| | | | | | ERMEN? PROBLEM?N?N DO?U?UNDA AMER?KAN PROTESTAN M?SYONERLER?N?N ROLÜ (XIX.YY)Doç. Dr. H.Tahsin FENDOĞLU*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | |
| | .n ªPle="text-align: justify;">ERMEN? PROBLEM?N?N DO?U?UNDA AMER?KAN PROTESTAN M?SYONERLER?N?N ROLÜ(XIX.YY)
Doç.Dr.H.Tahsin FENDO?LU*
I.M?SYONERL?K VE M?SYONER:
Misyonerli?in tarihi,H?ristiyanl???n do?u?una kadar götürülür.Misyon(mission)kelimesi latince mittere(göndermek)fiilinden gelir.Amaçl? ve ?uurlu bir din-yay?c?l?k ve temelde dünyan?n H?ristiyanla?t?r?lmas? hareketine misyonerlik denilmektedir. Hedef Osmanl?-Türk topraklar? oldu?unda dini ve siyasi nedenler iç içe girmi?tir.Protestan misyonerler Osmanl? co?rafyas?nda genelde be? hedefe odakla?m??lard?;(I)Türklerin H?ristiyanla?t?r?lmas?,(II)Rum-Ermeni ittifak?n?n sa?lanmas?,(III)Bulgar ve Ermenilerin Protestanla?t?r?lmas?(Ortodokslu?u terketmeleri),(IV) Bulgar ve Ermenilerin ba??ms?z bir devlet kurmalar?,(V) Petrol bölgeleri olan Ba?dat,Musul,Süleymaniye ve Bakü civar?ndaki misyonerlerin Ortado?u ve Azerbaycan Petrollerini kontrol alt?na almalar?,bu konuda Ermeniler’in katk?lar?n?n sa?lanmas?.[1]Misyonerlerin amac?,Türk-Amerikan ili?kilerini geli?tirmekten çok Ermenilerin ve di?er baz? az?nl?klar?n(örne?in Rum ve Bulgarlar’?n)yararlar?n? gerçekle?tirmekti.[2]
700 sene kadar önce Filozof Roger Bacon(1210-1294),Papaya sundu?u bir raporda misyonerli?in yay?lmas? için Arapça’n?n üniversite ö?renimine al?nmas?n? ve H?ristiyanl???n zaferi için ?slam’?n da üniversitede ö?retilmesini istemi?ti.1649 y?l?nda ?ngiliz Parlamentosu,H?ristiyanl???n dünyaya yay?lmas? için Londra’n?n merkez oldu?unu belirterek bir Misyonerlik Cemiyeti kurmu?,bu Cemiyetin dünyadaki ?ube say?s?,XIX.Y?l sonunda yedi bine varm??t?r.Frans?zlar 1787’de,Amerikal?lar 1810 y?l?nda misyonerlik örgütlerini resmen kurdular.1855’de Amerika’da 6185 adet misyoner kurumu olu?mu?tur.[3]1896 y?l?nda dünyada 150 Protestan örgütünde 11574 misyoner faaliyet göstermekteydi.[4]
Casus kavram?yla ba?lant?s? kurulabilen misyoner kavram?,sadece bir din adam?n? de?il,bulundu?u yerin tarihini,siyasi ve idari yap?s?n?,sosyolojik ve kültürel durumunu da ara?t?rabilecek düzeyde yeti?tirilmi? bir ki?iyi belirtir.Bunlar, görevlendirildikleri toplumun özelliklerini iyice tetkik edip hem ba?l? bulundu?u devlete hem de dini merkezlere ula?t?r?rlar.Bir misyonerin nas?l yeti?tirilece?i,alaca?? dersler,yapaca?? i?ler,[5]nas?l çal??ma yapaca??,misyoner hücresinde kaç misyonerin ve kimlerin bulunaca?? tüm detaylar?yla belirlenmi?ti.[6]Misyonerlik,tüzü?ü,program? olan sistemli, organizeli bir örgüttür.Bir misyonerin örgütüne kar?? ahitnamesi(taahhüdü)oldu?u gibi misyonlar aras?nda do?al olarak i?bölümü de bulunmaktad?r.Gittikleri bir yörede önce sosyolojik ara?t?rma yaparlar ve yöreyi iyice tan?maya ba?larlar.[7]
Misyonerlerin Anadolu topraklar?ndaki faaliyetleri 1218 y?l?nda Rahip Saint Francesko’nun bu amaçla ?stanbul’a gelmesiyle ba?lat?l?r.XVI.Yüzy?lda Osmanl? imparatorlu?unun belirli merkezlerinde misyoner merkezleri vard?.1621 tarihinde Katolik Kapusenler(Freres Mineurs)Osmanl? topraklar?nda faaliyete ba?lam??lard?.Misyonerler,doktor,seyyah,mühendis gibi ünvanlar alt?nda girmekte idiler.[8]
1830’da misyonerler Anadolu’da etkin faaliyet göstermeye ba?lam??lard?.Bu amaçla görevlendirilen H.G.O.Dwight ve Eli Smith, 1830 da ?zmir’e gelerek misyonerlik çal??malar?na ba?lad?lar.Osmanl? ülkesinde seyahat için gereken tezkere ve izin belgelerini ald?lar.Dwight ve Eli Smith,Erzurum,Kars,Tiflis,Nahc?van,Tebriz,Erzurum gibi bölgelerde gezerek,Ermeniler ve Nasturiler hakk?nda 700 sayfal?k bir kitap haz?rlad?lar.Bu kitap ABCFM taraf?ndan bast?r?ld? ve bölgeye gelen tüm misyonerler için temel bir ba?vuru kitab? kabul edildi.[9]
II.ABD M?SYONERLER? VE ERMEN?LERLE ?L??K?LER?:
1810 y?l?nda 3 kilisenin temsilcileri taraf?ndan Massachussetts’de kurulan[10]ve Amerikan Protestanlar?n?n misyoner örgütü olan American Board of Commissioners for Foreign Missions(ABCFM)[11]1818’deki y?ll?k toplant?s?nda Osmanl? Devleti’nde misyon istasyonlar? kurulmas? için çal??malar yap?lmas?n? kararla?t?rm?? ve 5 Ocak 1820 tarihinde Plinty Fisk ve Levi Parsons adl? iki misyoner,bu istasyonlar?n aç?lmas? için gerekli haz?rl?k çal??malar?n? yapmak üzere Osmanl? topraklar?na gönderilmi?ti.[12]Fisk,1820’lerde Beyrut,Kudüs,?am ve Antakya gibi bölgeleri gezerek Türkler,Araplar,Kürtler,Dürziler, Maruniler,Rumlar ve Ermeniler hakk?nda detayl? bilgi toplad?.Board misyonerleri,Ermenilerin ya?ad?klar? bölgelerde Ermeni ulusal bilincinin olu?umunu te?vik ve tahrik etmi?ler ve geli?meleri ABD ve Avrupa kamuoyuna mübala?a ile aktarm??lard?r.[13] Misyonerlerin görev yapt??? merkezler aras?nda planlama yap?l?r,Osmanl? co?rafyas? i? bölümü için misyonlara ayr?l?rd?. Örne?in Anadolu topraklar? Bat? Türkiye misyonu,Do?u Türkiye misyonu,Orta Türkiye misyonu gibi bölümlere ayr?l?rd?.Bat? Türkiye misyonunun merkezi ?stanbul,Orta Türkiye misyonunun merkezi Antep,Do?u Türkiye misyonunun merkezi ise Harput idi. Misyonlar?n kurulu?unda Ermenilere olan ilginin dominantl??? devam ediyordu.[14]Protestan Misyonerler,Ermeni milliyetçili?i taleplerini bazen de aç?kça te?vik ediyorlard?.[15]Misyonerlerin Ermenilere yönelik faaliyetlerine 1880’den sonra ivme verildi.Merkezi Türkiye Misyonu,önceleri Ayntab,Mara?,Adana ve Haçin’i kapsarken daha sonra görev alan? geni?letilerek Halep, Antakya,Tarsus ve Urfa ?ehirleri de misyonun görev alan?na dahil edildi.
Protestan(Evangelical)Hareketler Osmanl?’da,çalkant?l? bir zaman olan 1831 y?l?nda etkin olarak ba?lad?.[16]1831 sonras?, Osmanl? ülkesinde faaliyet gösteren Protestan misyonerlerin yükseli?e geçti?i bir a?ama oldu.Bu dönemde ABD,?stanbul’da elçilik ve bir misyon açt?.Bu resmi aç?l?? misyonlar?n rahat bir nefes almas?n? ve misyonlar?n h?zla artmaya ba?lamas?n? sa?lad?.1834 y?l?nda Trabzon ve Bursa misyonlar? aç?ld?.[17]1857’de ABD misyonerlerine yard?m için ?ngiliz Kilisesi harekete geçmi? ve Turkish Missions Aid Society isimli cemiyeti kurmu?tu.[18]1869 y?l?na gelindi?inde,?mparatorlu?un 21 ayr? merkezinde misyonlar kurulmu?tu ve bu misyonlarda görevli olan 41 misyoner ve bunlara yard?mc? olan Ermeniler çal???yordu.I. Dünya Sava??’na girerken Protestan misyonerlerin doktorlar?yla birlikte dokuz hastane,426 okul ve devam eden 25000 ö?rencileri vard?.[19]
ABD misyonerlerinin önem verdikleri,insan gücü ve di?er konularda en çok yat?r?m yapt?klar? alan Osmanl? co?rafyas?yd?. Misyonerlerin hedef kitlesi,-H?ristiyanla?t?ramad?klar? için-Türkler de?il,az?nl?klar özellikle Ermenilerdi.[20]Protestan Misyonerlerin amac?,denilen Ermenileri Türklerden ay?rmak,Ermenilerin Bat?l? de?erlere ula?malar?n? sa?lamak,[21]kendilerine kutsal kitab?n bilgisini iletmekti.Müslümanlar? H?ristiyanla?t?rmak zor oluyordu,1861’e kadar sadece 23 Müslüman vaftiz edilmi?ti.Ama Ermeniler üzerinden bu co?rafyada yer edinmek mümkündü.Bu nedenle Ermeni misyonunun di?er misyonlardan çok ayr? bir özelli?i vard?.Bat?,Osmanl?’da,kendi burjuvazisine arac?l?k rolü için Ermenileri seçmi?ti.[22]
Osmanl? Devleti’nde Protestanla?t?r?lmaya en müsait toplulu?un Ermeniler oldu?u sonucuna ula?an ABCFM,1830’dan itibaren çal??malar?n? bu alanda yo?unla?t?rd?.Osmanl? topraklar?nda faaliyette bulunan misyonerler,?mparatorlu?a hayat veren idealin “gaza ruhu”oldu?unu ama Osmanl? Devletinin iki zay?f noktas?n? görmü?lerdi;bunlar,“Millet sistemi”ve“Kapitülasyonlar”d?. Misyonerler bu üç konu üzerinde derinli?ine inceleme yapt?lar.[23]ABCFM Müslüman kitleyi H?ristiyanla?t?rmak yerine, az?nl?klar?,özellikle Ermenileri örgütlemeyi hedeflemi?tir.[24]1834 y?l?nda Londra’da bas?lan Missionary Researchers in Armenia adl? eserde ?u sonuca ula??lm??t?r;Müslüman kitle Protestanla?t?r?lamaz ama dü?man topraklar?nda bulunan H?ristiyanlar üzerinde çal??arak dü?man?n kalbine girilebilir.[25]19.yüzy?l?n sonunda Osmanl?da’ki yabanc? okullar?n?n %80’i ?ngiltere ve özellikle ABD’den destek alan Protestan okullar?yd?.[26]1880 tarihli Barlett Raporu,ABCFM’nin Osmanl? topraklar?ndaki faaliyet ve hedeflerini ?öyle özetler;“Misyoner faaliyetleri aç?s?ndan Türkiye,Asya’n?n anahtar?d?r.”[27]
ABCFM,aidatlarla beslenen bir örgüttü.ABCFM,baz?lar?na göre,ABD içinde devlet say?labilen bir örgüttü.“American Board of Commissionaries for Foreign Missions of the Congregational Church”isimli örgüt,Osmanl?’ya misyoner göndermeye karar verdi?inde Osmanl? Devleti dünyan?n en büyük gücüydü.[28]
Misyonerler 1850’lerde Osmanl? ?mparatorlu?unda okullar ve hastaneler açmaya ba?lad?lar.[29]Amaçlar? dinsizleri(heathen) do?ru yola getirmek,Osmanl? despotizmine kar??,onlar? özgürlü?üne kavu?turmakt?.[30]1876 senesinde ABCFM’nin kurdu?u merkezler ve 15 ayr? aktivite merkezi vard?.[31]Okullar?,ilkokuldan ba?layarak,üniversiteye kadar uzan?yordu.1850 ile 1900 y?llar? aras?nda ?ncil,Osmanl? ülkesinin hemen tamam?na yay?ld?;hemen her bölgeye ?ncil gönderildi;?ncil,Türkçe,Arapça, Yunanca,Ermenice,Bulgarca ve Yahudi’ce gibi dillere çevrildi.[32]
I.Dünya Sava?? sonunda(1918)Osmanl?’da sadece 36 misyoner kalm??t?.1921’de misyonerler,70 y?l önce geldikleri Harput’tan kovulmu?lard?.Kapitülasyonlar kalkt?ktan ve Lozan Sözle?mesi imzaland?ktan sonra,az?nl?klar?n de?i?imi sonras?nda,baz? ABD misyonerleri Türkiye’de kalmak istiyorlard?.
III.PROTESTAN K?L?SES?N?N BABIAL? TARAFINDAN TANINMASI VE ERMEN?LER:
Tanzimat dönemine kadar Osmanl? ?mparatorlu?unun“Protestan Sorunu”yoktur.Bu sorun ABD misyonerleriyle ortaya ç?km??,di?er cemaatler Bab?ali nezdinde bunu protesto etmi?,Protestan Kilisesinin gerçek H?ristiyanl?kla ilgisi olmad???n?,Potestanlar?n da gerçekte birer suçlu(mücrim)olduklar?n? belirterek,bu mezhep mensuplar? hakk?nda cezai takibat yap?lmas?n? istemi?lerdir.[34]Protestanlar,di?er H?ristiyanlarla e?it hakka sahip olabilmek için ayr? bir millet olarak tan?nmalar?n? istiyorlard?.ABD’li misyonerler ABD ve ?ngiltere arac?l???yla bu konuda özel bir çaba gösterdiler.Esasen ?ngiliz elçili?i Protestanlar? zaten kendi korumas? alt?na alm??t?.1843 senesinde ihtida etmi? bir Ermeni’nin yeniden Ermenili?e dönmesi nedeniyle,irtidat suçunu i?ledi?i iddias?yla,idam edilmesi üzerine,?ngiltere Osmanl?'ya bask?lar?n? art?rm??t?.?ngiliz Büyükelçisi Stratford de Redcliifie(Canning),[35]Mustafa Re?it Pa?a ile yürüttü?ü görü?meler sonunda,Sultan Abdülmecid, yay?nlad??? bir irade ile Protestanlar? ayr? bir millet olarak tan?d?(15 Kas?m 1847).Bir araya gelen Protestanlar?n seçti?i temsilci,Bab?ali taraf?ndan resmen tan?nd?.Bab?ali,sair H?ristiyan Mezheplerinin muhalefetine ra?men,ABD’nin ama özellikle ?ngiltere’nin artan bask?lar? kar??s?nda Protestanlar?n ayr? bir“millet”olduklar?n? tan?m??,böylece Protestanlar kendi kiliselerini kurmu?lard?r.Bu tan?ma olay?,Protestan misyonerlerinin aktivitelerini art?rm??t?r.
Osmanl? az?nl?klara din özgürlü?ü tan?m??,Protestan Kiliselerine Cemaatlerine,okullar?na,kolejlerine aç?l?? izni verdi?i gibi,?mparatorlu?un Asya ve Avrupa topraklar?na yay?lmas?na müsaade etmi?ti.[36]Az?nl?klar ve bunlara verilen müsaadelerle ilgili olarak çok miktarda ar?iv belgeleri bulunmaktad?r.[37]
IV.OSMANLI’DA PROTESTAN OKULLARININ AÇILMASI VE ERMEN?LER:
Osmanl? ?mparatorlu?u’nun son yüzy?l e?itiminde en faal unsur Amerikan misyoner okullar?yd?.Protestanlar,geni? Osmanl? ülkesinde bir okul kurmak için ruhsat alma gere?ini duymuyorlard?.Protestanlar?n ruhsatl? veya ruhsats?z olarak kurduklar? okul ve yetimhaneleri,XX.yüzy?l?n ba??nda 400’e ula?m??t?.Amerikan misyoner okullar?,?mparatorlu?un di?er kesimlerinde oldukça ba?ar?l? çal??malar yapt? ama Ortodokslu?un egemen oldu?u Balkanlar’da tutunamad?.
Esasen Osmanl? ?mparatorlu?unda adalet,savunma ve maliye d???ndaki alanlara Devlet do?rudan girmemi?,sivil toplum örgütlerine (NGO)terketmi?,sadece denetim görevini üstlenmi?ti.Toplumsal hayat? derinden etkileyen e?itim,sa?l?k ve sosyal güvenlik gibi hizmetler,bugün“üçüncü sektör”denilen vak?flar taraf?ndan yerine getirilmi?ti(Osmanl?’da Evkaf Yönetimi kavram?);Osmanl?’da e?itim-ö?retim özel vak?flar taraf?ndan yürütülüyordu.?mparatorlu?un geri kalmas?nda ilmiyenin ve bu e?itim sisteminin önemli rolü oldu?u ku?kusuzdur.[38]Tanzimat dönemi Osmanl? E?itim sisteminin devlet tekelinde olmay?p özel alan içerisinde mütalaa edilmesi,devlet denetiminin yetersiz olmas?,tehlike kar??s?nda önlem al?nmak istendi?inde d?? bask?n?n varl???n? iyice hissettirmesi;al?nan önlemlerde Devletin geç kalm?? oldu?u aç?kça görülmektedir;Tanzimat döneminde e?itim,adeta yabanc?lar?n eline teslim edilmi?tir.
Frans?zlar,[39]?ngilizler ve di?er geli?mi? ülkeler Osmanl? ?mparatorlu?unda okul açmaya büyük önem vermi?lerdi.3 Kas?m 1819’da Levi Parsons(ö.1825)ve Pliny Fisk(ö.1822),Boston’dan Suriye’ye geldiler.[40]As?l görev yerleri Filistin idi.ilk misyon Kudüs’te 1823’de aç?ld?.1825’de bir misyon Beyrut’ta,bir di?eri ?zmir’de(1828’de)aç?ld?.Kolejler konusunda ilk ad?m Suriye misyonu taraf?ndan at?ld? ve Beyrut’da Suriye Protestan Koleji aç?ld?.Osmanl?’da aç?lan ilk Amerikan Okulu 1824 y?l?nda Syrian Protestant College’dir;1824-1886 aras?nda 400 okul daha aç?ld?.[41]Beyrut’u Osmanl? Devleti için misyon merkezi olarak kuran ABCFM’nin kurdu?u Protestan okullar?n?n say?s? 1827 de 13’e yükseldi.Osmanl? ?mparatorlu?unda daha 1836 y?l?nda Evangelical Union(Protestanl?k Birli?i)kurulmu?tu.?ngilizce tedrisat yapan Amerika ilkokullar? Osmanl? ?mparatorlu?u dahilinde daha 1830’lu y?llarda ö?retime geçmi?ti.1860’lardan itibaren daha üst düzeyde e?itim verecek,ABD’deki üniversitelerin benzerleri olan kolejlerin(college)kurulmas?na a??rl?k verildi.1835 y?l?nda misyonerler,Anadolu’da faaliyette bulunmaya ba?lad?lar.Robert College’in ilk müdürü olan Cyrus Hamlin,1839 da Ermeniler aras?nda Protestanl?k lehine çal??maya ba?lam??t?.[42]Misyonerlerin Osmanl?’da yay?lmas?n?n iki temel dire?i,yeni kilise ve yeni okullar?n aç?lmas? fikridir.Cyrus Hamlin 1840’da Bebek’te misyoner seminerini açt?.[43]18 y?l sonra Hamlin,bu görevden istifa etti ve yeni Protestan koleji olan Robert Kolej’i kurdu(1863).Binay? Board sat?n alm??t?.Amerikan Kolejinin masraflar?n?,Ch?ristopher R.Robert isimli New Yorklu zengin bir tüccar kar??lam??,ABD ba?kan? Hamlin de yard?m etmi?ti.[44]1868 de gereken izni alarak,en fazla yard?m eden Amerikal? zengine atfen Robert Kolej ad? verilen okul aç?ld?,[45]iki sene sonra 1870 de yeni yap?lan binas?nda e?itime ba?lad?.Abdülaziz,1868 tarihinde,Robert College’in,aç?lmas?na izin verdi.Daha sonra bu okul,Türkiye’nin en önemli yabanc? okulu oldu ama bu kolejin as?l hedefi az?nl?klard?;Türk ö?rencilerin say?s? çok azd?.[46]Genelde Robert College,misyoner yeti?tiren bir kurum olarak bilinir ki bu Bat?l? ara?t?rmac?lar taraf?ndan da do?rulan?r.[47]Robert Kolej,ABD misyoner kurumu olan American Board ile çok yak?n ili?ki içinde olmakla birlikte ba??ms?z bir kurum oldu?u ABD’li yazarlarca belirtilir.[48] Bab?ali’nin muhalefetine ra?men,ABD hükümetinden sa?lanan diplomatik destekle önceleri okula Türk,Rum,Bulgar,Ermeni,Yahudi, Alman,Suriyeli,?ranl? ö?renciler al?n?rken,daha sonralar? okula daha çok Bulgar,Ermeni ve Rum çocuklar? kabul edildi.Robert Kolej,ABD misyonuna ait bir okul olup daha çok az?nl?klara bilinç vermekle tan?nm??t?r.Protestan misyonerler k?z ö?rencileri ihmal etmemi?ti;ilk zamanlar k?zlar?n e?itimi evlerde olurdu(Home School).K?z Okullar?n?n aç?lmas?na gerek görüldükten sonra, ?stanbul Amerikan K?z Koleji(Constantinople College for Girls)1871-1872 ö?retim y?l?nda e?itime ba?lad?.Ünlü yazar,Halide Edip Ad?var,bu kolej mezunudur(1901);adeta gizlice Koleje girmi? ve yine gizlice(kendisini gizliyerek)mezun olmu?tur.[49] Protestan okullar? tüm Osmanl? co?rafyas?na yay?lm??t?.Örne?in Harput merkezli Do?u Anadolu misyonunda toplam 36 Amerikal? misyonerle birlikte yard?mc? olan yerlilerin(genellikle Ermeni)say?s? 266 ki?iydi.[50]1878 senesinde Harput’ta Ermeni Koleji (Armenian College)aç?ld?ysa da Bab?ali bu ismi tan?mad?.Bunun üzerine aç?lan bu kolejin ad? F?rat Koleji(Euphrates College[51]veya College Hill-Kharpoot)olarak de?i?tirildi.[52]Harput’taki kolejde genellikle Ermeniler e?itiliyordu.[53] Asl?nda daha önce 1860 senesinde aç?lan Harput ?lahiyat Okulu,ilk y?l 25 ö?renci alm??t?.1894-1895 ve 1896 y?llar?ndaki Ermeni katliam? sonras? Harput ve Mara?’taki olaylar nedeniyle Osmanl?-ABD ili?kileri gerginle?mi?,ilk ciddi kriz do?mu?tu.[54]1878-1903 döneminde Van’da Amerikan Koleji(American College),Merzifon’da Anadolu Koleji(Anatolian College)ve ?zmir’de Uluslararas? Kolej(International College)aç?ld?.[55]Osmanl? hükümeti,bu okullar? siyasete bula?mama kayd?yla serbest b?rakm??t?.
Misyonerlerin okul ve ö?renci say?lar?.1850’de Osmanl? ülkesinde Amerikal? misyonerlerin yönetimindeki kilise say?s? 7,okul say?s? 7 idi;1870’de okul say?s? 233 iken 1900 da 417;1913’de 163 Kilise ve 450 okula ula?t?.1870 de 5880 ö?renci varken bu say? 1900 da 17556 olmu?tu.[58]Amerikan okullar?na devam eden Osmanl? vatanda?lar?n?n say?s?,1850’de 112 iken 1913 de 25.922 (yirmi be? bin dokuz yüz yirmi iki)ye eri?ti.[57]1886 y?l?nda Osmanl? ?mparatorlu?unda okullarda çal??an kad?n ve erkek ABD’lilerin say?s?,254,ço?u Ermeni kökenli Osmanl? vatanda?? olan yard?mc?lar?n?n say?s? ise,1049 ki?i idi.XIX.yüzy?l?n sonunda aç?lan Amerikan ilkokulu(say?s? 378 ve bu okullarda okuyan ö?renci say?s? 14.414),orta okul(say?s? 33 ve bu okullarda okuyan ö?renci say?s? 2600),ilahiyat yüksek okulu(say?s? 3 ve bu okulda okuyan ö?renci say?s? 22),kolej(say?s? 3 ve burada okuyan ö?renci say?s? 520)olmak üzere toplam 417 okulda 17.556 ö?renci vard?.[58]Osmanl? ülkesindeki doktor ihtiyac? nedeniyle misyonerler,doktor olarak gelmi?lerdir;1859 dan itibaren Amerikan doktorlar? Anadolu’da 9 hastane ve 10 dispanser açm??lard? ve hasta say?s? yakla??k 40 bin ki?iyi bulmu?tu.[59]1850’den sonra Osmanl? ?mparatorlu?unda misyonerlerin faaliyetleri giderek art?yordu.1876’da Osmanl? ?mparatorlu?unda Congregational Church veya ABCFM taraf?ndan Osmanl? ?mparatorlu?u co?rafyas?nda yap?lan toplam harcama 4.502.810,80 $ idi.
1831 senesinde yap?lan nüfus say?m?na göre Osmanl?’da 36 milyon insan ya?amaktayd?;[60]bu nüfus,üç k?taya yay?lan bir ülke ve Ortado?u’nun en önemli askeri ve siyasi gücü olan bir ?mparatorluktu.Tanzimat dönemi boyunca az?nl?klar lehine yap?lan ?slahatlarla(reform)az?nl?klar,Türklerin hakimiyetini k?rmak,H?ristiyan az?nl??a giderek üstünlük sa?lamay? amaçlam??lard?. Bu amaçla Bat?l?lar,hat?rat,gezi ve di?er tür eserlerinde Tanzimat ve ?slahat hareketlerinden övgüyle söz etmi?lerdir.[61]191 4’de yap?lan bir hesaba göre,ABD kurulu?lar? Osmanl? topraklar?nda toplam 40 milyon dolara yak?n yat?r?m yapm??t?.[62]
Misyoner Matbaalar?:Misyonerler taraf?ndan Malta Matbaas? 1822’de kuruldu,1833’de ?zmir’e nakledildi.Benzeri matbaalar,?zmir ve ?stanbul’da da kuruldu.[63]1822’de Malta’ya gelen Fisk,bölgede da??t?lacak her türlü dini ve ö?retici yay?n? basmak amac?yla bir matbaa kurdu.Misyoner matbaalar?,Osmanl? Devleti matbaalar?na göre,400 misli daha çok kitap bas?yordu.[64]
V.PROTESTANLARIN BABIALI ÜZER?NDEK? ETK?LER? VE DEVLET?N ALDI?I ÖNLEMLER:
19.yy sonlar?nda Osmanl?n?n petrol bölgeleri olan Ba?dat,Musul,Süleymaniye ve Bakü civar?na atanan misyonerler,“bir damla kan,bir damla petrol”esas?na göre çal???rlar,Ortado?u ve Azerbeycan Petrolleri ile özel bir ilgi kurarlard?.Zaten Osmanl?’ya gelen yabanc? ülke temsilcileri,genellikle misyonerlerden seçilmi? olurlard?.Yerli endüstriyi baltalamak konusunda az?nl?k okullar? ile birlikte çal??an yabanc?lar,kendi menfaatlar?na kar?? gördükleri bürokratlar? gözden dü?ürebiliyorlard?.[65]
Cay?r cay?r yanan ?mparatorlukta misyonerlerle u?ra?maya Devlet adeta zaman bulam?yordu.Osmanl?’n?n olay?n fark?nda olmad??? bilgisinn eksik oldu?u da söylenebilir ama önlemleri de elbette vard?.1869 tarihli Maarif-i Umumiye Nizamnamesi’nin 129. maddesi ile Yabanc? okullar denetlenmek istendi.Bu okullardaki ö?retmenlerin,hastanelerdeki doktorlar?n diplomalar?n?n tasdiki aran?nca ve matbaa aç?lmas? izne ba?lan?nca gürültü kopard?lar.[66]
?ngiliz Büyükelçisi Canning,özellikle Abdülmecit devrinde,sadrazam ve vezirlerin atanmas?nda etkili idi.[67]Osmanl? Pa?alar? Ali ve Fuat Pa?alar Frans?z etkisinde,Mithat Pa?a ve Jön Türkler üzerinde ?ngiliz etkisi,Enver Pa?a üzerinde Alman etkisi vard?.Bu ki?ilerin çok fazla derinli?i yoktu.[68]
Osmanl? Devleti yöneticileri de misyonerlerin devlet aleyhine siyasetle u?ra?t?klar?n? biliyordu ama bunlara kar?? fazla bir ?ey yapam?yorlard?.Bat?l? devletler az?nl?klar? aç?kça destekliyorlard?;1740 tarihindeki kapitülasyonlarla birlikte Fransa, Katolikleri himaye hakk?n? elde etmi?ti.?ngiltere ve ABD Protestanlar?,Rusya ise Ortodokslar? koruyor-kolluyordu.?ngiltere ve ABD’nin bask?lar? sonucunda,15 Kas?m 1847 günü padi?ah taraf?ndan yay?nlanan bir kararname ile Protestanl?k ba??ms?z bir dini toplum(millet)olarak tan?nd?.1857 tarihinde yay?nlanan bir emirname ile irtidat suçuna verilen ölüm cezas? kald?r?ld?.[69] 1886’da ?mparatorluk Ferman?(Imperial F?rmans)olmadan aç?lan okullar(ki Suriye’de 62 tane vard?.)kapat?ld?.1864’deki halk?n tepkisel hareketinden sonra misyoner çal??malar? biraz geriledi.[70]
Osmanl? Devleti,Amerikan okullar?n? kapatmak isteyince,Türk-Amerikan çat??mas? ç?km?? ve bu çat??ma,ili?kilerin kesildi?i Birinci Dünya Sava??na kadar sürmü?tür(1860-1914).[71]1905-1915 aras?nda 367.468 Osmanl?,ABD’ye göçtü ki bunlar?n %95’i Ermeniydi.[72]
Bu sorun uluslararas? platforma ilk kez 1877-1878 Ayastefanos Anla?mas?’n?n 16.maddesi ile ta??nm?? ve 1878 y?l?nda yap?lan Berlin Anla?mas?’n?n 61.maddesi ile mesafe kaydetmi?,yabanc? güçlerin Ermeni problemine müdahele hakk?n? Osmanl? böylece tan?mak durumunda kalm??t?.[73]
VII.SONUÇ:
Amaçl? ve ?uurlu bir din-yay?c?l?k ve temelde dünyan?n H?ristiyanla?t?r?lmas? hareketine misyonerlik denilmektedir.?ngiliz Parlamentosu 1649’da,H?ristiyanl???n dünyaya yay?lmas? için Londra’n?n merkez oldu?unu belirterek bir Misyonerlik Cemiyeti kurmu?,bu Cemiyetin dünyadaki ?ube say?s?,XIX.yüzy?l sonunda yedi bine varm??t?r.Frans?zlar 1787’de,Amerikal?lar 1810 y?l?nda misyonerlik örgütlerini resmen kurdular.1855’de Amerika’da 6185 adet misyoner kurumu olu?mu?tur.1896 y?l?nda dünyada 150 Protestan örgütünde 11574 misyoner faaliyet göstermekteydi.XVI.Yüzy?lda Osmanl? ?mparatorlu?unun belirli merkezlerinde misyoner merkezleri vard?.Bir misyonerin nas?l yeti?tirilece?i,alaca?? dersler,yapaca?? i?ler tüm detaylar?yla belirlenmi?ti. Misyonerlik,tüzü?ü,program? olan sistemli,organizeli bir örgüttür.Misyonerlerin amac?,Ermenileri(Millet-i Sad?ka)Türklerden ay?rmak,Bat?l? de?erlere ula?malar?n? sa?lamak,kendilerine kutsal kitab?n bilgisini bildirmekti.Osmanl? Devleti yöneticileri de misyonerlerin devlet aleyhine siyasetle u?ra?t?klar?n? biliyordu ama bunlara kar?? fazla bir ?ey yapam?yorlard?. Misyonerler,Ermeni milliyetçili?i taleplerini te?vik ediyorlard?.?ngiltere ve ABD’nin bask?lar? sonucunda,15 Kas?m 1847 günü padi?ah taraf?ndan yay?nlanan bir kararname ile Protestanl?k ba??ms?z bir dini toplum(millet)olarak tan?nd?.Misyonerler, görevlendirildikleri toplumun özelliklerini iyice tetkik edip hem ba?l? bulundu?u devlete hem de dini merkezlere ula?t?r?yorlard?.
1810 y?l?nda 3 kilisenin temsilcileri taraf?ndan Massachussetts’de kurulan ve Amerikan Protestanlar?n?n misyoner örgütü olan ABCFM 1818’deki y?ll?k toplant?s?nda Osmanl? Devleti’nde misyon istasyonlar? kurulmas? için çal??malar yap?lmas?n? kararla?t?rm??t?r.Osmanl? Devleti’nde Protestanla?t?r?lmaya en müsait toplulu?un Ermeniler oldu?u sonucuna ula?an ABCFM, 1830’dan itibaren çal??malar?n? bu alanda yo?unla?t?rd?.
Osmanl? topraklar?nda faaliyette bulunan misyonerler,?mparatorlu?a hayat veren ideallerin“gaza ruhu”ve“yeniçerilerin e?itimi” oldu?unu ama devletin iki zay?f noktas?n? görmü?lerdi;“Millet sistemi”ve“Kapitülasyonlar”.Misyonerler bu dört konu üzerinde derinli?ine inceleme yapt?lar.Osmanl? ?mparatorlu?unda daha 1836 y?l?nda Evangelical Union(Protestanl?k Birli?i)kurulmu?tu. ?ngilizce tedrisat yapan Amerika ilkokullar? Osmanl? ?mparatorlu?u dahilinde daha 1830’lu y?llarda kurulmu?tu.1860’lardan itibaren daha üst düzeyde e?itim verecek,ABD’deki üniversitelerin benzerleri olan kolejlerin(college)kurulmas?na a??rl?k verildi.1835 y?l?nda bu misyonerler,Anadolu’da faaliyette bulunmaya ba?lad?lar.Robert College’in ilk müdürü olan Hamlin,1839 da Ermeniler aras?nda Protestanl?k lehine çal??maya ba?lam??t?.ABCFM taraf?ndan kurulan Robert Kolej,ABD misyonuna ait bir okul olup daha çok az?nl?klara bilinç vermekle tan?nm??t?.XIX.yüzy?l?n sonunda toplam 417 okulda 17.556 ö?renci vard?. Osmanl? Devleti,Amerikan okullar?n? kapatmak isteyince,Türk-Amerikan çat??mas? ç?km?? ve bu çat??ma,ili?kilerin kesildi?i Birinci Dünya Sava??na kadar sürmü?tü.
*Dicle Üniversitesi Hukuk Fakültesi Türk Hukuk Tarihi ABD Ba?kan?,Diyarbak?r.
[1]Tozlu,Necmettin,“Osmanl? ?mparator?u?unda Misyoner Okullar?”,Yeni Türkiye,Osmanl? Özel Say?s?,Ank.1999,ss.329-339;701 Osmanl? Özel Say?s?,Ank.2000,ss.764-776,329.Dünyaya H?ristiyanl???n anlat?m? ve egemenli?i demek olan misyonerlik alt? döneme ayr?l?r;(I)Havariler dönemi,(33-100),(II)Kilise kurucular? dönemi,(100-800),(III)Ortaça? dönemi,(800-1500),(IV)Reformasyon dönemi(1500-1650),(V)Reformasyon sonras? dönemi(1650-1800)ve(VI)Modern dönem(1793-Bugün).Modern dönem,1793’de Hindistan’a misyoner William Carey’in ayak basmas?yla ba?lar.Misyonerli?in ilahi gerekçesi,Hz.?sa’n?n,Havarilerine,“Gidiniz!Gerçe?i (?ncil’i)onlara anlat?n?z!”emrinde gizlidir.Osmanl? Petrollerinin payla??m? hakk?nda bkz.Raif Karada?,Petrol F?rt?nas?,Turan Ne?riyat,?stanbul,1969,“Petrol ve Osmanl? ?mparatorlu?unun Kaderi,52-60,Osmanl? ?mparatorlu?unun Petrole Kurban dili?i, 85-93.
[2]Leland James,(Prof.Of Economics,Denison University),American Relations with Turkey 1830-1930 An Economic Interpretation, Philadelph?a,University of Pennsylvania Press,1932,224.Detay için bk.H.T.Fendo?lu,“Türk(Osmanl?)ABD ?li?kileri Ba?lam?nda Ermeni Sorunu”,Mardin Valili?i taraf?ndan 9 May?s 2001 tarihinde Mardin Halk E?itimi Salonu’nda düzenlenen Sempozyumda bildiri olarak sunulmu?tur,1-10.
[3]Tozlu,“Osmanl? ?mparatorlu?unda Misyoner Okullar?”,329.
[4]Kocaba?o?lu,Uygur,Kendi Belgeleriyle,Amerika’n?n Anadolu’daki XIX.Yüzy?ldaki Misyoner Okullar?,?stanbul,1989,16-17.
[5]K?r?ehirlio?lu,Türkiye’de Misyoner Faaliyetleri,?st.1963,Bedir Yay?nevi,ss.85-111.
[6]Kocaba?o?lu,Kendi Belgeleriyle Anadolu’daki Amerika,52.
[7]Tozlu,“Osmanl? ?mparatorlu?unda Misyoner Okullar?”,331.
[8]Tozlu,“Osmanl? ?mparatorlu?unda Misyoner Okullar?”,330.
[9]Kocaba?o?lu,Kendi Belgeleriyle,Amerika’n?n Anadolu’daki XIX.Yüzy?ldaki Misyoner Okullar?,39;detay için bk.Detay için bk. Polat,?lknur,Osmanl? ?mparatorlu?unda Yabanc? Okullar,Ankara,1990;a.yazar,“Osmanl? ?mparatorlu?unda Aç?lan Amerikan okullar? üzerine Bir ?nceleme”,Belleten,Sy.203,c.ll,627 vd.
[10]Köprülü,Orhan,“Tarihte Türk Amerikan Münasebetleri”,Belleten,c.LI,A?ustos,1987,Sy.200,ss.927-945,936.
[11]ABCFM konusunda detay için bk.Moore,John Hammond,America Looks At Turkey,1876-1909,Yay?nlanmam?? Doktora Tezi,(Doctorate Dissertation).Virginia University 1961,Bo?aziçi Üniversitesi Kütüphanesi,90-95.
[12]Roger Reed Trask,The Relations of the United States and Turkey 1927-1939,A Thesis in History,The Pennsylvania State University,Submitted For The Degree of Doctor of of Philosophy,1959,3;Köprülü,“Tarihte Türk Amerikan Münasebetleri”,939; detay için bk.Vahapo?lu,M.Hidayet,Osmanl?’dan Günümüze Az?nl?k ve Yabanc? Okullar?,(Yönetimleri Aç?s?ndan),Ankara 1990,Türk Kültürünü Ara?t?rma Enstitüsü Yay?nlar?,No.109,21-25.
[13]Bk.Hüseyin Naz?m Pa?a,Ermeni Olaylar? Tarihi,5 May?s 1312/5 Zilhicce 1313,BOA,c.II,s.254.Osmanl?'y? as?l tahrip edenler Ermenilerdir;ibid,313.1890 sonras?nda Ermeni isyanlar?n? Bat?ya misyonerler çarp?tarak anlat?yorlard?.
[14]Gordon,American Relations with Turkey 1830-1930,224;Tozlu,“Osmanl? ?mparatorlu?unda Misyoner Okullar?”,331.
[15]Gordon,American Relations with Turkey 1830-1930,224;bk.Tozlu,“Osmanl? ?mparatorlu?unda Misyoner Okullar?”,764-776.
[16]Cyrus Hamlin,Among The Turks,New York,Robert Carter and Brothers Press,1878,30.
[17]Gordon,American Relations with Turkey 1830-1930,221.
[18]Türk Misyonlar?na Yard?m Derne?i için bk.Kocaba?o?lu,Kendi Belgeleriyle Anadolu’daki Amerika,73.Anglikan Kilisesi ile tart??malar için bk.Abdülaziz Çavi?,Anglikan Kilisesine Cevap,Çeviren M.Akif Ersoy,D?BY,Ank.1973;H.T.Fendo?lu,“Mevzuat?m?zda ve Önceki Hukukumuzda Özel Hayat?n Gizlili?inin Korunmas?”,Türkiye Günlü?ü Dergisi,s.XXIV,Güz,1993,ss.100-108.
[19]Trask,The Relations of the United States and Turkey 1927-1939,9.
[20]Gordon,American Relations with Turkey 1830-1930,223.
[21]Trask,The Relations of the United States and Turkey,10.
[22]Sosyolojik de?erlendirmeler için bk.Ferik Fad?l ?smail Pa?a,Islahata Aid Mütalat-? Umumiye,Derseadet,Matbaa-i Osmaniye, 1329/1911,17-18.Misyonerlerin biricik görevi,Ermeni ulusal bilincinin olu?mas?yd?;Hüseyin Naz?m Pa?a,Ermeni Olaylar? Tarihi, 5 May?s 1312/5 Zilhicce 1313,BOA,c.II,248.
[23]Tozlu,“Osmanl? ?mparatorlu?unda Misyoner Okullar?”,331.
[24]Trask,The Relations of the United States and Turkey,9;James L.Barton,Daybreak in Turkey,144.
[25]Tozlu,“Osmanl? ?mparatorlu?unda Misyoner Okullar?”,331.
[26]Kocaba?o?lu,Uygur,“XIX.Yüzy?lda Osmanl? ?mparatorlu?unda Amerikan Okullar?”,Yeni Türkiye,Osmanl? Özel Say?s?,Ankara 1999, ss.340-349,340.
[27]Tozlu,“Osmanl? ?mparatorlu?unda Misyoner Okullar?”,330.Osmanl? dönemi Türk-Amerika hukuki ili?kileri için bk. H.T.Fendo?lu,Modernle?me Ba?lam?nda Osmanl? Amerika ?li?kileri,Kamu Hukuku Aç?s?ndan Kar??la?t?rmal? Bir ?nceleme,?stanbul, 2002,141-242.
[28]Gordon,American Relations with Turkey 1830-1930,221.
[29]Moore,America Looks At Turkey,1876-1909,27.
[30]Moore,America Looks At Turkey,1876-1909,27.
[31]Harita için bk.Moore,America Looks At Turkey,1876-1909,29.
[32]Hamlin,Among The Turks,362.
[33]Gordon,American Relations with Turkey 1830-1930,222.
[34]Eren,M.Cevat,“Tanzimat”,MEB.?A,c.XI,ss.709-765,725.Ama 1850 y?l?nda Protestan Ermeniler ayr? bir cemaat olarak Bab?ali taraf?ndan tan?nm??t?r;ibid,725.
[35]Canning,önceleri ?stanbul’da ?ngiliz diplomat? daha sonra büyükelçi oldu.?ngiltere’ye yazd??? bir yaz?da,“Bu imparatorlu?a y?k?lma felaketi,kuzeyden veya güneyden gelmeyecektir;kalbine dek çürüktür ve bu çürüklü?ün ba?l?ca nedeni bizzat yönetimdir”.Canning’e göre hata,“yöneticiler,yönetimin aksakl???n? biliyor ama düzeltmek için gerekli zeka ve cesaret sahibi olmad?klar?n?”iddia ediyordu.Salahi R.Sonyel,“Tanzimat ve Osmanl? ?mparatorlu?unun Gayri Müslim Uyruklar? Uzerindeki Etkileri”,Tanzimat’?n 150.Y?ldönümü Uluslararas? Sempozyumu,Ankara,31 Ekim-3 Kas?m 1989,Atatürk Kültür,Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Tarih Kurumu Yay?nlar?,XXVI.Dizi,-Sa.5,Türk Tarih Kurumu Bas?mevi,Ankara,1994,ss.339-352,340.
[36]Hamlin,Among The Turks,365.
[37]K?r?ehirlio?lu,Türkiye’de Misyoner Faaliyetleri,143-167 aras? epeyi belge bulunmaktad?r.
[38]Unan Fahri,“Osmanl?larda Medrese E?itimi”,Yeni Türkiye,Osmanl? Say?s?,Ankara,1999,ss.149-160,151;ayr?ca bk.Kaz?c?,ziya, “Osmanl? E?itim ve Ö?retim Sisteminde Genel Medreseler”,Yeni Türkiye,Osmanl? Say?s?,Ankara,1999,ss.161-167;Çelebi,?lyas, “Osmanl? Medreselerinin Kurulu?u,Yükseli? ve Çökü? Nedenleri”,Yeni Türkiye,Osmanl? Say?s?,Ankara,1999,ss.168-175;Akkutay, Ülker,“Osmanl? E?itim Sisteminde Enderun Mektebi”,Yeni Türkiye,Osmanl? Say?s?,Ankara,1999,ss.187-193;Deguilhem,Habil Rand?, “?am Eyaleti Örne?inde Osmanl? ?mparatorlu?unda E?itimin Laikle?tirilmesi”,ss.231-236.
[39]?stanbul’da 1697-1839 y?llar? aras?nda aç?lan Frans?z okullar? için bk.Vahapo?lu,M.Hidayet,Osmanl?’dan Günümüze Az?nl?k ve Yabanc? Okullar?,(Yönetimleri Aç?s?ndan),Ankara 1990,Türk Kültürünü Ara?t?rma Enstitüsü Yay?nlar?,No.109.,71-72;Salahi R. Sonyel,“Tanzimat and its Effects On the non-muslim Subjects of the Ottoman Empire”,Tanzimat’?n 150.Y?ldönümü Uluslararas? Sempozyumu,Ankara,31 Ekim-3 Kas?m 1989,Atatürk Kültür,Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Tarih Kurumu Yay?nlar?,XXVI.Dizi,-Sa.5, Türk Tarih Kurumu Bas?mevi,Ankara,1994,ss.353-388,372.
[40]Moore,America Looks At Turkey,1876-1909,24.
[41]Vahapo?lu,Osmanl?’dan Günümüze Az?nl?k ve Yabanc? Okullar?,(Yönetimleri Aç?s?ndan),73.
[42]Köprülü,“Tarihte Türk Amerikan Münasebetleri”,936.
[43]Hamlin,Among The Turks,61.
[44]Trask,The Relations of the United States and Turkey,9-10.
[45]Hamlin,Among The Turks,287-301.
[46]Gordon,American Relations with Turkey 1830-1930,226.
[47]“Robert college as an Outpost of American Education”;bk.Gordon,226 vd.
[48]Gordon,American Relations with Turkey 1830-1930,225.
[49]Gordon,American Relations with Turkey 1830-1930,226.
[50]Kocaba?o?lu,Kendi Belgeleriyle Anadolu’daki Amerika,153.
[51]Kocaba?o?lu,Kendi Belgeleriyle Anadolu’daki Amerika,188-193.
[52]Hamlin,Among The Turks,259.
[53]Gordon,American Relations with Turkey 1830-1930,229.Harput’ta Süryani ve Ermenilere ait 6 ibtidai okul ve 1 rü?diye vard?.Ayr?ca Harput’ta,Amerikan Koleji(1857),F?rat Koleji(1869)ve Alman Mektebi(1895)olmak üzere üçyabanc? okul daha vard?; Detay için bk.?shak Sunguro?lu,Harput Yollar?nda,c.II,?st.1959;K?l?ç,Orhan,“XIX.Yüzy?lda Harput’ta Misyoner Faaliyetleri”, F?rat Üniversitesi Dergisi,1989,3(I),ss.119-137.
[54]Trask,The Relations of the United States and Turkey,10;Gordon,American Relations with Turkey 1830-1930,240;Bk.Rosaline de Gregorie Edwards,Relations Between the United States and Turkey,1893-1897,Unpublished Ph.D.dissertation,Fordham University, 1952.Harput’taki Amerikan Kolejinin halk taraf?ndan tahrip edilmesi üzerine ABD’ye,Kolej binas?n?n tazmanat? olarak 1901’de yüz bin dolar tazminat ödendi;Trask,The Relations of the United States and Turkey,11.
[55]Hamlin,Among The Turks,259.Merzifon’da isyan eden Ermeniler,Merzifon kolej binas?na s???nm??lard?.1895 tarihli Harput olaylar? Mara? olaylar? da ayn? biçimde olmu?tu;Protestan Okullar?,adeta,Ermenilerin suç i?ledikten sonra s???nd?klar? bir s???nak görevi görüyordu.Bu konudaki belgeler için bk.Hüseyin Naz?m Pa?a,Ermeni Olaylar? Tarihi,c.II,427.
[56]Kocaba?o?lu,Uygur,“XIX.Yüzy?lda Osmanl? ?mparatorlu?unda Amerikan Okullar?”,Yeni Türkiye,Osmanl? Özel Say?s?,Ankara 1999, ss.340-349,348.
[57]Robert Daniel,American Philantrophy in the Near East 1820-1960,Athens,Ohio University Press,1970,94.
[58]vahapo?lu,Osmanl?’dan Günümüze Az?nl?k ve Yabanc? Okullar?,(Yönetimleri Aç?s?ndan),73.
[59]Samuel Cox,Diversions of a Diplomat in Turkey,New York 1887,296.
[60]Karal,E.Ziya,Osmanl? ?mparatorlu?unda ?lk Nüfus Say?m? 1831,Ankara,1943,93.
[61]Tozlu,“Osmanl? ?mparatorlu?unda Misyoner Okullar?”,331.“Ne olursa olsun ?slahat”gibi kay?ts?z ?arts?z ve pazarl?k gücünü s?f?ra indiren talepler,ülkelerin hayat?nda olumsuz bir i?lev görmü?lerdir.Günümüzde“Ne olursa olsun Avrupa Birli?ine girelim”istemleri de bu ba?lamda de?erlendirilmelidir.
[62]Kocaba?o?lu,“XIX.yüzy?lda Osmanl? ?mparatorlu?unda Amerikan Okullar?”,346.
[63]Kocaba?o?lu,Kendi Belgeleriyle Anadolu’daki Amerika,46.
[64]Kaynaklar için bk.Fendo?lu,Osmanl? Amerika ?li?kileri,232.
[65]Tozlu,“Osmanl? ?mparatorlu?u'nda Misyoner Okullar?”,332-333.
[66]Kocaba?o?lu,“19.Yüzy?lda Osmanl? ?mparatorlu?unda Amerikan Okullar?”,343.
[67]Aky?ld?z,Ali,“Hükümet”,“Tanzimat Dönemi ve Sonras?”,DIA,c.XVIII,472.
[68]Tozlu,“Osmanl? ?mparatorlu?unda Misyoner Okullar?”,337.
[69]Gordon,American Relations with Turkey 1830-1930,228.
[70]Gordon,American Relations with Turkey 1830-1930,228 ve 233.
[71]Ülman,Haluk,?kinci Dünya Sava??n?n Ba??ndan Truman Doktrinine Kadar Türk-Amerikan Diplomatik Münasebetleri(1939-1947), AUSBF Yay?n?,Ankara,1961,5.Tehcir Kanunu,(Vakt-i seferde ?;craat-? Hükümete Kar?? Gelenler ?çin Cihet-i Askeriyece ?ttihaz Olunacak Tedabir Hakk?nda Kanun-? Muvakkat)için bk.Takvim-i Vekayi,19 May?s 1331(27 May?s 1915),Say? 2189(Not:Bu kanun 4 maddeden ibarettir).
[72]Gordon,American Relations with Turkey 1830-1930,357-358;detay için Gülnihal Bozkurt,“ABD Vatanda?l??? ?ddias?nda Bulunan Osmanl? Vatanda?lar?na Dair baz? Amerikan Belgeleri”,Prof.Dr.Jale Akipek’e Arma?an,Konya,1991,177-189.
[73]www.ermenisorunu.gen.tr | | | | ----------------------
* Dicle Üniversitesi Hukuk Fakültesi Türk Hukuk Tarihi ABD Başkanı,Diyarbakır -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | | | | | « Geri | | | |
|
|
| | |
Anasayfa
İletişim
