| | | | | | ERMEN? TOPLUMUNU OSMANLIDAN KOPARAN,ERMEN? VE AMER?KAN-ERMEN? OKULLARIYrd.Doç. Dr. İlknur HAYDAROĞLU*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | |
| | .n@ le="text-align: juğÿ3 F ERMEN? TOPLUMUNU OSMANLIDAN KOPARAN,ERMEN? VE AMER?KAN-ERMEN? OKULLARI240 ‰ ">ERMEN? TOPLUMUNU OSMANLI'DAN KOPARAN,ERMEN? VE AMER?KAN-ERMEN? OKULLARI
Yrd.Doç.Dr.?lknur HAYDARO?LU*
Osmanl? ?mparatorlu?unda ya?ayan çe?itli az?nl?k gruplar?ndan biri olan Ermeniler,Osmanl? tebaas?n?n tabi oldu?u yasalar ve kurallar çerçevesinde ya?amlar?n? sürdürmekte,t?pk? di?er cemaatler gibi kendi millet okullar?nda çocuklar?n? e?itmekteydiler.
Y?llarca süregelen ola?an bir ya?ant?n?n birden bire de?i?ime u?ramas?,huzursuz ve gitgide ba?l? oldu?u devletten her anlamda uzakla?an bir toplum olu?mas?,buna ba?l? olarak siyasi bir kimli?e bürünen millet okullar?n?n tarihi süreç içerisindeki hikayesi“Ermeni Sorunu”ifadesinin ortaya ç?k???na neden olan olgulard?r.[1]
Ermeni toplumundaki bu h?zl? de?i?imi sa?layan da Ermeni-Amerika ili?kisi olmu?tur.Ermenilerin Amerikal?lar ile tan???p kültürel ve siyasi aç?dan etkilenmeleri,Ermenilerin Osmanl? toplumundan kopmas?n?n ba?lang?ç noktas? olmu?tur.
Bu olay?n mimarlar? da Amerikal? misyonerler ve tüccarlard?r.
Osmanl? topraklar?nda ve yönetiminde söz sahibi olmak isteyen her Yabanc? Devlet için en kestirme en etkin yol,Osmanl? tebaas?ndaki cemaatleri kazanmak ve böylece onlar? kullanmakt?.
Her Yabanc? Devlet özellikle dini aç?dan kendisine yak?n buldu?u bir toplulu?u maddi-manevi kar??l?ks?z yard?mlarla önce etkisi,sonra himayesi alt?na al?r,zamanla kontrolünü elde ederdi.[2]Bunun sa?lanabilece?i en elveri?li yer okullar,bunu saptayacak en elveri?li ki?iler de misyonerlerdi.
Bu konuya girmeden önce Ermeni toplumunun de?i?ime u?ramas?nda büyük pay? olan tüccarlar üzerinde durmak yerinde olacakt?r.
Siyasi anlamda Amerika-Ermeni ?li?kisinin gerçek mimarlar? Amerikal? tüccarlar,Osmanl? topraklar?na ilk olarak 1797 y?l?nda gelmi?lerdi.
Onlar sayesinde 1830 y?l?nda Amerika ile Osmanl? Devleti aras?nda Amerika’ya“en ziyade müsaadeye mazhar devlet”olma ayr?cal???n? tan?yan ticaret anla?mas?n?n imzalanmas? Amerika-Ermeni ili?kisinin temelini olu?turmu?tu.
Çünkü bu anla?man?n 3.maddesine göre Amerikal?lar Osmanl? topraklar?nda Simsar kullanabileceklerdi.Simsarlar her din ve devletten olabilecekleri gibi Osmanl? Devleti de bunlar?n çal??malar?na kar??mayacakt?.Simsar denilince akla gelen Rumlar ve Ermeniler oldu?undan Amerikal? tüccarlar seçim yapma durumunda kalm??lard?.Rumlar kadar fazla i? ba?lant?s? olmayan Ermeni yak?nla?mas?,Ermenilere Amerikan Vatanda?l??? hakk?n?n da tan?nmas?n? sa?layan çe?itli imtiyazlar getirmi?ti.[3]
Tüccarlar?n yan? s?ra Amerikal? misyonerlerin de güçlü ve etkin çabalar?yla Ermenilerin Protestanl??a kazand?r?lmalar? konusunda öyle büyük bir çal??ma yap?lm??t? ki,sonunda 1848 y?l?nda Osmanl? Devleti Protestanlar? bir cemaat olarak tan?makla kalmay?p Ermeni Milletini de Gregoryan,Katolik ve Protestan Ermeniler olarak üç ayr? kategoride kabullenmek zorunda kalm??t?.[4]
Bütün bu çabalar?n nedeni de dine kazand?r?lan her ki?inin siyasi aç?dan da o devlete sad?k bir eleman olarak kazan?lmas? demek olu?uydu.[5]
Misyonerlerin bu çal??malar?na hizmet edecek en elveri?li ortam e?itim kurumlar?yd?.
Önceleri çok çe?itli yard?mlarla yana?t?klar? Ermeni Cemaat Okullar?n? himayeleri alt?na al?p Amerikan-Ermeni okullar? olarak programlayan sonra da Ermenileri de ö?renci olarak kabul eden Amerikan okullar?n? açan Amerikal?lar;bu Okullar? siyasi kimli?e büründürüp,e?itimi maske olarak kullanan,siyasi faaliyet a??rl?kl? kurumlar olarak çal??t?rmaya ba?lam??lard?.
Asl?nda az?nl?k ve cemaatler de herhangi bir Yabanc? Devlet’in himayesine girmekte büyük bir istek ve sab?rs?zl?k gösteriyorlard?.Çünkü böylece Osmanl? Devleti’nin denetiminden uzak ve himayesine girdi?i devlete tan?nan imtiyazlardan yararlanabilecek[6]kendisine daha önce a??lanm?? olan“ba??ms?zl?k”bilinciyle rahat hareket edebileceklerdi.[7]
Bu da e?itim maskesi alt?nda siyasi faaliyetlerin odak noktas? haline gelmeye ba?layan okullar sayesinde olacakt?. Misyonerlerin dini nedenlerle ba?latt?klar? bu etkileme çal??malar? giderek az?nl?k okullar?n?n,himayesine girdikleri devletin ç?karlar? do?rultusunda Osmanl? toplumu için zehirli otlar haline gelmelerine yol açt?.[8]
1906 tarihli bir belgede Sivas Vilayetinde ve civar?nda bulunan baz? misyonerlerin asl?nda Amerikal? Misyonerler olmad?klar?, o k?yafete girmi? kötü niyetli Ermeniler olduklar? belirtilmektedir.[9]
Baz? belgelerde Protestan Misyonerlerinin silah ve zararl? evrakla yöre halk?n? ayaklanmaya te?vik ve tahrik ettikleri konusu yer almaktad?r.[10]
Ermeni çocuklar?n misyonerler taraf?ndan bazen kand?r?larak,bazen zorla okullara ö?renci olarak al?n???n? konu edinen,Hacin kazas?nda Amerikan Misyonerleri taraf?ndan daha önceden in?a edilmi? olan yetimhanenin gittikçe geni?lemekte olmas?ndan ve Ermeni çocuklar?n zorla denilebilecek bir ?ekilde yetimhaneye al?nmalar?ndan söz eden belgeden,Amerikan Misyonerlerinin çabalar?n?,Ermeniler üzerinde yo?unla?t?rd??? anla??lmaktad?r.[11]
Amerikal? misyonerlerin Ermeni okullar?n?,dolay?s?yla Ermeni toplumunu etki alt?na alabilmelerinde en büyük rolü maddi olanaklar oynuyordu.Bu olanaklar da 1810 y?l?nda Boston’da kurulan“American Board of Commisioners for Foreign Missions” Misyonerlik örgütü taraf?ndan sa?lan?yordu.
Amerikan halk? bu örgüte Osmanl? topraklar?ndaki e?itim-ö?retim amac? için harcanmak üzere 200.00 dolar vermi?ti.[12]
Bu örgüt özellikle 1819 y?l?nda Osmanl? topraklar?n? program?na al?nca 1821 y?l?ndan itibaren maddi olanaklarla donat?lm?? misyonerler gönderilmeye ba?lanm??t?.Amerikal? Protestan Misyonerleri Osmanl? topraklar?n? kar?? kar?? gezerek kapsaml?, bilinçli,planl? ve programl? bir çal??ma sergilemeleri A.B.of C.For.F.M.Örgütünün di?er misyoner te?kilatlar?n? geride b?rakt???n?n bir göstergesidir.
Maddi bak?mdan oldukça güçlenen misyonerler 1830’lardan sonra Ermeniler aras?nda e?itim seferberli?i ba?latm??lard?.[13]
Ermeniler için ilk Misyoner okulu 1834 y?l?nda ?stanbul-Beyo?lu’nda aç?ld?.1836 y?l?nda aç?lan ?kinci Ermeni Misyoner Okulu, Ermeni Kilisesi’nin direni?i üzerine kapat?l?nca,Amerikal? misyonerler Anadolu’ya a??rl?k verdiler.Önceleri yaln?zca din e?itimi üzerinde duran misyonerler daha fazla ö?renci çekmek amac?yla laik e?itime a??rl?k vermeye,ruhban okullar?n? High School’lara,kolejlere dönü?türmeye ba?lam??lar,1852 y?l?nda çok önemli bir merkez konumunda olan Harput Misyoner ?stasyonu’nu hizmete sunarak,kurulu?tan yedi y?l sonra bu merkeze ba?l? olarak“Harput Misyoner Koleji”ya da di?er ad?yla Ermenilerin “Yeprad Koleji”dedi?i“F?rat Koleji”ni açm??lard?.[14]
Bu okulda hal?c?l?k,marangozluk,demircilik,kundurac?l?k,çiftçilik e?itimi verilmekte olup biçki-diki? atölyelerini de içine alan imalathaneler de bulunmaktayd?.Okuldan mezun olan ba?ar?l? Ermeni gençler e?itimlerini tamamlamak üzere Amerika’ya gönderilmekteydi.[15]
Ancak bu okulda verilen e?itimin yan? s?ra Ermeni Gençlere kazand?r?lan siyasi kimlik olukça önemliydi.Osmanl?n?n aleyhine, Amerikal?lar?n lehine bir görünümle bu okulda Ermeniler,Amerikal? Prof.Earle’ün“American Missions in the Near East”adl? eserindeki deyi?iyle“dillerini ve tarihsel geleneklerini yeniden üstün tutmay? ö?renip,Bat?’n?n siyasal,toplumsal ve ekonomik ilerleme ideallerini tan?d?lar.Bulunduklar? duruma kar?? daha etkin bir ho?nutsuzluk duymay? ve köylü Müslüman kom?ular?na kar?? daha keskin bir üstünlük duygusu beslemeyi”ö?renmi?lerdi.[16]
??te tüccarlar?n ba?lat?p Misyonerlerin sürdürdü?ü Ermeni Protestanlar? himaye konusu Amerika’n?n Osmanl? topraklar? için belirledi?i siyasetin ç?k?? noktas?n? olu?turmu?tur.Amerikal?lar,Ermeniler için çal???yor gibi görünüp,kendi ç?karlar? do?rultusunda onlar? yönlendirip kullanmay? amaçlam??lard?.Çünkü Amerika için Ermeni Milleti de?il onlar?n kendisine sa?layaca?? olanaklar ön plandayd?.Bunu dü?ündürün ?eye gelince;Amerika’n?n Sivas Konsolosu Mr.Jewet’in kendi ifadesiyle ilintilidir.
Mr.Jewet’in“Ermeniler karaktersiz ve yurt sevgisinden yoksun bir topluluktur.S?radan bir Ermeni göze girmek ve para kazanmak ve hatta intikam almak için casus,muhbir ve çok zamanda sahte muhbir olmaktad?r.”Ermeniler aleyhindeki delilleri genellikle Türkler de?il,Ermeni casuslar,paral? Ermeni muhbirler veya tutuklular?n Ermeni Arkada?lar? toplamaktad?r.[17]sözleri kar??s?nda,haklar?nda bu kadar olumsuz dü?ündükleri bir toplulu?u neden koruma alt?na ald?klar?,ancak Osmanl? topraklar?n?n yeralt? ve yerüstü zenginliklerini kullanabilmek için,hak sa?lay?p,söz sahibi olabilmek amac?yla Ermenileri bir araç olarak kullanmay? dü?ündükleri ?eklinde yorumlanabilir.
4 Kas?m 1887 tarihli,Sivas Konsolosu Mr.Jewet’in raporunda“Anadolu’nun maden kaynaklar? aç?s?ndan zengin oldu?u bu kaynaklar?n pek geli?tirilmedi?i,ba?ka bir yönetimin elinde olsayd? yüzy?l?n en büyük veriminin ve servetinin sa?lanaca??” sözlerinin yer almas?,Amerika’n?n ekonomik aç?dan as?l hedeflerini ve bu nedenle Ermenilerin koruyuculu?unu üstlendi?ini ortaya koymaktad?r.[18]
Amerikal?lara göre Ortado?u’ya yerle?menin,Ruslar?n Akdeniz’e ini?inin engellenmesinin anahtar?n?n,ancak kendisine sad?k ve yak?n olan ba??ms?z bir Ermeni Devletinin kurulmas?yla olaca?? kan?s?d?r ki,Amerikal?lar?n Ermeniler için birkaç yönde u?ra? vermesine neden olmu?tur.[19]
Hem Osmanl? topraklar? üzerindeki Ermenileri himayesine al?p etkilemi?,hem Amerika’da Ermenileri ezilmi? zavall? bir toplum olarak tan?tarak duygusal yönden ve maddi aç?dan büyük taraftar toplam?? hem propaganda arac?l???yla bu dü?üncelerini di?er devletlere anlatabilme olana??n? bulmu? hem de misyonerler ve konsolosluklar vas?tas?yla Ermenilerle aras?ndaki ba?? daima canl? ve s?cak tutmu?tur.[20]
Ermenilere yak?nl?k gösteren yaln?zca Amerikal?lar de?ildi.Ermenilere Frans?zlar da yeterince destek ve yard?mda bulunmu?lard?.Bu yard?mlar öylesine büyük boyultarda idi ki baz? Ermeni Okullar?’n?n yönetim kademesi yard?m ald??? Fransa’y? benimsemi? ad?n? da Frans?z-Ermeni Okulu olarak de?i?tirmi?ti.[21]
Ermeni Okullar? planl?—programl?,düzenli ve devaml? geli?mekte olan e?itim kurumlar?yd?.Yeni ve de?i?ik e?itim sistem ve tekniklerini de uygulayan yerlerdi.[22]
Yeri gelmi?ken bunlardan biri olan ?stanbul ?i?li’de ki“Nortibros Ermeni”okulundan söz etmek konuya aç?kl?k getirecektir.[23]
18 Ekim 1909 tarihinde Ohannes Hintliyan ve Kalust Malatyan taraf?ndan kurulan okulda Belçika’dan uyarlanan Pedagojik bir dü?ünce ürünü olan“Ecole Nouvelle”metodu uygulanm??t?.[24]
Bu fikir 1889 y?l?nda ?ngiltere’de“The New School Abbotshorme”ad?yla Dr.Cecil Reddie’nin müdürlü?ü s?ras?nda uygulamaya konulmu?tu.Bu sistem yat?l?-yat?s?z erkek ö?rencilerin fikir e?itimi yan?nda beden e?itimi almas?,ö?rencinin her ?eyi pratik olarak görmesi,bilgiyi kendisinin arayarak bulmas?,d??ar?dan içeriye de?il içerden d??ar?ya do?ru ö?renmenin benimsenmesi ve ö?rencinin ya?ant?s?n? her yönüyle göz önünde bulunmas? ilkesine dayanmaktayd?.[25]
Ermeni Okullar?n?n tarihi süreç içerisindeki geli?imine XVIII.Yüzy?l?n sonlar?na dönerek bakacak olursak;XVIII.Yüzy?l?n sonlar?nda Ermeni okullar?n?n dini denetimden uzak modern okullar görünümünde oldu?unu anlar?z.[26]
?lk resmi Ermeni Okulu 1790 y?l?nda Amira Miricanyan taraf?ndan Kumkap? F?ç?c? sokakta aç?lm??t?.Ermeni toplumunun varl?kl? kesiminden olan Amiralar?n önderli?i ve Kilisenin i?birli?i ile aç?lan okullara mali kaynak bulma i?i“Ermeni Cemaat Meclisi Esnaf Temsilcileri”taraf?ndan üstlenilmi?,sonunda“10 Amira”dan olu?an bir kurula devredilmi?ti.[27]
Gittikçe yayg?nla?an ve geli?en okullar Yüksek Okul ihtiyac?n? do?urmu?tu.1838 y?l?nda Üsküdar’da ilk yat?l? Ermeni Okulu olan“Cemeran”aç?lm??t?.[28]1841 y?l?nda kapat?lm?? 1846 y?l?nda Yedikule’de yeniden aç?lan okula yoksul ö?renciler paras?z, varl?kl? ö?renciler 3.000 kuru? vererek devam etmeye ba?lam??lard?.
Okul yönetmeli?inde ö?retmenlerin ö?rencilere dayak atmas?n?n yasak oldu?u ibaresi yer almaktayd?.Ö?renciler yaln?zca Ermenice konu?acaklar,okul idaresinin izni olmadan çocuklar okuldan al?n?p sanata verilemeyeceklerdi.
Ancak Amira’lar?n kulland??? e?itim sistemi,onlarla esnaf aras?nda sürtü?meye yol açm??t?.Osmanl? Devleti’nde 1851 y?l?nda Encümen-i Dani?’in kurulmas?yla da bu fikir çat??mas?n?n boyutlar? büyümü?tü.Çünkü 1853 y?l?ndan sonra Ermenilerin kendi içlerinde kurduklar? 14 ki?ilik“Maarif Komisyonu”e?itimi Amiralar?n denetiminden al?yordu.1860 y?l?nda Ermeni Cemaatinin uygulad???“Nizamname-i Milleti Ermeniyan”ile Ermeni okullar?n?n denetimi Maarif Komisyonuna verilmi?ti.[29]1900 y?l?nda ?stanbul’da 40 adet,Anadolu’da 800 civar?nda Ermeni Okulu bulunmaktayd?.[30]
Ermeni“Hayoç Miyacyal Interrutyan Cemiyeti”ile“Azkanivar Hayuhyaç lnterrutyan Cemiyeti”Anadolu’nun çe?itli yerlerinde önemli say?da okul açm??lard?.[31]
Bunlar?n yan? s?ra misyonerlerin de Ermeniler için açt?klar? okullar olukça etkin durumdayd?lar.
1852 y?l?nda Harput Misyoner ?stasyonu’nun aç?lmas?na ba?l? olarak 1855 y?l?nda aç?lan Harput(Yeprad-F?rat)Koleji’nin ilk amac? Ermeni-Protestan din adam? yeti?tirmekti*Bu okul hakk?ndaki bilgileri Harput Amerikan Konsoloslu?u’nun raporlar?ndan ö?reniyoruz.[32]
16's? Ermeni olan 300 Amerikan vatanda??n?n çal??t??? konsolosluk,okulun diploma törenini konsolosluk binas?nda düzenleyecek kadar okulla iç içe,dayan??ma halindedir.[33]
26 Haziran 1901 tarihindeki Diploma Törenine parayla sat?lan biletlerden alan 1000’e yak?n konuk kat?lm??,pek çok kimse bilet bulamad??? için törene kat?lamam??t?.[34]Bu rakam okula duyulan ilgi ve nüfus yo?unlu?u hakk?nda bir bilgi vermektedir. Törende konsolos Mr.Thomas H.Norton’un yapt??? ?ngilizce konu?ma Türkçe ve Ermenice’ye çevrilmi?ti.[35]
Okul ve tören hakk?ndaki bilgileri içeren konsolosluk raporunda törene Vali’nin Kaymakam?n,Maarif Müdürü’nün ve Ordu Kumandan?’n?n kat?ld??? ve çal??malar? takdir ettikleri belirtilmektedir.
Konsolosluk Mr.Norton raporunda;Harput Koleji’nin Amerikan ideallerini,ya?ama biçimini yerle?tirmede etkili oldu?unu, Amerika’dan buraya getirilen en iyi ?eyin kolejin bütün s?n?flar?nda Amerikan ticaret ya?ant?s?,konforu ve serveti hakk?nda bilgi verilmesi oldu?unu,Amerikanvari ya?ama ideali,i? ahlak? ve zaman kavram?n?,modern bilimdeki geli?meleri,Amerikan dü?ünce sistemlerini ve hayat kazanma biçimini toplumun bütün s?n?flar?na ö?retmekte bulundu?unu belirtmekte ve devam etmekteydi“okulda 1000 den fazla ö?renci vard?r.Bu rakam Anaokulu ve Lise ça??ndaki çocuklar? kapsar.Yeni in?aatlar sürdürülmekte olup Harput Koleji ve birimleri tam bir kampüs görünümündedir”[36]
Okul binalar? daima ta?tan birkaç katl? ve de?i?ik hizmetleri verebilecek nitelikteki mü?temilata ve büyüklü?e sahipti.
Giresun’daki Ermeni okulundan söz eden bir belgede erkek ve k?z çocuklar? için yapt?r?lacak okul için ruhsat istenmekte ve ruhsat alabilmenin ?artlar?ndan olan binan?n,boyutlar? hakk?nda bilgi verme i?lemi s?ras?nda okulun 36.5 m.Uzunlu?unda 28.5 m. Eninde ve 20 m. Yüksekli?inde,3 kap?l? 140 pencereli 43 odal? ve 5 ma?azal? bir yap? oldu?u belirtilmektedir.[37]
Bu belgeden de anla??labilece?i gibi okul binalar? geni?,büyük ve her türlü hizmet için elveri?li yap?lard?r.
Bir bak?ma Amerikal?lar?n açt?klar? konsolosluklar Ermeniler ve Misyonerler içindir.Çünkü o tarihlerde Anadolu’da misyonerler ve baz? kurumlarda görev yapan personelden ba?ka Amerikan vatanda?? olmad??? gibi ticari ç?karlarda söz konusu de?ildi.[38] Ama ç?karlar? söz konusuydu.Amerikal?lar Osmanl? topraklar?n?n yeralt? ve yerüstü zenginliklerinin kullan?labilmesi aç?s?ndan söz sahibi olabilmek amac?yla Ermenilerin arac?-basmak olarak kullan?lmas? dü?üncesiyle Osmanl? topraklar? üzerinde ba??ms?z bir Ermeni Devleti kurulmas? yolunda destekleyici olmu?lard?.[39]
Ermeni sorunu yaln?zca Amerika taraf?ndan yarat?lm?? ve desteklenmi? bir sorun olmamakla birlikte,bu devletin tutumu nedeniyle büyük boyutlar kazanm??t? ki burada Amerikal?lar?n yan? s?ra Frans?zlar?n Katolik Ermenilerle olan ilgisini de vurgulamak gerekir.
I.Dünya Sava?? içinde Osmanl? ?mparatorlu?unu parçalamak amac?yla ?tilaf Devletlerinin yapt?klar? anla?malarda Fransa,Harput dahil Sivas’a kadar olan Ermenilerin bulundu?u yöreyi kendi pay?na alm?? aç?k seçik Ermeni milliyetçili?inin destekleyicisi olmu?tu.[40]
Ancak ?uras? da bir gerçek ki bu sorunun ortaya ç?k???nda en önemli etken,stratejik merkezler konumundaki Ermeni okullar?yd?.
*Ankara Üniversitesi,Dil ve Tarih-Co?rafya Fakültesi Tarih Bölümü Ö?retim Üyesi,Ankara.
[1]POLAT,?lknur(Haydaro?lu);Osmanl? ?mparatorlu?unda Yabanc? Okullar,Ankara,1990,s.205.
[2]POLAT,A.g.e.,s.199.
[3]??M??R,Bilal;Ermeni Propagandas?n?n Amerika Boyutu Üzerine,Atatürk Üniversitesi Yay?n.,628,Erzurum 1984,s.81.
[4]??M?iR,A.g.e.,s.94.
[5]POLAT,A.g.e.,s.193-196.
[6]POLAT,A.g.e.,s.94.
[7]POLAT,A.g.e.,s.180.
[8]POLAT,A.g.e.,s.181.
[9]KIR?EH?RL?O?LU,Erol;Türkiye’de Misyonerlerin Faaliyetleri,?stanbul,1963,s.147.
[10]KIR?EH?RL?O?LU,Erol;A.g.e.,s.146,157.
[11]KIR?EH?RL?O?LU,Erol;A.g.e.,s.150.
[12]American National Archives,Despatches from U.s.Consults in Sivas(1886-1966),Microcopy No:T-681 Roll 1,15 Eylül 1887 tarihli rapor.
[13]??M??R,A.g.e.,s.94.
[14]??M??R,A.g.e.,s.95.
[15]??M??R,A.g.e.,s.95.
[16]ÖYMEN,Örsan;“Politika Kazan?”Kö?esi,29 Eylül 1984 tarihli Milliyet Gazetesi.
[17]??M??R,Bilal;Tarihte Ermeni Terörü ve Sivas vilayeti,Uluslararas? Terörizm ve Gençlik Sempozyumu Bildirileri(24-26 Nisan 1985),Cumhuriyet Üniversitesi yay.No:17,1986,Sivas,s.102.
[18]??M??R,Ermeni Propagandas?n?n Amerika Boyutu Üzerine,A.g.e.,s.111.
[19]??M??R,A.g.e.,s.111.
[20]POLAT,?lknur,“Osmanl? ?mparatorlu?u’nda Aç?lan Amerikan Okullar? Üzerine Bir ?nceleme”,Belleten,c.LII,A?ustos,1988,say? 203,s.634.
[21]Milli E?itim Bakanl??? Ar?ivi,Belge No:69.
[22]ÇET?N,Atilla;“Maarif Naz?r? Ahmed Zühdü Pa?a’n?n Osmanl? ?mparatorlu?u’ndaki Yabanc? Okullar Hakkk?ndaki Raporu,”?.Ü. Edebiyat Fakültesi,Güney Do?u Avrupa Ara?t?rmalar? Dergisi,10-11,1988-82,s.200.
[23]Özel Okullar Rehberi,MEB.Yay.?stanbul,1964,s.193.
[24]Özel Okullar Rehberi,s.192.
[25]Özel Okullar Rehberi,s.193.
[26]POLAT,Osmanl? ?mparatorlu?unda Yabanc? Okullar,s.183.
[27]POLAT,A.g.e.,s.183.
[28]Tanzimattan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi,c.II,?stanbul,1985,s.464.
[29]Tanzimattan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi,s.464.
[30]Tanzimattan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi,s.493.
[31]Tanzimattan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi,s.493.
*Bu Protestan din okulu’nda izlenen ders program?n? örnekleyen bir belgeden al?nt? yapmak,okullar?n amac? ve kimli?i hakk?nda yeterli bilgisi içermektedir.Mardin’deki Amerikan Protestan K?z Okulu’nun ders program?:“Arapça usulü,K?raat,Sart ve Nahiv, ?n?aa,Türkçe,?ngilizce,Hesap,Cebir,Musiki,Co?rafya,Nebatat,Tarih,Felsefe,Hüsn-i Hatt-? in?aa...” ÇET?N,Zühtü Pa?a’n?n Raporu, Defter K?sm?.
[32]American National Archives,Despatches from U.S.Consults in Harput(1895-1906),Microcopy No:T.579,Roll 1,No:44,13 Mart 1901 tarihli rapor.
[33]American National Archives,Despatches from U.S.Consults in Harput...13 Mart 1901 tarihli rapor
[34]13 Mart 1901 tarihli ayn? rapor.
[35]American National Archives,Despatches from U.S.Consults in Harput.(1895-1906),Microcopy T.579,Roll 1,No:61,27 Haziran 1901 tarihli rapor.
[36]American National Archives,Despatches from U.S.Consults in Harput...1 Temmuz 1901 tarihli rapor.
[37]Ba?bakanl?k Ar?ivi,Kilise Defterleri,Defter No:7,Belge No:15.
[38]??M??R,A.g.e.,s.115
[39]POLAT,Osmanl? ?mparatorlu?unda Yabanc? Okullar,s.206.
[40]POLAT,A.g.e.,s.207. | | | | ----------------------
* Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya fakültesi Tarih Bölümü Öğretim Üyesi,Ankara -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | | | | | « Geri | | | |
|
|
| | |
Anasayfa
İletişim
