Ondokuncu yüzy?l, dünya tarihinde,  etkileri günümüzde de devam etmekte olan birçok kopu? ve yeniden ?ekilleni? süreçelerinin ya?and??? bir sürecin ya?and??? zamana i?aret eder. Bu kopu? ve yeniden ?ekilleni? sürecinin en önemli nedenlerinden biri ku?kusuz Frans?z Devrimi’yle dünyaya yay?lm?? olan “milliyetçilik” ideolojisidir. Milliyetçilik, özellikle içerisinde farkl? etnik unsurlar? bar?nd?ran imparatorluklarda son derece y?k?c? etkilerde bulunmu?tur. Milliyetçili?in yan?s?ra, bu döneme damgas?n? vuran bir di?er ideoloji de “emperyalism” olarak kar??m?za ç?kar. Sanayi Devrimi sonras? Pazar, ucuz i? gücü ve hammadde aray??lar?, emperyalizmin özellikle dönemim görece geli?mi? devletlerinin elinde dünyan?n neredeyse tamam?nda y?k?c? etkilerde bulunmas?na neden olmu?tur. Bu dönemde, milliyetçili?in etkiledi?i imparatorluk içinde ya?ayan farkl? etnik unsurlar?n ulus-devlet kurma mücadeleleri, emperyalist devletler taraf?ndan da yak?ndan izlenmi? hatta hayal ettikleri “kendi egemenlikleri alt?nda bir dünya” amac?na uygun olarak desteklenmi?tir.
 
Dönemin yukar?da bahsi geçen “genel” serüveni içinde Osman? ?mparatorlu?u içinde ya?ayan Ermenilerin millyetçilikle tan??mas? hikayesini ve bu hikayenin günümüze de?in nas?l dönü?ümler geçirdi?ini, nas?l farkl? alg?lamalara maruz kald???n? ve politikaya nas?l alet edildi?ini ele alan “Ermeni Sorunu: Temel Bilgi ve Belgeler” adl? eser, konu ile ilgili olaylar? ve olgular? tarihsel, politik, hukuksal ve psikolojik aç?lardan ele alan bir eser olarak kar??m?za ç?kmaktad?r. Tarihsel meselelerin bütüncül bir bak?? aç?s?yla ele al?nmas? gerekti?i esas?na uygunluguyla dikkat çeken eserin, Ermeni meselesini, her biri konunun farkl? bir taraf?na at?fta bulunan be? ana bölüm ?eklinde ve konusunun uzman? olan bilim adamlar?n?n makalelerinin bir derlemesi ?eklinde düzenlenmi?tir. Bununla birlikte, kitab?n sonunda kitapta konu edilenler için referans vermenin ötesine geçilerek, Ermeni Meselesi ile ilgili en öne ç?km?? olan ve meselenin incelenmesinde s?kl?kla ba?vurulan belgeler okuyucuya sunulmaktad?r.

Eserin ilk bölümünde, Ermeni meselesi sorunsal?n?n tarihsel geli?imi incelenerek konunun hem daha iyi anla??labilmesi hem de zaman içindeki de?i?imlerini izlemek aç?s?ndan son derece yararl? bir giri? yap?lm??t?r. Bu bölümde k?saca Ermenilerin ba?lang?çtan Lozan Antla?mas?’na kadarki tarihleri incelenerek Lozan Antla?mas?’nda   ve Lozan sonras?nda Ermeni sorunu konular?n?n k?r?lma noktalar?na de?inildi?ini görüyoruz. Bu bölümde ayr?ca görü?leri konunun uzman? tarihçi olmas? s?fat?yla son derece önemli olan Prof. Dr. Justin McCarthy’nin “B?rak?n Tarihçiler Karar Versin” makalesi yer almaktad?r. Konunun tarihsel aç?dan nas?l incelenmesi gerekti?i hakk?nda metod ve bilimsel ahlak hususunda iç görü? olu?turabilecek böyle bir makalenin kitapta  yer alm?? olmas? eserin yaln?zca tarihte ya?ananlar?n kayd?n?n tutuldu?u bir kitap olmad???n? göstermesi aç?s?ndan önem arz ediyor. Böylece, birinci bölüm konunun geri kalan?n?n anla??lmas? aç?s?ndan da son derece doyurucu bir giri? niteli?i kazanm??t?r.

Konunun uluslararas? ili?kiler boyutuna de?inen eserin ikinci ve be?inci bölümlerinde ise asl?nda bir nevi ondokuzuncu yüzy?l?n sonlar? ve yirminci yüzy?l ba?lar?nda ya?anan olaylar?n günümüze daha yak?n dönemlerde hatta günümüzde ald??? ?ekiller gözler önüne serilmektedir. Konunun farkl? devletlerin d?? ili?kiler ajandas?nda hangi durumlarda nas?l önem kazand???n? son derece teferruatl? bir biçimde ele alan bu bölümlerde Ermeni terör örgütü ASALA’n?n dünya siyasetini etkilemesi, Türkiye-Ermenistan ili?kilerinin 1918 y?l?ndan itibaren nas?l ?ekillendi?i, Ermenistan-Azerbaycan ili?kileri ve çe?itli dünya parlementolar?nda konunun nas?l ele al?nd?g? anlat?lm?? ve konuyla ilgili gelecekteti muhtemel geli?meler  konunun do?rudan muhattab? olan ve konuyla dolayl? olarak ilgisi bulunan devletlerin tek tek bugünkü tutumlar? ve d?? politika da gözettikleri ç?karlar? saptanmak suretiyle ba?ar?yla öngörülmeye çal???lm?? oldu?u görülmektedir.

Eserin üçüncü ve dördüncü bölümleri ise konu ile ilgili ara?t?rmalarda, incelemelerde, “sonuca varmalar”da en fazla dikkat edilmesi gereken ancak genelde sadece k?sa baz? at?flarda bulunmak ya da al?nt?lamalar yapmak d???nda pek ilgilenilmeyen konunun iki farkl? boyutu, hukuksal ve psikolojik, yine konunun uzmanlar? taraf?ndan incelenmi?tir. Konunun hukuksal boyutu incelenirken, konunun daha isimlendirilmesinde öne ç?kan tart??malara cevap vererek “sok?r?m” teriminin ortaya ç?k???, bu terimin hangi durumlarda kullan?labilece?i, Ermeni meselesi ele al?nd???nda bu terimin neden kullan?lmas?n?n (uluslararas?) hukuk aç?s?ndan herhangi bir me?ruiyetinin ba?lay?c?l???n?n olmad??? gözler önüne serilmektedir. Psikolojik boyutta ise ayn? konuya ithafen soyk?r?m teriminin asl?nda öncelikli olarak Ermenilerin dünyan?n çe?itli yerlerinde ya?amaya ba?lamalar?yla birlikte çözülmeye ba?lam?? olan milli kültürün ve kurumlar?n?n refleksi ve bir hareket olarak “Holokost” örnek al?narak yarat?ld??? anlat?lm??t?r. Bunun yan?nda yarat?lan bir “öteki”yle birlikte Ermenilerin “biz” kimli?ini yaratt?klar?na ve bunun yap?lmas?nda “ma?duriyet” psikolojisinin etkili oldu?una da de?inilmi?tir.

Eserin benzeri di?er kitaplardan en önemli fark? belge yönünden son derece teferruatl? ve doyurucu olmas?d?r. Belgeler aras?nda antla?malar?n Ermeni meselesi ile ilgili maddeleri, çesitli parlementolar?n kararlar?, Ermeniler taraf?ndan ?ehit edilen diplomatlar?n kay?tlar?, soyk?r?m teriminin hukuki olarak nas?l tan?mland??? ve parlementolarda bu konuda yap?lan düzenlemeler ve Karaba? sorunu ile ilgili antla?malar ve bir bütün olarak konu ile ilgili devlet ba?kanlar?n?n yapt?klar? aç?klamalar bulunmaktad?r. Ayr?ca, kitab?n en sonuna eklenmi? olan haritalarda, yak?n tarihte Osmanl?, Türkiye ve Azerbaycan topraklar? ile ilgili antla?ma düzenlemeleri de daha somut bir ?ekilde gösterilmi?tir.

Ermeni Meselesi, tarihsel anlamda her ne kadar bir devletin y?k?lmas? ve yeni devletlerin kurulmas? sürecinde bir etnik gurubun kendi ba??ms?zl?k mücadelesi vermesi, bu mücadeleyi kendi politik hesaplar? için destekleyen emperyalist devletlerin desteklemesi ve kendi varl???n? do?al bir refleksle korumaya çal??an bir imparatorlu?un aktif aktörler oldu?u bir ili?kiler sürecine i?aret etse de, günümüze gelinceye kadar de?i?en dünya gündeminde her zaman bir ba?ka taraf? ele al?narak gündemde tutulmaya çal???lm?? ve bugünde dünya uluslararas? politikas?nda ülkelerin ve uluslararas? kurulu?lar?n son derece ince hesaplanm?? politikalar?na malzeme edilmi?tir. Tarihsel olaylar?n bu denli politikle?mesi ve bunun sa?lanabilmesi için konunun sadece tek tarafl? ya da yanl? ele al?n?yor olmas?n?n yaratt??? infial ortam? do?mu?tur. Bu ortam?n devaml?l???n?n yine ayn? politik nedenlerle ye?lenilebilir olmas?ndan ötürü konunun daha da ayd?nlat?lmas?n?n önünde duruldu?u günümüzde E. Büyükelçi Ömer Engin Lütem’in derlemesini yapt??? “Ermeni Sorunu: Temel Bilgi ve Belgeler” adl? eser son derece de?er kazanmaktad?r. Eserin, Ermeni meselesi hakk?nda da uzmanla?maya gidilmi? olan ba??ms?z bir ara?t?rma enstitüsü taraf?ndan bas?lm?? olmas? kitab?n içeri?inin tarafs?zl??? sonucunu getirmi? olmas? yan?nda kapsam?n? da doyurucu hale getirmi? oldu?u söylenebilir. Ermeni meselesi hakk?nda fikir sahibi olmak isteyen ve konuya herhangi bir a?inal??? olmayan birini bile bu konu hakk?nda son derece kapsaml? bir bilgiye ula?t?rabilecek nitelikte olmas? hatta konuyla ilgili di?er eserleri okumadan önce en genel ve ayr?nt?l? bir ?ekilde konuya giri? yapt?rabilecek olmas? aç?s?ndan son derece yararl? olaca?? ve Ermeni sorunu ile ilgili literatür aras?nda en s?kl?kla kullan?lacak eser olaca?? aç?kt?r.