| | | | | | OSMANLI FETH?NDE REVAN VE HAVAL?S?NDE NÜFUSArş. Gör. Hakan KARAGÖZ*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | |
| | le="text-align: juğÿ4 + OSMANLI FETH?NDE REVAN VE HAVAL?S?NDE NÜFUS241z‡ yle="font-family: Verdana;">OSMANLI FETHiNDE REVAN VE HAVALiSiNDE NÜFUS
Yrd.Doç.Dr.Hasan BABACAN*
Ar?.Gör.Hakan KARAGÖZ**
G?R??
Revan,Güney Kafkasya ?ehirlerindendir.?ehir co?rafi konum olarak 45 derece 15 dakika kuzey enlemi ile 44 derece 35 dakika do?u boylam?ndad?r.A?r? da??n?n 55 km.kuzeyinde,Ata-göz da??’n?n güney-do?usunda,Gökçegöl’ün güney-bat? kö?esinden takriben 65 km bat?da Sa’ad çukuru ovas?nda,Aras ?rma??n?n sol kollar?ndan Zengi suyunun sol kenar?ndad?r.[1]Denizden yüksekli?i 965 metredir.Bugün Ermenistan Cumhuriyeti’nin ba?kentidir.
Revan ?ehrinin bulundu?u Sa’ad ovas?,kuzey-bat? ve kuzey-do?u yönlerinden yüksek da?larla çevrilmi?tir.Güneyde ise A?r? veyahut Aras düzlü?ü ile birle?ir.?ehirde tam bir karasat iklim ya?an?r.Yaz?n s?cak(+25),k???n ise so?uktur(-6).
Revan ovas?(Sa’ad çukuru)ve do?usunda yer alan Gökçe da?l?k bölgesindeki yaylalar Osmanl?lar döneminde Alpavud,Nöker v.b. gibi,pek çok a?iretin mekan? olmu?tur.
Do?u’daki Gökçe denilen da?l?k bölgesindeki ova ve yaylalarda k???n erken ba?lamas? yüzünden Revan ve çevresi hububat ziraatine elveri?li de?ildir.Fakat s?ca??n uzun ve devaml? olmas? sayesinde Revan ovas?nda pirinç,pamuk,üzüm,kay?s?,?eftali ve erik gibi,güney bitki ve meyveleri yeti?mektedir.[2]
Revan,bu co?rafi özelliklerinden dolay? hayvanc?l?k ve tar?ma elveri?li olmas? ve do?u yollar? üzerinde olmas? sebebiyle Osmanl? döneminde ekonomik canl?l?k arz eden bir sancak merkezidir.
Revan ?ehri ilk ve orta ça?larda mevcut de?ildi.Kaynaklarda daha çok Revan bölgesi hakk?nda bilgi vard?r.?ehrin tarihini Ermeni kaynaklar?,eski ça?lara kadar dayand?rmaktad?rlar.Araplar buray? VII.yüzy?ldan beri bilmektedirler.
Revan bölgesi,do?udan Anadolu’ya geçen önemli yollardan biri üzerinde bulunmaktad?r.Nitekim Timur ordular?,Do?u Anadolu ve güneye yapt?klar? seferlerde,bu bölgeden geçmi?lerdir.Tersine olarak Osmanl?lar da ?ran’a yapt?klar? seferlerde zaman zaman Revan yolunu kullanm??lard?r.
Revan bölgesi,?ran,Azerbaycan ve Do?u Anadolu’da kurulan muhtelif siyasi organizasyonlar?n elinde kalm?? olup,bu meyanda XV. yüzy?lda da Akkoyunlu ve Karakoyunlular aras?nda ihtilafl? bir bölge olmu?tur.
?ah ?smail’in ?ran,Azerbaycan ve Do?u Anadolu’da büyük bir devlet kurmas? ile Revan ve çevresi de XV.yüzy?l?n sonlar?nda Safevi hakimiyetine girmi?tir.
Osmanl? döneminde Revan ?ehrinden ilk defa,Yavuz’un Çald?ran seferi dönü?ünde,önünde konaklan?lmas?ndan dolay? söz edilmi?tir.Daha sonra,Yavuz ve Kanuni dönemlerinde Revan’a çe?itli bask?nlar düzenlenmi?ti.Bu tarihlerden sonra Revan, Osmanl? Devleti ile ?ran aras?nda bir tampon bölge ?eklinde kalm?? ve s?kça iki devletin sald?r?lar?na u?ram??t?r.
Revan,nihayet III.Murad döneminde,Vezir Ferhad Pa?a’n?n birinci ?ark serdarl??? s?ras?nda 1583 tarihinde fethedilmi? ve ?ehirde yeniden imar faaliyetlerine giri?ilmi?tir.Böylece Revan bir Osmanl? ?ehri olmu?tur.Yap?lan Tahrir ve di?er çal??malardan sonra da Revan,eyalet haline getirilmi?,merkez sanca??na da“Liva-i Revan”denmi?tir.?dari bak?mdan klasik Osmanl? sancaklar? statüsündedir.
A-?DAR? TAKS?MAT
1590(H.999)tarihli Tapu Tahrir Defteri’ne göre Liva-i Revan ba?l??? alt?nda toplam 27 adet nahiye yaz?lm??t?r.Bunlar;Revan, Kerpi,Garn?,Vadi,Aral?k,Tal?n,Armavi,Aylik(?),Abaran,?arabhane,A?ca Kale,Nahc?van,Mevazi Hatun,Melek Arslanlu,Karaba?, Dere?am,Dere?ahbuz,Bazarçay?,?erür,Zar,Zebin(?),Alanca(?),Sisyan,Ordubad,Azadcirlet(?),?orlot(?),Derenurgün(?)nahiyeleridir.
Revan kazas? ise merkez nahiye ve Kerpi,Garn?,Vadi,Aral?k,Tal?n,Armavi,Aylik(?),Abaran,?arabhane nahiyeleri ile toplam on nahiyeden meydana gelmektedir.[3]
Defterde,Liva-i Revan ba?l??? alt?nda verilen 27 nahiyeye ait fihristten sonra söz konusu bu 27 nahiyeden 10 tanesinin her birine ba?l? köyler ve has?llar? kaydedilmi?tir.Geri kalan? defterde karyeleriyle birlikte mevcut oldu?u halde fihristte yer almam??t?r.
B-NÜFUS VE YERLE?ME
Bugünkü bilgilerimize göre Osmanl? dönemine kadar Revan ?ehri mevcut de?ildi.Ancak Revan’?n Safeviler’in elinde muhkem bir kale oldu?u anla??lmaktad?r.Hatta bölgenin ismi,Revan olarak de?il,Çukur Sa’ad veya Sa’ad Çukuru diye biliniyordu.Bu ismin yörede yerle?mi? bir Türkmen boyu olan Karakoyunlular’a tabi Sa’adlu boyundan geldi?i anla??lmaktad?r.[4]
XVI.yüzy?lda Revan’?n bir kale-?ehir olarak ortaya ç?kt???n? görüyoruz.
Bu yüzy?la ait kaynaklar,Revan’?n Safeviler elinde mamur bir ?ehir oldu?unu belirtmektedir.[5]?ehir bu yüzy?lda Osmanl?-?ran sava?lar? için bir geçi? yeri,bir kap? olarak kullan?lm??t?r.Bu sebeple Osmanl? ve ?ran ordular? taraf?ndan defalarca tahrip ve yeniden imar edilmi?tir.
K?r nüfusunu meydana getiren unsurlar?n büyük ço?unlu?unun konar-göçer oldu?u anla??lmaktad?r.Bunlar aras?nda Sa’adlu, Alpavud,Rumlu(Ayrumlu)ve Çemi?gezeklü gibi büyük boylar say?labilir.Bunlar ?ehrin yaylak ve k??laklar?nda ve baz? mezralar?nda ya?amaktad?rlar.[6]Ad? geçen bu“taife”lerin baz? köylerde k??lad?klar? ve devletçe vergilendirildikleri bilinmektedir.[7]Bunlardan ba?ka konar-göçer olmayan yerle?ik boylar da mevcuttur.
Yine inceledi?imiz defterde,mevcut köy isimlerinin(Ozanlar,Isalu,Pornak,Tak?c?lu,Cebecilü v.b.)ekserisi Türkçe olup,bir ço?u Türkmen boy ve oymaklar?n?n adlar?n? ta??maktad?r.[8]Dolay?s?yla bu isimlerden yola ç?karak Revan Eyaleti’nde ya?ayan Müslüman nüfusun büyük ço?unlu?unun Türk oldu?u anla??lmaktad?r.
Revan Eyaleti ve sancaklar?ndan göçler üç ?ekilde olmu?tu.Birinci halde,Osmanl?lar’?n(sünni)Safeviler’e yönelik seferleri sonucu,Azerbaycan eyaletlerinin(?ii)nüfusunun Osmanl? idaresinde kalmak istemeyerek göç etmesi,ikinci halde,bu seferler devam ederken Safeviler,sava? yapacak durumda de?ildi ve insan kayb?ndan da çekinmekteydi.Osmanl? ordusunun,Azerbaycan eyaletlerini ele geçirip bu yerleri kimsesiz(?ss?z)görerek,uzun vadede buralarda kalmamas? için,Safevi ?ahlar? ve eyalet hakimleri taraf?ndan Gence-Karaba?,Revan,Tebriz eyaletlerinin ve Nahç?van sanca??n?n insanlar?n?n yurtlar?ndan kald?r?larak,devletin iç bölgelere göç etmeye zorlanmas?;üçüncü halde ise;Azerbaycan ?ehirlerinin,bölgelerinin ya da kalelerinin Osmanl?lar’a ciddi direni? göstermi? nüfusunun bölge ele geçirildikten sonra esir edilerek göç ettirilmesi[9]durumu söz konusu idi.
Söz konusu göçler,Revan Eyaleti ve sancaklar?n?n etnik yap?s?n? Müslüman-Türk nüfusunun aleyhine etkilemi?tir.Nüfus say?s?nda dü?ü?ler meydana getirmi?,terk edilen köylerle bizi kar?? kar??ya b?rakm??t?r.
Eyaletteki gayrimüslim nüfusun tamam? defterde“Gebran-? Der Nefs-i Nahç?van”ba?l???ndan sonra yaz?lm??t?r.Bunun yan?nda biz gayrimüslim nüfusun varl??In? defterde kaydedilen ispenç resminden anlamaktay?z.
Revan Eyaleti’nde ya?ayan gayrimüslim nüfusun etnik köken olarak büyük oranda Ermeni oldu?u kanaatindeyiz.Defterdeki kay?tlara göre eyalette ya?ayan hane reislerinin isimlerine bakt???m?zda,bugün bile kullan?lan ermeni isimleri mevcuttur. (Bogos,Nubar,Ohannes,M?g?rdiç vs...).Yine ayn? gayrimüslim nüfus içerisinde(Orhan,Babacan,Murad gibi)Türkçe isimler de vard?r.Bu da bize,Revan Eyaleti’nde meskun olan H?ristiyan Türkler’in varl???n? göstermektedir.
C-REVAN VE HAVAL?S?NDE NÜFUS VE YERLE?ME
1-Revan Nahiyesi’nde Nüfus
a)?ehir Nüfusu
Sancak merkezi olan Revan,1590 tahriri itibariyle 6 mahalleden meydana gelmektedir.Deftere göre tamamen müslim nüfusun ya?ad??? mahalle yoktur.
Mahallelerdeki toplam hane 403’dür.Bir haneyi 5 ki?i olarak kabul edersek[10]?ehirdeki toplam nüfus 2015 ki?i olarak görülür. Mahallelerde toplam mücerred(bekar)üç ki?idir.Bunun eyaletteki toplam nüfusa oran? % 5.48’dir.Toplam ?ehir nüfusuna oranla mücerred say?s?n?n az olmas? dikkat çekicidir.
Tahrir’in tamamland??? 1590 y?l?nda Revan’?n toplam 6 mahalleden meydana gelmesi,nüfusun büyük ölçüde ?ehir d???nda ya?ad???n? gösterir.Bu da bize ?ehirle?menin o dönemde köy nüfusuna göre daha az oldu?unu gösterir.Ancak di?er sancaklarla mukayese edildi?i zaman,ayn? yüzy?lda ?ehirle?me oran? Siverek sanca??nda %9.88,[11]Darende kazas?nda %23.27[12]olarak görülmektedir.Bu durumda Revan’daki ?ehirle?menin di?er bölgelere göre daha fazla oldu?unu söyleyebiliriz.
i-?ehir Merkezindeki Müslim Nüfus
1590 tarihli tahrire göre Revan ?ehir merkezinde toplam müslim nüfus 29 hane yani 145 ki?i olarak belirtilmi?tir.
Müslüman nüfusun tamam? detterde Nets-i Revan ba?l???ndan sonra yaz?lm??t?r.[14]?ehirdeki Müslüman nüfusun nahiyedeki toplam nüfusa oran? % 7.143’tür.
Defterde Müslüman nüfus için ayr? bir mahalle zikredilmemi?tir.Kanaatimizce Müslüman nüfus ?ehrin mahallelerinde da??n?k olarak ya?amakta idi,
ii-?ehir Merkezindeki Gayrimüslim Nüfus
1590 tarihli tahrire göre Revan ?ehrinde bulunan 6 mahallede toplam 374 Gayrimüslim hane bulunmakta idi.Ayr?ca ?ehirde bulunan 3 mücerred nüfusun da Gayrimüslim oldu?u anla??lmaktad?r.Bu durumda Revan’da 1873 Gayrimüslim ya?amakta,bunlar?n nahiyedeki toplam nüfusa oran? ise %92.8’i bulmaktad?r.
?ehir merkezinde bulunan 6 mahallede müslim nüfusun da??n?k bir ?ekilde ya?ad???n? dü?ünürsek bütün mahallelerin gayrimüslim mahalleleri oldu?u görülür.
b)Köy nüfusu
Yerle?ik hayat? benimseyen,genel olarak geçimleri tar?m i?lerine dayanan insanlar?n ya?ad??? yerle?im birimlerine köy ad? verilmektedir.
Revan kazas?na ba?l? köy say?s? 1590 tarihli tahrir’e göre 89’dur.Fakat bu köylerden sadece 25 tanesinin nüfus özellikleri hakk?nda bilgi verilmi?tir.Di?er 64 köyün yaln?zca toplam geliri(has?l)yaz?lm??t?r.Bu köylerin bölgede bulunan konar-göçer boylarca k??lak olarak kullan?ld??? veya bölge halk?n?n büyük bir bölümünün ?ii olmas?ndan dolay? sünni Osmanl? ordular?n?n bölgeye gelmesi üzerine Safevi’lerin telkinleriyle köylerini bo?altt?klar?,kendileri için daha emin yerlere gittikleri[15] kanaatindeyiz.
Bu aç?klamalardan sonra,Revan’a ba?l? köylerin nüfus yap?s?na bak?ld???nda ?u özellikler görülür;1590 tahririne göre köylerde 840 hane ve 4 mücerred olmak üzere 4204 ki?i ya?amaktad?r.[16]Bu rakam?n eyaletteki toplam nüfusa oran? ise %11.4’tür.Genel olarak köylerin hane say?s?n?n azl??? ve mücerred say?s?n?n dü?üklü?ü dikkat çekmektedir.
i-Köylerdeki Müslim Nüfus
1590 tahririne göre köylerde toplam 68 Müslüman hane ve 4 mücerred bulunmaktad?r.Buna göre köylerde ya?ayan toplam müslim nüfusun nahiye geneline oran? %8.5’tir.Görüldü?ü üzere Müslüman nüfus ?ehir merkezinde oldu?u gibi köylerde de az?nl?k durumundad?r.
ii-Köylerdeki Gayrimüslim Nüfus
?nceledi?imiz deftere göre köylerde toplam 772 hane gayrimüslim ya?amaktad?r.Bu rakam ise nahiye genelindeki toplam nüfusun % 91.4’ünü te?kil eder.Sonuç olarak gayrimüslim nüfusun ?ehir merkezinde oldu?u gibi köylerde de say?ca fazla oldu?unu söyleyebiliriz.
Belirtti?imiz rakamlar?n sadece nüfus yap?s? hakk?nda bilgi sahibi oldu?umuz[17]25 köye ait oldu?unu ve di?er 64 köyün bölgede ya?ad??? bilinen Müslüman Türk boylar?n?n k??la?? olabilece?i veya yukar?da de?indi?imiz üzere bu köylerde ya?ayan ?ii Türkmen ahalinin sünni Osmanl? ordusundan kaçm?? olabilece?i fikrini de gözard? etmemek gerekir.
2-Kerpi Nahiyesi’nde Nüfus
Kerpi Nahiyesi’ne ba?l? köylerde 140 hane ve 11 mücerred müslim nüfus mevcuttur.Buna göre toplam nüfus 711’dir.Bunun nahiye genelindeki nüfusa oran? %17.933’tür.
Kerpi Nahiyesi’ne ba?l? köylerde 691 hane(3455 ki?i)gayrimüslim ya?amaktad?r.Bunun nahiye genelindeki nüfusa oran? ise %82.067’dir.
Kerpi Nahiyesi’nin toplam nüfusunun eyaletteki nüfusa oran? ise %11.41‘dir.
3- Nahç?van Nahiyesi’nde Nüfus
a)?ehir Nüfusu
Nahç?van,1590 tahririne göre 12 mahalleden olu?maktad?r.Mahallelerdeki müslim ve gayrimüslim hane say?s? 754’tür. Mahallelerde toplam mücerred(bekar)112 ki?idir.Bunlar?n 111’i müslim,biri gayrimüslimdir.Buna göre Nahç?van nahiyesinin toplam ?ehir nüfusu 3882’dir.Bu rakam?n eyalet nüfusuna oran? %10.6’d?r.Revan’la birlikte tahririn tamamland??? 1590 tahririne göre Nahç?van’da halk?n büyük ölçüde ?ehir merkezinde ya?ad??? tespit edilmi?tir.Bu da bize o dönemde ?ehirle?menin köy nüfusuna oranla daha fazla oldu?unu gösterir.
i-?ehir Merkezindeki Müslim Nüfus:
1590 tarihli tahrire göre Nahç?van ?ehrinde bulunan 12 mahallede toplam müslim nüfus 613 hane ve 111 mücerred olarak belirlenmi?tir.Buna göre ?ehir merkezindeki toplam müslim nüfus 3176’d?r.Müslim nüfusun toplam ?ehir nüfusuna oran? ise % 83.603’dür.
Defterde Müslüman nüfus için ayr? bir mahalle zikredilmemi?tir.Müslüman nüfus ?ehrin mahallelerinde da??n?k olarak ya?ad??? anla??lmaktad?r.
ii-?ehir Merkezindeki Gayrimüslim Nüfus:
1590 tarihli tahrire göre Nahç?van ?ehrinde 141 gayrimüslim hane mevcuttu.Yine ?ehirde bulunan bir mücerredin de gayrimüslim oldu?u anla??lmaktad?r.Dolay?s?yla Nahç?van merkezde 706 gayrimüslim ya?amakta,bunlar?n toplam ?ehir nüfusuna oran? ise %1 6.397’yi bulmaktad?r.
Netice itibariyle diyebiliriz ki ?ehir merkezinde nüfusun büyük bir bölümünü müslim nüfus te?kil etmektedir.
b)Köy Nüfusu
16.yüzy?lda di?er tüm Osmanl? sancaklar?nda oldu?u gibi Nahç?van sanca??nda da sosyo-ekonomik hayat?n a??rl?k merkezini köyler te?kil etmi?tir.Yerle?ik hayat? benimseyen,halk?n geçimini genellikle tar?m yolu ile temin etmesinden dolay? köy ekonomik hayat? genel ekonominin tek vericisi durumundayd?.[18]
Nahç?van kazas?na ba?l? köy say?s? defter kay?tlar?na göre 34’tür.Fakat bu köylerden sadece 21 tanesinin nüfus özellikleri hakk?nda bilgi verilmi?tir.
Dolay?s?yla biz bu çal??mam?zda köylerin nüfus yap?s?n? incelerken 21 köyü baz alaca??z.Di?er 13 köyün defterde nüfus yap?s? ile ilgili kay?tlar? bulunmamaktad?r.Ancak zirai ve ekonomik yönden de?erlendirilmeleri söz konusu olacakt?r.
Nahç?van’a ba?l? köylerin nüfus yap?lar?na bak?ld???nda ?u hususlar görülmektedir.1590 tarihli Tapu Tahrir Defteri’ne göre köylerde 499 hane ve 60 mücerred olmak üzere 2555 ki?i ya?amaktad?r.Bu rakam?n eyaletteki toplam nüfusa oran? %7’dir.
i-Köylerdeki Müslim Nüfus:
1590 tahririne göre köylerde toplam 229 müslim hane ve 40 mücerred bulunmaktad?r.Buna göre toplam nüfus 1185’tir.Bu rakam köy nüfusunun %48.122’sini te?kil etmektedir.Görüldü?ü üzere Müslüman nüfus ?ehir merkezine göre azd?r.
ii-Köylerdeki Gayrimüslim Nüfus:
1590 tarihli tahrir defterine göre köylerde toplam 270 hane ve 20 mücerred gayrimüslim ya?amaktad?r.Buna göre toplam nüfus 1 370’tir.Bu rakam köy nüfusunun %51.879‘unu meydana getirmektedir.
Görüldü?ü üzere Nahç?van kazas?n?n köylerinde gayrimüslim nüfus ço?unlu?u olu?turmaktad?r.
4-Mevazi Hatun Nahiyesi’nde Nüfus
Mevazi Hatun Nahiyesi’ne ba?l? nüfus özellikleri verilen köyler içerisinde müslim nüfusa rastlanmam??t?r.Nüfusun tamam?n? gayrimüslim nüfus olu?turmaktad?r.Bu da toplam 24 hane yani 120 ki?idir.Mevazi Hatun Nahiyesi’nin toplam nüfusunun eyalet geneline oran? ise %0.33’tür.
5-Melek Arslanlu Nahiyesi’nde Nüfus
1590 tahririne göre Melek Arslanlu Nahiyesi’ne ba?l? köylerde toplam 4 hane yani 20 müslim nüfusa rastlanm??t?r.Bu rakam?n eyaletteki toplam nüfusa oran? %0.05’tir.
6-Karaba? Nahiyesi’nde Nüfus
Karaba? Nahiyesi’ne ba?l? köylerde toplam 36 hane ve 11 mücerred nüfusa rastlanm??t?r.Bu nüfusun tamam? müslimdir.Toplam nüfus 191’dir.Bu rakam?n eyalet genelindeki toplam nüfusa oran? ise %0.52’dir.
7-Dere?am Nahiyesi’nde Nüfus
Dere?am Nahiyesi’ne ba?l? köylerde ise toplam 54 hane gayrimüslim nüfus bulunmamaktad?r.Buna göre toplam nüfus 270’tir.Bu nüfusun eyalet genelindeki nüfusa oran? %0.74’tür.
8-Dere?ahbuz Nahiyesi’nde Nüfus
Dere?ahbuz Nahiyesi’ne ba?l? köylerde 55 hane ve 10 mücerred müslim nüfus mevcuttur.Toplam nüfus 285’tir.Bu nüfusun nahiye genelindeki nüfusa oran? %38.922’dir.
Bununla birlikte yine ayn? nahiyede mevcut kay?tlardan anla??lmaktad?r ki 100 hane ve 2 mücerred gayrimüslim nüfusun varl??? anla??lmaktad?r.Bu veriler bize burada toplam 502 ki?inin ya?ad???n? göstermektedir.Bu nüfusun nahiye genelindeki nüfusa oran? ise %61.078’dir.
Dera?ahbuz Nahiyesi’nin toplam nüfusunun eyalet genelindeki nüfusa oran? %2.16’d?r.
9-Bazarçay? Nahiyesi’nde Nüfus
Bazarçay? Nahiyesi’nin nüfus özelliklerine yönelik herhangi bir kayda rastlanmam??t?r.
1O-?erür Nahiyesi’nde Nüfus
?erür Nahiyesi’ne ba?l? köylerde toplam 415 hane bulunmaktad?r.Bunun 350 hanesi(1750 ki?i)müslimdir.Nahiye genelinde % 84.337’lik bir paya sahiptir.Yine ayn? nahiyede 65 hane(325 ki?i)gayrimüslim nüfus bulunmaktad?r.Bu rakam?n nahiye nüfusuna oran? %15.663’tür.
?erür Nahiyesi’nin toplam nüfusunun eyaletteki nüfusa oran? %4.97’dir.
11-A?cakale Nahiyesi’nde Nüfus
1590 tarihli tapu defterine göre A?cakale Nahiyesi’ne ba?l? köylerde toplam 31 hane ve 3 mücerred müslim nüfusa rastlanm??t?r.Bu verilere göre toplam müslim nüfus 155 ki?idir.Nahiye genelindeki nüfusa oran? %7.925’tir.Bölgede büyük ço?unlu?u olu?turan gayrimüslim hane say?s? 395’tir ve nahiye nüfusunun %92.075’ini te?kil etmektedir.
A?cakale Nahiyesi’nin toplam nüfusunun eyaletteki nüfusa oran? ise %5.84’tür.
12-Garn? Nahiyesi’nde Nüfus
Garn? Nahiyesi’ne ba?l? köylerde 150 hane ve 13 mücerred müslim nüfus bulunmaktad?r.Toplam müslim nüfus 763’tür.Bu rakam?n nahiye nüfusuna oran? %54.153’tür.Bunun d???nda nahiyede 138 hane(690 ki?i)gayrimüslim nüfus bulunmaktad?r.Bunun eyaletteki nüfusa oran? ise %45.847’dir.
Garn? Nahiyesi’nin toplam nüfusunun eyaletteki nüfusa oran? %3.98’dir.
13-Vadi Nahiyesi’nde Nüfus
Vadi Nahiyesi’ne ba?l? köylerde 198 hane ve 28 mücerred müslim mevcuttur.Buna göre buradaki toplam müslim nüfus 1018’dir.Bu rakam?n nahiye genelindeki nüfusa oran? %81.884’tür.Bundan ba?ka bölgede 50 hane yani 250 ki?i gayrimüslim nüfus bulunmaktad?r.Bu rakam?n nahiye nüfusuna oran? %18.116’d?r.
Vadi Nahiyesi’nin nüfusunun eyaletteki toplam nüfusa oran? %3.47’dir.
14-Abaran Nahiyesi’nde Nüfus
Abaran Nahiyesi’nin nüfus özelliklerine yönelik herhangi bir kayda rastlanmam??t?r.
15-?arabhane Nahiyesi’nde Nüfus
?arabhane Nahiyesi'nin nüfus özelliklerine yönelik herheangi bir kayda rastlanmam??t?r.
16-Tal?n Nahiyesi’nde Nüfus
Tal?n Nahiyesi’ne ba?l? köylerde 46 hane ve 3 mücerred müslim bulunmaktad?r.Toplam nüfus 233’tür.Nahiye genelindeki pay? ise %22.072’dir.Gayrimüslim nüfus ise 173 hane(865 ki?i)ile ço?unlu?u olu?turmaktad?r.Bu rakam?n nahiye genelindeki oran? % 77.928’dir.
Tal?n Nahiyesi’nin nüfusu Revan Eyaleti’nin nüfusunun %3.01‘ni te?kil etmektedir.
17-Armavi Nahiyesi’nde Nüfus
Armavi Nahiyesi’ne ba?l? köylerde 45 hane ve 13 mücerred müslim bulunmaktad?r.Buna göre toplam nüfus 238 ki?idir.Bu rakam?n nahiye genelindeki nüfusa oran? %78.379’dur.Nahiyede gayrimüslim nüfus 16 hane(80 ki?i)ve %21.622’lik pay ile az?nl??? olu?turmaktad?r.
Armavi Nahiyesi’nin nüfusu Revan Eyaleti’nin nüfusunun %0.87’ini olu?turmaktad?r.
18-Aylik Nahiyesi’nde Nüfus
Aylik Nahiyesi’nin nüfus özelliklerine yönelik herhangi bir kayda rastlanmam??t?r.
19-Aral?k Nahiyesi’nde Nüfus
Aral?k Nahiyesi’ne ba?l? nüfus özellikleri verilen köylerde toplam 17 hane ve 4 mücerred bulunmaktad?r.Burada toplam nüfus nahiye geneline göre %9.292’lik pay ile 89 ki?idir.Nahiyede ço?unlu?u olu?turan gayrimüslim nüfus 205 hane(1025 ki?i)’dir.Bu rakam?n nahiye nüfusuna oran? %90.708’dir.
Aral?k Nahiyesi’nin toplam nüfusunun eyaletteki nüfusa oran? ise %3.05’tir.
20-Ordubad Nahiyesi’nde Nüfus
Ordubad Nahiyesi ?ehir merkezinde toplam 249 hane ve 14 mücerred müslim bulunmaktad?r.Buradaki toplam müslim nüfus 1259’dur. Bu rakam?n nahiye genelindeki nüfusa oran? %94.604’tür.Nahiyede az?nl??? olu?turan gayrimüslim nüfus 15 hane yani 75 ki?idir. Nahiye genelindeki nüfusa oran? %5.396’d?r.
Ordubad Nahiyesi’nin toplam nüfusunun eyaletteki nüfusa oran? %3.65’tir.
21-Azadcirlet Nahyesi’nde Nüfus
Azadcirlet Nahiyesi’ne ba?l? köylerde 372 hane ve 30 mücerred müslim bulunmaktad?r.Toplam nüfus 1860’t?r.Nahiye genelindeki nüfusa oran? ise %51.737’dir.Gayrimüslim nüfus 347 hane ve 28 mücerreddir.Buna göre nahiyedeki toplam gayrimüslim nüfus,1 763’tür.Bu rakam?n nahiye genelindeki nüfusa oran? ise,%48.263’tür.
Azadcirlet Nahiyesi’nin toplam nüfusunun eyaletteki nüfusa oran? %10.01‘dir.
22-?orlot Nahiyesi’nde Nüfus
?orlot Nahiyesi’ne ba?l? köylerde 59 hane ve 12 mücerred müslim bulunmaktad?r.Toplam nüfus 307’dir.Nahiye genelindeki nüfusa oran? ise %69.608’dir.Gayrimüslim nüfus 34 hane’dir.Nahiyede gayrimüslim mücerred bulunmamaktad?r.Buna göre nahiyedeki
toplam gayrimüslim nüfus,170’tir.Bu rakam?n nahiye genelindeki nüfusa oran? ise,%30.381‘dir.
?orlot Nahiyesi’nin toplam nüfusunun eyaletteki nüfusa oran? %1.31‘dir.
23-Derenürgün Nahiyesi’nde Nüfus
Derenürgün Nahiyesi’ne ba?l? köylerde müslim nüfus meskun de?ildir.Sadece 27 hane(135 ki?i)gayrimüslim nüfus bulunmaktad?r. Nahiye’nin bu nüfusunun eyaletteki toplam nüfusa oran? %0.37’dir.
24-Zar Nahiyesi’nde Nüfus
Zar Nahiyesi’nin nüfus özelliklerine yönelik herhangi bir kayda rastlanmam??t?r.
25-Zebin Nahiyesi’nde Nüfus
Zebin Nahiyesi’nin nüfus özelliklerine yönelik herhangi bir kayda rastlanmam??t?r.
26-Alanca Nahiyesi’nde Nüfus
Alanca Nahiyesi’ne ba?l? köylerde 315 hane ve 96 mücerred müslim bulunmaktad?r.Toplam nüfus 1671‘dir.Nahiye genelindeki nüfusa oran? %61.890’d?r.Ayr?ca nahiyede 251 hane ve 2 mücerred gayrimüslim nüfus bulunmaktad?r.Bu verilere göre nahiyede toplam gayrimüslim nüfus 1257’dir.Bunun nahiye geneline oran? %38.102’dir.
Alanca Nahiyesi’nin toplam nüfusunun eyaletteki nüfusa oran? ise %8.02’dir.
27-Sisyan Nahiyesi’nde Nüfus
Sisyan Nahiyesi’ne ba?l? köylerde 34 hane ve 1 mücerred müslim bulunmaktad?r.Toplam nüfus 171’dir.Nahiye genelindeki nüfusa oran? %30.172’dir.Ayr?ca nahiyede 80 hane gayrimüslim nüfus bulunmaktad?r.Buna göre nahiyede toplam gayrimüslim nüfus 400’dür.Bunun nahiye geneline oran? %69.828’dir.
Alanca Nahiyesi’nin toplam nüfusunun eyaletteki nüfusa oran? ise %1.57’dir.
SONUÇ
Yapm?? oldu?umuz tüm bu istatistiki çal??malar neticesinde; .
1-Revan Eyaleti’nin geneline bakt???m?zda,yakla??k 36511 ki?i ya?amaktad?r.Bu nüfusu müslim ve gayrimüslim nüfus ?eklinde tasnif edecek olursak;3040 hane ve 469 mücerred müslim bulunmaktad?r.Buna göre nüfus kay?tlar?ndan elde etti?imiz verilerden eyaletteki toplam Müslüman nüfus,yakla??k 15.669’dur.Bu rakam?n eyaletteki toplam nüfusa oran? ise yakla??k %42.9’dur. Gayrimüslim nüfusa bakt???m?zda da;4082 hane ve 57 mücerredin mevcut oldu?u görülmü?tür.Buna göre toplam gayrimüslim nüfus yakla??k 20.847’dir.Bu rakam?n eyaletteki toplam nüfusa oran? ise %57.1’dir.
2-?ehir nüfusu aç?s?ndan bak?ld???nda,Revan Eyaleti’ne ba?l? toplam 27 nahiye bulunmaktad?r.Bu nahiyelerden sadece üçünde ?ehir nüfusu hakk?nda bilgilere rastlanm??t?r.Bunlar Revan,Nahç?van ve Ordubad nahiyeleridir.Genel nüfus içinde %11.41‘lik bir payla Nahç?van Nahiyesi en fazla ?ehir nüfusuna sahiptir.Bununla birlikte köy nüfusunun en yo?un oldu?u nahiye % 11.51’lik pay ile Revan Nahiyesi’dir.
3-Eyalette en fazla müslim nüfus 842 hane ve 151 mücerred ile Nahç?van Nahiyesi’nde bulunmaktad?r.Bu da 4361‘e tekabül eder. Müslim nüfusun en az bulundu?u nahiye ise 4 hane,yani 25 ki?i ile Melek Arslanlu’dur.
Eyalette en fazla gayrimüslim nüfusun bulundu?u nahiye 1146 hane ile Revan’d?r.En az gayrimüslim nüfusun bulundu?u nahiye ise 15 hane ile Ordubad’d?r.
Netice itibariyle diyebiliriz ki bölgede 1590 y?l?nda yap?lan ilk tahrir gere?ince;gayrimüslim nüfusun,müslim nüfustan fazla oldu?u göze çarpmaktad?r.Bunun sebebi kanaatimizce nüfus özelliklerini tespit edemedi?imiz köylerdir.Yukar?da da bahsetti?imiz gibi bu köylerin bölgede bulunan konar-göçer boylarca k??lak olarak kullan?ld??? veya bölge halk?n?n büyük bir bölümünün ?ii olmas?ndan dolay? sünni Osmanl? ordular?n?n bölgeye gelmesi üzerine Safeviler’in telkinleriyle köylerini bo?altt?klar?,kendileri için daha emin yerlere gittikleri kanaatindeyiz.
| NAH?YE |
M
|
M%"si
|
GM
|
GM
%"si |
MM
|
MM%"si
|
GMM
|
MÜC.%"si
|
GMM%"si
|
TOPLAM
|
TAH.NUF.
|
T.N.G.Y.
|
| Revan(Merkez) |
29
|
7,143
|
374
|
92,118
|
0
|
0,000
|
3
|
|
0,739
|
406
|
2018
|
5,53
|
Revan(Köyler)
|
68
|
8,057
|
772
|
91,469
|
4
|
0,474
|
0
|
|
0,000
|
844
|
4204
|
11,51
|
Kerpi
|
140
|
16,627
|
691
|
82,067
|
11
|
1,306
|
0
|
|
0,000
|
842
|
4166
|
11,41
|
Nahç?van(Merkez)
|
613
|
70,785
|
141
|
16,282
|
111
|
12,818
|
1
|
|
0,115
|
866
|
3882
|
10,63
|
Nahç?van(Köyler)
|
229
|
40,966
|
270
|
48,301
|
40
|
7,156
|
20
|
|
3,578
|
559
|
2555
|
7,00
|
Mezavi Hatun
|
0
|
0,000
|
24
|
100,000
|
0
|
0,000
|
0
|
|
0,000
|
24
|
120
|
0,33
|
Melek Sralanlu
|
4
|
100
|
0
|
0,000
|
0
|
0,000
|
0
|
|
0,000
|
4
|
20
|
0,05
|
Karaba?
|
36
|
76,596
|
0
|
0,000
|
11
|
23,404
|
0
|
|
0,000
|
47
|
191
|
0,52
|
Dere?am
|
0
|
0,000
|
54
|
100,000
|
0
|
0,000
|
0
|
|
0,000
|
54
|
270
|
0,74
|
Dere?ahbuz
|
55
|
32,934
|
100
|
59,880
|
10
|
5,988
|
2
|
|
1,198
|
167
|
787
|
2,16
|
Bazarçay?
|
0
|
|
0
|
|
0
|
|
0
|
|
|
0
|
0
|
0,00
|
?erür
|
350
|
84,337
|
0
|
0,000
|
65
|
15,663
|
0
|
|
0,000
|
415
|
1815
|
4,97
|
A?cakale
|
31
|
7,226
|
395
|
92,075
|
3
|
0,699
|
0
|
|
0,000
|
429
|
2133
|
5,84
|
Garn?
|
150
|
49,834
|
138
|
45,847
|
13
|
4,319
|
0
|
|
0,000
|
301
|
1453
|
3,98
|
Vadi
|
198
|
71,739
|
50
|
18,116
|
28
|
10,145
|
0
|
|
0,000
|
276
|
1268
|
3,47
|
Abaran
|
0
|
|
0
|
|
0
|
|
0
|
|
|
0
|
0
|
0,00
|
?araphane
|
0
|
|
0
|
|
0
|
|
0
|
|
|
0
|
0
|
0,00
|
Tal?n
|
46
|
20,271
|
173
|
77,928
|
3
|
1,951
|
0
|
|
0,000
|
222
|
1098
|
3,01
|
Armavi
|
45
|
60,811
|
16
|
21,611
|
13
|
17,568
|
0
|
|
0,000
|
74
|
318
|
0,87
|
Aylik
|
0
|
|
0
|
|
0
|
|
0
|
|
|
0
|
0
|
0,00
|
Aral?k
|
17
|
7,522
|
205
|
90,708
|
4
|
1,770
|
0
|
|
0,000
|
226
|
1114
|
3,05
|
Ordubad
|
249
|
89,568
|
15
|
5,396
|
14
|
5,036
|
0
|
|
0,000
|
278
|
1334
|
3,65
|
Azadcirlet
|
372
|
47,876
|
347
|
44,659
|
30
|
3,861
|
28
|
|
3,604
|
777
|
3653
|
10,01
|
?orlot
|
59
|
56,190
|
34
|
32,381
|
12
|
11429
|
0
|
|
0,000
|
105
|
477
|
1,31
|
Derenürgün
|
0
|
0,000
|
27
|
100,000
|
0
|
0,000
|
0
|
|
0,000
|
27
|
135
|
0,37
|
Zar
|
0
|
|
0
|
|
0
|
|
0
|
|
|
0
|
0
|
0,00
|
Zebin
|
0
|
|
0
|
|
0
|
|
0
|
|
|
0
|
0
|
0,00
|
Alanca
|
315
|
47,440
|
251
|
37,801
|
96
|
14,458
|
2
|
|
0,301
|
664
|
2928
|
8,02
|
Sisyan
|
34
|
29,310
|
80
|
68,966
|
1
|
0,862
|
1
|
|
0,862
|
116
|
572
|
1,57
|
TOPLAM
|
3040
|
|
4157
|
|
469
|
|
57
|
|
|
7723
|
36511
|
100,00
|
*Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Ö?retim Üyesi,Isparta
**Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Ara?t?rma Görevlisi,Isparta.
[1]Mirza BALA,“Erivan"?slam Ansiklopedisi(?.A).,c.4,s.311.
[2]BALA,“a.g.mad”.,s.311.
[3]Bkz.T.D.633,s.14-21
[4]Ayr?nt?l? bilg? için bkz.Faruk SÜMER.Safevi Devletinin Kurulu?u ve Geli?mesinde Anadolu Türklerinin Rolü,Ankara-1976,s. 105 v.d.
[5]M.Fahrettin KIRZIO?LU,Osmanl?lar?n Kafkas Ellerini Fethi(1451-1590),s.346 ve“Revan”,Türk Ansiklopedisi,(T.A.),c.27,s.302
[6]Bkz.Faruk SÜMER.a.g.e.
[7]"Ve köylerde sakin olan Alpavud ve Türkmen ve Nöker taifesi dahi reaya emsali resm-i arusane ve bad?hevas?nun n?sf? oturduklar? karyeye mahsubdur.”T.D.633,s.12
[8]M.Fahrettin,KIRZIO?LU.“?ravan/Revan Türkleri”,Türk Kültürü,?kinci Bask?,Sa.11,Eylül-1963
[9]Hüsamettin Memmedov,Karamnly,“16.-i 8.Yüzy?llar Osmanl?-Safevi Sava?lar?”Osmanl? Ansiklopedisi,Yeni Türkiye Yay.,c.1 ,Ankara 1999,s.506.
[10]1520-1534 y?llar? aras?nda,bir k?s?m büyük ?ehirlerin nüfusunun hesaplanmas?nda“hane”kar??l??? olarak kabul edilen“5” katsay?s? pek çok ara?t?rmac? taraf?ndan benimsenmi? görünmektedir.;Bkz.Nejat Göyünç,“Hane Deyimi Hakk?nda”,?.U.E.F.T.D. (Uzunçar??l? Hat?ra Say?s?),Sa.32,?stanbul 1979,s.332.
[11]?lhan EK?NC?.1518 Tarihli Tapu Tahrir Defterine Göre Siverek Sanca??(Yay?nlanmam?? Yü?ek Lisans Tezi),Samsun-1992,s.34
[12]Songül AKKOYUN.1530 Tarihli Tapu Tahrir Defterine Göre Darende Kazas?,(Yay?nlanmam?? Yüksek Lisans Tezi),Samsun-1992,s. 39
[13]Bkz.T.D.633,s.24
[14]Mustafa AKDA?,Türkiye’nin ?ktisadi ve ?ctimai Tarihi,?stanbul-1979,c.II.,s.46
[15]Ayr?nt?l? bilgi için bkz.SÜMER,a.g.e.
[16]1 Hane ortalama 5 ki?i olarak kabul edilmi?tir.
[17]Revan’da oldu?u gibi di?er nahiyelerde de ayn? husus dikkate al?nm??t?r.
[18]Mustafa,Akda?,Türkiye’nin ?ktisadi ve ?ctimai Tarihi,?stanbul 1979 c.II,s.50. | | | | ----------------------
* Süleyman Demirel Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Tarih BölümüAraştırma Görevlisi,Isparta -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | | | | | « Geri | | | |
|
|
| | |
Anasayfa
İletişim
