| | | | | Frans?z Ar?iv Belgeleri I????nda Frans?z Do?u Lejyonu'nun Kurulu?u ve Faaliyetleri (Temmuz-Kas?m 1917) M. Serdar PALABIYIK*
ERMENİ ARAŞTIRMALARI, Sayı 25, 2007 | |
| | .&À
€e="font-family: Ariğÿøÿó g Frans?z Ar?iv Belgeleri I????nda Frans?z Do?u Lejyonu'nun Kurulu?u ve Faaliyetleri (Temmuz-Kas?m 1917)136ÕF bold;">Öz: Do?u Lejyonu’nun kurulu?u ve faaliyetleri ile ilgili olarak kaleme al?nan bir dizi makalenin üçüncüsü olan bu makalede 1917 y?l?n?n Temmuz ay? ile Kas?m aylar? aras?nda meydana gelen geli?meler de?erlendirilmi?tir. Bu süreç Do?u Lejyonu ile ilgili ilk ciddi sorunlar?n ortaya ç?kt??? bir süreç olarak de?erlendirilebilir. Bunun yan? s?ra Lejyon bu süre dahilinde geni?lemeye devam etmi? ve sekiz bölükten olu?an bir ordu halini almaya ba?lam??t?r. Bu çerçevede makalenin birinci bölümünde Yeni Dünya’dan Fransa’ya ve oradan da K?br?s’taki kampa yap?lan gönüllü sevk?yat? incelenirken ikinci bölümde Lejyonun içinde Ermeniler ve Suriyeliler aras?ndaki çeki?me analiz edilmektedir.
Anahtar Kelimeler: Do?u Lejyonu, Ermeniler, Suriyeliler, Latin Amerika, Monarga Kamp?
Abstract: Being the third one of a series of articles on the establishment and activities of the Eastern Legion, in this article developments occurred between July and November 1917 are covered. This period was the period of the emergence of first significant problems regarding the Legion as well as its enlargement. This article, therefore, aims to analyze the transportation of Armenian and Syrian volunteers to first France and then to the Legion’s camp in Cyprus. Secondly, the article examines some reports prepared by French officers on the Legion emphasizing the cleavages between Armenian and Syrian subjects of the Legion.
Key Words: Eastern Legion, Armenians, Syrians, Latin America, Monarga Camp
Giri?
Do?u Lejyonu’nun kurulu?u ve faaliyetleri ile ilgili olarak kaleme al?nan bir dizi makalenin üçüncüsü olan bu makalede 1917 y?l?n?n Temmuz ay? ile Kas?m aylar? aras?nda meydana gelen geli?meler de?erlendirilmi?tir. Bu süreç Do?u Lejyonu ile ilgili ilk ciddi sorunlar?n ortaya ç?kt??? bir süreç olarak de?erlendirilebilir. Bunun yan? s?ra Lejyon bu süre dahilinde geni?lemeye devam etmi? ve sekiz bölükten olu?an bir ordu halini almaya ba?lam??t?r.
Bu makale temel olarak iki ana bölümden olu?maktad?r. Birinci bölümde Yeni Dünya’dan Fransa’ya, oradan da K?br?s’taki Do?u Lejyonu kamp?na gönderilen Ermeni ve Suriyel gönüllülkerin durumu incelenmi?tir. Bu çerçevede Latin Amerika’ya gönderilen delegelerin faaliyetleri, gönüllü toplama sürecinde ya?ad?klar? zorluklar, Latin Amerika’da Büyük Güçler, özellikle de ?ngiltere ve Fransa aras?nda ya?anan rekabet gibi konular de?erlendirilmi?tir.
?kinci bölümde ise Do?u Lejyonu’nun durumu incelenmi?tir. Lejyona kat?lan gönüllülerle Lejyonun art?k güçlü bir askeri birlik olarak tarih sahnesine ç?kmaya ba?lamas?, ancak arkaplanda Ermeniler ve Suriyeliler aras?nda ya?anan çeki?meler ve Frans?z askeri yetkililerin Lejyon ile ilgili olarak kaleme ald?klar? raporlar bu bölümde analiz edilmi?tir.
1. Yeni Dünya’dan Fransa’ya Gönüllü Sevk?yat?
1916 y?l?n?n Aral?k ay?nda Cebel Musa Ermenilerinin bir lejyon te?kil etmek için yetersiz kalmas? üzerine Do?u Lejyonu’na gönüllü toplamak üzere Merkezi Ermeni ve Suriye Komiteleri baz? delegeler görevlendirmi?lerdi. Bu görevliler ABD ve Güney Amerika’ya 19. yüzy?l?n ortalar?ndan itibaren göç etmi? olan Ermeni ve Suriyelileri Do?u Lejyonu’na kat?lmak için ikna etmek üzere bu bölgelere gönderilmi? ve propaganda faaliyetlerine giri?mi?lerdi. Delegelerin çal??malar? sonucunda Ermeni ve Suriyeli gönüllülerin Fransa’ya sevk?yat?na ba?lanm??, bu çerçevede Fransa’n?n üç büyük liman kenti olan Bordeaux, Le Havre ve Marsilya’da Merkezi Suriye ve Ermeni Komitelerinin görevlendirdi?i yetkililer bu sevk?yat? kontrol etmeye ba?lam??lard?r. Makalenin bu bölümünde 1917 y?l?n?n Haziran ay?n?n sonlar?ndan itibaren Yeni Dünya’dan gönüllü toplama meselesinin sorunlar? incelenecektir.
1917 y?l?n?n Haziran ay?n?n sonlar?nda ilk Amerikan birliklerinin Fransa’ya varmas? ile Birinci Dünya Sava?? art?k yaln?zca Avrupa k?tas?n?n sava?? olmaktan ç?km??, k?talararas? bir hal alm??t?. Bu da Amerika’dan Ermeni ve Suriyeli gönüllülerin Fransa’ya sevk edilmesini kolayla?t?ran bir faktördü; zira Amerika Birle?ik Devletleri (ABD) sava?a girmeden önce gizlice yürütülen propaganda faaliyetleri art?k aç?k bir biçimde yürütülebiliyordu. Bu da Amerika’dan yap?lan gönüllü sevk?yat?n?n artmas?na ve Fransa’daki var?? merkezlerinde güvenilir Ermeni ve Suriyeli yetkililerin bulundurulmas? ihtiyac?na neden oluyordu.
Paris’te bulunan Merkezi Suriye Komitesi (Comité Central Syrien) Ba?kan? ?ükrü Ganem 20 Haziran’da D??i?leri Bakan? Ribot’a yazd??? bir mektupta Doktor Samné ad?nda bir yetkilinin Bordeaux’da Amerika k?tas?ndan Do?u Lejyonu’na kat?lmak üzere gelecek olan Suriyeliler ile ilgilenece?ini bildirmekte ve Samné’yi tan?tmaktad?r. Samné Paris’teki Ermeni Komitesi’nin ba?kan? Sevadjian ile görü?erek Bordeaux’ya gelecek olan gönüllüler ile kendisinin me?gul olaca??n? belirtmi?tir.[1] Mektuptaki temkinli ifadelerin sat?r aralar?nda Ermeni ve Suriyeli delegeler aras?nda bir tür rekabet oldu?u izlenimi ç?kar?labilir. Zira Ganem Amerika’ya gönderilen Suriyeli gönüllülerin de Ermeni yetkililer taraf?ndan kar??lanmas?ndan ho?nut de?ildir. Doktor Samné’nin yetkilendirilmesi D??i?leri Bakanl??? taraf?ndan kabul edilmi? ve durum Sava? Bakanl???’na bir mektup ile bildirilmi?tir. [2]
Gönüllü toplanmas? ile ilgili tek sorun Suriyeli ve Ermeni yetkililer aras?ndaki rekabet de?ildi. Özellikle Güney Amerika’da ya?ayan Suriyeliler aras?ndaki bölünmü?lük zaman zaman propaganda faaliyetlerinin sekteye u?ramas?na neden oluyordu. Fransa’n?n Rio de Janeiro Ortaelçisi Paul Claudel 26 Haziran’da D??i?leri Bakanl???’na gönderdi?i bir mektupta Brezilya’daki Suriyelilerin Fransa’ya büyük yak?nl?k duydu?unu, ancak yine de baz? Suriyelilerin ki?isel nedenlerle veya kendi aralar?ndaki bölünmü?lükler nedeniyle kendileriyle irtibata geçmek istemediklerini belirtmi?ti. Claudel bu ki?isel veya kolektif sorunlar? çözmeye çal??t?klar?n? ve bu konuda kolay kolay sonuç verici ad?mlar at?lamamas?na ra?men genel durumun Fransa’n?n lehine oldu?unu dile getirmi?ti.[3]
Ortaelçi iki gün sonra yazd??? bir mektupta daha iyimserdir ve Sao Paulo kentinde kurulan bir Suriye komitesi taraf?ndan gönüllü toplama i?inin daha organize bir ?ekilde yürütülece?i müjdesini vermektedir.[4] Bu arada iki Suriyeli delege Dr. Lakah ve Merdam Bey Rio de Janeiro’ya varm??lar ve buradaki Suriyelilerle temas ederek onlar? Do?u Lejyonu’na kat?lma konusunda ikna etmeye çal??m??lard?r. Claudel, Suriyeli delegelerle görü?tükten sonra, Brezilya’daki Suriyeliler ile ilgili olarak ?u kan?ya varm??t?r: “Brezilya’daki Suriyelilerin aras?nda vatanseverlik duygusu, iyi niyet ve Fransa’ya kar?? sevgi çoktur, ancak ki?isel veya dini nedenlerle kendi aralar?ndaki anla?mazl?klar da o kadar çoktur.”[5]
Claudel ayr?ca delegelerin yapt??? toplant?lar?n bir ölçüde ortak bir hareket yaratabildi?ini belirtmekte ancak bölgedeki Ortodoks Suriyelilerin Rus Büyükelçisi’nin etkisi alt?nda kald?klar?n? ifade etmektedir. Bu da Latin Amerika’da bile uluslararas? rekabetin boyutlar?n? gözler önüne sermesi bak?m?ndan ilginçtir. Bilindi?i üzere 1917 y?l?n?n ?ubat aylar?nda ya?anan Rus devrimi, Çarl?k rejiminin devrilip yerine sosyalist bir yap?n?n getirildi?i bir sistem yaratm??t?r. Devrimin ard?ndan Rusya sava?tan çekildi?ini ilan etmi?tir. Dolay?s?yla Brezilya’daki Rus Büyükelçisi’nin Fransa’n?n görevlendirdi?i delegeler ile rekabet etmesi 1917 ortalar?nda art?k mümkündür. K?sacas? devrim birkaç ay öncesine kadar müttefik olan güçleri rakip hale sokmu?, aralar?ndaki ileti?imi tam manas?yla koparm?? olmasa bile so?utmu?tu.
Claudel Dr. Lakah ve Merdam Bey’e bireysel bir propaganda kampanyas? ba?lat?lmas?n? ve gönüllü toplanmas? sürecinin bir sisteme ba?lanmas?n? önermi?, bu öneriler delegeler taraf?ndan kabul görmü?tür. Böyle bir önerinin yap?lmas?n?n en temel nedeni o dönemde gönüllülerin ancak birer iki?er toplanarak sevk edilmesi, yani Fransa’n?n ihtiyac? oldu?u kadar gönüllünün bir anda toparlan?p gönderilememesinin sistemli propaganda faaliyetinin eksikli?i ile aç?klanmas?yd?. Claudel propaganda faaliyetlerinin bir plan dâhilinde yürütülmesinin bu say?y? artt?raca??n? dü?ünmektedir.
Bu arada 2 A?ustos tarihinde Claudel’in D??i?leri Bakanl???’na yazm?? oldu?u mektuplara istinaden Bakan Ribot Sava? Bakanl???’na durumu bildiren bir mektup göndermi?tir. Bu mektupta Lakah ve Merdam Bey’in kampanyas?n?n güçlükle ilerledi?i bunun nedeninin de Suriyeliler aras?ndaki ki?isel fikir ayr?l?klar? oldu?unu bir kez daha vurgulam??t?r.[6]
Ribot, Claudel’e gönderdi?i cevabi mektubunda gönüllü sevk?yat?n?n kolayla?t?r?labilmesi için bir tak?m düzenlemeler yap?ld???n? belirtmektedir. Bu düzenlemeler aras?nda en önemlilerinden bir tanesi Latin Amerika’dan gelecek olan gönüllülere vapur acentalar? taraf?ndan %30’luk bir indirim yap?lmas?n?n kararla?t?r?lmas?d?r. Ribot ayr?ca Claudel’e Suriyeli delege Dr. Lakah’a iletilmek üzere ?ükrü Ganem’in bir mektubunu göndermi?tir. Bu mektupta Ganem, Lakah’tan daha önce de planland??? üzere yakla??k 7000-8000 ki?ilik bir gönüllü birli?i olu?turulmas? hususunu tekrarlam??, bu konu ile ilgili masraflar?n Fransa taraf?ndan kar??lanaca??n? belirtmi?tir.[7] Bu iyile?tirmelerin bir sonucu olarak Temmuz sonlar?nda La Havre ve Bordeaux limanlar?na yakla??k 40 ki?ilik bir Suriyeli gönüllü grubu nakledilmi?tir.[8] Bu say? da asl?nda küçük bir say? olarak görülse de, önceki sevk?yatlardaki gönüllü say?s? ile kar??la?t?r?ld???nda bir hayli art?? oldu?u gözlemlenmektedir. Yine de bu rakamlar Fransa’n?n asker ihtiyac?n? kar??lamaktan uzakt?r.
Bu arada, Amerika’dan yeni gönüllülerin sevk?yat? ile beraber son derece önemli bir sorun ortaya ç?km??t?r. Gönüllülerin önemli bir k?sm? hastad?r ve askerlik yapamayacak durumdad?r. Bunlar ya Brezilya’da yahut gemi yolculu?u s?ras?nda hastalanm??lard?r. Temmuz sonundan itibaren Fransa D??i?leri Bakanl???’ndan Rio de Janerio’ya çekilen telgraflar ve gönderilen mektuplar?n ço?u hasta ve askerlik yapamayacak durumda olan gönüllüler ile ilgilidir. Bu gönüllüler geri gönderilecektir; ancak bu Frans?z hükümeti için fazladan masraf anlam?na gelmektedir. Örne?in 13 Temmuz’da le Havre liman?na yana?an Dupleix gemisi ile gelen 28 Suriyeli’nin 6’s?, yani neredeyse dörtte biri, askerlik yapamayacak kadar hastad?r. Bunlar?n limanda yap?lan sa?l?k kontrolleri neticesinde tüberküloz gibi ciddi hastal?klar ta??yanlara rastlanm??t?r.[9] Hasta Suriyelilerin ve Ermenilerin sevk?yat? zaman içerisinde o kadar ciddi boyutlara ula?acakt?r ki, D??i?leri Bakanl??? durumu Washington Büyükelçisi Jusserand’a bildirerek, gönüllülerin Amerika’dan sevk edilmeden önce sa?l?k taramas?ndan geçirilmesini resmen talep edecektir.[10]
Yaz aylar?nda gönüllü sevk?yat? ile beraber hasta gönüllülerin sevk?yat? da devam etmi?tir. Ar?iv belgelerine göre 6 Eylül 1917’de Fransa’n?n Rio de Janeiro Ortaelçisi Claudel, D??i?leri Bakan? Ribot’a uzun bir rapor göndererek Suriyeli delegeler Dr. Lakah ve Merdam Bey’in Suriyeli gönüllülerin askere al?nmas? ile ilgili olarak haz?rlad??? raporu özetlemi?tir. Buna göre bu iki delegenin misyonlar?n? gerçekle?tirmesinin önünde önemli engeller vard?r ve Claudel bunlar? Brezilya’da ya?ayan Suriye toplumunun organizasyon eksikli?ine, toplulu?un da??n?k halde ya?amas?na ve toplum içindeki çat??malara ba?lam??t?r. Bu engellerin ortadan kald?r?lmas?, toplulu?un kendisine olan sayg?s?n?n güçlendirilmesi, çekingenliklerin giderilmesi ve özellikle Alman taraftar? Suriyelilerin yaratt??? dü?manl?klar?n sona erdirilmesinin büyük zaman ve enerji gerektirdi?ini vurgulam??t?r. Bu zor görevin yap?lmas? zorunludur; çünkü aksi takdirde bu misyon sistemli bir temele oturtulmaz ve bu i? için Lejyon için asker toplanmas? neredeyse imkans?z hale gelecektir.[11]
K?sacas? Claudel daha önce de çe?itli vesilelerle ifade etti?i görü?lerini bu kez daha kapsaml? olarak bir kez daha dile getirmektedir. Raporun üslubunda üsleri yani Fransa D??i?leri Bakanl??? yetkilileri taraf?ndan gönüllü toplama hususunda ba?ar?s?z olarak alg?land???n? dü?ünen bir diplomat?n kendini savunmaya çal??t??? yönünde bir izlenim edinmek mümkündür; zira Claudel ba?ar?s?zl???n nedenini Suriyelilerin karakterine ba?lamaktad?r. Fransa’n?n ise sava??n en k?zg?n dönemlerinden birinde gönüllü sevk?yat? için büyük maddi ve manevi kaynak ay?rmas? neredeyse imkâns?zd?r. Zaten bu durum Fransa’n?n bu dönemde ya?ad??? en büyük çeli?kilerin ba??nda gelmektedir. Fransa bir taraftan toplam say?lar? neredeyse yar?m milyonu bulan Yeni Dünya’daki Ermeni ve Suriyeli topluluklardan yararlanmak istemekte, di?er taraftan buna ayr?lacak kaynak konusunda cimri de?ilse bile son derece iktisatl? davranmaktad?r. Bu durum da sevk?yat?n istenen düzeyde olmamas? ile yak?ndan ilgilidir.
Ayn? mektubunda Claudel bütün zorluklar?na ra?men gönüllü toplama i?inin sistemle?tirilmesi ile ilgili olarak önemli ad?mlar at?ld???n? vurgulamaktad?r. Claudel’in verdi?i bilgilere göre Rio de Janerio ve Sao Paulo’daki Suriyeli toplulu?u bir ö?le yeme?i tertip etmi?tir ve bu yemek gönüllü toplama i?inin bütçesine katk?da bulunmak amac?n? ta??maktad?r. Ancak as?l önemli olan Ortaelçi’nin Brezilya’da bulunan di?er devletlerin temsilcilerinin gönüllü toplama i?ine nas?l bakt?klar? konusunda yapt??? yorumlard?r.[12] Buna göre ev sahibi ülke olan Brezilya gönüllü toplama i?ine aç?kça destek olmamakla beraber bu süreci destekler bir tav?r izlemektedir. Örne?in Suriyeli delegelerin tertip ettikleri yeme?e Brezilya D??i?leri Bakanl???’n?n bir temsilcisi de kat?lm??t?r. Bu destekleyici tavr?n en önemli nedeninin Brezilya’n?n ?tilaf devletlerinin yan?nda sava?a girme konusunda istekli olmas? muhtemeldir. Zira bu yemek organizasyonundan yakla??k iki ay sonra 26 Ekim 1917’de Brezilya Almanya’ya sava? ilan ederek ?tilaf Devletleri’nin yan?nda sava?a dâhil olmu?tur. Bu durum Brezilya’da gönüllü toplanmas?n? ve bu gönüllülerin sevk?yat?n? kolayla?t?ran bir etmen olmu?tur.
Rusya’ya gelince, Rus Büyükelçisi’nin gönüllü toplama konusunda Fransa’y? destekledi?ini belirten Claudel, bir dönem baz? Ortodoks Suriyelilerin Rus Büyükelçisi’ni Fransa’ya kar?? k??k?rtmaya çal??t???n? ancak elçinin gönüllü toplama sürecine kar?? olmad???n? ifade etmektedir.[13] ?ngilizlerin tavr? ise o kadar net de?ildir. ?ngilizler ne tertip edilen yeme?e kat?lm??lar ne de bu yeme?in organizasyonuna katk?da bulunmu?lard?r. Claudel baz? Suriyelilerin ?ngiliz Konsolosu Atler’i Fransa’n?n böyle bir operasyonu yürütmesine itiraz etmesi konusunda ikna etmeye çal??t?klar?n? ifade ettikten sonra Bakan?n ?ngiliz Hükümeti nezdinde giri?imde bulunarak bölgedeki ?ngiliz yetkililerin bu konuda bir pürüz ç?karmamalar? konusunda talimat vermesinin sa?lanmas?n?n iyi olaca??n? savunmu?tur.[14] Sava??n halen sürdü?ü bir dönemde Fransa ile ?ngiltere aras?nda esen so?uk rüzgârlar dikkat çekicidir.
Claudel ayr?ca Brezilya’da ya?ayan 200.000 civar?nda Suriyeli ile iyi ili?kiler geli?tirilmesinden yaln?zca sava? zaman?nda de?il bar?? zaman?nda da faydalan?labilece?ini belirtmekte ve bu durumun Fransa’n?n bölgedeki etkinli?ini artt?raca??n? vurgulamaktad?r. Di?er bir deyi?le bölgede ya?ayan Suriyeliler Fransa’n?n Latin Amerika’daki ç?karlar? için kullan?labilirler. Claudel Suriyelilerin muazzam tüccarlar olduklar?n? ve Levant’?n kendine has ciddiyet ve çal??kanl???n? haiz bulunduklar?n? ifade etmektedir. Hatta Claudel Brezilya’da ya?ayan Frans?zlar ve Suriyeliler aras?ndaki ileti?imin artt?r?lmas?n?n gereklili?inin alt?n? çizmektedir.[15]
19 Ekim’de bu mektuba verilen yan?tta Claudel’in çabalar?n?n takdirle kar??land??? belirtilmi?, Brezilya’daki Suriye toplumu ile bu ülkede ya?ayan Frans?zlar aras?ndaki ili?kinin geli?tirilmesi konusunda yap?lan çal??malar övülmü? ve ülkedeki ?ngiliz temsilcileri ile ileti?imin kuvvetlendirilmesi ve kar??l?kl? güven ortam?n?n yarat?lmas?n?n gereklili?inden bahsedilmi?tir.[16]
Eylül ortalar?nda ya?anan bir di?er ilginç geli?me de Fransa’n?n Valparaiso Konsolosu Chausson’un D??i?leri Bakan? Ribot’a yazd??? mektuptur. Bu mektupta Chausson ?ili’den de Lejyon’a kat?lmak isteyen baz? Suriyeli gönüllülerin varl???ndan söz etmektedir. O güne kadar genellikle Brezilya ve ABD ile s?n?rl? kalan gönüllü toplama i?inin ?ili’ye yay?ld???n? gösteren bu belge dikkat çekicidir. [17] ?ili’deki Suriyeli toplumunun geçmi?inin de 19. yüzy?l?n ikinci yar?s?na götürülmesi mümkündür. Örne?in 1854 y?l?nda ?ili’de yap?lan nüfus say?m?nda ?ili’de iki Türk’ün ya?ad??? belirtilmi?tir. O dönemde Osmanl? Devleti vatanda?? olan herkese Türk ad? verilmesinden hareketle bu iki ‘Türk’ün büyük bir ihtimalle o dönemde Latin Amerika’ya göç etmekte olan Suriyeli veya Ermenilerden oldu?u söylenebilir. 1907 y?l?na gelindi?inde ise ?ili’de büyük ço?unlu?u Suriye ve Lübnan’dan göç eden 1498 Müslüman ya?amaktad?r ki bunlar nüfusun binde dördünü olu?turmaktad?rlar.[18] K?sacas? ?ili’den Do?u Lejyonu’na kat?lmak isteyen Suriyelilerin bu göçmenlerden olmas? kuvvetle muhtemeldir.
17 Eylül’de Bordeaux Valisi’nin D??i?leri Bakanl???’na gönderdi?i bir telgrafta önemli bir Ermeni’nin Bordeaux’ya ula?t??? anla??lmaktad?r. Bu, Zeytun isyanlar?n?n örgütlenmesinde rol oynayan ve Vali’nin mektubunda “yüzy?llard?r Türkler ile daima sava? halinde olan cesur da?l?lar?n dini lideri” olarak tan?mlad??? Papaz Vagharchak’t?r.[19] Vali Papaz Vagharchak’?n Do?u Lejyonu’nun Ermeni birliklerinin papaz? olarak görevlendirilmesini tavsiye etmektedir. Ermeni milliyetçili?i konusunda son derece tecrübeli olan ve bilfiil Osmanl? Devleti’ne kar?? düzenlenen isyanlarda önemli rol oynam?? bir din adam?n?n Do?u Lejyonu’na rahip olarak atanmas? gerek e?itim ve ulusal bilinç düzeyleri dü?ük olan Cebel Musa Ermenilerinin gerekse Amerika’dan gelen Ermeni gönüllülerin Ermeni milliyetçili?ini özümsemesi aç?s?ndan son derece önemli olacakt?r.
Eylül sonlar?nda Fransa içinde bulundu?u mali kriz nedeniyle gönüllü sevk?yat?n?n masraflar?n? zaman?nda ödeyememeye ba?lam??t?r. Bu durum Ermeni ve Suriye Merkezi Komitelerini tela?a dü?ürmü?tür. Nitekim, 9 Ekim’de Paris’teki Merkezi Ermeni Komitesi’nin Ba?kan? Bogos Nubar Pa?a D??i?leri Bakanl???’n?n Asya’dan sorumlu Genel Müdürlü?ü’nde Ortaelçi olarak görev yapan Jean Gout’a bir mektup yazarak Amerika k?tas?ndan Lejyona kat?lmak üzere Fransa’ya gönderilen Ermenilerin yol masraflar?n?n büyük bir yekun tuttu?unu bu yekunun ödenmesi için D??i?leri ve Sava? Bakanl?klar?na müracaat edildi?ini ancak bunlardan henüz bir cevap al?namad???n? bildirmektedir. Bu noktada yeni gönüllü sevk?yat?n?n imkâns?zla?t???n? belirten Bogos Nubar Pa?a Gout’tan D??i?leri ve Sava? Bakanl?klar? nezdinde bu sorunu çözmesini beklemektedir.[20] Maddi ödenek yetersizli?i nedeniyle gönüllü sevk?yat?n?n aksamas? durumu iki gün sonra bu kez New York’taki Frans?z Konsolosu’ndan bir yetkili taraf?ndan D??i?leri Bakanl???’na bildirilmi?tir. gönderdi?i mektuba göre New York’da Fransa’ya geçmeyi bekleyen 150 Ermeni gönüllü vard?r ancak bu gönüllüler ödenek yetersizli?i nedeniyle sevk edilemektedir. Ayr?ca New York’a her hafta yakla??k 100-150 yeni Ermeni gönüllünün vard???, ancak bu gönüllülerin sevkiyat?n?n yap?lamamas?n?n gönüllü say?s?nda dü?ü?e yol açaca?? bildirilmektedir.[21]
10 Ekim’de ise Jean Gout bu defa Merkezi Suriye Komitesi’nden bir mektup al?r. Bu mektubu kaleme alan Komite yetkilisi New York’ta Arapça olarak yay?mlanan al-Hoda adl? derginin 14 Temmuz 1917 say?s?nda ?öyle bir ilan ç?kt???n? duyurmaktan gurur duydu?unu yazmaktad?r: “Amerikan Ordusunda görev yapan Suriyeli ve Lübnanl? gönüllüler! Amerikan Hükümeti gönüllü olarak Frans?z Ordusu’na kat?lmaya kar?? ç?kmamaktad?r”[22] Bu ilan?n yay?mlanmas?n?n ard?ndan Komite’nin Frans?z ordusuna geçmek için Suriyeli gönüllülerden say?s?z mektup ald??? da mektupta ifade edilmektedir. Bu son derece önemli bir haber olmakla beraber sonras?nda gönderilen mektuplardan anla??laca?? üzere Amerikan ordusu bu konuya fazla s?cak bakmamaktad?r. Asl?nda Komite, Amerikan ordusundaki bütün Suriyelilerin do?rudan Frans?z ordusunun emrine verilmesini istemi?, ancak ABD Sava? Bakanl???’nda bu konuyla ilgilenen General MacKein bu i?in gönüllülük usulü ile yap?lmas? gerekti?ini, Frans?z ordusuna geçmek isteyen Suriyelilerin bunu birliklerinin komutanlar?na aç?kça bildirmekle mükellef olduklar?n? ve bu bildirim reddedildi?i takdirde Amerikan ordusundaki görevlerini sürdürmek zorunda olduklar?n? vurgulam??t?r.[23] K?sacas? Amerikan Ordusu zaten bir milyonu a?k?n askeri Avrupa’ya Fransa’da sava?mak üzere göndermi?tir. Bir de ABD Ordusunda görev yapan Ermenilerin Fransa’n?n emrine verilerek Ortado?u’ya gönderilmesine kolay kolay müsaade etmemektedir.
Bu arada hasta gönüllülerin sevk?yat? sorunu da sürmektedir. 15 Ekim 1917’de D??i?leri Bakan? Ribot ?çi?leri Bakan? Theodore Steeg’e[24] bir mektup yazarak Amerika k?tas?ndan yap?lan son sevk?yatta 17 Suriyeli ve Ermeninin askerli?e elveri?li olmad???n?n ortaya ç?kt???n? belirtmi? ve bunlar?n bir k?sm?n?n yolculuk s?ras?nda hastaland???n? vurgulam??t?r.[25] Bu mektuba bu 17 ki?inin listesi ve son durumlar?n? belirten bir rapor eklenmi?tir.[26] Buna göre bunlar?n bir k?sm? le Havre’daki hastanelere kald?r?lm??, bir k?sm? ise Marsilya ve Paris’e yönlendirilmi?tir. Bütün bu sorunlar mali durumu zaten s?k?nt?da olan Fransa için fazladan masraf demektir.
Nitekim bu mektubu müteakip Sava? Bakan? Painlevé’nin D??i?leri Bakan? Ribot’a yazd??? bir mektupta askerli?e elveri?li olmayanlar?n Amerika’dan Fransa’ya sevk?yat?n?n ciddi bir maliyete yol açt??? belirtilmi? ve bu durumun önlenmesi için Amerika’daki konsolosluk yetkililerinin gönüllüleri göndermeden önce kapsaml? bir sa?l?k kontrolünden geçirmeleri istenmi?tir. Painlevé ayn? zamanda hasta gönüllülerin sevk?yat?n?n sorumlulu?unu Ermeni ve Suriyeli Komite’lere y?kmak suretiyle mali bask?y? hafifletmeye çal??m??t?r. Buna göre askerli?e elveri?li olmayan Ermeni ve Suriyelilerin yolculuk masraflar? Frans?z Hükümeti taraf?ndan de?il Ermeni ve Suriye Komiteleri taraf?ndan kar??lanacakt?r.[27] Bu durum Sava? Bakanl???’n?n bir kararnamesi ile resmile?tirilmi?tir.
Bakanl?klar aras?nda bu kriz a??lmaya çal???rken Ermeni ve Suriye Komiteleri yeni gönüllülerin ekonomik nedenler ileri sürülerek sevk edilmemesini k?yas?ya ele?tirmektedirler. Örne?in Merkezi Ermeni Komitesi Ba?kan? Bogos Nubar Pa?a 19 Ekim’de D??i?leri Bakanl???’na gönderdi?i bir mektupta gönüllülerin M?s?r veya K?br?s’a yeterince süratli sevk edilememesini ele?tirmektedir. Pa?a Ermeni gönüllülerin sevk?yat?ndaki yava?l??a dikkat çekerken, Amerika’dan Marsilya’ya gelen Ermenilerin Marsilya’dan Port Said’e gönderilen Ermenilerin say?s?ndan çok fazla oldu?unu, bu Ermeniler Port Said’e sevk edilmedi?inde içinde bulunduklar? ya?am ko?ullar?n?n hastal?klar?na sebep oldu?unu belirtmektedir. Di?er bir deyi?le Bogos Nubar Pa?a hasta gönüllülerin sevk?yat?n?n sorumlulu?unu kendisine yüklemek isteyen Bakanl?klara bu konuda as?l sorumlulu?un kendilerinde oldu?unu belirterek cevap vermektedir.[28]
20 Ekim’de Ribot taraf?ndan Painlevé’ye gönderilen bir mektupta Bordeaux’ya gönderilecek olan Ermeni gönüllüler ile ilgilenmek üzere Ermeni Ulusal Delegasyonu Ba?kan? Sevadjian taraf?ndan iki Osmanl? Ermenisinin önerildi?i belirtilmektedir ki bu delegeler Mösyö Kertignian ve Mösyö Dirats olarak belirlenmi?tir.[29] Bu önerinin kabul edilerek bu ki?ilerin Bordeaux’daki Ermeni gönüllülerden sorumlu olacaklar? 27 Ekim tarihinde Sava? Bakanl??? taraf?ndan onaylanm??t?r.[30] K?sacas? Osmanl? ?mparatorlu?u ile sava?mak üzere toplanan ve Yeni Dünya’dan Fransa’ya sevk edilen Ermenilerden sorumlu olmak üzere yine Osmanl? Ermenileri görevlendirilmektedir.
2. Do?u Lejyonu’nun Durumu
Gönüllü sevk?yat? ile ilkgili sorunlar ve bu sorunlar?n çözüm a?amalar?n? inceledikten sonra Temmuz-Ekim 1917 tarihleri aras?nda Do?u Lejyonu hakk?nda haz?rlanan ve Lejyon’un gerek yap?s?n? gerekse faaliyetlerini ortaya koyan raporlara ve mektuplara göz atmak yararl? olacakt?r. Çünkü bu dönemde Lejyonun kendi içindeki huzursuzluklar da artmakta ve Lejyon ile ilgili baz? askeri planlar göze çarpmaktad?r.
1 Temmuz 1917’de Sava? Bakan? Painlevé’den D??i?leri Bakan? Ribot’a gönderilen bir mektuba göre ?ngilizler Port-Said’deki göçmen kamp?nda ya?ayan Ermenilerin tamam?n?n art?k K?br?s’a nakledilmesi konusunda Frans?z makamlar?na bask? yapmaktad?r. Daha önce de belirtildi?i üzere ?ngilizler, erkekleri K?br?s’taki Do?u Lejyonu kamplar?na gönderilen 2000’e yak?n Ermeni kad?n, ya?l? ve çocu?un büyük bir yekun tutan masraflar?n? kar??lamak istememekte ve bu kamp?n ?ngiliz kontrolünde olan M?s?r’dan Frans?z kontrolünde olan bir bölgeye nakledilmesini talep etmektedir. Ancak Cezayir, Tunus gibi Frans?z kontrolündeki bölgelere kamp?n nakledilmesinin mümkün olmad??? anla??ld???nda ?ngilizler Lejyondaki askerlerin aileleri olan bu Ermenilerin hiç de?ilse K?br?s’a gönderilmesini istemi?lerdir. Fransa ise bu talebe kesinlikle olumsuz yakla?m??t?r. Painlevé mektubunda kampta ya?ayan Ermenilerin K?br?s’a aktar?lmas?na kesinlikle kar?? oldu?unu aç?kça belirtmi? ve Port Said kamp?n?n da kumandan? olan Albay Romieu’ya kamp?n Port-Said’de Frans?z idaresi alt?nda kalmas? ve kesinlikle K?br?s’a transfer edilmemesi konusunda talimat verdi?ini vurgulam??t?r.[31]
Bu konu Temmuz ortalar?nda D??i?leri Bakanl??? için haz?rlanan bir notaya konu olmu?tur.[32] Kim taraf?ndan haz?rland??? kesin olarak anla??lamayan ancak büyük bir ihtimalle Do?u Lejyonu’nun sorumlular?ndan biri taraf?ndan haz?rlanan bu notada 1916 y?l?n?n Ocak ay?nda Cebel Musa Ermenilerinin M?s?r’a transferi ve burada yerle?tirilmeleri için 500.000 frankl?k bir ola?anüstü kredi talep edildi?i, Ermenilerin yerle?tirilece?i kamp?n tesisi için 16.000 frank ve hayatlar?n? sürdürebilmeleri için gereken harcamalar? kar??lamak üzere 30.000 frankl?k ödemeler yap?ld??? belirtilmi?tir.
Notada ayr?ca bu Ermenilerin Frans?zlar taraf?ndan kurtar?ld??? ve sava? sonunda Frans?zlara verilecek olan bölgelerde ya?ayan Ermeniler oldu?u için Frans?zlar?n onlar üzerinde hak sahibi oldu?u ifade edilmi?tir. Di?er bir deyi?le Fransa’n?n sava?tan sonra Kilikya bölgesini kontrolü alt?na alaca??, dolay?s?yla bu bölgenin insanlar? olan Cebel Musa Ermenileri üzerindeki tasarrufun Frans?zlara ait oldu?u vurgulanm??t?r.
Bu çerçevede Port Said kamp? ile ilgili ?ngilizlerin ?ikayetleri de bu notada dile getirilmi?tir. ?ikayetçilerin ba??nda M?s?r’daki en yüksek otorite olan ?ngiliz Yüksek Komiseri Sir Reginald Wingate gelmektedir. Wingate General Romieu veya Fransa’n?n Kahire Ortaelçisi Albert Defrance gibi Frans?z yetkililerle yapt??? görü?melerde Cebel Musa Ermenilerinin ?ngilizlerin ba??na önemli sorunlar açt???n? ve bugüne kadar kendileri için yap?lan harcamalar?n ?ngiltere’ye bir kar?n?n olmad???n? aç?kça ifade etmi?tir. Di?er bir deyi?le ?ngilizler sava?ta Ermenilerin Osmanl? Devleti’ne kar?? kullan?lmas? meselesinin kendilerinin meselesi de?il Fransa’n?n meselesi oldu?unu vurgulamakta ve bu konunun d???nda kalmak istediklerini belirtmektedirler. Bu çerçevede ?ngilizlerin sürekli para konusunu gündeme getirmelerinden bunalan Frans?z yetkililerin haz?rlad??? notada ?u ifadelere yer verilmektedir: “E?er bu Ermenileri ?u veya bu ?ekilde kullanacaksak gecikmeden bir karara varmam?z gerekmektedir: Örne?in, ?ngiliz yetkililerin bunlar için yapt??? harcamalar? kar??lamak ve ?ngilizlerin bu halk üzerindeki ipote?ini kald?rmak gibi.”[33] Di?er bir deyi?le, notay? haz?rlayanlar Fransa’n?n bütçesinden tahsis edilecek 500.000 frankl?k ola?anüstü kredinin bugüne kadar ?ngilizlerin Cebel Musa Ermenilerine yapt??? harcamalar için kullan?larak, ?ngilizlerin bu konudaki ?ikayetlerinin sona erdirilmesi talep etmektedirler.
26 Temmuz 1917’de Fransa’n?n Kahire Ortaelçisi Albert Defrance D??i?leri Bakan? Ribot’a bir rapor göndererek K?br?s’taki Do?u Lejyonu’nun durumunu özetlemi?tir. Buna göre Do?u Lejyonu’nda her biri 200 askerden olu?an 6 Ermeni bölü?ü ve 160 ki?iden olu?an bir Suriyeli bölü?ü olmak üzere toplam yedi bölük bulunmaktad?r. 6 Ermeni bölü?ünün dördü bir tabur olu?turacak ?ekilde tasarlanm??t?r. Defrance Latin Amerika’dan gelen Suriyelilerin de kat?l?m? ile bir bölü?ün daha tamamlanabilece?ini böylelikle ikinci dört bölükten bir tabur daha olu?turulabilece?ini belirtmektedir. Bu da toplamda yakla??k 1600 ki?ilik iki tabur demektir.[34] Do?u Lejyonu’nu olu?turan bu birlikler K?br?s’ta iki kamp halinde te?ekkül etmi?tir. Bunlardan birincisi Castellorizo’daki Ermeni kamp?, ikincisi ise Rouad’daki Suriyeli askerlerin bulundu?u kampt?r. Defrance’?n verdi?i bilgiye göre her iki kamp da Ordu Müfetti?i General Bailloud[35] taraf?ndan tefti? edilmi?tir. Tefti?in ard?ndan Bailloud bu birliklerin idaresinin tamamen Frans?z subaylara verilmesini istemi?, ancak Ermenilerden her bölük için iki subay görevlendirilebilece?ini ifade etmi?tir.[36] Bu da Frans?zlar?n Ermenilerin askerlik kalitesine duydu?u güvenin bir di?er göstergesidir.
Lejyonun mevcudu ve kamplar?n te?ekkülü ile ilgili bilgilendirmenin ard?ndan Defrance, Lejyondaki askerlerin askerlik kalitesine göre bir s?n?fland?rma yapmaktad?r. Buna göre en kaliteli askerler zaman?nda Osmanl? ordusunda görev yapan Ermenilerdir. Bunlar? s?ras?yla Mezopotamya’dan kurtar?lan sava? esirleri veya ordu kaçk?nlar?, Cebel Musa Ermenileri, Amerika’dan gelen Ermeniler ve Suriyeliler takip etmektedir.[37] Görülmektedir ki, Ermenilerin askerlik yetene?i Suriyelilerden çok daha üstündür. Bunun da en önemli nedeni Ermenilerin ya Osmanl? ordusu içinde yahut Osmanl? ordusu ile sava?mak suretiyle askerlik yeteneklerini ve tecrübelerini geli?tirmi? olmalar?d?r.
Ancak bu raporda Defrance Ermeniler ile ilgili ?ikayetlerini de dile getirmektedir. Kahire Ortaelçisi Ermeniler ile ilgili olarak ?öyle yazmaktad?r: “General Bailloud oldukça ciddi bir birlik olu?turan Ermeni bölüklerini övdü; ancak Ermenilerin topraklar?n?, yani ?skenderun bölgesini [metinde Alexandretta] ... yeniden fethetme görevini sorgusuz sualsiz yapmayacaklar?n? gözlemledi: [Ermeniler] yürüyorlard?, ancak hevesli bir biçimde de?il, sanki topyekûn bir harekat veya örne?in Filistin’in geri al?nmas? gibi kendilerini ilgilendirmeyen bir seferle i?tigal ediyorlard?.”[38] Suriyelilere gelince General’e göre Suriyeliler Ermenilerle kar??la?t?r?ld???nda oldukça vasat askerlerdi; ?üpheci, yönetmesi zor ve disiplinsizdiler. Ancak Suriye’yi Türklerin elinden geri almak hususunda son derece istekliydiler. Bailloud ayr?ca Amerika’dan gelen Suriyelilerin askeri olarak daha kaliteli oldu?unu belirtmekte ve bu askerlerin mevcut birliklere kat?l?m? ile genel kalitenin artaca??n? dile getirmekteydi.[39]
Defrance ayr?ca General Bailloud’un Ermeni Lejyonu’nun daha da büyütülmesini istedi?ini belirtmektedir. Bailloud’a göre Lejyon Asya k?y?lar?n?n kar??s?nda bir tehdit olarak varl???n? sürdürmeli ve Türkler Kilikya Bölgesi’nde ordular?n? seferber hale getirebilirlerse bu bölgeye nakledilerek orada isyanlar ç?karmak üzere görevlendirilmelidir.[40] Bu noktada General iki tip operasyon planlamaktad?r: küçük bir birli?in bölgeye gönderilerek gerilla sava?lar? takti?i ile Türk ordusunu y?pratmas? veya büyük bir topyekûn harekat. E?er küçük bir birlik gönderilecekse bu birli?in bölgeyi iyi bilen Cebel Musa Ermenilerinden olu?turulmas?, bunlar?n silahland?r?lmas? ve tam teçhizat bölgeye gönderilmesi, bölgedeki silah depolar?n?n da birli?in kullan?m?na aç?lmas? öngörülmektedir. Di?er bir deyi?le Cebel Musa Ermenileri bir tür be?inci kol olarak görevlendirilecek ve iyi tan?d?klar? bu bölgede Fransa ad?nda çarp??arak Fransa’y? zafere ula?t?rabileceklerdir.
Bailloud, e?er büyük bir operasyon yap?lacaksa, bu operasyonun ?skenderun, Trablus veya Hayfa gibi kentlerden ba?lat?lmas?n? planlamaktad?r. General’e göre ?skenderun son derece iyi tahkim edilmi?tir; Hayfa’dan ba?lat?lacak bir sald?r?ya ise bölgedeki ?ngiliz birliklerinin yeni kumandan? General Allenby kar?? ç?kmaktad?r. Bu nedenle en uygun operasyon bölgesi Trablus’tur. Bu bölgedeki Türk birlikleri Fransa’n?n bir ç?karma harekat?n? beklemediklerinden ba?ar? ?ans? yüksektir. Ayr?ca K?br?s’taki Lejyon bir gece içinde Trablus’a sevk edilebilir ve böylelikle Trablus’taki küçük Türk birli?i k?sa sürede bertaraf edilebilirdi.[41]
Defrance raporunu Suriye’ye bir operasyon yap?lmas?n? daima destekledi?ini, bu operasyonun küçük ve s?n?rl? bir operasyon olmas?ndansa iyi çal???lm?? daha kapsaml? ve bölgeyi i?gal amac?n? ta??yan bir operasyon olmas?n? savundu?unu bildirerek noktalam??t?r.[42] K?sacas? bu rapor son dönemde Lejyonun yap?s? ve nas?l kullan?labilece?ine ili?kin en kapsaml? raporlardan biri olarak D??i?leri Bakanl??? ar?ivlerinde yerini alm??t?r.
Defrance’?n raporunun ard?ndan D??i?leri Bakanl???’na ula?an en detayl? raporlardan biri de Sava? Bakan? Painlevé arac?l??? ile Kumandan Romieu taraf?ndan gönderilmi?tir. Painlevé gelen bir raporun geni? bir özetini Ribot’a sunmaktad?r. Raporun en önemli k?sm? Do?u Lejyonu içinde artan huzursuzluklar?n ortaya kondu?u bölümüdür. Romieu kamplarda Suriyelier ve Ermeniler aras?nda zaman zaman kavgalara varacak kadar büyük tart??malar ç?kt???n? vurgulamaktad?r. Bu nedenle Painlevé mektubunda K?br?s’taki Suriye birliklerinin Ermeni birlikleri ile ayn? lejyonda olmas?n?n do?ru olmad???n? ve Suriyelilerin askerlik anlam?nda ba?ar?s?z olduklar?n? belirtmi?tir. Bakan ayr?ca Romieu’nun Suriyeliler gönüllü olarak K?br?s’a gönderilirken daha iyi bir seçim yap?larak her Suriyelinin gönderilmesi yerine yaln?zca i?e yarayacak Suriyelilerin gönderilmesinin daha do?ru oldu?unu savundu?unu da vurgulam??t?r. Yeni gelen Suriyelilerin “askeri ruhlar?n?n eksikli?i ve disiplinsizliklerinin” nedeni ise Romieu’ya göre Suriyelilerin cahilli?idir.[43] K?sacas? gerek Romieu gerekse Romieu’nun tafsilatl? raporundan etkilenen Painlevé Lejyon içindeki Ermeni-Suriyeli ayr?m?na dikkat çekmektedir.
Sava? Bakan? bütün bu yorumlar üzerine Amerika’dan sevk edilen gönüllülerin fiziksel muayenelerinin bile olumlu sonuç vermesinin yeterli olmad???n?, bu gönüllerin sava?a manen de haz?r olanlardan seçilmesi gerekti?ini vurgulam??t?r.[44] Bakan ayn? zamanda Fransa’n?n büyük fedakârl?klarla kurdu?u bu Lejyona Suriye Merkezi Komitesi’nin daha yetenekli gönüllüler göndermesi ve hasta veya askerli?e elveri?siz olanlar? belirleyip bunlar? göndermekten kaç?nmas? gerekti?ini belirtmi?tir. Di?er bir deyi?le bir kez daha Suriyelilerin yetersizli?inin sorumlulu?u Suriye Merkezi Komitesi’ne yüklenmi?tir.
Bakan yazd??? mektupta ayr?ca Suriye birli?inin Kas?m 1916’da kurulmaya ba?land???n?n ve 1 Ekim 1917 tarihi itibariyle K?br?s’ta toplam 263 Suriyeli gönüllü bulundu?unu bildirmi?tir. Bakan Ermeni gönüllülerin say?s?n? ise yakla??k 2000 olarak belirtmektedir. Ermeni gönüllülerden bir hayli övgüyle bahsedilmektedir. Temmuz ortas?ndaki bir önceki raporda Lejyonun toplam mevcudu 1360 ki?i iken Ekim ba??nda bu rakam 2263’e ç?km??t?r. Demek ki, Temmuz ortas?ndan Ekim ba??na kadar geçen yakla??k iki buçuk ay zarf?nda 900 ki?i daha Lejyona kat?lm??t?r.
Painlevé Ermeni gönüllülerden bahsederken yine övgü dolu tabirler kullanmaktad?r. Bakana göre Ermeni gönüllüler tam bir askeri disipline sahiptirler ve düzenlenecek bir göreve derhal gönderilebilecek kadar haz?r ve iyi niyetlidirler. Bakan mektubunu ?u cümle ile noktalamaktad?r: “Bu ?artlar alt?nda daha yeteneksiz ve disiplinsiz elemanlar olup Ermeni birliklerini olumsuz etkilemesi muhtemel Suriyeli gönüllüleri dikkatli bir seçimden geçirme prati?ine daha fazla ihtiyaç yoktur”[45]
Ayn? gün D??i?leri Bakanl???’na gönderilen ve Maugres ad?ndaki bir yetkili taraf?ndan imzalanan bir di?er raporda Kumandan Romieu’nun Suriyeli birliklerini da??tmak isteyecek kadar bu birliklerin yeteneksizliklerinden ve disiplinsizliklerinden b?kt??? dile getirilmektedir. Ancak raporun yazar? Fransa’n?n Ortado?u’daki ç?karlar?na böyle bir karardan daha fazla zarar verebilecek ba?ka bir ?eyin olmad???n? vurgulayarak tamamen aksi bir görü? belirtmektedir.[46] Bu durumun gerek Suriyelilerin Fransa’ya olan ba?l?l?klar?na büyük zarar verece?i, gerekse ABD’de, M?s?r’da ve Latin Amerika’da bulunan ve Fransa ile bu bölgelerde ya?ayan Suriyeliler aras?nda bir ba? kuran Komitelerin ve delegelerin çal??malar?na sekte vuraca?? vurgulanmaktad?r. Raporun yazar? ayn? zamanda Suriyeli birliklerinin yaln?zca siyasi de?il askeri de?erinin de oldu?unu iddia etmekte, Suriye’ye yap?lacak olan bir askeri operasyonda bu birliklerden yararlan?labilece?ini vurgulamaktad?r.[47]
K?sacas? Suriyelilerin durumu konusunda Frans?z siyasi ve askeri çevrelerinde tam bir görü? birli?i olmad??? rahatl?kla söylenebilir. Aralar?nda Albay Romieu ve Sava? Bakan? Painlevé’nin bulundu?u askeri kesim genellikle Suriyelilerden ?ikayetçilerdir; bu grubun Lejyona faydadan çok zarar getirece?ini vurgulamakta, hatta Suriyeli gönüllülerden olu?turulan birliklerin da??t?lmas?n? bile istemektedirler. D??i?leri Bakanl??? ise bu görü?e kar?? ç?kmakta Suriyeli gönüllülerden olu?turulan birliklerin yaln?z askeri de?il siyasi bir amaca da hizmet ettiklerini vurgulamaktad?rlar.
Bu arada Suriyeliler de kendi aralar?nda bir birlik kuramam??lard?r. Daha önce Latin Amerika’daki Frans?z temsilcilerin vurgulam?? oldu?u topluluk içi bölünme toplulu?un yönetici kademelerine s?çram??t?r. Suriyeliler aras?ndaki tart??malar bazen öyle boyutlara ula?maktad?r ki Merkezi Suriye Komitesi Ba?kan? ?ükrü Ganem, Dr. Lakah’tan ald??? anla??lmaz sessizlik kelimelerini içeren telgrafa ate? püskürmekte ve Jean Gout’tan Lakah’?n sab?rl? olmas?n? temin etmesini istemektedir: “Onun daha az ate?li beklemesini sa?lay?n?z ve ona ne utuldu?unu ne de ihmal edildi?ini söyleyiniz.”[48]
23 Ekim 1917’de D??i?leri Bakan? Alexander Ribot yerini Louis Barthou’ya[49] b?rakm??t?r. 27 Ekim’de Fransa’n?n Kahire Ortaelçisi Albert Defrance yeni D??i?leri Bakan? Barthou’ya bir mektup göndererek Kumandan Romieu’nun Do?u Lejyonu’nun durumu ile ilgili olarak kendisine bir rapor sundu?unu bildirmi?tir. Bu raporda Romieu Suriyeli askerlerin beceriksizliklerinden ve disiplinsizliklerinden ?ikayet etmeyi sürdürmekte, bunlar?n herhanbgi bir askeri harekatta kullan?lmas?n?n ve Ermeni Lejyonu ile ili?ki içinde olmalar?n?n mahzurlar?n? dile getirmektedir.[50] Bunun ard?ndan Defrance ile olan samimiyetine dayanarak Suriye Lejyonu’nun da??t?lmas?n? önermektedir. Defrance ise Romieu’ya bu konuda daha sakin ve daha sab?rl? olmas?n? önermi? ve bu lejyonun varl???n?n askeri de?erinden ziyade siyasi de?eri oldu?unu vurgulayarak Lejyonun devam?n? sa?lamas?n? tavsiye etmi?tir.[51]
31 Ekim’de Painlevé’den Barthou’ya gönderilen bir mektupta Do?u Lejyonu’nu tefti? etmekle görevlendirilen General Bailloud’un Do?u Lejyonu ile ilgili raporuna yer verilmi?tir.[52] Raporun ilk bölümünde Amerika’dan gelen Emeni gönüllülerin durumu incelenmektedir. Bu raporda da Romieu’nun önceki raporlar?nda oldu?u gibi Ermeniler cesur ve bilinçli bireyler olarak de?erlendirilmi?; ancak Romieu’dan farkl? olarak bunlar?n asla asker olamayacaklar? ve askeri e?itimden bir asker gibi yararlanamayacaklar? belirtilmi?tir. Ermenilerin disiplinden yoksun olduklar?n?, talimlerden s?k?ld?klar?n?, hatta bir gün yap?lan yürüyü?ün ard?ndan ertesi gün hiç bir sebep göstermeksizin yürüyü? yapmak istemediklerini belirtmi? ve bunlar? idare etmenin giderek güçle?ti?ini belirtmi?tir. Bu rapor Ermeniler hakk?nda bu kadar aç?k bir biçimde olumsuz görü?ler ileri süren ilk rapor olmas? sebebiyle de son derece dikkat çekicidir.
Raporda ayr?ca özellikle Amerika’dan gelen Ermenilerin “Osmanl? idaresinin bask?s?n? ya?amad??? için” gerekli ?evke ve bilince sahip olmad?klar? vurgulanmaktad?r. Bailloud’a göre bunlar Ermeni’den ziyade Amerikal? olarak de?erlendirilmelidir.[53] Amerika’n?n ba??ndan beri Amerika’da bulunan Ermenilerin Do?u Lejyonu’na kat?lmas?n? te?vik etti?ini söyleyen Bailloud örne?in Rockefeller’?n bu i? için 25.000 dolarl?k bir ödeme yapt???n? belirtmi?tir.[54] Bu bilgi de son derece önemlidir; Amerika’n?n en büyük i?adamlar?ndan biri olan Rockefeller’in Do?u Lejyonu’na yapt??? katk? dikkat çekicidir.
Bailloud raporunda ayr?ca Amerika’dan gelen Ermeniler ve Suriyeliler aras?nda ciddi bir ayr?l?k oldu?unu bir kez daha ifade etmektedir: “Ne Ermeniler neden Suriye’nin kurtulu?u için sava?malar? gerekti?ini anlamaktad?rlar, ne de Suriyeliler Ermenistan’?n kurtulu?u için sava?malar? gerekti?ini anlamaktad?rlar.” Bailloud için en geçerli çözüm her iki Lejyonu birbirinden kesin olarak ay?rmakt?r.[55]
Bailloud Suriyeli askerlerle ilgili de baz? bilgiler vermektedir. Buna göre Suriyelilerin kamp? Rouad’dan Monarga’ya 30 km mesafede olan Akanbou’ya nakledilmi? olup bu kamp Kumandan Beuscher taraf?ndan yönetilmektedir. Beuscher Suriyelilerin zihinsel yap?s?n? son derece iyi anlam?? yetenekli bir asker olarak tarif edilmektedir. Suriye kamp?n?n en önemli sorunlar?n?n ba??nda Osmanl? Devleti’ne kar?? sava?may? kabul etmi? olan Müslüman Suriyelilerin H?ristiyan Suriyelilerden ve Ermenilerden nefret etmesidir. Bu gönüllüler askerlik için de fazla elveri?li olmad?klar?ndan Bailloud Lejyon için daha fazla Müslüman asker al?nmamas?n? istemektedir.[56]
Bu lejyonun nas?l kullan?laca??na ili?kin Bailloud daha önceki raporlara da istinaden Do?u Lejyonu’nun ?skenderun, Trablus ve Hayfa gibi kentlere düzenlenecek olan bir operasyonda kullan?labilece?ini dü?ünmektedir. Ancak her geçen gün böyle bir operasyonun giderek daha zorla?t???n? belirtmektedir; zira Türkler yaln?zca k?y?lar? tahkim etmekle kalmam??lar, ayn? zamanda yeni birlikler olu?turarak savunmalar?n? da geli?tirmi?lerdir. Bailloud bu noktada Gelibolu seferini örnek göstererek gayet iyi planlanm?? ve haz?rl?klar? ikmal edilmi? bir seferin bile ba?ar?s?z olabilece?ine dikkat çekmektedir.[57] Bailloud Do?u Lejyonu’nun Do?ulular?n gözünde Fransa’n?n askeri prestijini artt?rd???n? vurgulamaktad?r.
Sonuç
1917 y?l?n?n Temmuz ay?ndan Kas?m ay?na kadar geçen süre zarf?nda meydana gelen en önemli geli?meler ?öyle özetlenebilir:
Do?u Lejyonu için Güney Amerika’dan gönüllü toplanmas? çal??malar? Ermeni ve Suriyeli delegelerin çal??malar?na ra?men Fransa’n?n istedi?i düzeyde gerçekle?memektedir. Bunun en önemli nedenleri Do?u Lejyonu’nun hukuki yap?s?n?n yeterince oturtulamamas?, Lejyona dahil olan askerlerin emeklilik ve tazminat haklar?n?n di?er Frans?z askerlerine göre daha alt seviyede olmas?n?n yaratt??? sorunlar ve en önemlisi Latin Amerika’da bulunan Ermeni ve Suriyeli topluluklar?n?n aralar?ndaki çat??malard?r.
Ermeni ve Suriyeli gönüllülerin sevk?yat? ile ilgili ciddi bir sorun ortaya ç?km??t?r. Yeni Dünya’dan gönderilen gönüllülerin önemli bir bölümü askerlik yapamayacak kadar hastad?rlar. Bu da Fransa için fazladan maliyet demektir ve zaten sava? ko?ullar?n?n yaratt??? s?k?nt?larla bo?u?an Frans?z ekonomisinin kald?ramayaca?? bir yük yaratm??t?r. Bu durumun yaratt??? sorunlar baz? d?? desteklerle çözülmeye çal???lm??t?r ki, makalede bahsedilen Rockefeller Foundation’un deste?i buna örnektir.
Ermeni ve Suriyeli gönüllülerin askerli?e elveri?siz olmas? durumu Paristeki Ermeni ve Suriye Komiteleri ile Sava? Bakanl???’n?n aras?n? açm??t?r; Bakanl?k bu gönüllülerin yolculuk masraflar?n?n Komiteler taraf?ndan ödenmesini istemi?tir.
Do?u Lejyonunun durumuna gelince, Lejyon bir taraftan büyümekte ancak di?er taraftan sorunlu bir askeri birlik görünümü vermektedir. Özellikle Albay Romieu’nun ve General Bailloud’un raporlar? Ermeniler ve Suriyeliler aras?ndaki çat??malar?n alt?n? çizmektedirler.
Bu raporlarda Ermeniler Suriyeliler ile kar??la?t?r?ld???nda daha bilinçli ve cesur askerler olarak nitelendirilmektedir. Suriyeli askerlerin yeteneksizlikleri Lejyonun kumandanlar?n? o kadar k?zd?rm??t?r ki, Suriyeli birliklerin da??t?lmas? konusu bile gündeme gelmi?tir
Bu dönemde yine Osmanl? Devleti’nin Do?u Akdeniz k?y?s?ndaki üç önemli liman?ndan birine Lejyonun gönderilmesi fikri ortaya at?lm??t?r. Bu çerçevede Lejyonun yak?n zamanda bir askeri operasyona kat?lmas? yönünde çal??malar h?z kazanm??t?r.
[1] Suriye Merkez Komitesi Ba?kan? ?ükrü Ganem’den Fransa D??i?leri Bakan? Alexandre Ribot’a mektup, 20 Haziran 1917, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No: 892, Turquie: Legion d’Orient III (Juin-Octobre 1917), Sayfa No: 20
[2] Fransa D??i?leri Bakan? Alexandre Ribot’tan, Fransa Sava? Bakan? Paul Painlevé’ye mektup, 23 Haziran 1917, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No: 892, Turquie: Legion d’Orient III (Juin-Octobre 1917), Sayfa No: 26
[3] Fransa’n?n Rio de Janeiro Ortaelçisi Paul Claudel’den, Fransa D??i?leri Bakan? Alexandre Ribot’a mektup, 26 Haziran 1917, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No: 892, Turquie: Legion d’Orient III (Juin-Octobre 1917), Sayfa No: 33
[4] Fransa’n?n Rio de Janeiro Ortaelçisi Paul Claudel’den, Fransa D??i?leri Bakan? Alexandre Ribot’a mektup, 28 Haziran 1917, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No: 892, Turquie: Legion d’Orient III (Juin-Octobre 1917), Sayfa No: 34
[5] Fransa’n?n Rio de Janeiro Ortaelçisi Paul Claudel’den, Fransa D??i?leri Bakan? Alexandre Ribot’a mektup, 29 Haziran 1917, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No: 892, Turquie: Legion d’Orient III (Juin-Octobre 1917), Sayfa No: 41
[6] Fransa D??i?leri Bakan? Alexandre Ribot’tan, Fransa Sava? Bakan? Paul Painlevé’ye mektup, 2 A?ustos 1917, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No: 892, Turquie: Legion d’Orient III (Juin-Octobre 1917), Sayfa No: 108
[7] Fransa D??i?leri Bakan? Alexandre Ribot’tan Fransa’n?n Rio de Janeiro Ortaelçisi Paul Claudel’e mektup, 20 Temmuz 1917, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No: 892, Turquie: Legion d’Orient III (Juin-Octobre 1917), Sayfa No:79
[8] Fransa D??i?leri Bakanl???’ndan Fransa’n?n Rio de Janeiro Ortaelçisi Paul Claudel’e telgraf, 23 Temmuz 1917, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No: 892, Turquie: Legion d’Orient III (Juin-Octobre 1917), Sayfa No: 80
[9] Fransa Sava? Bakan? Paul Painlevé’den Fransa D??i?leri Bakan? Alexander Ribot’a mektup, 1 Temmuz 1917, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No: 892, Turquie: Legion d’Orient III (Juin-Octobre 1917), Sayfa No: 90.
[10] Fransa D??i?leri Bakanl???’ndan Fransa’n?n Washington Büyükelçisi Jules Jusserand’a mektup, 6 A?ustos 1917, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No: 892, Turquie: Legion d’Orient III (Juin-Octobre 1917), Sayfa No: 118.
[11] Fransa’n?n Rio de Janeiro Ortaelçisi Paul Claudel’den Fransa D??i?leri Bakan? Alexandre Ribot’a mektup, 29 Haziran 1917, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No: 892, Turquie: Legion d’Orient III (Juin-Octobre 1917), Sayfa No: 6 Eylül 1917, Sayfa No: 155
[12] Fransa’n?n Rio de Janeiro Ortaelçisi Paul Claudel’den, Fransa D??i?leri Bakan? Alexandre Ribot’a mektup, 29 Haziran 1917…, Sayfa No: 156
[13] Fransa’n?n Rio de Janeiro Ortaelçisi Paul Claudel’den, Fransa D??i?leri Bakan? Alexandre Ribot’a mektup, 29 Haziran 1917…, Sayfa No: 157
[14] Fransa’n?n Rio de Janeiro Ortaelçisi Paul Claudel’den, Fransa D??i?leri Bakan? Alexandre Ribot’a mektup, 29 Haziran 1917…, Sayfa No: 157
[15] Fransa’n?n Rio de Janeiro Ortaelçisi Paul Claudel’den, Fransa D??i?leri Bakan? Alexandre Ribot’a mektup, 29 Haziran 1917…, Sayfa No: 157
[16] Fransa D??i?leri Bakanl???’ndan Fransa’n?n Rio de Janeiro Ortaelçisi Paul Claudel’e telgraf, 19 Ekim 1917, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No: 892, Turquie: Legion d’Orient III (Juin-Octobre 1917), Sayfa No: 217
[17] Fransa’n?n Valparaiso Konsolosu Chausson’dan Fransa D??i?leri Bakan? Alexandre Ribot’a mektup, 16 Eylül 1917, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No: 892, Turquie: Legion d’Orient III (Juin-Octobre 1917), Sayfa No: 168
[18] Salma Elhamalawy, ‘The Muslim Community in Chile: Origins and Dreams’, bkz. http://www.missionislam.com/knowledge/muslimschile.htm
[19] Bordeaux Valisi’nden Fransa D??i?leri Bakan? Alexandre Ribot’a mektup, 17 Eylül 1917, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No: 892, Turquie: Legion d’Orient III (Juin-Octobre 1917), Sayfa No: 175
[20] Merkezi Ermeni Komitesi Ba?kan? Bogos Nubar Pa?a’dan Fransa D??i?leri Bakanl???’nda Ortaelçi Jean Gout’a mektup, 9 Ekim 1917, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No: 892, Turquie: Legion d’Orient III (Juin-Octobre 1917), Sayfa No: 192
[21] Fransa’n?n New York Konsoloslu?u’ndan D??i?leri Bakan? Alexander Ribot’a mektup, 11 Ekim 1917, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No: 892, Turquie: Legion d’Orient III (Juin-Octobre 1917), Sayfa No: 196
[22] Merkezi Suriye Komitesi Ba?kan? ?ükrü Ganem’den Fransa D??i?leri Bakanl???’nda Ortaelçi Jean Gout’a mektup, 10 Ekim 1917, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No: 892, Turquie: Legion d’Orient III (Juin-Octobre 1917), Sayfa No: 193
[23] Merkezi Suriye Komitesi Ba?kan? ?ükrü Ganem’den Fransa D??i?leri Bakanl???’nda Ortaelçi Jean Gout’a mektup, 10 Ekim 1917..., Sayfa No: 194
[24] Theodore Steeg (1868-1950): Fransa’da bir çok kez bakanl?k görevinde bulunan Steeg’in ilk bakanl?k deneyimi 1917 y?l?nda atand??? ?çi?leri Bakanl??? olmu?tur. Bunu 1925 ve 1929 y?llar?nda Adalet Bakanl??? görevi takip etmi?tir. Steeg 1930-31 y?llar?nda ise Ba?bakanl??a getirilmi?tir.
[25] Fransa D??i?leri Bakan? Alexander Ribot’dan Fransa ?çi?leri Bakan? Theodore Steeg’e mektup, 15 Ekim 1917, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No: 892, Turquie: Legion d’Orient III (Juin-Octobre 1917), Sayfa No: 207
[26] Fransa D??i?leri Bakan? Alexander Ribot’dan Fransa ?çi?leri Bakan? Theodore Steeg’e mektup, 15 Ekim 1917..., Sayfa No: 208
[27] Fransa Sava? Bakan? Paul Painlevé’den D??i?leri Bakan? Alexander Ribot’a mektup, 16 Ekim 1917, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No: 892, Turquie: Legion d’Orient III (Juin-Octobre 1917), Sayfa No: 209
[28] Merkezi Ermeni Komitesi Ba?kan? Bogos Nubar Pa?a’dan Fransa D??i?leri Bakanl???’nda Ortaelçi Jean Gout’a mektup, 19 Ekim 1917, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No: 892, Turquie: Legion d’Orient III (Juin-Octobre 1917), Sayfa No: 220
[29] Fransa D??i?leri Bakan? Alexander Ribot’dan Fransa Sava? Bakan? Paul Painlevé’ye mektup, 20 Ekim 1917, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No: 892, Turquie: Legion d’Orient III (Juin-Octobre 1917), Sayfa No: 222
[30] Fransa Sava? Bakan? Paul Painlevé’den D??i?leri Bakan? Alexander Ribot’a mektup, 27 Ekim 1917, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No: 892, Turquie: Legion d’Orient III (Juin-Octobre 1917), Sayfa No: 242
[31] Fransa Sava? Bakan? Paul Painlevé’den Fransa D??i?leri Bakan? Alexander Ribot’a mektup, 1 Temmuz 1917, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No: 892, Turquie: Legion d’Orient III (Juin-Octobre 1917), Sayfa No: 42.
[32] Fransa D??i?leri Bakan? Alexander Ribot’a haz?rlanan nota, 19 Temmuz 1917, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No: 892, Turquie: Legion d’Orient III (Juin-Octobre 1917), Sayfa No: 69.
[33] Fransa D??i?leri Bakan? Alexander Ribot’a haz?rlanan nota, 19 Temmuz 1917, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No: 892, Turquie: Legion d’Orient III (Juin-Octobre 1917), Sayfa No: 69
[34] Fransa’n?n Kahire Ortaelçisi Albert Defrance’tan, Fransa D??i?leri Bakan? Alexandre Ribot’a mektup, 26 Temmuz 1917, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No: 892, Turquie: Legion d’Orient III (Juin-Octobre 1917), Sayfa No: 96
[35] General Maurice Camille Bailloud: 1847 do?umlu Frans?z asker. Bailloud, 1868 y?l?nda ba?layan askeri kariyeri süresince Cezayir, Madagaskar, Çin gibi birçok ülkede görev yapm??t?r. 1888-1891 y?llar? aras?nda Ermenistan bölgesinde görev yapan Bailloud, Birinci Dünya Sava?? s?ras?nda Çanakkale’ye sald?ran Frans?z birliklerini yöneten komutanlardan biridir.
[36] Fransa’n?n Kahire Ortaelçisi Albert Defrance’tan, Fransa D??i?leri Bakan? Alexandre Ribot’a mektup, 26 Temmuz 1917..., s. 96
[37] Fransa’n?n Kahire Ortaelçisi Albert Defrance’tan, Fransa D??i?leri Bakan? Alexandre Ribot’a mektup, 26 Temmuz 1917..., s. 96
[38] Fransa’n?n Kahire Ortaelçisi Albert Defrance’tan, Fransa D??i?leri Bakan? Alexandre Ribot’a mektup, 26 Temmuz 1917..., s. 97
[39] Fransa’n?n Kahire Ortaelçisi Albert Defrance’tan, Fransa D??i?leri Bakan? Alexandre Ribot’a mektup, 26 Temmuz 1917..., s. 97
[40] Fransa’n?n Kahire Ortaelçisi Albert Defrance’tan, Fransa D??i?leri Bakan? Alexandre Ribot’a mektup, 26 Temmuz 1917..., s. 97
[41] Fransa’n?n Kahire Ortaelçisi Albert Defrance’tan, Fransa D??i?leri Bakan? Alexandre Ribot’a mektup, 26 Temmuz 1917..., s. 98
[42] Fransa’n?n Kahire Ortaelçisi Albert Defrance’tan, Fransa D??i?leri Bakan? Alexandre Ribot’a mektup, 26 Temmuz 1917..., s. 99
[43] Fransa Sava? Bakan? Paul Painlevé’den Fransa D??i?leri Bakan? Alexander Ribot’a mektup, 20 Ekim 1917, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No: 892, Turquie: Legion d’Orient III (Juin-Octobre 1917), Sayfa No: 227
[44] Fransa Sava? Bakan? Paul Painlevé’den Fransa D??i?leri Bakan? Alexander Ribot’a mektup, 20 Ekim 1917..., Sayfa No: 227
[45] Fransa Sava? Bakan? Paul Painlevé’den Fransa D??i?leri Bakan? Alexander Ribot’a mektup, 20 Ekim 1917..., Sayfa No: 228
[46] Note pour le Capitaine de Saint Quentin, 20 Ekim 1917, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No: 892, Turquie: Legion d’Orient III (Juin-Octobre 1917), Sayfa No: 229
[47] Note pour le Capitaine de Saint Quentin, 20 Ekim 1917, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No: 892, Turquie: Legion d’Orient III (Juin-Octobre 1917), Sayfa No: 230
[48] Suriye Merkezi Komitesi Ba?kan? ?ükrü Ganem’den Fransa D??i?leri Bakanl??? Ortaelçisi Jean Gout’a mektup, 27 Ekim 1917, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No: 892, Turquie: Legion d’Orient III (Juin-Octobre 1917), Sayfa No: 243
[49] Jean Louis Barthou (1862-1934): Fransa tarihinin en fazla say?da bakanl?k yapm?? isimlerinden biri olan Barthou aslen hukukçudur. 1894 y?l?nda ilk olarak Kamu ??leri Bakanl???’na atanan Barthou, daha sonra ?çi?leri, Posta ve Telgraf, Adalet, Bay?nd?rl?k, Sava? ve D??i?leri Bakanl?klar?nda bulunmu?tur. 1913 y?l?nda dokuz ayl?k bir Ba?bakanl?k da yapm??t?r.
[50] Fransa’n?n Kahire Ortaelçisi Albert Defrance’tan Fransa D??i?leri Bakan? Louis Barthou’ya mektup, 27 Ekim 1917, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No: 892, Turquie: Legion d’Orient III (Juin-Octobre 1917), Sayfa No: 245
[51] Fransa’n?n Kahire Ortaelçisi Albert Defrance’tan Fransa D??i?leri Bakan? Louis Barthou’ya mektup, 27 Ekim 1917..., Sayfa No: 245
[52] Fransa Sava? Bakan? Paul Painlevé’den Fransa D??i?leri Bakan? Louis Barthou’ya General Bailloud’un raporunu içeren mektubu, 31 Ekim 1917, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No: 892, Turquie: Legion d’Orient III (Juin-Octobre 1917), Sayfa No: 250
[53] Fransa Sava? Bakan? Paul Painlevé’den Fransa D??i?leri Bakan? Louis Barthou’ya General Bailloud’un raporunu içeren mektubu, 31 Ekim 1917..., Sayfa No: 250
[54] Fransa Sava? Bakan? Paul Painlevé’den Fransa D??i?leri Bakan? Louis Barthou’ya General Bailloud’un raporunu içeren mektubu, 31 Ekim 1917..., Sayfa No: 250
[55] Fransa Sava? Bakan? Paul Painlevé’den Fransa D??i?leri Bakan? Louis Barthou’ya General Bailloud’un raporunu içeren mektubu, 31 Ekim 1917..., Sayfa No: 251
[56] Fransa Sava? Bakan? Paul Painlevé’den Fransa D??i?leri Bakan? Louis Barthou’ya General Bailloud’un raporunu içeren mektubu, 31 Ekim 1917..., Sayfa No: 251
[57] Fransa Sava? Bakan? Paul Painlevé’den Fransa D??i?leri Bakan? Louis Barthou’ya General Bailloud’un raporunu içeren mektubu, 31 Ekim 1917..., Sayfa No: 251
| | | | ----------------------
* ODTÜ Uluslararası İlişkiler, Araştırma Görevlisi - spalabiyik@gmail.com
- ERMENİ ARAŞTIRMALARI, Sayı 25, 2007 | | | | | « Geri | | | |
|
|
| | |
Anasayfa
İletişim
Tavsiye Et
