. Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 892, Turquie: Legion d’Orient III (Juin 1916 – Octobre 1917), Sayfa no: 13. Suriye Merkezi Komitesi Başkanı Şükrü Ganem Dışişleri Bakanlığı’na yazdığı bir mektupta Bordeaux’da bu iş için Doktor Samné adında saygın bir Suriyelinin belirlendiğini yazıyordu. Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 892, Turquie: Legion d’Orient III (Juin 1916 – Octobre 1917), Sayfa no:19.

[60] Fransa Dışişleri Bakanlığı’ndan Fransa Savaş Bakanlığı’na mektup, 18 Mayıs 1917, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 205

[61] Fransa Dışişleri Bakanlığı’ndan Fransa’nın Amerika’daki Konsolos ve Diplomatik Temsilcilerine telgraf, 18 Mayıs 1917, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 208.

[62] Fransa’nın Kahire Ortaelçisi Defrance’tan Fransa Dışişleri Bakanı’na telgraf, 19 Mayıs 1917, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 209.

[63] Fransa Dışişleri Bakanlığı’ndan Fransa’nın Kahire Ortaelçisi Defrance’a telgraf, 20 Mayıs 1917, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 218.

[64] Fransa’nın Kahire Ortaelçisi Defrance’tan Fransa Dışişleri Bakanı’na telgraf, 20 Mayıs 1917, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 221.

[65] Albay Romieu’dan Fransa’nın Kahire Ortaelçisi Defrance’a mektup, 19 Mayıs 1917, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 222

[66] Lübnan, Filistin ve Suriye civarında yaşayan Şii aşireti.

[67] Fransa Savaş Bakanlığı’ndan Fransa Dışişleri Bakanlığı’na mektup, 22 Mayıs 1917, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 227.

[68] Fransa Savaş Bakanlığı’nın karar metni, 22 Mayıs 1917, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 228.

[69] Fransa’nın Rio de Janeiro Ortaelçisi Paul Claudel’den Fransa Dışişleri Bakanlığı’na telgraf, 26 Mayıs 1917, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 233.

[70] Fransa’nın Rio de Janeiro Ortaelçisi Paul Claudel’den Fransa Dışişleri Bakanlığı’na telgraf, 28 Mayıs 1917, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 236.

[71] Fransa’nın New York Konsolosu Liebert’ten Dışişleri Bakanlığı’na telgraf, 2 Haziran 1917, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 892, Turquie: Legion d’Orient III (Juin 1916 – Octobre 1917), Sayfa no: 2.

[72] Fransa Dışişleri Bakanlığı’ndan Fransa Savaş Bakanlığı’na mektup, 26 Haziran 1917, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 892, Turquie: Legion d’Orient III (Juin 1916 – Octobre 1917), Sayfa no: 32.

[73] Fransa Savaş Bakanlığı’ndan Fransa Dışişleri Bakanlığı’na Albay Romieu’nun 1 Mayıs 1917 tarihli gizli raporunu içeren gizli telgraf, 28 Mayıs 1917, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 238.

[74] Fransa Dışişleri Bakanlığı’ndan Fransa’nın New York Konsolosluğu’na telgraf, 4 Haziran 1917, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 892, Turquie: Legion d’Orient III (Juin 1916 – Octobre 1917), Sayfa no: 4

[75] Fransa’nın New York Konsolosu Liebert’ten Dışişleri Bakanlığı’na telgraf, 9 Haziran 1917, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 892, Turquie: Legion d’Orient III (Juin 1916 – Octobre 1917), Sayfa no: 8.

[76] Fransa Dışişleri Bakanlığı’ndan Fransa İçişleri Bakanlığı’na mektup, 13 Haziran 1917, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 892, Turquie: Legion d’Orient III (Juin 1916 – Octobre 1917), Sayfa no: 15.

[77] Fransa’nın New York Konsolosu Liebert’ten Dışişleri Bakanlığı’na telgraf,  11 Temmuz 1917, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 892, Turquie: Legion d’Orient III (Juin 1916 – Octobre 1917), Sayfa no: 56.

[78] Lübnan İlerleme Ligi’nin 2 Temmuz 1917 tarihli yolculuk faturası, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 892, Turquie: Legion d’Orient III (Juin 1916 – Octobre 1917), Sayfa no: 57.

[79] Lübnan İlerleme Ligi’nin 30 Haziran 1917 tarihli yolculuk faturası, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya No: 892, Turquie: Legion d’Orient III (Juin 1916 – Octobre 1917), Sayfa no: 62.