| | | | | Ermenistan Cumhuriyeti Ulusal Güvenlik Strateji Belgesi Üzerine Analitik Bir ?nceleme E. Ömür POLAT*
ERMENİ ARAŞTIRMALARI, Sayı 26, 2007 | |
| | .&À
€le="text-align: jusğÿøÿ U Ermenistan Cumhuriyeti Ulusal Güvenlik Strateji Belgesi Üzerine Analitik Bir ?nceleme952Ī uml;z: Bu yaz?, 7 ?ubat 2007 tarihinde Ermenistan Cumhurba?kan? taraf?ndan kabul edilen ve böylece geçerlilik kazanan Ermenistan Ulusal Güvenlik Strateji Belgesi’nin olu?um sürecine de?indikten sonra belgeyi bölüm bölüm incelemeyi ve Ermenistan’?n tehdit alg?lamalar?n? saptamay? amaçlamaktad?r. Türkiye’de henüz pek üzerinde durulmam?? olunan bu belgenin Türkiye, Azerbaycan ve bu iki ülkeyi do?rudan ilgilendiren bölümlerin alt? çizilerek analizi yap?lmaya çal???lmaktat?r.
Anahtar Kelimeler: Ermenistan, Ulusal Güvenlik Stratejisi, Azerbaycan, Da?l?k-Karaba?, Türkiye.
Abstract: This article aims to analyze Armenia’s National Security Strategy Paper, which was approved by the Armenian President in February 7, 2007. All sections of the paper will separately be discussed to determine the security threats which are being listed in the Paper. A special focus will be given to those parts of the Paper which deal with Turkey, Azerbaijan and issues related with these countries.
Key Words: Armenia, National Security Strategy, Azerbaijan, Nagorno-Karabagh, Turkey.
Giri?
Ermenistan Cumhuriyeti, Kas?m 2006’da Ulusal Güvenlik Strateji Belge tasar?s?n?, metne son ?eklinin verilmesi ve onaylanmas? için tart??maya açm??t?. Belge, olu?um süreci içinde önce, ba?kanl???n? o zamanki Savunma Bakan? ve ?imdiki Ba?bakan Serj Sarkisyan’?n sürdürdü?ü, Kurumlararas? Komisyon taraf?ndan uzun süre de?erlendirilmi? ve 26 Ocak 2007 tarihinde, kamuya duyurulmayan bir Milli Güvenlik Kurulu toplant?s?nda kabul edilmi?[1]; aradan 2 hafta geçtikten sonra da, 7 ?ubat 2007’de Cumhurba?kan? Robert Kocharian taraf?ndan onaylanm??t?r. Belgenin tasarlay?c?lar?, 27 sayfada Ermenistan’a yönelik halen mevcut ve gelecekte ortaya ç?kabilecek iç ve d?? tehditleri saptamak suretiyle, bunlar?n nas?l gö?üslenebilece?ini, ya da erken te?hisle nas?l engellenebilece?ini belirlemeye çal??m??lard?r.
Bu inceleme, güvenlik aç?s?ndan zor say?labilecek bir bölgede bulunan, demokratikle?me yolunda ilerlemeye çal??an ve halen ba??ms?zl?k sonras? geçi? döneminin bilinen özelliklerini ya?ayan Ermenistan’?n, Ulusal Güvenlik Strateji Belgesi’nin olu?um sürecini, hedeflerini ve etki alanlar?n? saptamay? amaçlamaktad?r. Türkiye’de henüz yeterince yank? bulmad??? gözlenen Belge’de, sorunlu bir kom?umuz olan Ermenistan’?n, Türkiye’ye ve Azerbaycan’a geni? yer vermekten öteye, uluslararas? ili?kiler boyutunda ülkemizi ilgilendirecek baz? önemli hususlara da de?inilmi? olmas? dikkati çekmektedir. ?nceleme kapsam?nda önce, Ermenistan Cumhuriyeti Ulusal Güvenlik Strateji Belgesi’nin, olu?um süreci ve bu meyanda katk?s? olan kurum ve ülkeler gözden geçirilecek, akabinde Belge’nin yap?s? ve içeri?i ele al?nacak; son olarak da Türkiye ve Azerbaycan’? ilgilendiren noktalara de?inilmeye çal???lacakt?r.
Ermenistan Ulusal Güvenlik Stratejisi Sürecinin Geli?imi
Ermenistan’da bir Ulusal Güvenlik Stratejisi haz?rlanmas? çal??malar?n?n 1994-1995 y?llar?nda ba?lad??? bilinmektedir. O dönemde, Ba?bakanl?k görevini yürüten ve 1999’da Meclis’e yap?lan bir bask?nda öldürülen Vazgen Sargsyan, bir “Savunma ve Seferberlik Doktrini” üzerinde çal??maya yönelmi?ti. Daha sonralar? Savunma ve D??i?leri Bakanl?klar? taraf?ndan olu?turulan bir çal??ma grubunun Belge’ye temel te?kil eden baz? taslaklar? haz?rlad??? görülmü?tür. Ancak, daha 1997 senesinde henüz kimin veya hangi kurumun bir Savunma Doktrinine onay verebilece?inin belli olmamas?, projenin akim kalmas?na yol açm??t?.[2] Bu ba?lamda Ermenistan Milli Güvenlik Kurulu’nun yetkisinin s?n?rl? olu?una dikkat çekmekte yarar vard?r. Kurul, nadiren bir dan??ma organ? olarak toplanmaktad?r. Topland??? zamanlarda da, daha çok önceden kabul edilmi? kararlar? benimsemekten ve yürürlü?e koymaktan öteye bir i?levi bulunmamaktad?r. Bu durumun temelinde ise, Kurulu yöneten Savunma Bakan?’n?n ülkenin tüm güvenlik sistemine ve askeri yap?s?na hükmeden siyasi gücü yatmaktad?r. (Bu durum, Ermenistan’?n yeni Ulusal Güvenlik Strateji Belgesi’nin, dönemin Savunma Bakan? Serj Sarkisyan’?n denetimi ve yönetimi alt?nda geli?tirilerek, sonuçland?r?labilmi? olmas?n?n gerekçesine de aç?kl?k getirmektedir.)
Hiç ?üphesiz, Ermenistan’?n iç ve d?? güvenlik alanlar?ndaki zaaflar?, bir Ulusal Güvenlik Stratejisi Belgesi olu?turulmas? dü?üncesinin de hareket noktas?n? te?kil etmektedir. Bunun sadece fiziksel, yani askeri ve iç güvenlik alanlar?n? kapsayan ihtiyaçlardan de?il, ayn? zamanda, ekonomik, sosyal, kültürel ve ülkede demokrasinin biçimlenmesiyle ilgili önemli eksikliklerin zorlamas?yla ortaya ç?kan bir tablodan kaynakland??? söylenebilir. Ulusal Güvenlik Stratejisi Belgesi’nde askeri d?? ve iç tehditler öne ç?kmakla beraber, bunlara daha ziyade siyasi içerikli yan?tlar arand??? görülmektedir. Fiziksel gücün kullan?m?na esas te?kil etmesi öngörülen temel metin ise, Askeri Doktrin Belgesi tasar?s?d?r. Yukar?da belirtildi?i gibi, daha önce de sonuçland?r?lmaya çal???lmakla beraber, bir türlü hayata geçirilemeyen bu belgenin, gözden geçirilmek üzere Rusya, ABD ve NATO’daki uzmanlara da iletilmi? olmas?[3] dikkat çekici bir geli?medir. Ayr?ca, Aral?k ay?nda Cumhurba?kan?’n?n onay?na sunulmas? beklenen bu belgenin de, yine o zamanki Savunma Bakan?’n?n yönetimi alt?nda geli?tirilmi? olmas?n?n bir rastlant?yla izah edilemeyece?i aç?kt?r.
Ulusal Güvenlik Strateji Belgesi’nin Olu?turulmas?
Ulusal Güvenlik Stratejisi Belgesi’ni ?ekillendirmek üzere Ermenistan Cumhurba?kan? Robert Kocharian’?n 15 Aral?k 2005’te verdi?i talimat? çerçevesinde, ilgili kurumlar?n temsilcilerinden meydana gelen bir Kurumlararas? Komisyon kurulmu?tur. Komisyon, kurumlar?n üst düzey yöneticileri, Meclis üyeleri ve projenin Akademik Dan??man? Tümgeneral Dr. Hayk Kontanjyan ve ekibinden olu?maktad?r.[4]
Komisyon ?ubat 2005’te, Ermeni Ordusu’nun üst düzey subaylar?n?n da kat?ld??? bir toplant?s?nda, Savunma Bakan? Sargasyan taraf?ndan sunulan “Ermenistan Cumhuriyeti’nin Ulusal Güvenlik Stratejisinin S?n?r Ta?lar?” isimli raporu, çal??malar?n?n temeli olarak kabul etmi?tir. 17 ?ubat – 20 Haziran tarihleri aras?nda gerçekle?tirilen 7 oturumda, Komisyon taraf?ndan Rapor’un önemli bölümleri kesimler halinde incelenmi?; teklifler ve de?i?iklikler hem bu oturumlarda, hem de komisyon üyelerinin, kendi kurumlar?nda yap?lan toplant?larda tart???lm?? ve bir sonraki oturumlarda onaylanm??, ya da reddedilmi?tir. Bu süreçte, içerikle ilgili ve redaksiyon amaçl? toplam 615 de?i?iklik sunulmu? ve uzmanlarla yap?lan isti?areler sonucunda bunlar?n büyük bir bölümü kabul edilmi?tir. [5]
Ulusal Güvenlik Stratejisi Belgesi, tasar? a?amas?nda bir “?effafl?k” göstergesi olarak, Ermenistan Savunma Bakanl???’n?n internet sitesine konulmu?, bilahare, daha geni? bir kitleye ula?abilmesini sa?lamak iddias?yla, Savunma Bakanl??? bünyesindeki Milli Strateji Ara?t?rmalar? Enstitüsü’nün bir yay?n? olan Haykakan Banak (Ermeni Ordusu) isimli dergide yay?nlanm??t?r.
D?? Destek ve De?erlendirme Çal??malar?
Strateji Belgesi olu?turulmas?n?n ba?lang?ç tarihi resmi olarak 2005 y?l? olsa da, Savunma Bakanl??? içerisinde evvelce baz? haz?rl?k çal??malar?n?n yap?ld???, bu ba?lamda, Belge’nin olu?umuna katk? sa?layabilmelerine olanak tan?mak amac?yla, baz? Savunma Bakanl??? personelinin e?itimden geçirildikleri bilinmektedir. Bakanl???n bu konuda yo?unla?an öndegelen bir personelinin, George J. Marshall Stratejik Ara?t?rmalar Merkezi’nde, RAND Ulusal Güvenlik Ara?t?rma ?ubesi’nde ve ABD Ulusal Savunma Üniversitesi’nde uzun süreli e?itim gördükten sonra, 2004 y?l?nda “Ulusal Güvenlik Stratejisini Geli?tirmeye yönelik bir Metodoloji Monografisi” isimli bir tez yazd??? ve bunu da ba?ar?l? bir ?ekilde savundu?u anla??lmaktad?r. Zira, Ermeni D??i?leri Bakan?’n?n, bu tezin Rusya’n?n ulusal güvenlik konusundaki deneyimini ve bat?l? ülkelerin strateji olu?turma metodolojisini yans?tt??? görü?ünü dile getirdi?i dikkati çekmektedir. Metodolojinin, Rus Kamu Hizmetleri Akademisi, ABD Ulusal Savunma Üniversitesi ve NATO ülkelerinden Bulgaristan, Almanya, Estonya, Letonya, Polonya, Litvanya, ?ngiltere, Romanya ve Slovenya’n?n önde gelen uzmanlar?ndan al?nan görü?ler do?rultusunda geli?tirildi?i de aç?klanm??t?r.
Güvenlik Strateji Belgesi tasar?s?, dünya üzerinde ulusal güvenlik konusunda uzmanla?m?? merkezlerce de de?erlendirilmi?tir. Bunlar aras?nda, ABD Ulusal Savunma Üniversitesi, NATO Üyesi Avrupa Ülkeleri Uluslararas? Güvenlik Dan??ma Grubu, RAND Ulusal Güvenlik Ara?t?rma ?ubesi ve Rus Kamu Hizmetleri Akademisi’ni saymak mümkündür. Bu de?erlendirmelere yönelik i?birli?inin, üst düzey devlet yetkilileriyle, örne?in, ABD Savunma Bakan? Donald Rumsfeld ve Rusya Federasyonu Ulusal Güvenlik Kurulu Ba?kan? Igor Ivanov aras?nda, önceden var?lan mutabakat sonucunda hayata geçirildi?i anla??lmaktad?r. De?erlendirmelerin akabinde, genel olarak belgenin metodolojisi ve bilimselli?inin övülmesine mukabil, içerik ile ilgili olarak bilgi verilmesinden özenle kaç?n?ld??? dikkati çekmektedir.
Ulusal Güvenlik Stratejisi Belgesi’nin Yap?s? ve ?çeri?i
Belge yedi ana bölümden olu?makta, baz? bölümlerde ise alt ba?l?klar bulunmaktad?r. ?lk be? bölüm tan?mlay?c? ve genel-teorik i?levler itibariyle düzenlenirken, son iki bölüm ulusal güvenlik ile ilgili ülke ve bölge sorunlar? belirtilmek suretiyle incelenmektedir.
Birinci Bölüm, Belge’nin Ermenistan Ulusal Güvenlik Stratejisi’nin ana kayna??n? olu?turdu?unu kaydetmektedir. K?sa olmas? ile dikkat çeken bu bölümde, Ermenistan’?n ulusal güvenli?i ifadesiyle ?u tan?ma yer verilmektedir: “Ulusal Güvenlik Stratejisi Belgesi, devlet siyasetinin temel prensiplerini sistematik olarak sunan, birey, toplum ve devletin güvenli?i, kimli?in korunmas? ve Ermenilerin yüksek seviyede geli?imini konu alan devlet düzeyindeki siyaset belgesidir. Ermenistan Ulusal Güvenlik Strateji Belgesi ülkenin her alan?ndaki faliyetlerini tek devlet siyaseti ile düzenli olarak planlamay? amaçlamaktad?r.”
“Ermenistan’?n Ulusal Güvenlik Prensipleri” ba?l???n? ta??yan ikinci bölümde ise, dört alt ba?l?k halinde ulusal güvenli?in ana ilkeleri aktar?lmaktad?r:
a) Ermenistan Cumhuriyeti’nin Ulusal Güvenli?i: Ermenistan s?n?rlar? içindeki herkes ve d???nda ya?ayan tüm Ermeni kökenli ki?ilerin kültür, inanç, ekonomik hak ve sosyal yap?lanmalar?na ili?kin düzenlemeler ile Ermenistan Cumhuriyeti’nin devlet güvenli?i Ermenistan taraf?ndan sa?lan?r.
b) Ulusal Güvenli?e Kar?? Ana Tehditler: Ermenistan’?n egemenli?i, ba??ms?zl??? ve toprak bütünlü?ünü tehlikeye atan, Ermenistan s?n?rlar? içindeki herkesin ve d???nda ya?ayan tüm Ermeni kökenli ki?ilerin hayat?na, manevi ve kültürel de?erlerine zarar verme e?iliminde bulunan ve Ermenistan’?n serbest piyasa ekonomisini ve demokratik sistemini tehdit suretiyle ba??ms?z bir ülke olarak geli?mesini önlemeye çal??an tüm unsurlard?r.
c) Ulusal Güvenlik için Temel Güvence: Demokratik de?erlerin, devletin, toplumun, ki?inin, temel hak ve özgürlüklerinin ve Ermeni halk? ile Ermenistan s?n?rlar? içinde ya?ayan tüm etnik topluluklar?n geli?iminin garanti alt?na al?nmas? ve korunmas? öngörülmektedir.
d) Ulusal Güvenli?in Sa?lanmas?: Ermenistan’?n anayasal demokratik sistemini, sivil toplum yap?s?n? ve onun varl???n?, kimli?ini, geli?imini tehdit eden unsurlar?n önceden belirlenerek etkisiz hale getirilmesidir.
“Ermenistan’?n Ulusal Ç?karlar?, Hedefleri ve Sorumluluklar?” ba?l?kl? üçüncü bölümde, ulusal ç?karlar?n elde edilmesine yönelik ana kavramlara yer verilmektedir:
Hedefler: Bu bölümde, Ermenistan’?n ulusal ç?karlar? ile ilgili hedefler s?ralanmaktad?r. Bunlar, Ermenistan’?n geli?imi ve halk?n?n refah?n?n sa?lanmas?, ifade özgürlü?ü, insan haklar?na sayg?, sürekli ekonomik istikrar ve nüfus art???n?n temini gibi konulard?r. Bölümde, bölgede istikrar ve kal?c? bar??a katk? suretiyle kom?u ülkelerle iyi ili?kiler kurulmas? ve ülkenin uluslararas? rolünün peki?tirilmesi ifadeleri dikkat çekmektedir.
Sorumluluklar: Bu bölümde, yukar?da belirtilen hedeflere ula??labilmesi için üstlenilmesi gereken sorumluluklar s?ralanmaktad?r. Bu ba?lamda, ki?inin ve toplumun sosyo-kültürel yap?s?n?n korunmas? gere?ine dikkat çekilmekle beraber, daha çok devletin üniter, anayasal ve fiziki yap?s?n?n güvence alt?na al?nmas?yla, ülke düzeninin sa?l?kl? bir ?ekilde i?lemesine katk? yapan tüm unsurlar?n faaliyetlerinin, herhangi bir aksamaya mahal verilmeksizin, sürdürülebilmesini sa?layacak önlemler belirtilmektedir. Bunlara ilaveten, terör, uyu?turucu maddeler ve insan ticareti gibi konular?n uluslararas? mahiyetine de dikkat çekilmektedir.
Dördüncü bölüm, “Ermenistan’?n Uluslararas? Alanda Demokratik Geli?imi” ba?l??? alt?nda toplanm??t?r. Öncelikle, Ermenistan’?n henüz ba??ms?zl?k sonras? geçi? döneminin s?k?nt?lar?n? ya?ad??? ve bu ba?lamda bulundu?u bölgenin istikrarl? olmad???na de?inilmektedir. Ülke güvenli?i aç?s?ndan istikrar unsurunun önemine dikkat çekilirken, çözüm olarak Ermenistan’?n ve bölge ülkelerinin demokratik de?erlere kavu?malar? gere?ine vurgu yap?lmakta; Ermenistan’?n güvenli bir geli?im sa?layabilmesi için “devlet seviyesinde iç ve d?? güvenli?i temin edecek iyi hesaplanm?? ve dengelenmi? faaliyetlerin koordinasyon içinde yürütülmesi” gere?i vurgulanmakta ve bu amaçla, demokratikle?menin ülkenin istikrar içinde geli?imi ve uluslararas? entegrasyonun sa?lanmas?nda en önemli arac? te?kil etti?i kaydedilmektedir.
Be?inci bölüm, “Ermenistan’?n Güvenli?ine Yönelik Tehdit ve Meydan Okumalar” ba?l??? alt?nda, ülkenin geli?imini hedef alan simetrik ve asimetrik, iç ve d?? tehdit alg?lamalar?n? s?ralamaktad?r:
Simetrik D?? Tehditler
• Ülke nüfusunun fiziksel varl???na yönelik tehditler,
• Ülke ba??ms?zl???na, egemenli?ine ve toprak bütünlü?üne tecavüz,
• Karaba? sorununun Azerbaycan taraf?ndan askeri yöntemlerle çözülmeye
çal???lmas?,
• Ülke içinde sivil sava? tehlikesi veya kom?ulardan kaynaklanarak ülkeye
yönelebilecek askeri operasyonlar,
• Askeri-siyasi koalisyonlar?n bozulmas? veya koalisyonlardan çekilme olas?l???,
• Dü?man koalisyonlar?n kurulmas? veya güçlenmesi,
• Ermenistan ekonomisine zarar vermek isteyen yabanc? tehditler,
• Yabanc? ülke istihbarat örgütlerinin bölücü operasyonlar?,
• Ermenistan’?n siyasi, ekonomik, kültürel ve ileti?im alanlar?nda izolasyonu,
• Ermenistan’a yönelik olarak uluslararas? platformlarda olumsuz dü?üncelerin
do?mas?na neden olan ve uluslararas? itibara zarar veren dezenformasyon
faaliyetleri.
Asimetrik D?? Tehditler
• Gayri nizami askeri kuvvetlerin Ermenistan’a kar?? kullan?lmas?,
• Ermeni diasporas?n?n ulusal ve kültürel kimli?inin zay?flamas?,
• Uluslararas? terörizmin yay?lmas? ve ülkeye s?zmas?n? kolayla?t?rmak
amac?yla kitle imha silahlar? ve uyu?turucu ticareti, kara para aklama
yöntemleriyle terörizmin finanse edilmesi,
• Bula??c? ve salg?n hastal?klar?n yay?lmas?,
• Do?al ve teknojenik felaketler.
Simetrik ?ç Tehditler
• Devlet i?levlerinin ve siyasi sistemin geli?iminin engellenmesi,
• Sivil toplum örgütlenmesinin s?n?rland?r?lmas?,
• ?nsan haklar?n?n geli?imine engeller ç?kart?lmas?,
• Sosyal adaleti sa?lamada devlet güvencesinin eksikli?i,
• ?ç güvenlik ve yarg? i?levinin aksamas?,
• Devlet yönetimi alt?ndaki mali-iktisadi mekanizmalar?n yetersizli?i ve
finans sisteminin dengesizli?i,
• Güvenilir enerji kaynaklar? ve milli ileti?im alan?nda devlet hakimiyetinin
yetersizli?i,
• Ekonomide tekelle?menin yo?unla?mas?n? h?zland?ran geli?meler,
• Ekonominin çe?itli sektörlerinde ve özellikle istihdam? belirleyen insan
kaynaklar?n?n kullan?m?nda dengesizli?e yol açan olumsuz ve yetersiz
devlet faaliyetleri,
• Bilim ve e?itimin sosyal ve ekonomik yap? içindeki rolünün azalmas?,
• Manevi-kültürel miras?n korunmas? ve geli?tirilmesi aç?s?ndan devlet
faaliyetlerinin yetersiz düzeyde kalmas?,
• Devletin, ba??ms?z bir devlete yak???r de?erler sistemi geli?tirmede
özellikle gençler aç?s?ndan yeterli çaba içinde olmamas?,
• Do?al kaynaklar?n yönetiminde verimsizlik ve devletin bu alanda bilgi
temini yönünden eksiklik içinde bulunmas?.
Asimetrik ?ç Tehditler
• Sosyal s?n?flar aras?ndaki farkl?l???n ve özellikle fakirli?in artmas?,
• Kay?t d??? ekonominin önemli boyutlara ula?mas?,
• Sosyal güvenlik ve istihdam? düzenleyen sistemlerin çökmesi,
• Milli kimli?in, manevi ve ahlaki de?erlerin bozulmas?,
• Dü?ünce özgürlü?ünün s?n?rland?r?lmas? sonucu ortaya ç?kan bilinçsizli?in toplumsal gerilemeye yol açmas?,
• Toplum ve devlet ili?kilerinin yozla?mas?,
• Rü?vet ba?ta olmak üzere yolsuzluk ortam?n?n geli?mesi,
• Kamu otoritesine kar?? toplumun güveninin kaybolmas?,
• Devletin demokratik yönetimi ba?lam?nda sivil toplumun rolünün azalmas?,
• Toplum içerisinde ho?görüsüzlü?ün yo?unla?mas?,
• Dü?ük do?um oran?, hastal?k ve ölüm oranlar?nda gözlenen kötüle?me sonucu ortalama ya?am beklentisi ve genel olarak demografik e?ilimlerde gözlenen olumsuzluk,
• Hayat standard?n?n dü?üklü?ü sonucu kontrolsüz ve yasad??? göçün yan?s?ra ülkenin bilimsel ve kültürel gücünün de erozyona u?ramas?,
• Ülke içerisinde salg?n hastal?klar?n ortaya ç?kmas?,
• Do?al ve teknogenik afetlerin sebebiyet verdi?i olumsuzluklar,
• Do?al kaynaklar?n tükenmeye yüz tutmas?.
Belge’nin en büyük ve en kapsaml? bölümü olan “Ermenistan’?n ?ç ve D?? Güvenlik Stratejisi” ba?l?kl? alt?nc? bölümü, dört alt bölüm halinde sunulmaktad?r:
1. D?? Güvenlik Stratejisi:
Ermenistan’?n D?? Güvenlik Stratejisi, ülkenin bölgesel i?birli?i anlam?nda uygun bir olu?um modeli geli?tirmesi, i?levsel bir güvenlik sisteminin yarat?lmas? ve ortakla?a ç?karlara uygun iyi kom?uluk ili?kileri geli?tirmesini amaçlamaktad?r. Bu ba?lamda, izlenmesi öngörülen ana görev tan?mlar? a?a??dad?r:
Savunma
• Ermenistan’?n d?? askeri tehditlerden korunmas?,
• Ülke nüfusunun ve egemenli?inin, toprak bütünlü?ünün ve s?n?rlar?n?n dokunulmazl???n?n sa?lanmas?,
• Uluslararas? bar?? ve güvenli?e katk?da bulunacak giri?imlere ortak olunmas?,
• Uyu?turucu ve kitle imha silahlar?n?n sat???n?n önlenmesi,
• “Da?l?k Karaba? Cumhuriyeti’nin” ba??ms?zl???n?n ve güvenli?inini sa?lanmas?.
Siyasal
• Uluslararas? güvenlik sistemlerine uyum sa?lanmas?,
• Diyalog sürecini ve bölgesel i?birli?ini geli?tirerek Ermenistan’?n uluslararas? sayg?nl???n?n art?r?lmas?,
• Da?l?k Karaba? sorununun adil ve bar??ç? bir çözüme ula?t?r?lmas?,
• Da?l?k Karaba?’?n self determinasyon hakk?n? kullanmas?n?n ve bunun uluslararas? toplum taraf?ndan tan?nmas?n?n sa?lanmas?,
• Ermeni diasporas?n?n dilsel-kültürel aç?dan yabanc?la?mas?n?n ve ulusal kimli?inin zay?flamas?n?n önüne geçilmesi.
Ekonomi
• Ermenistan’?n ekonomik geli?imin sa?lanmas?,
• D?? rekabet imkanlar?n?n art?r?lmas? ve uluslararas? platformlarda bu alanda ba?ar?l? olunmas?.
Enformasyon
• Ermenistan ile ilgili bilgilendirmenin, ülkenin uluslararas? toplumla ili?kilerini olumlu yönde geli?tirecek ?ekilde üretilmesi,
• Ermenistan’a yönelik dezenformasyon ve propaganda faaliyetlerinin önlenmesini amaçlayan tedbirlerin al?nmas?.
Belge’de, “Ermenistan’?n D?? Güvenlik Stratejisinin Bölgesel Düzenlemesi” ba?l??? alt?ndaki alt bölümde ise, ülkenin ortak s?n?ra sahip oldu?u dört kom?u ülkenin yan? s?ra, çe?itli uluslararas? kurulu? ve önde gelen baz? ülkelerle sürdürdü?ü ili?kiler de?erlendirilmektedir. Bu ba?lamda, Ermenistan aç?s?ndan “Bölgesel i?birli?i için elveri?li ortam, i?levsel güvenlik sistemi, iyi kom?uluk ili?kilerinin sürdürülmesi ve di?er ülkelerle kar??l?kl? yararl? ili?kiler kurulmas?”n?n bölge güvenli?i aç?s?ndan önemi aç?klanmaya çal???lmaktad?r. Bu çal??mada, yukar?da de?inilen dört ülkeden ikisine, Gürcistan ve ?ran’a bu bölümde yer verilirken, di?er iki ülke Türkiye ve Azerbaycan konusu ise, arz ettikleri önemden dolay? ayr? bir bölümde i?lenecektir.
Gürcistan ile ?li?kiler
Ermenistan, Strateji Belgesi’nde ifade edildi?i ?ekliyle, Gürcistan ile ili?kilerini normal bir seyir içinde yürütmeye gayret etmekte ve mümkün oldu?unca bu ili?kileri geli?tirmek istemektedir. Ermenistan için co?rafi ve jeopolitik yönden büyük önem ta??yan Gürcistan kap?s?, Da?l?k Karaba? sorunu nedeniyle Türkiye ve Azerbaycan s?n?rlar?n?n sorunlu olmas? ve bu ülkelerle diplomatik ili?ki kurulmamas?ndan kaynaklanan s?k?nt?lar muvacehesinde, Ermenistan’?n d?? dünyayla ba??n? sa?layan tek ç?k?? noktas?n? olu?turmaktad?r. Di?er taraftan, Gürcistan ve Ermenistan’?n çe?itli uluslararas? kurulu?larda ortak olmalar? ve ayn? programlar içinde yer almalar? da, bölgesel kalk?nmaya yard?mc? olabilecek imkânlar? geli?tirmelerine katk?da bulunmaktad?r. ?ki ülkenin bu meyanda Avrupa Kom?uluk Program?’na dahil olmalar?, ulusal ve dini az?nl?klar?n demokratik haklar?n?n korunmaya al?nmas? konusunda da ortak bir alan yaratmaktad?r. Bu aç?dan, Gürcistan’da Cevaheti bölgesindeki Ermeni az?nl??? iki ülke aras?nda önemli bir ba? olu?turmaktad?r. Nitekim, Strateji Belgesi’nin, Ermenistan hudutlar? içerisinde herkesi ve d??ar?daki tüm Ermeni as?ll? unsurlar? koruma kapsam?na almay?
öngördü?ü cihetle, özellikle kom?usu Gürcistan’da ortaya ç?kabilecek kayg? verici herhangi bir geli?menin Cevaheti Ermenilerini tehlikeye atabilece?i endi?esini yans?tmaktad?r. Ermenistan’?n, Gürcistan ile ili?kilerinde kayg? duydu?u di?er önemli bir konu ise, Gürcistan-Türkiye ve Gürcistan-Azerbaycan aras?nda giderek geli?ti?i gözlenen ekonomik, ula?t?rma ve askeri alanlardaki i?birli?idir. Ermenistan bu geli?melerden rahats?zl?k duymakta ve bu amaçla Gürcistan’la i?birli?i ortam?n? bozmay? hedefleyen baz? öneriler yapmaktad?r. Bu önerilerde, bir yandan askeri i?birli?i ve bundan kaynaklanabilecek yararlar öne ç?kart?l?rken, Sukhumi-Tiflis ve Gümrü demiryolu ba?lant?lar?n?n yeniden faaliyete geçirilmesi gibi projelerle de, Gürcistan, ekonomik ç?karlarla cezbedilmeye gayret gösterilmektedir.
?ran ile ?li?kiler
Ermenistan, bölgede kendine göre ekonomik ve siyasi dengeleri sürdürebilme amac?yla ?ran ile ili?kilerine özel önem vermekte; ?ran’?n ekonomik, askeri ve kültürel potansiyelini de?erlendirmeye çal??maktad?r. Bu ba?lamda, Ermenistan’?n bölgesel dengelerin korunmas? aç?s?ndan, ?ran’?n Da?l?k Karaba? sorununun çözümünde etkili bir rol oynamas?na ili?kin bir beklenti içinde oldu?u görülmektedir. ?ki ülke aras?nda ticaret ve enerji konular?nda da i?birli?inin geli?tirilmesi yönünde çal??malar sürdürüldü?ü, özellikle ?ran-Ermenistan enerji program? ve Ermenistan-?ran aras?nda kurulmas? öngörülen demiryolu ve ikinci otoyol projelerine a??rl?k verildi?i dikkat çekmektedir.
Ermenistan aç?s?ndan, Azerbaycan ile ?ran aras?nda zaman zaman gözlenen ?slami birlik olu?turma giri?imlerinin istismar edilmesi endi?esi ön plana ç?kmaktad?r. Böyle bir geli?meyi önlemek amac?yla Ermenistan’?n, ?ran ile kültürel anlamda da i?birli?i aray??lar?na girdi?i ve ?ran’?n bat?l? ülkelerle gerginle?en ili?kilerinde uzla?t?r?c? bir rol oynamaya çaba gösterdi?i dikkati çekmektedir.
Ba??ms?z Devletler Toplulu?u (BDT) / Ortak Güvenlik Antla?ma Örgütü (OGAÖ) ile ?li?kiler
Ermenistan’?n, BDT içerisinde askeri alan da dahil olmak üzere tüm alanlarda aktif bir rol üstlenmi? görünse de, askeri güvenlik faaliyetleri aç?s?ndan OGAÖ’ye öncelik verdi?i anla??lmaktad?r. Kendi güvenli?i aç?s?ndan OGAÖ’yü daha yararl? buldu?u ve bu amaçla Rusya ile birlikte OGAÖ Kafkaslar program?n? sürdürdü?ü görülmektedir. OGAÖ bünyesinde i?birli?inin geli?tirilmesini kendi d?? politikas?n?n tamamlay?c? bir unsuru olarak gören Ermenistan, özellikle OGAÖ içinde uluslararas? terörizm, silah ve uyu?turucu kaçakç?l???, uluslararas? organize suç örgütleri ve di?er uluslararas? tehditleri önlemeye matuf konularda bilgi ve istihbarat payla??m?na a??rl?k vermektedir.
Birle?mi? Milletler (BM) ile ?li?kiler
Ermenistan’?n BM kapsam?nda, ekonomik, insani yard?m ve güvenlik konular?ndaki faaliyetlere ve i?birli?inin geli?tirilmesine önem verdi?i ve BM Güvenlik Konseyi bünyesindeki Terörizmle Mücadele Komitesi ile yak?n i?birli?i sürdürmeyi hedefledi?i anla??lmaktad?r.
Avrupa Birli?i (AB) ile ?li?kiler
Ermenistan, jeopolitik aç?dan ve yeni bir demokratik dünya düzeni felsefesinin yerle?tirilmesi ba?lam?nda AB ile ili?kilerine önem vermektedir. AB’nin Güney Kafkasya’da devreye soktu?u Kom?uluk Program?, hem bölgedeki ekonomik i?birli?inin geli?tirilmesine hem de güvenli?in ve kar??l?kl? güvenin art?r?lmas?na yönelik rol oynamas? dü?üncesiyle Ermenistan taraf?ndan kuvvetle desteklenmektedir. AB’nin, Ermenistan’?n en büyük ticari orta?? olmas?n?n yan? s?ra, bölgesel i?birli?inin geli?tirilmesine yönelik faaliyetler kapsam?nda pazar ekonomisinin kurulmas?na ve reform programlar?n?n yürürlü?e koyulmas?na sa?lad??? katk? da, AB ile ili?kileri Ermenistan aç?s?ndan cazip k?lmaktad?r.
Avrupa Konseyi (AK) ile ?li?kiler
Ermenistan, Avrupa Konseyi bünyesinde, kendi ülkesindeki demokratik reformlar?n uygulanmas? çal??malar?na ve Avrupa Konseyi’nin özellikle Güney Kafkasya olmak üzere bölgesel güvenli?in art?r?lmas?n? öngören çabalar?na önem atfetti?ini vurgulamakta ve Konsey’in çe?itli organlar?ndaki faaliyetlerine kat?lmaktad?r.
NATO ile ?li?kiler
Ermenistan’?n NATO ile ili?kilerini gittikçe ileriye götürdü?ünü ve gelinen a?amada bu ili?kilerin süreklilik arzeden yeni bir düzeye eri?ti?ini söylemek mümkündür. NATO ile ili?kilerin, özellikle, Münferit Ortakl?k Faaliyet Program? (Individual Partnership Action Programme) çerçevesinde geli?tirildi?i dikkat çekmektedir. Program vas?tas?yla, Ermenistan’?n savunma mekanizmas?na geni? aç?l? kurumsal reformlar? uyarlamak, güvenlik yap?lar?n? yenilemek, Avrupa-Atlantik ili?kilerinde askeri etkile?imi ve askeri sisteme uyumu sa?lamak amaçlanmaktad?r. Ermenistan bu sayede, NATO’nun Bar?? için Ortakl?k (Partnership for Peace) program? kapsam?nda savunma ve güç kullan?m düzenlemelerinden ve Gözden Geçirme Belgesi’nden yararland???n? duyurmaktad?r.
Avrupa Güvenlik ve ??birli?i Te?kilat? (AG?T) ile ?li?kiler
Da?l?k Karaba? sorununun çözümüne yönelik müzakere ve görü?me süreci AG?T bünyesinde sürdürüldü?ü cihetle, Ermenistan aç?s?ndan AG?T ile ili?kiler önem ta??maktad?r. AG?T-Minsk Grubu’nu destekledi?ini aç?klayan Ermenistan’?n, AG?T’in Avrupa’daki Konvansiyonel Birlikler ve Viyana Belgesi düzenlemelerinden, bölgedeki güvenlik ihtiyaçlar?n? kar??lamada yararland??? anla??lmaktad?r. An?lan örgütün, Ermenistan içindeki demokratik sürecin peki?mesi aç?s?ndan da önem ta??d??? görülmektedir.
Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) ile ?li?kiler
Ermenistan’?n sürdürülebilir geli?me ve ekonomik güvenli?in sa?lanabilmesi aç?s?ndan DTÖ bünyesindeki faaliyetlere devaml? ve aktif olarak kat?lma aray??? içinde oldu?u anla??lmaktad?r. DTÖ, Ermenistan taraf?ndan ayn? zamanda, ülkeye do?rudan yabanc? yat?r?m çekmenin ve ticaretin geli?tirilmesinin bir arac? olman?n yan?s?ra, iç pazar?n ve fikir haklar?n?n koruyucusu olarak uluslararas? standartlar?n ülkede yerle?mesine katk? sa?layan bir örgüt olarak alg?lanmaktad?r.
Rusya Federasyonu ile ?li?kiler
Ermenistan’?n Rusya ile ili?kileri genel anlamda stratejik bir do?aya sahiptir. Bu ili?ki, Ermenistan’?n en üst düzeyde güvenlik güvencesini içermekte ve gerek ikili, gerek çok tarafl? olarak sürdürülmektedir. Bu ili?kilerin kökü, iki ülkenin uzun süredir payla?t?klar? mü?terek stratejik ç?karlarda sakl? bulunmaktad?r. Ermenistan, Rusya Federasyonu ile 160 adet yüksek düzeyde ikili ve uluslararas? anla?maya taraf olup, bu düzenlemeler iki ülke i?birli?inin çok yönlü olarak sürdürülmesini mümkün k?lmaktad?r. ?ki ülke aras?ndaki i?birli?inin daha ziyade askeri, ekonomi, enerji, bilim, e?itim ve bilgi teknolojileri alanlar?n? kapsad??? görülmektedir.
Ermenistan, topraklar?nda bulunan Rus askeri birliklerinin Ermenistan’a yönelik d?? askeri tehdidi etkisiz k?ld??? görü?ünü ta??maktad?r. Ermenistan ile Rusya aras?ndaki askeri i?birlik esas itibariyle a?a??daki hedeflere yöneliktir:
• Ermenistan Cumhuriyeti Silahl? Kuvvetleri’nin askeri ve teknik ihtiyaçlar?n?n kar??lanmas?,
• Bölgede askeri güç dengesinin korunmas?.
?ki ülke aras?ndaki askeri i?birli?inin üç yönde sürdürüldü?ü de dikkati çekmektedir:
• Koalisyon olu?turulmas?,
• Birle?ik hava savunma sistemi,
• OAGÖ bünyesinde i?birli?i.
ABD ile ?li?kiler
Ermenistan aç?s?ndan ABD ile ili?kiler, demokrasinin yerle?mesi, süreklilik arzeden bir ekonomik kalk?nman?n te?vik edilmesi ve ulusal güvenli?in sa?lanmas? yönünden önem ta??maktad?r. ABD, gerek bölge ülkelerine, gerek Ermenistan’a yönelik olarak, demokratik ve ekonomik reformlar ve sivil toplum bünyesinde demokratik sistemin yerle?mesine yard?mc? olabilecek bölgesel süreçler ba?lam?nda önemli bir rol oynad??? cihetle, iki ülke aras?nda çe?itli alanlarda mü?terek i?birli?i programlar?n?n yürütüldü?ü ve bunlar?n a??rl?kl? bir biçimde siyasi, ekonomik, sosyal, bilimsel, e?itim, kültürel di?er sektörleri kapsamakta oldu?u; askeri i?birli?inin de ciddi boyutlara ula?t??? dikkati çekmektedir. Askeri alanda sürdürülen programlar?n en önemlileri aras?nda, askeri finans, uluslararas? askeri e?itim, mü?terek ileti?im (ABD Avrupa Komutanl??? ile) ve devletten devlete sürdürülen ortakl?k programlar?n? saymak mümkündür (örne?in Kansas eyaleti). Bu meyanda, NATO ile sürdürülen ikili ili?kilerin de genel olarak ABD üzerinden yürütüldü?ü görülmektedir.
Müslüman Ülkelerle ?li?kiler
Ermenistan Ulusal Strateji Belgesi’nde, Ermenilerin tarih boyunca Müslümanlarla birlikte ya?ad?klar? ve halen de baz? Müslüman ülkelerle milli, manevi ve kültürel kimliklerini koruyabildikleri vurgulanmakta; bu ülkelerle Ermenistan’?n iyi ili?kiler içinde oldu?una dikkat çekilmektedir. Belge’de “soyk?r?m” kelimesine ilk kez, bu bölümde “soyk?r?mdan kurtulan binlerce Ermeni topluluklar?n?n Ermeni Müslüman ülkelerine s???nm??lard?r” ?eklinde de?inildi?i görülmektedir.
2. ?ç Güvenlik Stratejisi
Belge’de, Ermenistan’?n iç güvenlik stratejisinin en önemli ögesinin, demokratikle?me oldu?u vurgulanmaya çal???lmaktad?r. Bu çerçevede, ulusal güvenlik stratejisinin öncelikleri do?rultusunda çe?itli devlet kurumlar?n?n geli?tirecekleri stratejilerin meydana ç?karaca?? ortak bir devlet politikas?n?n olu?turulmas?n?n amaçland??? dikkati çekmektedir. ?ç güvenlik stratejisinde takibi öngörülen ana görevler a?a??daki ?ekilde belirlenmi?tir:
Savunma
• Her türlü sald?r?y? kar??layacak bir savunma gücünün olu?turulmas?,
• Ermenistan halk?n?n fiziki güvenli?inin sa?lanmas?,
• Ülkenin ba??ms?zl???n?n, egemenli?inin ve toprak bütünlü?ünün korunmas?,
Siyasi-Hukuki
• Siyasi istikrar?n, demokratik de?erlerin ve öncelikli olarak insan ve vatanda?l?k haklar?n?n ve hürriyetlerinin korunmas?,
• Sivil bir toplum yap?s?n?n geli?tirilmesi, demokrasinin yerle?tirilmesi ve uluslararas? entegrasyonu sa?lamay? amaçlayan yasal bir zeminin yarat?lmas?,
• Halk?n ülke yönetimine en geni? ?ekilde kat?l?m?n?n sa?lanmas?.
Kurumsal
• Demokrasinin tüm kurumlar?yla yerle?mesi,
• Kamunun kontrolünü sa?lamak amac?yla, i?leyebilir mekanizmalar?n yarat?lmas?, yolsuzlu?un ortadan kald?r?lmas?.
Sosyo-ekonomik
• Sürdürülebilir bir ekonomik büyümeye ula??lmas?,
• Halk?n refah?n? art?rmaya, sosyal adaletin güçlenmesini sa?lamaya, sosyal uyumu önde tutan bilime dayal? bir ekonomi olu?turmaya yönelik akademik bir e?itim sisteminin kurulmas?,
• Kültürel ve manevi alanda geli?meyi temin edecek güvenli bir çevrenin yarat?lmas?.
Bilgi Edinme-?leti?im
• Kamu duyarl?l???n?n ve ki?i haklar?n?n korunmas?na dayal? bir bilgi edinme politikas?n?n yarat?lmas?,
• Devlet s?rlar?n?n korunmas?n? sa?layacak düzenleme olu?turulmas?,
• ?leti?im alt yap?s?n?n yenilenmesi ve ileti?im teknolojilerinin geli?tirilmesi.
Strateji Belgesi’nde yukar?da belirtilen görevlerin yerine getirilebilmesi amac?yla baz? reformlar?n yap?lmas?n?n zorunlu görüldü?ü ifade edilmektedir:
Hukuki Reformlar
Ermenistan, özellikle uluslararas? hukukun üstünlü?üne i?aret etmekte, ancak hukuki alanda reformlar? hayata geçirme giri?imlerinde egemenlik, ba??ms?zl?k, milli kimlik, demokrasi ve insan haklar? gibi kavramlara öncelik verdi?ini de ifade etmektedir. Bu reformlar?n haz?rlan?p gerçekle?tirilmesinde, AB, AK ve AG?T gibi Avrupa kurumlar?ndan destek almak suretiyle Avrupa standartlar?na daha verimli ve gerçekçi bir ?ekilde ula?may? amaçlad???n? da vurgulamaktad?r.
Kurumsal Reformlar
Ermenistan, demokratik devleti güçlendirmek ve ?effaf bir devlet yönetimi olu?turabilmek amac?yla d?? destekli ve uzun vadeli reform programlar?n? uygulamaya koydu?unu belirtmektedir. Özellikle yoksullukla mücadele ve yolsuzlu?a kar?? strateji programlar?nda ba?ar?ya ula?abilmek amac?yla sivil toplum örgütleriyle i?birli?i sürdürülmektedir. Di?er taraftan anayasal düzenin muhafazas?, hukukun üstünlü?ünün sa?lanmas? ve yasama, yürütme ve yarg?n?n etkili bir ?ekilde i?leyebilmesi aç?s?ndan güvenlik düzenlemelerine ili?kin mekanizmalar? kapsayan reformlara da önem verildi?i vurgulanmaktad?r.
Ekonomik Reformlar
Ermenistan, ekonomik dengelerin yenilenmesi ve canlanman?n sa?lanabilmesi amac?yla serbest piyasa ekonomisinin olu?turulmas?, rekabetin art?r?lmas?, e?itimin, bilimin ve do?al kaynaklar?n verimli bir ?ekilde devreye sokulmas? suretiyle ekonomiyi güçlendirmeyi ve sonuç olarak refah düzeyinin yükselmesini sa?lamay? öngörmektedir. Bu ba?lamda, enerji güvenli?inin önemi vurgulan?rken, nükleer enerji de dahil olmak üzere, yeni enerji kaynaklar?n?n verimli bir ?ekilde kullan?lmas?, d??a ba?l?ml?l???n azalt?lmas? ve bunlar?n yan? s?ra, enerji üretiminde üst düzeye ç?kart?lmas? hedeflenmektedir. Uluslararas? finans ve ticaretin güçlendirilmesi amac?yla ekonomik ve finansal kurumlarla yak?n i?birli?i geli?tirilmesinin önemi vurgulan?rken, ülke d???nda ya?ayan Ermeni diasporas?n?n potansiyeli ve tecrübesi de dikkate al?nmaktad?r. Ekonominin geli?mesi aç?s?ndan ticaretin do?rudan etkisi ve bunun için gerekli ula??m ve ileti?im yollar? da de?erlendirilirken, Türkiye ve Azerbaycan s?n?rlar?n?n kapal? olmas?ndan kaynaklanan ula??m eksikli?inin alternatif yol aray??lar?n? zorunlu k?ld??? ifade edilmektedir.
Strateji Belgesi’nde sürdürülebilir ekonomik kalk?nmaya ula??labilmesi bak?m?ndan do?al kaynaklar?n güvenli?ine büyük önem verilmesi gerekti?i, bu kapsamda, biyolojik çe?itlili?in güvenceye al?nmas? ve genetik mühendisli?inin hayvan ve bitki ürünlerinde de verimli bir ?ekilde uygulanabilirli?inin sa?lanmas?n?n önemli oldu?u belirtilmektedir. Ayr?ca kimyasal ve nükleer madde at?klar?n?n kontrolü ile do?al ve teknojenik afetlerin önceden tespiti, önlenmesi ve sonuçlar?yla mücadele yollar?n?n ara?t?r?lmas? konusu üzerinde durulmaktad?r.
Halk?n refah seviyesinin art?r?lmas? yönünden ?ehirle?me sürecinin geli?tirilmesine ihtiyaç duyuldu?u belirtilen Belge’de, bu meyanda, kentsel güvenli?in art?r?lmas?, binalar?n güçlendirilmesi ve do?al afetlerle mücadele amac?yla bir sistem olu?turulmas? ihtiyac? dile getirilmektedir.
Sosyal Reformlar
Sosyal devletin yarat?lmas?n?n Ermeni halk?n?n geli?imine yapaca?? katk? vurgulan?rken, Ermenistan devletinin bu amaçla sosyal güvenlik, sa?l?k, e?itim ve bilim sektörlerinin geli?tirilmesine öncelik verilmesi gerekti?inin bilincinde oldu?u vurgulanmaktad?r. Ülke ve devletin devaml?l??? aç?s?ndan halk?n milli kimli?inin, manevi de?erlerinin güçlendirilmesi ve özellikle e?itim kurumlar?n?n yeniden yap?land?r?larak, Ermeni Kilisesi’nin desteklenmesi gere?inin de alt? çizilmektedir.
?leti?im Alan?nda Reformlar
Ermenistan, ileti?im alan?n?n geli?imini sa?lamak üzere e?güdümlü ve uzun vadeli bir siyasi planlama yap?lmas? gerekti?ini, bunun, olu?turulacak bir devlet kurumu taraf?ndan üstlenilmesinin önem ta??d???n? savunmaktad?r. ?leti?imi ve dolay?s?yla ileti?im sektörünü geli?tirmenin, gerek Ermeni halk?n?n demokratik yap?s?n?n desteklenmesi, gerek ekonomik anlamda uluslararas? çevrelerde rekabet kabiliyetinin art?r?labilmesi bak?m?ndan bir ihtiyaç olu?turdu?u savunulan Strateji Belgesi’nde, Ermenistan ile ilgili do?rular?n dünyaya anlat?labilmesinin ve dezenformasyonun önlenmesinin amaçland??? vurgulan?rken, devlet s?rlar?n?n geli?igüzel ortaya dökülmesinin önüne geçmenin de önem arz etti?i kaydedilmektedir.
3. Savunma Reformlar? Stratejisi
Strateji Belgesi’nde, Ermenistan’?n askeri aç?dan güvenli?inin sa?lanabilmesi amac?yla etkin savunmaya ve her an çat??maya haz?r birlikler ile d?? tehditlerin üstesinden gelebilecek bir savunma organizasyonuna ihtiyaç duyuldu?u; bunun süreklilik arz eden, dinamik bir geli?tirme ve yenileme sürecinin sürdürülmesiyle mümkün olabilece?i belirtilmektedir. Orduyu günün ko?ullar?na ve beklenmedik yeni tehditlere haz?r bulundurmak amac?yla, güçlendirme çal??malar?n?n yan? s?ra, uluslararas? askeri-siyasi kurulu?lar ve devletleraras? ikili i?birli?i imkânlar?n?n olu?turulmas?n?n önem ta??d???na dikkat çekilmektedir. Bu ba?lamda, OGAÖ, Rusya, NATO ve Avrupa-Atlantik yap?lanmas? bünyesindeki ülkelerle i?birliklerinin sürdürülmesinin önemine vurgu yap?lmaktad?r. Ermenistan, OGAÖ ve bu örgüte üye ülkelerle kendisini etkin bir ?ekilde savunabilme kabiliyeti yaratmak amac?yla yak?n ili?kiler sürdürürken, Rusya ile de ortak askeri yap?lanmalara giri?mi? bulunmaktad?r. Bu i?birli?inin en iyi örne?ini ortak Rus-Ermeni birlikleri ve yine Rusya ile birlikte olu?turulan Mü?terek Hava Savunma Program? te?kil etmektedir. Ermenistan’?n NATO ve Avrupa-Atlantik ülkeleriyle sürdürdü?ü i?birli?i ise, genel olarak planlama, strateji geli?tirme ile idari ve mali alanlar? kapsamaktad?r. Ermeni ordusunun, uluslararas? bar??a katk?da bulunmak üzere, di?er ülke birlikleriyle birlikte d?? görevlerde çal??abilme kabiliyetinin geli?tirilmesi konusu da bat?l? askeri, siyasi kaynaklarla mü?tereken de?erlendirilen bir aland?r. Strateji Belgesi’nde bu bölüm alt?nda, savunma ile ilgili reformlar?n üçüncü ülkelere yönelik olmad??? ve münhas?ran Ermenistan’?n savunma ihtiyaçlar? do?rultusunda haz?rlanm?? bir strateji te?kil etti?i de vurgulanmaktad?r.
4. Pan-Ermeni Entegrasyon Stratejisi
Ermenistan’?n nadir özelliklerinden biri, birçok önemli ülkede ciddi say?lara varan bir Ermeni diasporas?n?n varl???d?r. Esasen bu hususa, Ulusal Güvenlik Strateji Belgesi’nin hemen her bölümünde bir ?ekilde at?fta bulunulmaktad?r. Pan-Ermeni Entegrasyon Stratejisi bölümünde, diasporan?n, Anavatan’da ya?ayan nüfusu birçok alanda a?t???na i?aret edilmesi dikkati çekmektedir. Buna göre Ermenistan, Ermeni diaspora üyelerini ba?ka devletlerin vatanda?lar? olarak kabul etse de, gerek Ermeni ulusal kimlikleri, gerek bulunduklar? ülkelerde üst düzey mevki ve maddi güçlerini dikkate alarak, diaspora ile ili?kilerin olabilecek en mükemmel düzeyde geli?tirilmesi gere?i üzerinde durulmaktad?r. Bu aç?dan Ermeni Kilisesi’nin, Ermeni diasporas?n?n ulusal kimlik, kültür ve inanç alanlar?nda ba?lar?n?n yo?unla?t?r?lmas? aç?s?ndan önemli bir rolünün bulundu?u vurgulanmaktad?r.
Bulunduklar? ülkelerle Ermenistan aras?nda bir köprü görevi yapan Ermeni diasporas?n?n o ülkelerle ticaret ve turizm ili?kilerini geli?tirmesinin yan? s?ra kadar Ermenistan içinde ve d???nda Ermeni kültürünün korunmas?, geli?tirilmesi ve ya?malanmas?n?n engellenmesi konular?nda da, Ermenistan için önemli ve yararl? bir i?levi bulunmaktad?r. Diaspora ba?lam?nda, Dünyan?n hemen her ülkesinde mevcut Ermeni varl???n?n ba?l?ca kayna??n?, Ermeni halk?n?n geçmi?te ya?ad??? “soyk?r?m” nedeniyle ülkelerinden ayr?lm?? olmalar? gerekçesine dayand?ran Ermenistan’?n, iddialar?n? her vesileyle tekrarlama al??kanl???n? sürdürece?i anla??lmaktad?r. Strateji Belgesi’nde böylelikle, sözde soyk?r?m?n tan?nmas?na yönelik olarak esasen Ermenistan içinde dahi yo?un faaliyet gösterdi?i gözlenen diasporaya at?f suretiyle “soyk?r?m” ifadesine ikinci kez yer verildi?i dikkati çekmektedir. “Ulusal Güvenlik Stratejisi’nin Öncelikleri” Ba?l?kl? yedinci bölümü, bir anlamda
belgenin sonuç-özet bölümü i?levini de yerine getirmekte ve genel olarak bu incelemenin de?i?ik bölümlerinde de?inilen ulusal güvenlikle ilgili görev ve sorumluluklar?, savunma, siyasi-hukuki, kurumsal, sosyo-ekonomik ve ileti?im ba?l?klar? alt?nda yer alan alt bölümler bünyesinde tekrarlanan hususlara yer verilmektedir. Daha önceki bölümlerde de?inilen ancak, bir strateji ö?esi olarak belirtilmeyen ve özellikle Türkiye ve Azerbaycan’? ilgilendiren bir hususa da bu bölümde yer verilmektedir. Bu, “Ermenistan Cumhuriyeti halk?n?n tekrar bir soyk?r?m ya?amamas?n? temin etmek için diplomatik giri?imlerin sürdürülmesi” ?eklindeki ibaredir. Bu ifadeye, “siyasi-hukuki” alt ba?l??? alt?nda yer verilmesiyle, sözde soyk?r?m?n evrensel olarak tan?nmas?n?n, hem siyasi bir konu oldu?u ve bu yönde giri?imlerin sürdürülece?i vurgulanmakta, hem de dünyada hukuki olarak da tan?nmay? sa?laman?n Ermenistan için bir hedef olu?turdu?u mesaj? aktar?lmaktad?r.
Güvenlik Strateji Belgesi’nde Türkiye
Belge’de, Ermenistan’?n Türkiye ile ya?ad??? sorunlar?n giderilmesini kendi yarar?ndan ziyade bölgesel istikrar?n sa?lanmas? amac?yla ili?kilendirdi?i dikkati çekmektedir. Bu çerçevede, iki ülke aras?ndaki ili?kilerde ya?anan s?k?nt?lar?n sorumlulu?unun, Türkiye’nin Ermenistan’a kar?? baz? ön ko?ullar ileri sürdü?ü iddias?na dayand?r?ld???, dolay?s?yla, suçlu taraf?n Türkiye olarak gösterilmesine çaba harcand??? görülmektedir.
Belge’de, Türkiye’nin Da?l?k-Karaba? sorununun Azerbaycan lehine çözümlenmesini zorlad???, bu amaçla, Ermenistan s?n?r?n? kapatt??? ve diplomatik ili?kileri durdurdu?una de?inilmektedir. Bu ba?lamda, Türkiye’nin bir “çeli?kisini” ortaya koyma gayreti içinde, Türkiye’nin Avrupa Birli?i’ne üyelik sürecinde bulunmas?na ra?men AB Kom?uluk Program?’na dahil olan Ermenistan’a ambargo uygulamakta oldu?u ve bunun da Türkiye-Avrupa ili?kilerini olumsuz yönde etkiledi?i iddias?na yer verilmektedir.
Strateji Belgesi’nde, Türkiye’ye ili?kin dile getirilen di?er husus, sözde Ermeni soyk?r?m?n?n tan?nmas? konusudur. Belge’de, soyk?r?m?n tan?nmas?n?n ileride Ermenistan Cumhuriyeti vatanda?lar?na yönelik olarak i?lenebilecek yeni bir soyk?r?m olas?l???n? ortadan kald?rmaya yarayaca?? ifade edilirken, bir taraftan da diaspora Ermenilerinin “hukuka uygun olarak” Osmanl? ?mparatorlu?u’nun Ermeni halk?na reva gördü?ü soyk?r?m?n tan?nmas? taleplerinin Ermenistan taraf?ndan da hakl? bulundu?u ve bunun desteklenmeye devam olunaca?? belirtilmektedir. Bu konuda da, yine Avrupa Birli?i’ne at?fta bulunularak, Türkiye’nin Birli?e girebilmesi için politikalar?n? Avrupa Birli?i de?erlerine göre yeniden belirlemesi, di?er bir ifadeyle, soyk?r?m? tan?mas? gerekti?i iddias? tekrarlanmaktad?r.
Strateji Belgesi’nde, yukar?da belirtilen bu a??r ifadeleri takiben, Türkiye ile “?arts?z” olarak görü?melere ba?lamaya haz?r olundu?u ve Türkiye ile ili?kilerin düzeltilmesinin amaçland??? ifade edilmektedir. Buna mukabil Belge’de, Türkiye ile ya?anan sorunlar?n Ermenistan ulusal güvenli?ine kar?? tehdit olu?turdu?u görü?üne yer verilmesine devam edilmektedir.
Güvenlik Strateji Belgesi’nde Azerbaycan
Belge’de Da?l?k Karaba?, Ermenistan-Azerbaycan ili?kilerindeki temel sorun olarak irdelenmektedir. Her iki ülkenin, Birle?mi? Milletler, Ba??ms?z Devletler Toplulu?u, Avrupa Konseyi, Bar?? için Ortakl?k Program? ve Avrupa Kom?uluk Program? gibi çe?itli uluslararas? örgütlere ve düzenlemelere üye olduklar?; bu sebeple de, bölgesel i?birli?ine s?cak bakmalar? gerekti?ine de?inilmekte, ancak Azerbaycan’?n sadece kendi istekleri do?rultusunda bir çözüm öngördü?ü, halbuki, ekonomik i?birli?i alan?nda ilerleme sa?lanmas? yoluyla “gerçekçi” çözümlere ula??labilece?i görü?ü ortaya at?lmaktad?r. Azerbaycan ile ilgili bölüm genel hatlar?yla incelendi?inde, Ermenistan ve diasporan?n y?llard?r ileri sürdükleri iddialar do?rultusunda, uluslararas? hukuk bak?m?ndan Sovyetler Birli?i’nin da??lmas?n? takiben Da?l?k Karaba?’?n özerkli?i konusunda ortaya at?lan iddialar?n ve suçlamalar?n tekrarland??? dikkati çekmektedir.
Belge’de, Ermenistan’?n, Da?l?k Karaba? sorununun çözümüne ili?kin önerileri a?a??da belirtilen ilkeler do?rultusunda dikkate alabilece?i ifade edilmektedir:
• Da?l?k Karaba?’?n Azerbaycan’?n egemenli?i alt?ndan ç?kart?lmas?; ku?at?lm?? bölge olan Da?l?k Karaba?’?n varl???n?n Azerbaycan’dan ayr? tutulmas?; Da?l?k Karaba?’?n s?n?rlar?n?n çizilmesi,
• Da?l?k Karaba?’?n dünyada geli?en bütünle?me giri?imlerine kat?l?m?n?n uluslararas? toplum taraf?ndan güvence alt?na al?nmas?,
• Uluslararas? toplumun sava??n yeniden ba?lay?p ba?lamayaca?? ve Karaba? nüfusunun güvenli?inin sa?lanaca?? hususunda garanti vermesi.
Belge’de, Da?l?k Karaba? sorununun çözümünü sa?lamay? amaçlayan AG?T Minsk Grubu mekanizmas? da tan?t?lmakta, Ermenistan’?n bu kurumun bar??ç?l bir çözüm üretebilme kabiliyetine inand??? ve BM Güvenlik Konseyi’nin üç daimi üyesi olan ABD, Rusya ve Fransa’n?n gruba dahil olmas?ndan dolay? güvenilir addetti?i belirtilmektedir. Buna mukabil, bu üç ülkenin, Ermenistan ile mevcut önemli ba?lar?na, özellikle Fransa ve ABD’deki güçlü diasporan?n varl???na hiç de?inilmemektedir.
Ermenistan, Da?l?k Karaba? sorununun ve Azerbaycan ile ili?kilerinde ya?anan s?k?nt?lar?n konunun Azerbaycan taraf?ndan askeri yöntemlerle çözülmesi iste?inden kaynakland???n? ve bunun Ermenistan üzerinde sürekli bir askeri tehdit alg?lamas?na yol açt???n? da iddia etmektedir. Dolay?s?yla, Ermenistan’?n da askeri birliklerini sürekli çat??maya haz?r tuttu?u, ve ülkede askeri reformlar?n kesintisiz devam etti?i vurgulanmaktad?r.
Strateji Belgesi’nde, Azerbaycan’?n Ermenistan’? bölgesel i?birli?i olanaklar?ndan mahrum b?rakmaya çaba göstermesinin Ermenistan’?n güvenli?ine tehdit olu?turdu?u ve bölgedeki konumuna zarar veren bir siyasi talep göstergesi te?kil etti?i de iddia edilmektedir. Bölümün sonunda, sorunun çözüm arac? olarak, iki halk aras?ndaki ili?kilerin onar?lmas? ve Azerbaycan’?n bölgesel i?birli?i faaliyetlerine davet edilmesi önerisi getirilmektedir.
Sonuç
Strateji Belgesi’nin üzerinde çok çal???lm?? ve emek harcanm?? bir metin oldu?u anla??lmaktad?r. Belge, Ermenistan’?n d?? ve iç politikas?n? ilgilendiren çe?itli alanlar? kapsaml? bir ?ekilde yans?tmaktad?r. Bununla beraber, Belge’de, gerçekleri zaman zaman tahrif etmekten, tek tarafl? olarak baz? konulara yer verilmemesine kadar varan bilinçli veya bilinçsiz eksikliklerin mevcudiyeti dikkati çekmektedir. Öncelikle, Belge’de, Ermenistan’?n bölgenin en istikrarl? ülkesi olarak tan?t?lmaya çal???lmas? ve bu meyanda özellikle demokrasi ve insan haklar? olgular?n?n stratejik güvenlik aç?s?ndan ta??d??? öneme s?k s?k vurgu yap?lm?? olmas?na ra?men, bu tablonun, Ermenistan’?n içinde bulundu?u gerçek durumla büyük ölçüde çeli?ti?i kolayl?kla ifade edilebilir. Örne?in, Hocali ve benzeri katliamlar göz önüne al?nd???nda, Ermenistan’?n insan haklar?na sayg? konusunda ne denli olumsuz bir sicile sahip oldu?u ortadad?r.
Belge’nin olu?um sürecinde ya?anan geli?meler ve özellikle ülkenin tüm güvenlik mekanizmalar?na hükmeden Serj Sarkisyan’?n ba? aktör rolünü üstlendi?i anla??lmakta, di?er yandan dar bir çevrenin katk?s?yla geli?tirilen bir doktrinin Belge’ye monte edilmeye çal???lmas? demokratik payla??m iddias?n? ciddi ölçüde zedeleyen bir anlay??? yans?tmaktad?r. Her ne kadar Belge Savunma Bakanl??? internet sitesinde ve Haykakan Banak dergisinde yay?nlanm?? olsa da bunun ?effafl?ktan ziyade, gösteri?e yönelik ve d??ar?ya mesaj vermeyi amaçlayan bir yakla??mdan ibaret oldu?unu söylemek mümkündür. Gürcistan ile ili?kilerde mevcut mesafeye ve hatta ekonomik alanda gözlenen durgunlu?a mukabil, bu ülke ile yak?n bir i?birli?inin sürdürüldü?ü görüntüsünün verilmeye çal???lmas?, Belge’nin haz?rlanmas?nda gösterilen samimiyetsizli?in göstergelerinden birini olu?turmaktad?r.
Ermenistan’?n, ili?kilerinin en sorunsuz oldu?u söylenebilecek ?ran ile baz? s?k?nt?lar?n oldu?u bilinmektedir. Nitekim, ?ran Cumhurba?kan? Ahmedinecad’?n bir süre önce Erivan’? ziyareti s?ras?nda, soyk?r?m an?t?na götürülmek istenmesi kar??s?nda aniden ülkesine dönmesi ili?kilerde somut bir rahats?zl?k örne?idir. Ayn? ?ekilde, ?ran vas?tas?yla ?slam ülkeleriyle ili?kilerini geli?tirmek isteyen ve kendine göre islam dünyas? ile Bat? aras?nda uzla?t?r?c? bir rol oynamay? arzulayan Ermenistan’?n, Da?l?k Karaba? konusunda, ?slam Konferans? Örgütü’nün 9/33 say?l? karar?n? ve genel olarak uluslararas? toplulu?un kararlar?n? göz ard? eden tutumu da di?er bir çeli?kiyi ortaya koymaktad?r. Belge’de Türkiye ve Azerbaycan’a de?inilen bölümler, adeta geçi?tirilme amac?yla yaz?lm?? olduklar? izlenimini vermektedir. Yine Da?l?k Karaba? konusunun, Ermenistan’?n, uluslararas? toplumun taleplerini sürekli göz ard? eden ve sadece kendi isteklerini ön plana ç?karan bir üslupla kaleme al?nd??? görülmektedir. Bu aç?dan, Avrupa Konseyi’nin ve AB Kom?uluk Program?’n?n Ermenistan ve bölge için önemi vurgulan?rken, Konsey’in 1416 say?l? karar? veya BM Güvenlik Konseyi’nin Da?l?k Karaba? ile ilgili dört karar?na hiç de?inilmedi?i dikkat çekmektedir. Belge’nin enerji güvenli?ine ili?kin bölümünde, s?n?rl? da olsa ekolojik reformlara de?inilirken, esas üzerinde durulan hususun nükleer enerjinin Ermenistan aç?s?ndan ta??d??? önem oldu?u anla??lmaktad?r. Bu ba?lamda, her aç?dan Avrupa standartlar?na ula?ma aray??? içinde oldu?unu iddia eden bir ülkenin, bölgede ya?anm?? nükleer felaketleri de gözönünde tutarak, nükleer enerji aray??lar?n? Belge’de olabildi?ince dile getirmekten kaç?nmas? beklenirdi. Belge, milli olma vasf?ndan uzakla?m?? bir metin izlenimini vermektedir. Bu husus, Belge’nin de?i?ik yerlerinde, ülkenin sadece kendi hudutlar? dahilindeki unsurlar?n de?il, ayn? zamanda, dünyan?n çe?itli yörelerindeki Ermeni soyundan gelenlerin de koruma alt?na al?nmas? öngörüsüne yer verilmi? olmas?yla belirginlik kazanmaktad?r. Burada, diasporan?n gücünün etkili oldu?u anla??lmaktad?r. Bu ba?lamda, Belge’nin bir di?er özelli?i de, “sözde soyk?r?m” konusunun ön planda i?lenmemi? olmas?d?r. Hatta, bu aç?dan, diasporan?n bask?s?na maruz kal?nd??? dahi ileri sürülebilir. Nitekim, Ermeni diasporas?n?n ve do?al olarak dünya bas?n?n?n konuyu yo?un olarak i?lemekte olu?una mukabil, 27 sayfal?k Strateji Belgesi’nde sözde soyk?r?ma sadece üç yerde de?inildi?i gözlenmektedir. Esasen, Ermeni diasporas?n?n, Ermenistan nüfusunu birçok alanda a?t??? kaydedilen Belge’de, bu suretle bir ?ekilde diasporaya duyulan ba??ml?l?k da teyid edilmi? olmaktad?r.
Ulusal Güvenlik Strateji Belgesi bu haliyle, Ermenistan’?n kendisine kar?? dahi içtenlikli davranmad???n? ortaya koyar niteliktedir. Zira, Belge’nin güvenlik stratejisi üretmekten ziyade, yukar?da da belirtildi?i vechile, a??rl?kl? olarak Bat?l? ülkelere ve yurtd???na bir gösteri? veya reklam arac? olarak kullan?lmak üzere haz?rlanan bir metin özelli?i ta??d??? dikkati çekmektedir. ?çtenlikten ve gerçeklerden uzakla?arak haz?rlanan ve güvenlik kavram?n?n esas al?nd??? ileri sürülen bir belgenin, demokratik bir ülke görüntüsü yaratabilmek iddias?yla yapmac?k ?effafl?k gösterilerine malzeme olmas?, bir di?er çeli?kiyi olu?turmaktad?r.
Yukar?dakiler ?????nda, Strateji Belgesi’ne “karde?” olarak haz?rlanmas? öngörülen “Askeri Doktrin Belgesi”nin, daha gerçekçi, samimi ve en az?ndan askeri yönlerden bölgedeki güvenlik ihtiyaçlar?na katk? yapabilecek gerçekçi bir bak??? yans?tmas?n?n daha yararl? olaca?? aç?kt?r.
[1] “Armenian Security Strategy Approved”, http://www.armeniandiaspora.com/ADC/news.asp?id=2016
[2] “Does the Republic of Armenia need a concept of national security?” http://www.caucaz.co/home_eng/
[3] The Messenger, ”Armenia Consults Russia, NATO and US on Military Doktrine”, 29 Ekim 2007.
[4] Sargisyan, Serj, Ulusal Güvenlik Strateji Belge Tasar?s? ile ilgili olarak Ulusal Meclise sunulan Rapor, 1 Aral?k 2006.
[5] Sargisyan, Serj, Ulusal Güvenlik Strateji...
| | | | ----------------------
* -
- ERMENİ ARAŞTIRMALARI, Sayı 26, 2007 | | | | | « Geri | | | |
|
|
| | |
Anasayfa
İletişim
Tavsiye Et
