| | | | | | AN? ARTIK ÖREN YER?Prof.Dr. Enver KONUKÇU*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | |
| | le="text-align: juğÿ5 AN? ARTIK ÖREN YER?242- weight: bold;">AN? ARTIK ÖREN YER?
Prof.Dr.Enver KONUKÇU*
Kafkaslardan inen Euro-Asial? olarak nitelendirilen Siraklar taraf?ndan yeniden iskana aç?lan Kars’?n do?usundaki geni? düzlükler ?imdi ?üregel diye tan?mlanmaktad?r.?sim Sirakli'den kaynaklanmaktad?r.Ermeni yazarlar? ise bu yayla-düzlü?e mitolojik ki?ilerden ?ara’dan dolay? ?irakavan ismini vermi?lerdir.Güney taraf?nda muhte?em iki tepesi ile Alagöz ve Türkiye taraf?nda ise Alaca da?lar? yer almaktad?r.Hepsinin doruklar? y?l?n ço?unlu?unda karl?d?r.
Ardahan’?n güney-do?usundan kaynaklanan Arpaçay?,küçük dereler ile birle?ir.Daha sonra,kendisine bir oyuk açarak güneye do?ru akar.Gittikçe derinle?en kayal?k vadi içinde akar ve Ka??zman yak?nlar?nda,Digor’un güneyinde,Hal?k??lak köyü arazisinde k?z?l toprakla kapl? bir alanda Sürmeli’ye do?ru bat?-do?u istikametindeki Aras ile birle?ir.
Arpaçay,Türk döneminin ismidir.Bazen kaynaklarda,An?’dan dolay? An Suyu diye de geçmektedir.Ermeni tarihlerinde ise Arpaçay?n ad? Ahurian’d?r.Ancak ismin ne anlama geldi?i karanl?k kalmaktad?r.
Arpaçay,Aras ve Kür gibi kültür-medeniyet sahas?d?r.Bir çok tarihi kaleler ve kasabalar,bu akarsuyun k?y?lar?nda, yak?nlar?nda göze çarpmaktad?r.Meryemni?in,Ko?avank,Gümrü,An? Magasberd/Üçbölük,Mreni Karaba?,Digor,Hayribeyli örnek verilebilir.
Sirakl?lar?n An?(?imdi de yöre köylüleri ayn? ad? kullanmaktad?rlar),Ermenilerin ise Ani diye telaffuz ettikleri An?, istisnas?z tarih boyunca,en büyük kale ve ?ehir olarak önemini korumu?,bu gün ise ören halinde bulunmaktad?r.An? ve Ani yaz?l??lar? hakk?nda etimolojik izahlar F.K?rz?o?lu taraf?ndan yap?lm??t?r.Bu hususta F.K?rz?o?lu’nun dü?üncesi“An?”?ehrinin ad?n?,dillerinde,alfabelerinde“?”sesi bulunmayan Ermeni,Gürcü,Frans?z gibi kavimlerin imlas?na bakarak Ani hatta Fars a?z?na göre Ani biçiminde yazmak,Türkler için çok yanl??t?r.Bilindi?i gibi Tonyukuk ve ?ine-Usu adl? Göktürk ve Uygur yaz?tlar?nda, Bat? Türkistan’da Yençü-Ögüz/Zeref?an ?rma?? yak?n?nda Ani adl? bir meskun bölgeden ve K?rg?zlara yak?n An?-Sub? adl? bir ?rmaktan bahsedilmektedir.Evliya Çelebi,halk?n telaffuzuna göre Kars’ta iki Yahni Da??’n?n ötesindeki bu ?ehir harabelerinin ad?n?“An?”?eklinde yazar.Saint Martin de(Memoires 11,s.336),Ermeni halk?n?n bile buraya Any:an? dedi?ini belirtir.Gerçekten Türkler gibi,Revan Ermeni halk? bile bu gün An? demektedir.Türk kaynaklar?nda da An veya An-Suy? yaz?l??lar?n?n bulundu?una da burada i?aret edelim.
Urartu,Kimmer,?skit,Med,Pers,Ermeni,Do?u Roma,Sasani,Bizans,Arap(halife,Emevi ve Abbasi),?eddadiler ve Selçuklular.?lk defa Selçuklu temas? XI.yy.ba?lar?nda oldu.Tu?rul’un ak?nc?lar? Aras ve Arpaçay boylar?nda görüldüler.Alp Arslan’?n 1064 y?l? seferi,An? için dönüm noktas? oldu.An?’n?n Selçuklular taraf?ndan 1064’deki ele geçirili?ine dair Urfal? Matheos,Sadr ed-Din Ebü’l-Hasan Ali b.Nasr b.Ali El-Hüseyni ve ?bn el-Esir’in yazd?klar? hemen hemen birbirine uymaktad?r.Ancak,Matheos,Ermeni kökenli olmas? dolay?s?yla An? ?ehri-kalesinin kayb?n? hazmedememekte ve abart?lm?? bilgilere yer vermektedir.An? fethi hakk?nda O’nun yazd?klar? ?öyledir:
“Bu y?lda ?ranl?lar?n ejderi olan Sultan,büyük zaferle Ermenistan’a girdi.O,Allah’?n gazab?n?n timsali olan öfkesini ?ark milletinin üzerine çevirdi ve kötülü?ünün ac?s?n? bütün ermeni milletine tatt?rd?.H?ristiyanlar ölüm alevleriyle sar?ld?lar, Ermenistan kanla boyand?,k?l?ç ve esaretle tahrip edildi.Sultan,bir kara bulut gibi ilerleyerek krall?k ?ehri olan Ani’ye geldi ve korkunç bir y?lan gibi ?ehri her taraftan ku?att?.Bunu gören ?ehir halk? kamilen sars?ld?,fakat onlar,bununla beraber ?ranl?lara kar?? ?iddetli bir mukavemete haz?rland?lar.Müslüman askerler büyük hiddetle hücuma ba?lad?lar.Ermeni askerlerini ?ehrin içine geri att?lar.Onlar,bu suretle Ermeni askerlerini kamilen ?ehrin içine soktuktan sonra ?ehri büyük bir tehlike içinde b?rakt?lar.Bundan sonra H?ristiyanlar deh?et içinde k?vranmaya ba?lad?lar.Muharebe gittikçe daha da ?iddetleniyor ve bütün ?ehir halk? bundan sars?l?yordu.Onlar hep bir a??zdan dua edip Allah’?n kendilerini bu ejderden korumas?n? istediler.Ani nüfusunu gören Müslümanlar,Ermenistan’?n ekseriyetinin burada topland?klar?n? sand?lar.?ehir her taraftan ta? surlarla çevriliydi.Ahuryan(Arpaçay)nehri de onun etraf?n? alm??t?.?ehrin yaln?z bir taraf?nda,hemen bir ok at?ml?k bir mesafede alçak bir mesafe vard?.Müslümanlar,bu taraf? manc?n?kla y?kt?lar ise de günlerce hücumlar ettikleri halde buraya giremediler.Bunun için hücumlar?n? gev?ettiler.Fakat ?mparator taraf?ndan Ermenistan’a muhaf?z olarak tayin edilen menfur Roma prensleri iç ve yukar? kaleye çekilip kapanmaya ba?lad?lar.Ayn? gün de Sultan da bütün ordusunu çekip ?ran’a dönmeye haz?rlan?yordu.?ehir halk? bu dinsiz muhaf?zlar?n kaleye kapand?klar?n? görüp,büyük bir panik ?le oraya buraya ko?u?turmaya ba?lad?lar.Bu manzaray? gören Müslüman askerleri derhal Sultan?n yan?na ko?up keyfiyeti ona anlatt?lar,fakat o onlara inanmad?.Askerler surlar?n terkedilmi? oldu?unu görünce izdihamla içeriye girdiler.Bir kad?n?n koynundan çocu?unu kap?p Sultana götürüp;“??te Ani’yi zaptetti?imize dair sana bir delil”dediler.Sultan buna çok hayret etti ve:“Onlar?n Allah’? zapt edilmez ?ehirlerini bugün elime verdi”dedi.Sultan bütün ordusuyla beraber geri dönüp Ani ?ehrine girdi.Her bir Müslüman askerin ikisi ellerinde biri de a??zlar?nda olmak üzere üç b?çaklar? vard?.Onlar derhal bütün halk? merhametsizce öldürmeye ba?lad?lar.?ehrin say?s?z halk ye?il ot gibi biçildi ve birbiri üstüne dü?en cesetler ta? y???n? haline geldiler.Bütün ?ehir bir an içinde bir kan denizi oldu.Bütün ermeni reisleri Sultan?n önüne getirildi.Asil ve güzel kad?nlar esir edilerek ?ran’a götürüldü.Müslümanlar?n biri katedralin üstüne ç?k?p kubbenin tepensinde dikili olan k?ymetli haç? sökerek yere dü?ürdü.Ayn? adam kilise içerisine girip içerideki billur avizeyi yere at?p parçalad?.Bu avizeyi Kral Simbat di?er hazineyle beraber Hint’ten getirmi?ti.Sultan bu emsalsiz avizenin k?r?ld???n? görünce çok kederlendi.Kubbeden indirilmi? olan bir insan boyundaki gümü? haç? götürüp Nahçavan camisinin kap?s?n e?i?ine koydular.Haç bu güne kadar orada duruyor.
Bu zamanda ?ah?n?ah Abas’?n o?lu Gagik,Kars’ta bulunuyordu.Sultan ona bir elçi gönderip kendisine arz? hürmet etmek üzere yan?na ça??rd?.Zek? ve tedbirli bir adam olarak bilinen Gagik,Sultan?n elinden salimen kurtulmak üzere bir çare dü?ündü.Güya matem içinde imi? gibi siyah esvap giydi ve siyah bir mindere oturdu.Onun bu vaziyetini gören Sultan?n elçisi ona bir kral oldu?u halde niçin siyahlara büründü?ünü sordu.Gagik:“Alpaslan’?n karde?i ve benim de dostum olan Sultan Tu?rul’un öldü?ü gün ben bu siyah esvaplar? giymi?tim”dedi.Bu sözlerden çok müteessir olan elçi,keyfiyeti Sultana anlatt?.Sultan,bunun üzerine bütün ordusuyla beraber Kars’a Gagik’in yan?na geldi.Sultan,onu görmekle sevinç duydu,onunla dostluk akdetti ve ona krall?k esvaplar?n? giydirdi.Gagik de Sultana bir ziyafet verdi.??itti?imize göre,bu ziyafette kebap edilen bir kuzu için bin dahekan sarf edilmi? ve Sultanla bütün askerlerine kurulmu? olan sofran?n masraf? ceman yüzbin dahekan tutmu?tur.Gagik,böylelikle kurtuldu.Az zaman sonra Gagik Kars’tan ç?k?p Roma memleketine gitti.?mparator Dugidz,Dzam?ndav’ona verdi ve Gagik,atalar?n?n memleketini terk edip zadegan?yla beraber oraya yerle?ti.”
El-Hüseyni ise An? ve Kars’?“Rum Memleketi”yani Bizans arazisinden saymaktad?r.Gürcistandaki iki kaleyi ele geçirdikten sonra An? üzerine yürüyen Alp Arslan’?n harekat? hakk?nda ?unlar? kaydetmektedir:
“Bundan sonra Sultan vakit fevt etmeden Ani küresi üzerine yürüdü.Buran?n surlar? yüksek da?lardan müte?ekkil idi ve her da??n tepesinde bir kale vard?.Bu memleket Rum memleketlerinin en muhkem bir noktas? idi.Bütün hazineler bu kalelerde bulunuyordu.Memleketin ahalisi Sultan? ve askerlerini tacir zannettiler;çünkü ?imdiye kadar dü?man askerleri görmemi? idiler. Sultan çad?r?n? bu memleketin tarlalar?nda kurdu.Bunun üzerine memleketten ekin tarlalar?n?n su mecralar?n?n muhafazas?na memur bir tak?m süvariler ç?kt?lar.Sultan?n askerlerini tarlalardan ç?karmak istediler.Bunu gördükleri zaman da Sultan?n?n kölelerinden bir cemaat derhal bunlar?n üzerine yürüdü.Rumlar bu köleleri gördükleri vakitte hayret ederek kaçt?lar.Sultan bunlar?n i?lerini takip ederek nihayet memlekete girdiler.Sultan memleketin her taraf?na hakim oldu?u zaman da Encan’da ileri gittiler.Bu cihetten Rumlar darmada??n?k oldular,aralar?na tefrika dü?tü.Sultan?n ?iddetini hissedince memleketlerinin surlar?n? te?kil eden da?lar?n tepelerine iltica ile odunlar ve ile bu kalelere giden da? yollar?n? kapatt?lar.Sultan bu odunlar? yakmalar?n? emretti;bunun üzerine Rumlar oradan inerek cizyeyi kabul ettiler.Sultan bunlar?n üzerine Horasan Amidi ile ?emsülhadimi musallat etti.Bunlar onlardan ister istemez cizye ald?lar.Bundan sonra bu müsalehadan pi?man olarak tekrar harp etme?e ba?lad?lar.Harp had bir ?ekle girdi?i vakitte Sultan bir tepe ?eklinde görülmesi için birtak?m çuvallara saman ve toprak doldurarak birbiri üzerine y???lmas?n? emretti.Bu suretle koydular,bunlar?n üzerine sapan atanlar,neftçiler ç?kt?lar. Rumlar memleketlerinin en güzel kad?nlar?n? ve o?lanlar?n? seçip bunlar? esir almakla me?gul etmek için Sultan?n karargah?n?n önüne dizdiler.Sultan bunlar?n hepsinin yakalan?p hapsedilmesini emretti.Sultan ve askerleri harbin bütün ?iddetine tahammül ile yemek,içmek,uyumak gibi hiçbir ?eyle i?tigal etmeyerek muharebeye devam ettiler.Sultan tahtadan bir kö?k yap?lmas?n? ve üstünü sirkeye bat?r?lm?? keçeden bir gölgelikle örtülmesini emretti.Bu yap?ld?ktan sonra bu kö?kün üzerinde harp etme?e ba?lad?lar.Rumlar?n duvarlara,burçlara t?rmanmalar?na mani oldular.Nihayet Müslümanlar?n surun kuvvetli taraflar?n? y?kma?a muvaffak olarak memleketine girdiler..”[1]
?bn el—Esir de ?unlar? kaydetmektedir:“Dörtte üçü Aras nehri ile çevrili idi.Öbür taraftan ise çok sert akan bir nehir vard?. Nehre büyük ta?lar at?lsa bile sürükleyip götürüyordu.Ani’ye giden yol,üzerinde sert ve sa?lam ta?lardan yap?l? bir surun bulundu?u hendekten geçiyordu.Ani büyük ve ma’mur bir ?ehirdi.Nüfusu kalabal?kt? 500’ü a?k?n kilisesi vard?.Sultan Alp Arslan buray? ku?at?p s?k??t?rd?.Fakat Müslümanlar buran?n fethinden umut kesmi?lerdi.Sultan ah?ap bir burç yapt?r?p içini sava?ç?larla doldurdu.Üzerine manc?n?klar ve okçular yerle?tirdi.Böylece Müslümanlar surlar?n üzerinden Rumlar? görebildiler. Allah’?n bir lütfu olarak hiç hesap etmedikleri bir olay meydana geldi.Durup dururken surlardan bir parça y?k?ld?.Bunun üzerine içeri girip ?ehir halk?ndan say?s?z insan öldürdüler. ..
Bu fütuhat ile Alp Arslan bir kumandan? kalabal?k bir asker ile Ani’ye b?rak?p geri döndü.Gürcü kral? elçi gönderip bar?? istemi?tir.”[2]
Alp Arslana Gürcistan Seferinde sonradan kat?lan ?ehzade Melik?ah da I?d?r Ovas?na girmi?,Aras k?y?s?ndaki Sürmeli Kalesini alm??,kuzeyde,Gümrü yak?nlar?ndaki Meryem-Ni?in’i de ele geçirmi?ti.
Harezmliler,Mo?ollar,?lhanl?lar,Karakoyunlular,Akkoyunlular,Safeviler ve Osmanl?lar An?’da hakim olmu? devletlerdir.Celal ed-Din Harezm?ah da Mo?ol istilas? öncesi An? ve civar?nda göze çarpm??t?.?bn el-Esir,1226 y?l? hadiselerini anlat?rken,An? harekat? hakk?nda ?unlar? yazm??t?:“Celal ed-Din Harezm?ah,Tiflis üzerinden,güneye yöneldi.Hala Gürcülerin elinde bulunan An? kalesi üzerine yürüdü.O s?ralarda da Ani Kalesinde Gürcülerin genel komutan? olan ?van,Gürcü ileri gelenleri ile birlikte bulunuyordu.Celaleddin ?van’? burada ku?att?.Yine Gürcülerin elinde bulunan Kars iline de bir miktar asker gönderdi.Her iki kale de çevrenin en müstahkem kalelerinden olmas?na kar??,Celaleddin Kars ve Ani’nin etraf?nda karargah kurdu.Her ikisi ile sava?? devam ettirdi.Surlar?n etraf?na manc?n?klar yerle?tirildi.?iddetli sava?lar oldu.Ancak,Gürcüler her iki kaleyi gayet i?i ?ekilde savundular.Gayret gösterdiler.Celaleddin Tiflis’de di?er Gürcülere kar?? giri?mi? oldu?u hareketlerin ba?lar?na gelmesinden ve ayn? felaketin kendilerine de isabet etmesinden korktuklar? için gerekli tedbirleri alm?? bulunuyorlard?.
Celaleddin,?evval ay?n?n bir k?sm? gelip,geçinceye kadar bu iki kaleyi muhasara etti.Daha sonra askerlerinin bir k?sm?n? burada b?rak?p,ku?atmay? sürdürmelerini istemi?,kendisi de Tiflis’e gitmi?ti.
Rebiülevvel(1227’de,Mart ay?)ay?nda Gürcüler Tiflis’e döndüler.Ancak kale bo?tu.Nedeni de askerlerini k??la?a çekmesi idi.
O s?rada Kars ve Ani çevresindeki Gürcüler,Celaleddin’in bu hareketini ö?renince,hemen Tiflis’e gitmi?lerdi.
Celaleddin Tiflis’e geldi ise de kimseyi göremedi.Bu s?rada Gence emirinin öldürüldü?ü haberi ula?t?.Ölümüne epeyce üzülen Celaleddin Alamut taraflar?na gitti.[3]
AnI ve yöresinin Osmanl?lara geçi?i XVI.yy’da oldu.Sevindik Han’?n yönetimindeki Av?arlar ara devrede An? ve yöresinin sakinleri idiler.Yavuz Sultan Selim ve halefi Kanuni Sultan Süleyman zaman?nda An?,Safevi mücadelesi nedeni ile s?k s?k el de?i?tirdi.Tebriz,Revan,Tiflis,Kars gibi ticari elveri?lili?i sebebi ile An? da ortaça?da da oldu?u gibi aç?k ?ehirdi.Her milletten insanlar,bu tarihi kaleye,?ehre zenginlik bah?etmi?tir.Evliya Çelebi,XVII.yy ortalar?na do?ru An?’dan geçti?inde, hala hareketlili?ini koruyordu.Yan? ba??nda harabe ile Bostanlar dereci?i aras?nda ayn? ad? ta??yan bir de köy Vard?.
Türkler,Kafkasyal?lar,Ermeniler,Araplar,?ranl?lar,An?’n?n Osmanl? devresinde ya?amas?n? sa?layan topluluklard?.?stanbul’u, Tiflis’i,?am’?,Ba?dat’? and?ran çok çe?itli insan yap?s? ile An?,as?rlar boyu bu ?ehirler gibi sosyal Ve ticari hayat?n? devam ettirmi?ti.
Urartu sonras? ba?layan hakim milletler ve topluluklar devri,An?’da ya?ay???n her zaman devaml?l???n? sa?lam??t?r.Ama tek kar?? koyamad??? ?ey,s?k s?k meydana gelen ?üregel’e de epey zarar veren depremlerdi.1605’deki sars?nt? ise An?’y? tamamen harabeye çevirmi?ti.Çe?itli kaynaklarda An?’daki depremler ve yapt??? tahribat ac?kl? bir lisanla anlat?l?r.
XVIII.yy’daki son büyük deprem,An?’n?n herkesçe terkine sebep olmu?tur.Yani orada ya?ayan bütün insanlar bu tarihi kenti bo?altm??lar ve daha elveri?li yerlere Erzurum’a,Kafkasya’ya ve Polonya’ya göç etmi?lerdir.Tabii ki Ermenilerin ayr?l??? ile ?ehrin tarihi hayat? sona ermi? de?ildir.
XIX.yy’da ?üregel’de hayat Türklerce devam ettirilmi?tir.Gümrü,Subatan,Talin,Kars ve Tiflis ile olan ili?kilerde de?i?iklik olmam??t?r.Osmanl?-?ran harplerinin bar?? imzalanarak bitmesi ve bu defa Rusya’n?n Kafkas alt?nda Gürcistan ve Azerbaycan’da sahneye ç?kmas? ile An? için yeni bir devir aç?lm??t?r.XIX.yy ba?lar?nda,Çarl?k ordusu Arpaçay’? geçti.Takiben 1828-1829’da, Ruslar Gnl.Paskeviç idaresindeki ordular? ile Kars yöresindeki Osmanl? topraklar?n? istilaya ba?lad?lar.Az önce de Aras’?n kuzeyindeki,Sürmelü Çukuru’nun solundaki,Zengi vadisindeki Revan Hanl???na son verilmi?,arazi Rus çarl?k topraklar?na kat?lm??t?r.Daha 1806’dan itibaren,Arpaçay’?n solundaki,Alagözlerin ise güneyindeki bir do?u kasabas?n? and?ran Gümrü,birden bire askeri nedenlerle ön plana ç?km??t?r.Ruslar,ad? geçen ?ehri adetleri oldu?u üzere,Kars ve Sar?kam??’da,örne?i görülece?i gibi garnizon yerle?tirerek askeri bir kasaba haline sokmu?lard?r.Kumayri veya Gümrü ad? da de?i?tirilmi? Çariçe’nin ad?na Aleksandropol(Aleksandr ?ehri)denilmi?tir.
Osmanl?-?ran,Osmanl?-Rus Sava?lar?nda en çok zarar gören ve kendilerini yeni hayata geçirmekte epey zorlananlar Türkler ve Ermeniler olmu?tur.An?,böylece gün geçtikçe hayalet kent olmaya itilmi?tir.
Gnl.Paskeviç,Erivan Kontu ünvan? ile ülkeyi kendi ad?na yönetmi? ve Moskova’n?n Çar’?n hakimiyetini sa?lam??t?r.?ark seraskerli?i karargah?n?n bulundu?u Erzurum Vilayetindeki göçmenler,Ah?ska,Ahalkelek,Gümrü,Revan gibi merkezlere yerle?tirilirken,nedense Ermeniler,An?’y? tekrar ihya etmek te?ebbüsüne giri?memi?lerdir.
1829,1855,1877-1878’de An?“House of War=Darü’l-Harb”durumunda idi.An?’n?n sürekli sava? içinde bulunu?u nedeniyle görüldü?ü gibi Türk nüfusunu hissedilir derecede azaltamam??t?r.Ermeniler ise Gümrü banliyösünde,eski kasabada Ani çevresinde,Kars’ta ve Erzurum’da ya?ay??lar?n? devam ettirmi?lerdir.1878’deki,Berlin Andla?mas? ile s?n?r Erzurum’un do?usundaki Horasan bölgesinden geçirildi?inde,Kars ve Ani da yar?m as?rl?k kara günlere geçmi?tir.
II. Mahmud ve I.Abdülmecid zamanlar?nda,An?,Osmanl?larca yerle?ime aç?lmak istendi.Vakti ile büyük bir ?ehir olan An?’n?n böylesine harap vaziyette bo? kalmas?na sahibi Osmanl?lar izin veremezdi.Erzurum valisi,Kars Mutasarr?f? bu sebeple çok defa uyar?lm??t?r.An?’n?n iskana aç?lmas?n? istemi?tir.Kafkaslardan gelen göçmenlerin,onlara ba?l? a?iretlerin;di?er taraftan Mu? taraflar?ndan buraya sevk edilecek kabilelerin,An?’ya gereken modern hayat? temin edemeyece?i yarg?s?na var?lm??t?r.
Daha çok ?üregel[4]’den toplanan insanlar?n An? harabesi yan? ba??nda küçük akarsular?n Arpaçay?’na kar??t??? mevkiin ba?lar?nda yeni bir köyün meydana getirilmesi bu suretle gerçekle?tirilmi?tir.
An? köyü,gittikçe harap vaziyete dü?en surlar?n ve özellikle Kars Kap?s?’n?n yak?n?nda düz ve ta?l?k arazide yeniden hayat bulmu?tur.Gümrü’ye de?il,Subatan’a ba?lanm??t?r.Kars ile ili?kisi de bu ?ekilde devam etmi?tir.Bu köyde yerle?ik hiçbir Ermeniye rastlanmamaktad?r.O?uzlu,Ko?avank,Cala,Subatan,Alaca,Magasberd gibi merkezlerle de temas? vard?.Yeni An? köyü kar??s?ndaki Alagözler ve Alaca Da?lar? ile yine tarihi ya?ay???na devam etmi?tir.
An?’dan geçen ve harabelerden bahseden gezginlerin tam listesi H.F.B.Lynch taraf?ndan verilmi?tir.[5]Charles Texier ve di?er gezginler,ara?t?r?c?lar An?’y? yapt?klar? tan?mlarla,çizdikleri tablolarla,o günkü sahneleri zaman?m?za ta??m??lard?r.
An?,1878 ile 1918 y?llar? aras?nda Rus Çarl???n?n arazisi içinde idi.Ne Ermeniler ne ruhaniler ne de Ruslar ?ehrin yeniden hayat bulmas? yolunda hiçbir at?l?mda bulunmad?lar.Harabeyi kendi topraklar?na vakti ile ba?layan antik her iki ta? köprüyü de kaderine terk ettiler.Halbuki ula??m tarihi aç?s?ndan son derece önem arz eden köprüler için restorasyon yap?labilir ve ula??m? sa?lamas? için eski durumuna sokulabilirdi.
An?’n?n geçmi?i ve kültürel de?erleri hakk?nda Türk edebiyat?nda yay?n oldukça s?n?rl?d?r.Buna kar??l?k,Ermeni taraf?n?n ?ehre ve ta??d??? öneme dair çok say?da eser,makale ve tan?t?m mevcuttur.L.R.Hartill’in I.Dünya Sava?? günlerini aksettiren eserinde“Geçmi?teki ?hti?am”bölümünde An? için yazd?klar? da ilgi çekicidir:[6]
“?nsanlar?n ve ?rklar?n geli? ve gidi?leri,krall?klar?n yükseli? ve bat??lar? Ermenistan’da heykel haline getirilmi? kayalarda ve memleketin her taraf?na da??lm?? olan tarihi kal?nt?larda okunur.Bu kal?nt?lar?n en büyü?ü de bir zamanlar eski Ermenistan krall???n?n ba? ?ehri olan Ani’deki an?t ve kal?nt?lard?r.
Hayat hikayemi size anlat?rken kendi milletimin kusurlar?ndan hiçbirini saklamaya kalkmad?m.Ne derece geri kalm?? insanlar olduklar?n?n,i?ledikleri günahlar?n,yapt?klar? gaddarl?klar?n,kabiliyetsizliklerinin ve ahmakça hatalar?n?n bilhassa üzerinde durdum.Bunu yapar ve bu kusurlar? belirtirken de milletimin bu kötülüklerinin,?artlar?n yaratt??? yaralardan ötürü oldu?unun anla??laca??na ve bundan ötürü de ho? görülüp,sempati ile kar??lanaca??na inand?m.Buna kar??l?k olarak da Ermenistan’?n ve Ermenilerin gurur duyacaklar? ?eyler de vard?r.?imdi size her Ermeni’nin gurur ve ?eref duydu?u,tarihin derinliklerinde kalm?? ve kaybolmu? ihti?aml? geçmi?inin an?tlar?n? sinesinde saklayan Ani’nin hikayesini anlataca??m.
Ani bölgesi ç?plak,so?uk ve sakin bir bölgedir.Ç?plak da?larla çevrili geni? bir yüksek yaylada bulunmaktad?r.Kar??s?ndaki ova gibi geni? yüksek yaylada Arpa Nehri y?lankavi bir ?ekilde k?vr?nt?lar yapan geni? ve derin bir dere yata?? oymu?tur. Ani’nin bulundu?u yerde Arpa Nehrinin küçük bir kolu küçük bir yar?m daire ?eklinde bir kavis çizerek derin bir dere yata?? oyup Arpa Nehrine aç?l?r.Bu iki dere aras?nda burun ?eklinde dar boyunlu bir kara parças? vard?r.Ani iki taraf?nda dik yamaçl? dere yataklar? bulunan bu burun gibi kara parças?n?n üzerinde kurulmu?tur.
?ehrin etraf?n? iki s?ra halinde kale duvarlar? çevrelemi? olup,bu kale duvarlar? yar?madan?n boyun k?sm?na do?ru uzan?rlar. Bu çifte kale duvarlar? ?ehrin savunmas?n? sa?lam?? olup bu savunman?n en zay?f noktas? da böyle bir koruyucu duvardan yoksun olan boyun k?sm?d?r.?ehrin ortas?nda tepe gibi yüksek bir kaya parças? vard?r ve bunun en yüksek k?sm?nda da bir kale kurulmu?tur.Gene ayn? tepe üzerinde daha küçük di?er bir kale daha vard?r ve bu ikinci kale,dere yata??ndan dik bir ?ekilde yükselip di?er kaleden tecrit edilmi? durumdad?r.
?ehri kurmak için seçtikleri yer,anla??lan ?ehrin savunmas? ön plana al?narak seçilmi? bir yerdi.Bu ?ehrin savunma yönünden özellikleri o devirdeki tahkimli di?er ?ehir ve kalelerde ve bu arada di?er tahkimli Ermeni ?ehir ve kalelerinde oldu?u gibi derin vadilere aç?lan burun ?eklindeki bir kara parças?nda kurulmu? olmas?yd?.Ani’nin çevresinin be?te dördü orta ça?lar?n muharebe ?art ve imkanlar?na göre zaptedilmesi imkans?z bir kale durumundad?r.Fakat geri kalan be?te biri ise bu k?s?mda savunma su hendeklerine ve kulelere dayand???ndan nispeten zay?ft?r.
Ani ?imdi içinde insanlar ya?amayan ve sadece harabelerden ibaret bir ?ehirdir.Fakat bu harabeler içinde baz? binalar bilhassa ?ehrin katedrali oldukça iyi bir ?ekilde yüzy?llar?n etkisine dayanm?? ve ayakta kalm??lard?r.Ço?u y?k?lm?? olmalar?na ra?men bu harabelerin büyüklü?ü ve yap? karakterleri Avrupa’n?n barbarl???n en ileri seviyesinde bulundu?u bir devrede burada geli?mi? bir H?ristiyanl?k uygarl???n?n bulundu?una ve bu uygarl???n bilhassa sanat ve mimarl?k yönlerinden çok ileri bir geli?me seviyesine vard???na en aç?k bir belirti te?kil etmektedir.
Ani’deki yap?tlar?n hangi tarihlerde ba?lam?? oldu?u pek iyi bilinmiyor.Fakat ?ehrin surlar?nda bu surlar?n M.S.977-989 y?llar? aras?nda Kral Simbat taraf?ndan yaptir?ld?klar? yaz?l?d?r.Selçuk Sultan? Alpaslan 1064 y?l?nda Ani’yi 25 günlük bir ku?atmadan sonra ele geçirmi?tir.Ani bu tarihten önceki devrede ihti?am ve kudretinin zirvesine varm??t?.Alpaslan taraf?ndan zaptedilmesinden sonra ?ehir defalarca H?ristiyan ve ?slam idareciler aras?nda el de?i?tirdi.1239’da Cengiz Han'?n ordular? ani bir ak?nla Ani’yi ele geçirip ya?ma ve tahrip ettiler.Son gelen felaket ise büyük bir zelzele oldu ve ?ehrin hemen hemen bütün binalar? y?k?larak halk?nda ?ehri b?rak?p gitmelerine sebep oldu.
On birinci yüzy?lda Ani’nin nüfusunun 100.000’den a?a?? olmad??? söylenir.Baz? otoriteler de bu rakam?n iki mislinden bahsederler.Ani’de ve civar?nda 200'den fazla kilise bulundu?u söylenmektedir ve Ani’nin di?er bir ismi de“Kiliseli ?ehir” dir.?ehrin büyüklü?üne misal olarak gösterilen di?er bir ?ey de M.S.1022 y?l?nda Kafkasya’da bir sefere ç?kt?ktan sonra k??? Trabzon civar?nda geçiren Bizans ?mparatoru II.Basil’in,Ani’den gelen Ermeni kilisesi patri?inin,patrikle birlikte gelen 12 piskopos,70 ke?i?,2 alim ve 300 ?övalyeden kurulu bir heyeti kabul etmi? olmas? gösterilir.
Ani’nin garip ve enteresan bir özelli?i de burada çok geni? bir yer alt? dehliz sisteminin bulunu?udur.Bu dehlizler ?imdiye kadar tam bir ?ekilde incelenememi?se de bunlar?n kilometrelerce uzunlukta geçitler olduklar? bilinir.Türkler bu yeralt? geçitlerine“?çine girenin bir daha ç?kamayaca?? bir yer”anlam?na gelen bir isim de vermi?lerdir.Hakikaten bu dehlizlerin birçok kap?lar?ndan birinden 5-10 metre kadar öteye gitmeye cesaret edebilen pek çok insan?n bir daha dönü? yolunu bulamayarak hayatlar?n? kaybettikleri bilinmektedir.Bir geçit di?er geçide aç?l?r ve her bir geçit kavisler,kö?eler ve çatallanmalarla bütün bu labirent sistemini o derece kar???k bir hale getirirler ki giri? yerinden elinde ip gibi dönü? yolunu bulmay? sa?layacak bir ?ey olmaks?z?n k?sa bir mesafe gidenlerin yön hisleri tamamen ortadan kalkmakta ve dehlizin içinde kaybolmaktad?rlar.
Ani harabeleri Ermeniler için memleketlerinin tarihinin alt?n devrini belirten bir hat?rad?r.Bizler o devirdeki Ermenistan’?, bu günü ya?ayan bizler için kaybolmu? bir cennet olarak hat?rlamak e?ilimindeyiz.Fakat ben o devirde dahi her ?eyin ?imdi zannetti?imiz kadar güzel ve parlak oldu?undan da ?üphe ederim.O zamanda bu kaleleri,surlar?,saraylar? ve kiliseleri yapmak ve bunlar?n bak?m?n? sa?lamak,bunlarda ya?ayan krallar?n,patriklerin,piskoposlar?n ve bunlar?n pek çok adamlar?n?n beslenmesi,ihti?amlar?n?n sa?lanmas? gene köylülerin eme?i ve al?n teri ile oldu?undan,bunun zavall? köylülere pek büyük bir yük te?kil etmi? oldu?unu dü?ünürüm.Bu beslenen insanlar o kadar çoklarm?? ki sadece Bizans ?mparatoru II.Basil’e cemile olsun diye onu ziyarete 12 piskopos,bir sürü ke?i? ve silah?or göndermi?ler.Bütün bu ihti?am? ve adamlar? besleme yükü köylülerin çal??malar?na ve al?n terine dayan?yordu.Ani’de ve di?er yerlerde eski devirlerin bu gurur duydu?umuz muhte?em eserlerinin harabelerinin bu günkü gibi tipik Ermeni köylerinin pejmürde ve pis insan bar?naklar?n?n yan?nda yükseldiklerini fark etti?imi söylemem do?ru olacakt?r.Bütün bunlar hiç de?ilse benim için bir tezat gibi görünmektedir.Ani’nin ihti?aml? günlerinin Ermeni halk?n?n alt?n günleri say?lmasa bile hiç de?ilse Ermeni halk?n?n neler yapmaya kadir oldu?unu göstermektedir ve bu yönden önemli say?lmal?d?r.Bugün insanlar taraf?ndan terkedilmi? ve yerdeki ve gökteki vah?i yarat?klara b?rak?lm?? olan bu topraklar ve kal?nt?lar Ermeni halk?n?n H?ristiyan dinini kabulde bütün insanlara öncülük yapt???n? ve bunu yapmakla kom?ular? olan insanlardan kendilerini ay?r?p onlar?n dü?manl???n? kazand???n?,Arpaçay?’n?n yataklar?nda bir sanat,kültür ve uygarl?k geli?tirdi?ini ve bu uygarl???n o zaman bat?da bilinen uygarl???n çok ilerisinde oldu?unu inkar edilmez bir ?ekilde belirtir.Ani ?imdi geçmi? ve ölmü? bir ihti?am devrinin an?t?d?r.”
An?,tarihinin karanl?k dönemlerinden birini Brest-Litovsk ve Erzincan Mütarekesi sonrasI ya?ad?.I.Kafkas Kolordusunun önünde tutunamayan Ermeni komiteleri her yeri ya?malayarak,yakarak ve insanlar? topluca katlederek geri çekildiler.Yeni gün?????na ç?kan Osmanl? belgelerine,baz? görgü ?ahitlerine dayan?larak elde edilen bilgiler gerçekten çok vahimdir.An? civar?ndaki Kalo,Subatan,Cala,Alaca,Magasberd ve civar köyler de bu insanl?k d??? felaketten kendisini kurtaramam??t?r.An?l? Demir Efendinin,Daynal?k Köyünden e?raftan birinin resmi makamlara ula?t?rd?klar? k?sa belgede,olay?n ne derece elim oldu?u vurgulanmaktad?r.[7]
An?’n?n durumu,Türkiye Büyük Millet Meclisi ile Rusya’n?n Trans-Kafkas Hükümetlerinin aralar?ndaki antla?malarla belirlenmi?tir.Ermeni Ta?naklarla yap?lan Gümrü Antla?mas?nda An?’ya dair Ermeni iste?i yoktur.Moskova ve Kars Antla?malar?nda ise An?’n?n Türk yurdu oldu?u vurgulanm??t?r.Arpaçay’?n beri taraf?nda kalmas?,çizilmekte olan kesin s?n?r nedeni ile imkans?z gibi idi.Kaz?m Karabekir’in Kars’daki ?srarl? tutumu,Moskova’da görü?melerde yer ald??? gibi An?’n?n taraf?m?zda kalmas?n? sa?lam??t?r.[8]
Cumhuriyet Türkiye’sinde,Kars ili topraklar? içinde harabe ve Ocakl? köyü olarak yerini alm??t?r.?imdi ise Turistlerin gözdesidir.
An?’n?n tarihe kazand?r?lmas?n? öncelikle kültürel miras dolay?s?yla baz? Ermeni yazarlar sa?lam??t?r.[9]Yzb.Julius Kastner, Çar’?n Kafkasya Valisi Prens Vorontsoifi ile birlikte“eski kal?nt?lar? görmek için”An?’y? ziyaret ettiler.44 gün,harabeleri yerinde incelediler.Elli kadar yaz?t süsleme v.s bu s?rada tespit edildi.Brosset,koleksiyon ve çizimlerden çok faydalanacakt?r.Ayr?ca,Lynch,W.J.Hamilton,M.F.Brosset,H.Abich,E.T.Slater,A.Fetvaciyan,Malakya,I.A.Orbeli,M.Harutuniyan,T. Hakobyan,N.Ja.Marr,D.Kipsizde tarihi kentin daha çok hal-i haz?r durumu üzerinde yazm??lard?r.[10]
Büyük Rus tarihçilerinden W.Barthold,Soçinaya’s?n?n IV.cildinde An?’ya ait ilk bilimsel makaleyi yazm??t?r.Bu,sonralar? tercüme yolu ile ?slam Ansiklopedisinde yer alm??t?r.
1316-1335’de saltanat süren Tebriz ve Ba?dad’da ikamet eden Bahadur Han’?n Farsça-Ermenice yaz?l? kitabesi An?’da Emir Manuçahr=Ebu’l-Mu’ammeran Camiindeki duvarda ke?fedildi.Tarihe oldu?u gibi iktisat tarihine de önemli ???k tutacak olan kitabenin ka?ifi N.V.Hanikov’dur(1848).Hanikov gibi kitabe üzerinde ilgi kuranlar M.Brosset,Rus-Türk hudut komisyonu üyesi Türk miralay? Osman Ali ve son olarak da W.Barthold olmu?tur.Türkçeye A.?nan taraf?ndan çevrilen makale“Ani Kitabesi”ad?n? ta??maktad?r.
On sat?rl?k Farsça kitabenin metni;
1-Allah,bendelerinin esrar?na vak?ft?r.
2-Ebu Said Bahad?r Han
3-5-yarl?k—Bu vakit ki Padi?ah-? rüy-? zemin Sultan-i alem Alaüd-Dünya ve’d—Din hallada mulkuhunun—ki do?udan bat?ya dünya onun saye-i merhamet ve onun adaletinde bulunur.Cenab-? Hak,O’nun hüküm ve fermanlar?na daha muhkem eylesin.Payitahtan( Tebriz ve Ba?dat olmal?).
6-Hüküm böyledir.Madem ki,rüy-? zemin O’nun ferman?na tabidir ve Divan’?n emirleri O’nun kalemine ba?l?d?r,ondan bir ?ey eksiltmesin yahut ona ilave etmesin.
7-Tamga ve me?ru Baç vergisinden ba?ka bir ?ey al?nmas?n,kalan ve nemari v.s.(vergi)bahanesi ile kimseden bir ?ey taleb edilmesin
8-Bundan mekaddem An? ?ehrinde ve di?er Gürcistan vilayetlerinde Kantan ve Nemari gayr-? kanuni havaleler ve tarh toplama sebebinden
9-Zulüm ve taaddi icra edilmi?tir.( Meskun m?nt?kalar)harab olmu?,raiyeler da??lm??,?ehir ve vilayet kahyalar? Kalan ve Ternagird-en dolay? emlak-? gayri menkule
10-Ve menkulelerine ve ailelerine b?rakm?? gitmi?lerdir.(?u suretle) Hüküm yazd?lar ki,Hak Teala(?)ba?lar? üzerinden Ali gölgeyi(uzak eylemeye)....
Böylece,An?’da sadece Ermeni eserlerinin bulundu?u sav?n?n do?ru olmad??? anla??l?yor.Hristiyan K?pçaklar?n,Gürcülerin, ?eddadilerin,?lhanl?lar?n,Av?arlar?n,mahalli Türk beylerinin de kültür kal?nt?lar? ileride bilimsel kaz?larla ortaya ç?kar?labilecektir.
Nikolay Marr’?n, I.Dünya Sava?? günlerinde,An?’daki kaz?lar?n?n çok noksan oldu?u,islami dönem ve Türk devri eserlerinin göz ard? edildi?i biliniyor.“Do?an?n bah?etti?i süsler ve zenginlikler Kafkas’?n gururudur.Bunlar?n en iyileri ile beraber arkeoloji çelenginin(tac?n?n)en iri incisi,kültür arma?an? olan An? harabeleri ile de övünülebilir.”?eklinde hakl? görü?lerini ifade eden N.Marr,burada“An? Arkeoloji Enstitüsünün Kurulu?u”nu da istemektedir.Ama,görüldü?ü gibi N.Marr,sadece An?’n?n“Ermeni dönemini”ara?t?rmak için te?ebbüse geçmi?ti.Baz? ?slami eserler ta??namad??? için ya yerinde b?rak?lm?? veya Arpaçay?’n?n derin vadilerine at?lm??t?r.
An?,sonuç olarak bir Ermeni kenti olmaktan ziyade,ba?ta Türkler olmak üzere,di?er milletlerin egemenli?inde kalm?? örendir.
Ermeni yazarlar?n An?,Kumayri/Gümrü,Alagöz,A?r? Da??’na ait ?iir ve nesir olarak tan?t?mlar? vard?r.Bunlar sadece Ermeni dünyas?na ait kültürel malzemeyi de?erlendirmi?lerdir.Karsl? Türk a??klar ise tarafs?z dünya görü?ü ile An?’y? aksettirmeye çal??m??lard?r.A??k Zülali,“An? Destan?”nda ?u dizeler ile art?k ören yeri haline gelmi? bölgeyi tan?tmaktad?r.
Dokuz yüz k?rk alt? yirmi Nisan
Gezip seyreyledim kalas?n An?
Anlad?k dünyan?n ah?r? viran,
Zaman ister sen de gülesin An?
Sanki rende ile Yon(t)ulmu? ta??n,
Kaç as?ra vard?,tarihin ya??n,
Arpaçay sar?l?r alm?? agu?un,
Seni anne gibi yalas?n An?.
Sen idin bir zeman saltanat kasr?,
S?nn?n kemalat? nice yüz asr?,
Sen de kurulmu?tun ayvan k?sr?,
Gözle o ça?lar? bulas?n An?.
Aldanma dünyaya hüdaya yaslan,
Kaybet haç?n?,hu deyip seslen,
Kap?c?n ejderha,nöbetçin aslan
Aleme bir deh?et salas?n An?.
Felek dertli ba?r?m kebab eylemi?,
Ak?tm?? gözya??n seylap eylemi?,
Bir rivayet karg?? harap eylemi?,
Sen ne zaman abad olas?n An?.
Hani ??rl? kö?kün ayvan ota??n,
Solmu? gülistan?n kurumu? ba??n
Akl?na geldikçe ezel ki ça??n,
F?rgat gözya?lar?m silesi An?.
Zindan?n ma?aran gelmez k?yasa,
Yedi iklim sende yapt? piyasa,
Senden murad ald? Mikdat Miyasa,
Gözle o devran? bulas?n An?.
Ç?kt?k hamam?ndan bakt?k bab?na
Ak?llar tahayyur her hesab?na,
Vasf?n? yazarken dil kitab?na
Okunurken yetir güçlerin An?.
Kim idi bünyad?n kimden var oldun,
Hangi ?ah vaktinde tar umar oldun,
Sende be?er gibi ihtiyar oldun,
Dökülmü? senin de saçlar?n An?.
inand?m kullumen aley hafana,
Fenedir dünyan?n ah?r? fene
Girdik haznesine olmu? virane,
Hani altun,gümü?,tunçlar?n An?.
Sana derim sana Ali cam?s?,
Puç yalan dünyan?n yoktur namusu,
Musaf?rd?r gelen giden kamus?,
Han? yorgunlar?n dinçlerin An?.
Hesaps?z zindanlar ta?tan ma?ara,
Her gelen bir yaz? yazm?? duvara.
Bir dev gibi yatar kopan minare,
Kur?un demir ba?l? haçlar?n An?.
Ha?a tagyir olmaz takdir-i ilah,
Nice canlar sende oldu padi?ah
Minare üstünde satr-? Bismillah,
Yazm?? yapan usta dö?lerin An?.
Bel ba?lama bu dünyaya hulusa,
Dikendir batar yakla?ma gül ise,
?bret yeter viran s?rl? kilise,
Ötü?ür virane ku?lar?n An?.
Sen beni dü?ürdün feryada aha,
Seni gördüm dertli oldum billaha,
Sabit Müdam ?smarlad?k Allah’a,
Sende ho?nut ile kalas?n An?.
Berek Allah dedim yapan üstada,
Peynir gibi yon(t)mu? ta?lar?n An?.
Takdirinde böyle ferman? Huda,
Akar gözlerinde ya?lar?n An?.
Hani sende olan gayret emekler,
Yalanc? dünyadan kim vefa bekler,
Yon(t)ma ta? kürsüler uzun direkler,
Yatar meyit gibi burçlar?n An?.
Girdik Nu?irevan adliyesine,
Gine fikrim dald? gam deryas?na,
Bayku?lar ses verir anca sesime,
Çekilmi? dünyadan kö?lerin An?.
Seni her görenin oynar yüre?i,
Mahzar-? kahrine kimin dile?i
Seddad? binas? ta?tan dire?i,
Ak?llara s??maz i?lerin An?.
Vaktiyle dünyan?n iki gözüydün,
Bizans,Selçuk idin c?n?v?s?d?n,
On be?inde bir gelinlik k?z?d?n,
?imdi de dökülmü? di?lerin An?.
?aheserdir mimar?n?n yap?s?,
Saray?,hamam?,kale kap?s?,
Yer alt?nda,zindan,ta?kan,mahpusu,
Meçhuldür,bilinmez i?lerin An?.
Viran olmu? nice mahmuz binalar,
Sahan ser nak??l? eyvan haneler,
Sallan?p gezerken nice sonalar,
Han? ihtiyar?n gençlerin An?.
San’at?na ak?l dondu bo? kald?,
Yüre?im teleser gözüm ya? kald?,
Dü?ündüm bünyad?n akl?m ?a? kald?
Akla s??maz hayal dü?lerin An?.
Küçük ya?tan a??k idim ad?na,
Eski ça??n hiç gelir mi yad?na,
Benzersin bin y?ll?k moruk kad?na
Yolunmu? kirpi?in,ka?lar?n An?.
?irli kilisenin elvan nak???,
Arslan ejderhan?n korkunç bak???
?sa’n?n çarm?h’a inip ç?k???
Papalar bürümü?,pe?lerin An?.
Gezdik kal’as?n? diri An?’y?,
Anlad?k vefas?z dar-? faniyi,
Hüzn-ü matem icra Meryem anay?,
B?rakm?? Yahudi pustlar?n An?.
?bret istersen An?’y? dolan,
Arslan,kaplan,s?rtlan,ejderha,y?lan
Eski bir Allah’t?r gerisi yalan,
Hayald?r tetsirin haçlar?n An?.
Sabit Müdam ba?a varmaz davan?n,
Hani adaletli Nu?irevan’?n,
Yerini tuttu mu k?ll? ?van?n
Gelenden al?rd? paçlar?n An?.
Civar köylüler eski an’aneyi hala devam ettirmekteler,Cuma namazlar? için yak?n zamana kadar buralardaki Büyük Cami’e giderek dini ibadetlerini icra etmeleri ne kadar dü?ündürücüdür.[11]Türkiye Cumhuriyeti,An?’ya arz etti?i tarihi de?erler aç?s?ndan her zaman sayg?l?d?r.Surlar?n? tamir ettirmi?,turistlerin intikali için altyap?y? olu?turmu?tur.Prof.Dr.F.K?rz?o?lu,[12]Prof. Dr.Kemal Balkan ve ?imdi de Prof.Dr.Bayhan Karama?aral? bu ulvi görevi üstlenmi?ler,An?’y? insanl??a ve insan?m?za kazand?rmak mücadelesi içindedirler.
An?,öncelikle Türkiye Cumhuriyeti’nin büyük örenlerinden biridir.Ermenilerin yanl? de?erlendirmeleri için bu ?ehrin örenin gelece?ini inhisar alt?na al?nmamas? laz?md?r.Paris’teki sergilerde vurgulanan An?’n?n kutsal ören de?eri de?il,Ermeni ba?kenti oldu?u yönündedir.Tabii bu da hiçbir bilimsel de?ere dayanmamaktad?r.
Ermenistan’daki ve diyasporadaki Ermenilerin An? konusundaki emelleri de herkesçe bilinmektedir.Los Angeles’de,Ermenilerle meskun yerlerde An?,her de?i?ik ?ekliyle ama her zaman Ermeni ruhu ile kar??m?za ç?kmaktad?r.[13]Geçen y?l bas?nda ç?kan haberler de vandalizmin bir ba?ka örne?ini dile getirmektedir.“Ani’ye Ermeni Tuza??”,“Taliban Kafas?:Ermeniler,s?n?rdaki Ani harabelerinin yan?na ta? oca?? kurdu”[14]
UNESCO’nun art?k harekete geçme zaman? gelmi?tir dü?üncesindeyim...Ey ?nsanl?k...Ey insani de?er temsilcileri...An?’y? bu cahilce at?l?mdan kurtar?n...An?’ya Ermeni kenti olarak de?il,üzerinde ya?am?? insanlar?n miras? gözüyle bakal?m.Öyle de?erlendirelim.
??te o zaman An?,An? olabilecektir...
*Atatürk Üniversitesi,Fen-Edebiyat Fakültesi,Tarih Bölümü Ö?retim Üyesi,Erzurum.
[1]Urfal? Mateos,Vekayiname,çvr.,H.D.Andreasyan,Ankara 1987,s.118-122;El-Hüseyni,Ahbarü’d Devlet-i selçukiyye,çvr.,N.Lügal, Ankara 1943,s.24-28.
[2]?bn el-Esir,El- Kamil fi’t Tarih,çvr.,A.Özayd?n,?stanbul 1987,X,s.51-52.
[3]ibn el-Esir,El-Kamil fi’t Tarih,XII,421-422,431-2
[4]Siragon Kaloian,Immigration of Armenians of ?hirak to America(Ermenice—?ngilizce).Los Angeles 1950.
[5]H.F.B.Lynch,Armenia;Travels and Studies,London 1901,s.471-480.
[6]L.R.Hartill,?nsanlar Böyledir,çvr.,C.Kevenk,Ankara 1978,s.198-202.
[7]Ar?iv Belgelerine Göre Kafkaslarda ve Anadolu’da Ermeni Mezalimi,IV.cilt,(1920-1922),Ankara 1998,s.314.
[8]Kaz?m Karabekir,?stiklal Harbimiz,?stanbul 1960,s.954-973.
[9]W.S.Hamilton,Researches in Asia Minor,Pontus and Armenia,New York 1984;M.Brosset,Les Ruines d’Ani,St.Petesburg 1845; E.T.Slater,Ani:Armenia,London 1897;A.Fetvac?yan;Les Ruines d’Ani,Venedik 1906;Vardapet Malakia,Ani Harabesi Tasvirleri (Ermenice)?stanbul 1910;J.A.Orbeli,La Guide d’Ani,Saint.Petersburg 1910;M.Harutunian,Ani ?ehri(Rusca-Ermenice)Erevan 1964; T.Hakobyan,Patmutyun Anii(Ani Tarihi)Erevan 1980-1982;N.Sa.Marr,Ani,Paris 1921;D.Kibzidse,Pescery Ani,Erevan 1972;Türkiye’de ise F.K?rz?o??u’nun ara?t?rmas? örnek verebilir;Bkz;Kars-Arpaçay? Boylar? Eski Merkezi;An? ?ehri(1018-1236)Ankara 1982.
[10]H.F.B.Lynch,Armenia;Travels and Studies,London 1901.
[11]F.K?rz?o?lu,Selçuklular?n An?’y? Fethi ve Buradaki Selçuklu Eserleri,Selçuklu Ara?t?rmalar? Dergisi,il,(1971)s.136; K.Karabekir,?stiklal Harbimiz,?stanbul 1960,s.1025.
[12]F.K?rz?o?lu,Kars-Apaçay? Boylar? Eski Merkezi An? ?ehri Tarihi,Ankara 1982;K.Balkan,Ani’de iki Selçuklu Hamam?,Anadolu XII.(1968)s.39-57;K.Balkan,Büyük Selçuklu Sultan? Melik?ah ad? ile an?lan ?ki An? Paras?,Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 1(1981),s.47-55.
[13]lnternat?onal Conferance Series on Historic Armenian Cities and Provinces:Kars and Anh? Bkz,Society for Armenian Studies; News Letter Vol:XXV no:3(60)Fall 2001.
[14]K.Sabuncuo?lu,Ermenilerden Taliban Yöntemi,Hürriyet,(May?s 2001;B.Altunok,An?’ya Ermeni Tuza??,Türkiye,10.05.2001. | | | | ----------------------
* Ankara Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Öğretim Üyesi,Erzurum -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | | | | | « Geri | | | |
|
|
| | |
Anasayfa
İletişim
