??gal Alt?ndaki ?stanbul'da Türk Yetimlerinin Ermenile?trilmesi

Anahtar Kelimeler: Ermeni çocuklar?, Türk çocuklar?, Yetimler, Yetimhaneler, Ermenile?tirme.

Abstract: The Armenians who had been subjected to the forced migration in the year 1915 were given permission to return after the Armistice of Mudros (1918). During the migration, some Armenians had commended their children to Muslim families. There were also the ones who had been accommodated in orphanages. Upon the Armistice, it was pursued that those children were given back to their families or to their community. While that procedure was being run, particularly in ?stanbul, Turkish families' children or the children those families had taken under their protection were collected as well with the claim that they were Armenian children. Some of the children in the orphanages were also subjected to the same misapplication. This misapplication the Armenians had begun with the suport of the occupant forces became a tragedy. A significant number of Turkish children  could not be saved from that Armenianization process, although it was achieved to save some.

Key Words: Armenian children, Turkish children, orphans, orphanages, Armenianization.

Giri?

Mondros Mütarekesi'nin imzalanmas?n?n ard?ndan, her alanda oldu?u gibi Ermeni meselesinde de ?tilaf Devletleri ve Ermeni kurulu?lar? zorunlu göçün ve göç s?ras?nda meydana gelen olaylar?n intikam?n? almaya çal??t?lar. ?tilaf Devletleri'nin bask?lar? ve dönemin hükümetlerinin aciz tutumu sonucunda ola?anüstü mahkemeler kuruldu. Bu mahkemeler Ermeniler ve ?tilaf Devletleri'ni tatmin etmeye yönelik yarg?lamalar yapt? ve cezalar verdi. Birçok idareci zorunlu göçle ilgili suçlamalara ve kovu?turmalara maruz kald?. Dönemin üst düzey yöneticileri firar ettikleri ülkelerde Ermeni komitecileri taraf?ndan suikastlere kurban gittiler. Ermenilere ait olmad??? halde, özellikle ?stanbul'da Ermeniler ve ?tilaf kuvvetleri sadece resmi de?il, özel binalar? da keyfi olarak i?gal ettiler. Fakat bütün bunlar ve Türk kamuoyunun vicdan?n? yaralayan daha birçok keyfi uygulamalar Ermeniler için yeterli olmad?. Bir de Türk çocuklar?na el att?lar. Ermeni yetimleri olduklar? bahanesiyle, yetimhanelerde ve Müslüman ailelerin himayesinde bulunan yetimleri ve hatta aileleri nezdinde bulunan çocuklar?, Ermeni yetimhanelerinde toplayarak Hristiyan ve Ermeni yapt?lar ve kimilerini de yapmaya çal??t?lar.

Mütareke ve Ermeni Yetimleri Meselesi

1915'te göç ettirilen Ermenilerin eski yerlerine iadeleri süreci 10 Nisan 1918 tarihli Meclis-i Vükela karar?yla ba?lad?[1]. Mondros Mütarekesi imzalanmadan k?sa bir süre önce, 22 Ekim 1918 tarihinde vilayet ve mutasarr?fl?klara gönderilen bir yaz? ile göç ettirilen Ermenilerin memleketlerine dönmelerine izin verilmi?tir[2]. Yine 22 Ekim 1918 tarihli bir gazete haberine göre, Dahiliye Nezareti taraf?ndan gönderilen bir yaz? ile, "öteye beriye da??lan Hristiyan çocuklar?n?n toplanmas? velilerine veya akrabalar?na teslimi" istenmekteydi[3]. Bu tarihten iki gün sonraki bir gazete haberine göre, Ermenice Jamanak gazetesi "Ermeni eytamdan birçoklar? vaktiyle Dersaadet'e getirilerek baz? eytamhanelere vaz olunmu? olduklar?n? ve baz?s? dahi Kad?nlar? Çal??t?rma Cemiyet-i ?slamiyesi taraf?ndan i?çi olarak istihdam edildi?ini yazd?ktan sonra bunlar?n kâffesinin Kumkap? Ermeni kilisesine iadesi laz?m geldi?ini" dile getirmi?tir[4]. Yine Ermeni bas?n?nda, yetim Ermeni çocuklar?n?n Kad?nlar? Çal??t?rma Cemiyeti arac?l???yla Türk ailelerin yan?na verildi?i yönünde haberler ç?km??t?r[5]. Mütareke imzaland?ktan sonra dönemin hükümetleri göç ettirilen Ermenilerin yerlerine iadesiyle bir hayli ilgilenmi?lerdir. Hatta bu mesele belli ba?l? me?guliyetleri aras?ndad?r denilebilir[6]. Dahiliye Nezareti Mütareke'nin imzalanmas?ndan yakla??k 1,5 ay sonra, 18 Aral?k 1918 tarihinde, zorunlu göçe tabi tutulan Ermenilerin geri dönmelerini ve eski yerlerine iskanlar?n? öngören bir talimatname yay?nlad?. Talimatnamede Ermenilerin geri dönü?leriyle ilgili çe?itli düzenlemeler aras?nda, yetim çocuklar meselesi de yer almaktad?r. Buna göre yetim çocuklar?n, istenildi?i takdirde hüviyetleri dikkatlice tespit edilerek velilerine ve cemaatlerine iade olunaca??, din de?i?tirenlerin de istedikleri takdirde eski dinlerine dönebilece?i belirtilmektedir[7].

Ermenilerin eski yerlerine yeniden iskan? birçok problemi de beraberinde getirdi. Ermeni yetimleri meselesi de bunlardan birisidir. Ancak, di?erleri kadar ünlenmemi?tir. Dahiliye Nezareti'nin Müslüman aileler nezdinde bulunan Hristiyan çocuklar?n?n aile ve akrabalar?na teslimini öngören karar? Patrikhane ve Ermeni yanl?s? kurulu?lar taraf?ndan yeterli görülmedi. Bu kurulu?lar cemaatin de çocuklar üzerinde hakk? oldu?unu ileri sürmekteydiler[8]. Bu sebeple olmal? ki 18 Aral?k tarihli talimatnamenin yedinci maddesi, hüviyeti tespit edilen Ermeni çocuklar?n?n velileri ve cemaatlerine teslimi vurgulanm??t?r.

Mütareke döneminin ?stanbul'unda Türkler aleyhine meydana gelen hemen birçok olumsuzlu?un arkas?nda Ermeni ve Rum çetecileriyle i?birli?i yapan ?ngiliz Yüksek Komiserli?i vard?r. Komiserli?in bu konuda istihdam s?k?nt?s? çekmedi?i de anla??lmaktad?r. Nitekim Kas?m 1918 sonlar?na do?ru Ermeni gazetelerinden al?narak verilen bir habere göre, ?tilaf ordusunda bulunan Ermeni gönüllüleri sivil olduklar? ve tamam? 7.600 ki?i bulunduklar? halde 24 Kas?m 1918 günü Dedea?aç yoluyla Ayastefanos'a (Ye?ilköy) gelmi?lerdir[9]. Bu gönüllülerin bir k?sm? muhtemelen i?gal dönemi ?stanbul'unda ?tilaf güçlerinin birçok keyfi uygulamalar?na imza atan ve ?ngiliz üniformas? giydirilerek kamu güvenli?i ve istihbaratla görevli polis olarak çal??t?r?lan Ermeniler aras?nda yer alm??lard?r. ??gal döneminde "?stanbul sokaklar? ?ngiliz üniformas? giymi? Rumlar ve Ermeniler'le doluydu. Bunlar ?ngiliz Komutanl??? taraf?ndan, kamu güvenli?iyle ve istihbaratla görevli polis olarak çal??t?r?l?yorlard?."[10] Pierre Loti de ?ngiliz Büyükelçili?i ba? mütercimi Rayan'?n ?stanbul'da Rumlar ve Ermenilerle birlik olup e?k?ya çeteleri kurdu?unu ve anar?i yaratt???n? yazmaktad?r[11].

Ermeni meselesinin Mütareke döneminde ald??? görüntünün[12], yaln?zca bir yönünü Türk çocuklar?n?n Ermenile?tirilmesi meselesi olu?turmaktad?r. Bu meselenin iki aya?? bulunmaktad?r ve sava? dönemi ?artlar?ndan do?mu?tur. Birincisi Balkan ve I. Dünya sava?lar?n?n yaratt??? Türk veya Müslüman yetimleridir. Balkan sava?lar?ndan sonra binlerce çocuk yetim kalm?? ve bunlar?n bir k?sm? yetimhanelere yerle?tirilmi?, bir k?sm? da ba?ta ?stanbul olmak üzere çevre vilayetlerdeki Müslüman ailelerin himayesine veya evlatl?k olarak verilmi?ti. 1912-13 y?llar?ndaki Balkan felaketini 1914 y?l?nda ba?layan I. Dünya Sava?? takibetmi? ve Süvey? cephesinden Yemen çöllerine, Çanakkale'den Kafkas cephesine kadar çok geni? bir co?rafyada kaybedilen iki milyondan fazla Osmanl? askerinin, geride kalan yetimleri de ayn? durumdayd?. Yine Do?u Anadolu'da Ermeni çeteleri taraf?ndan katledilen halk?n ve çat??malarda ölen askerlerin çocuklar? da bu çerçevedeydi. Türk ve Müslüman yetimlerinin kesin say?s?n? belirlemek hemen hemen imkâns?zd?r[13]. Ama bu say?n?n cephelerdeki kay?plar?n büyüklü?ü oran?nda çok oldu?u tahmin edilebilir. 1918 y?l? ba?lar?nda bunlar?n say?s?n?n 100.000 oldu?u ve yaln?zca 10.000'inin yetimhanelerde bar?nd?r?labildi?i Osmanl? parlamentosunda dillendirilmi?tir[14]. Bunlar?n aras?nda bir ?ekilde ?stanbul'a kadar gelen veya getirilen, yetimhane ve benzeri kurulu?larda yeterli yerle?tirme imkân? olmad??? için, çe?itli ?ekillerde Türk ailelerin yanlar?nda bar?nd?r?lan çocuk say?s?n?n özellikle ?stanbul'da çok fazla oldu?u tahmin edilebilir. Nitekim 1918 y?l? ba?lar?nda ?ehit çocuklar? için kurulan darüleytamlar?n yetersizli?i, di?er yetimlere bar?nacak yer bulunamamas? Osmanl? parlamentosunun gündemine gelmi? ve tart???lm??t?r. Yeni darüleytamlar kurulmas? tasar?lar? yan?nda, yetersizlik dolay?s?yla, baz? yetimlerin Ermeni yetimhanesine[15], baz?lar?n?n müttefik ülkelere gönderilmeleri bile söz konusu olmu?tur[16].

Meselenin ikinci aya??n? ise Ermeni yetimleri olu?turmaktad?r. 1915 y?l?nda Osmanl? Devleti'nin ç?kard??? bir kanunla do?u ve orta Anadolu'dan kald?r?larak, daha güneye zorunlu olarak göçürülen Ermeni ailelerin bir k?sm?n?n çocuklar? yetimhanelerde topland??? gibi, bir k?sm? da ailelerin yan?na b?rak?lm??t?[17]. Bunlar aras?nda önemli miktarda da Müslüman aileler bulunuyordu. Bu ailelerin bir k?sm? da göç s?ras?nda himayeye muhtaç veya yetim kalm?? Ermeni çocuklar?n? himayelerine alan subay aileleridir. Mütareke'nin imzalanmas?n?n ard?ndan birlikleri da??t?lan bu subay aileleri himayelerindeki Ermeni çocuklar?yla ?stanbul'a gelmi?lerdir[18].

Mütareke'den sonra Osmanl? Hükümeti'nin çocuklar?n iadesi yönündeki politikas? uygulamada dirençle kar??lanmam??t?. Hem aileler nezdinde bulunan Hristiyan çocuklar?n ço?u, hem de hay?r kurumlar?ndaki çocuklar varsa ailelerine ve yak?nlar?na veya ilgili cemaatlerin kurulu?lar?na iade edilmi?tir. Ancak bu iade süreci k?sa sürmemi?, iadesi geciktirilen veya iadesi için giri?imde bulunulmayan çocuklar da olmu?tur. Fakat ?stanbul gibi ?tilaf Devletleri ve himayelerindeki az?nl?klar?n siyasi havas?na hakim bulunduklar? bir yerde, Müslüman ailelerin yanlar?nda hâlâ çok say?da Ermeni veya Hristiyan çocuk bar?nd?rmalar? imkans?zd?r. Bu hem bask?ya maruz kalma korkusundan, hem de sosyal ve ekonomik bak?mdan imkans?zd?r. Ayr?ca bu tarihlerde ?stanbul sokaklar? himayeye muhtaç çocuklarla doludur. Mütareke'nin imzalanmas?ndan 20 gün sonraki konuyla ilgili bir gazete haberi ?u ?ekildedir: "Bugünlerde ?ehrimizin ötesinde berisinde sefil ve peri?an birçok çocuklar görülüyor. Hiç ?üphe yok ki bu biçare mahluklar?n ekseriyeti evlad-? ?üheda ve her türlü himayeden mahrum çocuklar te?kil ediyor ki istikbalde yegâne medâr-? hayat?m?z olan bu zavall?lara bakmak heyet-i ictimaiyemize ait en büyük ve mecburi vazifelerden biridir. Hükümetimizi, a?niyam?z?, Himaye-i Etfal Cemiyeti velhas?l bütün milleti bu mukaddes vazifenin ifas?na davet ediyoruz."[19] Böyle bir manzara kar??s?nda, Müslüman ailelerin kendilerini s?k?nt?ya sokacak bir Ermeni çocu?unu himaye etmek yerine, muhtaç bir Müslüman çocu?unu himaye etmeyi tercih etmeleri daha anla??l?r bir durumdur. Buna ra?men Ermeniler ?stanbul'da Müslüman aileler nezdinde sava? döneminde ihtida ettirilen binlerce çocu?un bulundu?unu iddia etmekteydiler.

Yetimhaneler

Mütareke ile birlikte yetimhanelerden ve Müslüman ailelerin yanlar?ndan toplanan Ermeni çocuklar? için, sadece ermeni çocuklar?n?n bar?nd?r?laca?? yetimhaneler aç?lm??t?r. Bunun için hem Ermeni kurulu?lar? hem de ?tilaf Devletleri temsilcilikleri azami derecede çaba sarfetmi?lerdir. Ermeni oldu?u iddia edilerek Müslüman çocuklar?n?n da zorla toplanmaya ba?lamas?, toplanan çocuklar?n bar?nma sorununu ortaya ç?kard?. Dolay?s?yla resmi veya özel mülkiyete ait binalar?n i?galiyle yetinmeyen Ermeniler, toplad?klar? çocuklar?n bir k?sm?n? ailelerin yanlar?na da verme yoluna gittiler. Üstelik bu son yöntem, zorla al?konulan veya kaç?r?lan Türk çocuklar?n?n izini kaybettirmeleri aç?s?ndan da Ermeniler için daha uygun bir yol oldu.

Ermeni yetimleriyle ilgili Aral?k 1918 ba?lar?nda yay?nlanan bir gazete haberi ?öyledir: "Ermeni Salib-i Ahmer Kad?nlar Cemiyeti bu kere Beyo?lu'nda sakin bir tak?m ailelere müracaatla kendilerine tevdi edece?i yetimlerin bir müddet ia?e ve ibatelerini rica etmi?lerdir. Mezkûr yetimlerin suret-i katiyede iskan ve ia?esi için münasip bir bina aran?lmaktad?r."[20] Ermeni yetimlerinin yerle?tirilece?i bina bulma çabalar? çe?itli ?ekillerde sürmü? ve sonuçland?r?lm??t?r. Nitekim Ocak 1919 ba?lar?na ait olup Ermenice Nurkiyan?k gazetesinden aktar?lan bir habere göre, Arnavutköy, Bebek ve Kuruçe?me Ermenileri aralar?nda üç bin lira toplay?p yüz ki?ilik bir yetimhane açm??lard?r[21].

Ermeni cemaati ve ?tilaf temsilciliklerinin toplanan çocuklar? yerle?tirmek üzere elkoyduklar? binalar aras?nda özel mülkiyete ait evler de bulunuyordu. Üstelik bu durum bazen resmi yaz??malara yans?yan ma?duriyetlere de yol aç?yordu. Mesela, 26 Mart 1919 tarihinde ?ngiltere Fevkalade Komiserli?i Dahiliye Nezareti’ne emir vererek, Pangalt? caddesinde bulunan Kaymakam Esad Bey'e ait evin anahtar?n?n Ermeni Patrik Vekili Çak?ryan Efendi'ye teslimini sa?lam??t?r. Esad Bey'in varislerinin Ermeni yetimhanesi olarak kullan?lmaya ba?layan bu evin kiras?yla geçindiklerini bildirerek, kiras?n?n kimin taraf?ndan ödenece?ine dair 6 Nisan 1919'da ba?latt?klar? resmi yaz??ma süreci, önce binan?n bo?alt?larak iadesi, bu gerçekle?meyince, uygun bir miktar?n varislere kira olarak verilmesi ?eklinde Sadrazaml??a tavsiyeye dönü?mü?, ama tarih 25 Kas?m 1920'ye geldi?i halde sonuçland?r?lamam??t?r[22].

Ermenilerin ?tilaf güçleri arac?l???yla i?gal ettikleri binalar için bir ölçü de yoktu. Nitekim ?tilâf temsilciliklerinden, Türk ordusunun en seçkin e?itim kurumlar?ndan biri olan Kuleli Askerî Lisesi binas?n?n yetimhane yapmak üzere kendilerine verilmesini talep etmi?lerdir. Bu istekleri ?ngilizler taraf?ndan uygun bulunan Ermeniler, okulu Ermeni Yetimhanesi’ne dönü?türmü?lerdir. Yetim Ermeni çocuklar? burada toplanarak, papazlar?n nezareti alt?nda e?itime tâbi tutulmu? ve bina iki y?la yak?n bir süre Ermeni Yetimhanesi olarak kullan?lm??t?r[23]. 1920 y?l? bilgilerine göre bu yetimhanede 1.000 çocuk bar?nmakta ve 99 ki?i çal??maktad?r[24].

??gal dönemi ?stanbul'undaki yetimhaneler üzerine yap?lan bir incelemeye göre, 1920 y?l?nda ?stanbul'da 25 Ermeni yetimhanesi ve bu yetimhanelerde bar?nd?r?lan 3.827 Ermeni çocu?u bulunmaktad?r[25]. ?ncelemede konumuzla ilgili olan ve ?i?li'de bulunan yetimhane hakk?nda ?u bilgi veriliyor:[26] "Bunlardan en küçü?ü olan? "Tarafs?z Yuva" ad?n? ta??yan yetimhanedir; buraya herhangi bir yetimhaneye gönderilmeden önce özel bak?m ve ö?renim için Türk evlerinden çocuklar getiriliyor. Yetimhane ?ngiliz polisinin denetimi alt?ndad?r. ?i?li'de bulunan yuvadaki çocuk say?s? 3 ile 20 aras?nda de?i?iyor." Konumuzla ilgili olup hakk?nda bilgi verilen ikinci Ermeni yetimhanesi Arnavutköy'de bulunmaktad?r. Hakk?nda yaz?lanlar aras?nda konumuzla ilgili ?u bilgiler bulunmaktad?r:[27] "Türk evlerinden kurtar?lan, 14-18 ya? aras?ndaki 90 genç k?z? bar?nd?r?yor. Teraslanm?? güzel bir bahçesi bulunan binada, daha önceleri bir Türk oturmaktayd?. Binaya, ?imdiki amaçla kullan?lmak üzere ?ngilizler taraf?ndan el konuldu."

Türk yetimhaneleri ve ailelerinden toplanan ve Ermeni olan ve oldu?u iddia edilen çocuklar?n bar?nd?r?ld??? iki Ermeni yetimhanesinin 1920'deki görüntüsü budur. Ancak bunlardan ilkinin yani Bîtarfhane'nin kurulma süreci 1919 y?l?nda gerçekle?mi?tir. Ermeni cemaatinin ?stanbul'da Ermeni yetimleriyle ilgili çal??malar?n?n, iddialar?n?n boyutlar?yla k?yaslanamayacak seviyede gerçekle?mesi, bu kurulu?un do?mas?na yol açt?. Bu yolla iddia ettikleri rakamlara ula?may? ve daha da önemlisi Türklerden intikam almay? sa?lam?? olacaklard?. Onlara göre Türk aileleri nezdinde binlerce Ermeni çocu?u bulunmaktad?r ve hâlâ iade edilmemi?lerdir. Ermenilerin bu çocuklar?n cemaate iadesinin sa?lanmas? için öngördükleri yöntem de ilginçti: Himayesinde, bir yetim muhafaza eden her Türk evinin aranmas? ve bu ?ekilde toplanacak çocuklar?n kontrolden ve mü?ahededen geçirilmesi. Böylece tarafs?z bir yöntemle Ermeni çocuklar? Türk ve Kürt yetimlerinden ay?rt edilecektir. Bu yöntem ?tilaf Devletleri temsilcilikleri taraf?ndan uygun görüldü ve desteklendi[28]. Fakat Türk veya Müslüman çocuklar?n?n sadece resmen bilinen ve ?eklen kontrole aç?k gibi görünen bu yetimhanelerde bar?nd?r?ld??? san?lmamal?d?r. Baz? Türk çocuklar?n?n izini kaybettirmek için Ermeni yetimlerinin kald??? di?er yetimhanelere ve Ermeni ailelerin yanlar?na da verilenler bulunmaktad?r.

Ermenile?tirme Çaba ve Uygulamalar?

Mütareke'nin ilk zamanlar?nda aileler nezdinde veya hay?r kurumlar?nda bulundu?u tespit edilen çocuklar Patrikhane ve Ermeni kurulu?lar?na teslim ediliyordu. Kas?m 1918 sonlar?na ait konuyla ilgili bir gazete haberi ?u ?ekildedir: "Nezdinde etfal-i yetime bulunanlar?n bir cetvelinin tanzim lüzumu Polis Müdüriyeti taraf?ndan Patrikhane'ye bildirilmi? idi. ?imdilik Patrikhane taraf?ndan üç yetim için bir cetvel gönderilmi?tir. Nerede etfal-i yetime bulundu?una dair malumat al?nd?kça Patrikhane'den laz?m gelen cetveller makam-? aidine takdim edilecektir. Ermeni gazeteleri Patrikhane taraf?ndan bu babda icab-? icra olundu?u cihetle hükümetçe dahi nereye yetim teslim edilmi? ise oralardan bir cetvel talep edilmesi laz?mgeldi?ini yaz?yorlar. Rivayete göre Enver Pa?a'n?n Küçük Çekmece'deki çiftli?inde elli kadar yetim bulunuyormu?."[29]

Haberde Polis Müdüriyeti'nin, Ermeni cemaatinden konuyla ilgili taleplerini yerine getirmek ve iadeyi kolayla?t?rmak için, var oldu?u iddia edilen çocuklarla ilgili liste talep etti?i ve 28 Kas?m 1918 tarihine kadar Patrikhane'den sadece üç ki?ilik bir liste gönderildi?i belirtilmektedir. Tespitler gerçekle?tikçe listelerin ula?t?r?laca?? da ilave edilmektedir. Haberde Ermeni gazetelerinin Patrikhane'nin d???nda hükümetin nerelere yetim teslim etmi? ise oralardan da liste istemesi gerekti?ini yazd?klar?, rivayete göre Enver Pa?a'n?n çiftli?inde elli kadar yetim bulundu?u da belirtilmektedir. Haberden anla??lan ?udur: Her?eyden önce ?stanbul'da aileler yan?nda binlerce Ermeni çocu?u yoktur. Böyle oldu?unu Ermeni cemaati de bilmektedir. Ama Enver Pa?a çiftli?indeki yetimler gibi rivayete dayanan çarp?c? haberlerle kamuoyu sindirilmeye çal???lm??t?r. Nitekim bu tarihten sonraki hiçbir gazete haberinde veya ar?iv belgesinde bu rivayeti do?rulayan bilgi yer almam??t?r.

?tilaf güçlerinin Türk evlerinden zorla çocuk toplamas? Mütareke'nin ba?lar?ndan itibaren görülen olaylardand?r. 24 Aral?k 1918 tarihli olup, Dahiliye Nezareti'nden Hariciye Nezareti'ne gönderilen ve 8 Ocak 1919 tarihinde de bir ek yaz?yla tamamlanan ve eklerinde listeler bulunan yaz?n?n ilkinde, Bak?rköy'deki Müslüman evlerinden al?nan k?zlar?n isimlerini, say?lar?n?, kimler taraf?ndan al?nd?klar?n?, kaç tanesinin veli veya vasilerine iade edildi?ini içeren ve ?stanbul Polis Müdürlü?ü taraf?ndan düzenlenen listelerin yer ald??? belirtilmektedir. ?lk yaz?ya ek olarak kaleme al?nan 8 Ocak 1919 tarihlisinde ise, Ermeni k?z ve çocuklar? hakk?nda ?imdiye kadar yap?lan i?lemleri içeren ve ?stanbul Polis Müdüriyeti taraf?ndan haz?rlanan üç ayr? listenin sunuldu?u belirtilmektedir[30]. Yaz?lar?n ekinde yer alan iki liste bulunmaktad?r. Bu listelerden birincisinde 18 k?z veya kad?n?n durumu belirtilmektedir. Bunlardan 6 tanesinin Ermeni 1 tanesinin Rum oldu?u belirtilmektedir. Ermeni k?zlardan 4 tanesi yak?nlar?na, Patrikhane'ye veya emniyete teslim edilmi?tir. 1 tanesi bar?nd??? evden kaçm??, bir tanesi de Müslüman olup evlendi?i ve ba?ka bir yere gitti?i Ermeni cemaatine bildirilmi?tir. Rum k?z? ise ni?anl?s?na teslim edilmi?tir. Listede bulunan 9 k?z ise zorla Ermeni ve Frans?z askerleri taraf?ndan evlerinden al?nm??larsa da Müslüman olduklar? tespit edildikten sonra geri iade edilmi?lerdir. Fakat Müslüman oldu?u iddia edilen listedeki 2 k?z çocu?unun hâlâ Ermeni Patrikhanesi'nde oldu?u belirtilmektedir. Listede zaman zaman k?z çocuklar?n?n bulunduklar? evlerden Ermeniler ve Frans?z askerleri taraf?ndan zorla al?nd?klar? vurgulanm??t?r[31]. ?kinci listede 23 çocu?un ismi bulunmaktad?r. Bunlar?n 22'si Patrikhane veya yak?nlar?na teslim edilmi?tir. Teslim edilenlerden birisinin Bebek'teki yetimhaneden gönderildi?i ve Ermenili?i ?üpheli görülmekle beraber, incelemede Ermeni oldu?unun anla??ld??? belirtilmektedir. 23. çocu?un Müslüman oldu?u belirtildi?i için halen himayesinde bulundu?u ailenin yan?nda oldu?u ve incelemesinin sürdü?ü belirtilmektedir[32].

16 Ocak 1919 tarihinde Emniyet-i Umumiye Müdüriyeti'nin bas?nda yer alan bildirisinde, ?stanbul'da baz? aile, ?ah?s ve yetimhanelerde Ermeni çocuklar?n?n bulundu?unun güvenlik güçlerince haber al?nd???, kimlerin yan?nda Ermeni çocu?u var ise bir hafta içinde polis merkezine teslim etmeleri gerekti?i, evlerin aranmas? s?ras?nda kimlerin yan?nda bu kabil çocuklar bulunursa ?iddetle cezaland?r?lacaklar? ve bu kabil ihbar ve ?ikâyetlerin Polis Müdüriyet-i Umumiyesi'ne yap?lmas? gerekti?i duyurulmu?tur[33]. Dâhiliye Nezareti de 18 Ocak'ta Ermeni yetimlerinin Ermeni cemaati bulunan yerlerde cemaate teslimini, olmayan yerlerde ise resmi makamlar taraf?ndan emniyet alt?na al?nmas?n? istemi?tir[34].

?ngiliz Yüksek Komiserli?inden Amiral Webb, Dahiliye ile Hariciye aras?ndaki bu yaz??madan k?sa bir süre sonra, 19 Ocak 1919'da, ?ngiliz d??i?leri görevlilerinden Ronald Graham'a yazd??? mektupta, "hapishanelerden istedikleri Rum ve Ermenileri serbest b?rakt?klar?n?, Ermeni k?z ve kad?nlar?n? Türk evlerinden diledikleri gibi kurtard?klar?n?, istedikleri her ?eye el koyduklar?n?" belirtmektedir[35]. Amiral Webb'in 1 Mart 1919'da Milne'e gönderdi?i yaz?da konunun geldi?i nokta ve yorumlar? ?u ?ekilde yer al?yor:

"Bugünün ?artlar? alt?nda bunlar?n (yani Ermeni kad?n, k?z ve çocuklar?n?n) kurtar?lmalar? için do?rudan do?ruya faaliyette bulunulmamas?n?n muvaf?k olaca?? fikrindeyim. Son haftalar zarf?nda elde edilen tecrübe göstermi?tir ki, mesele tehlikelerle doludur ve acele hareket faydal? olmaktan ziyade belki de zararl? olabilir. Umumiyetle tatbik edilecek olan i?bu hareket hatt?n?n, yard?m ricasiyle Britanya subaylar?na yap?lan müstacel ba?vurmalarla bunlar?n resmi makamca adalet ve insanl?k ad?na teyidi gibi müstesna hallerde engelleyici bir rol oynayaca??n? dü?ünmemekteyim. Burada, ?stanbul'da ?artlar?n harekete geçmeye müsaade etti?i zamanlarda 1300'den fazla Ermeni çocu?unun Müslüman evlerinden kurtar?lmas?na muvaffak oldum."[36]

Webb'in konuyu tehlikelerle dolu olarak görmesi dikkat çekicidir. Ayr?ca Mütareke'nin imzalanmas?ndan sonraki 4 ay içinde 1300'den fazla Ermeni çocu?unu kurtard???n? söylemesi de dikkat çekici ve meselenin boyutlar?n? gösterir niteliktedir.

Dahiliye Nezareti 22 Ocak 1919 tarihinde bütün vilayet ve sancaklara gönderdi?i bir telgrafla, "?slam aileleriyle müessesat-? resmiye ve hususiyede bulunan Ermeni eytamiyle k?z ve kad?nlar?n derhal veli veya cemaatlerine teslimleri ve bulunmad??? takdirde hükümetçe taht-? muhafazaya al?narak ia?e ve ibatelerinin temini"ni istemi?tir[37].

?stanbul Polis Müdüriyetinin 23 Ocak 1919 tarihinde bas?nda yer alan bildirisi, uygulaman?n yaratt??? sorunlar bak?mdan da dikkat çekicidir. Bildiride, "?stanbul ve mülhakat?nda baz? zevat?n yanlar?nda bulunan Ermeni k?z ve çocuklar?n?n Patrikhane'den firar ile daha önce kald?klar? evlere gittikleri ihbar edilmekte oldu?undan bu gibi firar eden k?z ve çocuklar?n katiyyen kabul edilmemeleri" istenmektedir[38]. Bildiri, Müslüman çocuklar?n?n da Ermeni çocu?u olarak topland???n?, f?rsat bulanlar?n kaçarak himayesinde bulunduklar? ailelere geri döndüklerini üstü kapal? olarak ifade etmektedir. Bu durum, Türk çocuklar?n?n Ermenile?tirilmesi sürecini bir sivil olarak gözlemleyen, Dr. C. Refik'in konuyla ilgili yaz?lar?nda da örneklendirilmektedir[39]. Ayr?ca 20 ?ubat 1919 tarihli Dahiliye Nezareti'nin bir yaz?s?nda, akrabalar?na veya cemaatlerine teslim edilmekte olan gayr-? müslim çocuklar?n yan?s?ra Müslüman yetim çocuklar?n da gayr-? müslim zannedilerek Hristiyanlar?n eline geçmesine meydan verilmemesi istenmektedir[40]. Herhalde Dahiliye yetkilileri münferit olmayan bir durumla kar?? kar??ya bulunmu? olmal?lar ki böyle bir belge düzenleme ihtiyac?n? hissetmi?lerdir. Münferit bir olay?n bu gibi uyar?lar içeren belge düzenlenmesine yol açmayaca?? aç?kt?r.

Konuya Celal Bayar'?n hat?ralar?nda ?u ?ekilde yer verildi?i görülmektedir: "Mütareke devrinde ?tilaf Devletleri mümessilleri ?stanbul'da çal??maya ba?lad?klar? s?rada Ermeni komitecileri, bir çok Ermeni çocu?unun zorla dinlerinin de?i?tirildi?i ve Türkler yan?nda kald??? iddias? ile i?e ba?lam??lard?. ?stanbul'daki ?tilaf Devletleri polisi de bu meseleye kar??t?. Esasen i?gal kuvvetlerinin hizmetinde bir çok Ermeni zab?ta memuru vard?. Bunlar i?i o kadar büyüttüler ve ileri götürdüler ki, karagözlü ve biraz esmer Türk çocuklar? için soka?a ç?kmak adeta tehlikeli olmu?tu. Gözlerine kestirdiklerini al?p götürüyorlard?. Kayseri'den ?stanbul'a babalar? sava?ta ?ehit olmu? 339 Müslüman yetimi gönderilmi?ti. Hepsinin hüviyetleri malûmdu. Ermeniler zavall?lar? Haydarpa?a ?stasyonu'ndan al?p nümayi?le Beyo?lu Bal?kpazar? Kilisesi'ne götürdüler. Bunlardan ancak 165'i geri al?nabildi. Osmanl? Hükümeti, ?tilâf zab?tas?n?n i?lerine kar???lmamas?n? emretti?i için, resmen ses ç?karan yoktu. Gün geçtikçe müzminle?en bu haller kar??s?nda Türkler üzüntü içindeydi. Türk bas?n?, bu üzüntüye f?rsat buldukça tercüman oluyordu."[41]

Celal Bayar ?ngiliz Yüksek Komiseri Deeds'in emriyle gazetelerde Ermeni meselesine ili?kin yaz? yay?mlanmas?n?n yasakland???n? belirtmektedir. Türk çocuklar?n?n Ermenile?tirilmesi faaliyetlerinin ?stanbul'la s?n?rl? olmad???n? belirten Bayar konuyla ilgili ?zmir'de ?ahit oldu?u olaylar? ?öyle anlat?yor:

 "Memleketin birçok yerinde oldu?u gibi ?zmir'de de bu çe?it vakalar oldu. Birkaç arkada?la Beyler Soka??'ndaki büromuzda toplant? halinde idik. Jandarma Yarbay? Muhittin Bey'in say?n e?i ans?z?n içeri girdi. "Gûyâ milletle ilgilisiniz, d??ar?da neler oluyor haberiniz bile yok" tekdiri ile söze ba?lad?. Temiz kalpli han?m? tan?yorduk, hürmetle dinledik: "Vali Nurettin Pa?a'dan geliyorum, o da âciz, o da zavall?, derdimi dinlemekten bile çekiniyor, bu ne hâl yarabbi!" diye gözya?? döküyordu. Mesele ?u idi: Ailenin çocu?u olmad??? için evlatl?k al?rlar, büyütürler, terbiye edip evlendirirlerdi. Bu tarzda bir hayli hay?rlar? vard?. Do?u vilayetlerinde bulunduklar? zaman usulüne göre kimsesiz, ya??z bir yavruyu evlatl?k edinmi?lerdi. Ermeni ihtilalcileri bu yavrunun annesini, babas?n? öldürmü?ler, kendisi de bu arada bir küp içine saklanmak suretiyle hayat?n? kurtarm??t?. Ailesini, dinini biliyor, faciay? bütün deh?eti ile hat?rlay?p anlat?yordu. Anadan babadan tam Türk Müslüman bir ailenin evlad? oldu?una ?üphe yoktu. ??te bu çocu?u, Ermenidir diye, Ermeni papazlar?n?n idare etti?i kampa teslim etmi?lerdi. Han?m derdini anlatmak için kap? kap? dola??yordu. Türk aileler yan?nda kalm?? Ermeni çocuklar? da vard?. Bunlar? resmi bir ilanla toplamak mümkündü. Nitekim tan?d???m bir aile kimsesiz iki ermeni k?z?n? muhafaza etmi?, mesele bu ?ekli al?nca her bak?mdan s?hhat ve ?ereflerinin korundu?unu doktor raporiyle tesvik ettikten sonra çocuklar? ilgili makamlara teslim etmi?ti. Bu da gösteriyordu ki izzeti nefse dokunacak ?iddetli tedbir almaya, k?r?c? hareketlerde bulunmaya ihtiyaç yoktu. Yaln?z bu kadar m?? Bunlar? dü?ünecek, yapacak ve yapt?racak bir hükümet de yoktu.[42]"

Pierre Loti, Ermeni yetimhaneleriyle u?ra?an bir Ermeni kad?ndan dinlenen ?u bilgiyi naklediyor: "Her yerde, Türk ailelerde bulunan ve bulunabilecek Ermeni çocuklar? geri al?nmak üzere arand?. Abdülhamit'in o?lu olan prenslerden birinin hareminde genç bir k?z ortaya ç?kar?ld?. Geri istenmeye gidildi ve o hemen gitmesi için serbest b?rak?ld?. On be? ya??ndayd? ve prense on ya??ndayken getirilmi?ti. Ona her zaman mükemmel davran?ld?. Hristiyan ismi olan, "Isabelle" ismini hep muhafaza etti. Ona din de?i?tirmesi için hiç bask? uygulanmad?."[43] Hem Bayar'?n hat?ralar?nda ve hem de P. Loti'nin naklettiklerinden anla??ld??? kadar?yla, Ermeni yetimlerinin iade edilmesi talebine kar?? bir direni? olmad??? aç?kt?r. Olmas? da beklenmemelidir veya olsa bile münferit bir olay olarak de?erlendirilmelidir. ?tilaf güçlerinin kontrolünde olup, her türlü keyfi uygulaman?n yap?ld??? bir yerde, insanlar?n böyle bir uygulamaya direnmesi anlams?z oldu?u gibi, kendileri aç?s?ndan da tehlikelidir.

Konunun hangi boyutlara ula?t???n? ve idarenin acizli?ini gösteren bir belge de 6 Nisan 1919 tarihinde Polis Müdir-i Umumisi Halil imzas?yla Dahiliye Nezareti'ne gönderilmi?tir. Belge ile, Müslüman evlerinden zorla al?nan k?zlar?n ne Patrikhane'den ne de Ermeni yetimhanelerinden geri al?namad???, isim ve adres vererek belirtildikten sonra, bu sebeplerden dolay? çocuklar?n Polis Müdürlü?ü'ne getirilmesinin sa?lanmas? talep edilmektedir. Belgenin metni ?u ?ekildedir:[44]

"Dahiliye Nezareti'ne

Devletlû Efendim Hazretleri

Tevarih-i muhtelifede baz? Ermeniler taraf?ndan ?slam hanelerinden cebren al?nan çocuklardan komisyonca tedkik edilmek üzere izamlar? hususunun laz?m gelenlere evamir-i laz?me itas? mükerreren ve tahriren Ermeni Patrikhanesi'ne i?ar-? keyfiyet edilmi? ise de aradan iki ay? mütecaviz bir müddet mürur eyledi?i halde cevap ita k?l?nmad??? gibi eytamhanelere müracaat eden memurin-i zab?taya da k?zlar?n tesliminden imtina edilmekte oldu?u ve ezcümle on gün mukaddem Arnavutköyü'nde Binba?? Süleyman Bey nezdinden al?nan bir k?z ile Üsküdar'da Ba?larba??'nda Doktor Kâmil ve Ortaköy'de Mübayaat Komisyonu Reisi ?ekip ve Makriköyü'nde Muhaf?z Bölük Kumandan? Mülaz?m Mehmed Nuri Efendi'den cebren al?nan ve milliyetleri me?kûk ve ?slam olduklar? iddia edilmekte bulunan k?zlar hakk?nda Patrikhane nezdinde yap?lan te?ebbüsat gayr-? müsmir kalm?? oldu?undan bu babda mukaddema ahz ve telakki edilen evamir-i aliyye-i nezaretpenahilerine terfik-i hareket edilememekte bulunuldu?undan ?slam olan eytam?n da Ermeni milliyet ve cemaatine mensup k?l?nmalar? melhuz ve muhtemel olup bu hale meydan kalmamak üzere salifülarz çocuklar?n bera-y? tedkik müdüriyet-i umumiyeye izamlar? hususunun icab edenlere i?ar-? keyfiyete müsaade buyurulmas? arz olunur. Ol babda emr ü ferman hazret-i menlehülemrindir. 6 Nisan sene 335

Polis Müdir-i Umumisi Halil"

Halil Bey'den ald??? bu yaz? üzerine, dönemin Dahiliye Naz?r? Mehmed Ali Bey, konuyu 13 Nisan 1919 tarihinde aynen Adliye ve Mezahib Naz?r? S?dk? Bey'e yazm?? ve bu konuda Patrikhane'ye tekrar tebligat ve gere?inin yap?lmas?n? talep etmi?tir[45]. Adliye Nezareti bu yaz?ya ancak 7 May?s 1919 tarihinde cevap vermi?tir. Bu zaman zarf?nda Polis Müdir-i Umumisi Halil, 28 Nisan'da konunun vahim boyutlar?n? -"mahrem ve müstacel" kay?tl?- detayl? bir raporla Dahiliye Nezareti'ne bildirmi?tir. Raporun metni ?u ?ekildedir:

"Dahiliye Nezareti'ne

Devletlû Efendim Hazretleri

Evvelce arz olundu?u üzere Ermeni eytam?n?n ?unun bunun taraf?ndan sûret-i himayesi hakk?nda mahsûs olan yolsuzluklar bir müddetten beri daha had bir tarzda vukua gelmekte ezcümle hüviyetleri münaza'-fih olan baz? Ermeni eytam?n?n tezahür-i milliyetleri hakk?ndaki tahkikat?n icras?na de?in iskân ve ia?eleri z?mn?nda Amerikal? ve Türk ve Ermeni olmak üzere üç kad?ndan mürekkeb bir heyet te?kil etmi? ve bunlar?n nezareti taht?nda bir hane ihzar ve icar edildi?inden bahisle Ermeni eytam?n? bera-y? teslim ?slam hanelerinden Osmanl? polislerine müracaata lüzum görülmeksizin Düvel-i ?tilafiye polislerinin muavenetiyle be bir suret-i mütecebbiranede cem ile henüz müdüriyet-i acizice mezkûr hanenin nerede ve kimlerin taht-? idaresiyle ne gibi bir maksatla te?ekkül etti?i meçhul bulunan mahal-i mezkur nam?na Patrikhane'ye ait Ermeni darüleytam?na nakl edilmekte bulunmu?tur. Buna remil olmak üzere ?slam Kad?nlar? Çal??d?rma Cemiyet-i ?slamiyesi'nin kuyuduyla müsbit oldu?u üzere Gavli(?) ve Cemile isminde iki k?z o suretle al?nm?? ve Çengelköy'de Kuyumcu soka??nda yirmi alt? numaral? hanede Yüzba?? Abidin Bey'in ailesinden Nimet nam?nda bir ?slam k?z? dahi cebren al?narak mukaddema Patrikhane'de üç gün kald?ktan sonra ?slamiyeti tahakkuk etmesiyle ailesine teslim edilmi? ise de mezbure yine Ermeniler taraf?ndan kaç?r?lm?? ve Üsküdar'da Papas Hamayak Efendi taraf?ndan al?nan Kürd Güri nam?ndaki k?z?n dahi ?slamiyeti muhakkak bulunmu? ve ?htiyat Küçük Zabit Mektebi'nde bir karda?? da mevcud olmas? hasebiyle bera-y? muvacehe müdüriyete iadesi için Ermeni Patrikhanesi nezdinde müdüriyet-i acizinin vukuubulan te?ebbüs ve mesaisi de akim kalm??t?r. Patrikhane'nin münhas?ran Ermeni eytam? için çal??mas? esas vezaifinden iken bu meyanda keyfiyetin Kürd ?slam çocuklar?yla Rumeli'den hicret eden ahali-i ?slamiye'nin bir mahalden getirmi? olduklar? baz? s?byana da te?mil etmekde bulunmu?tur. Evvela zikr olunan hane ve heyet-i idaresinin keyfiyet-i te?ekkülü ve müdahalât-? vak?aya mahiyet-i mezuniyeti hakk?nda canib-i hükümetten hiçbir müsaade al?nmam?? ve bu gibi namus ve hukuk-? diniye-i ammeye taalluk ve tesir eden ahvalde yanl??l?k vukua gelmemesi için esasen vazifedar olan memurin ve devair-i hükümet-i resmiyenin tavassutu noktas?na ehemmiyet verilmeyerek Düvel-i ?tilafiye mümessillerinin baz?lar?na birer suretle hulûl ve bunlar? bittavassut istihsaline muvaffak olduklar? vesikalara istinaden baz? co?kun Ermeni gençlerinin mesken ve tesettür-i nisvana müteall?k hukuku gözetmeyerek istedikleri yerlere bîperva girerek ve hiçbir itiraz ve müdafaay? dinlemeyerek iddia ve zehab-? mücerredle ?slam çocuklar?n? toplamalar? ve Patrikhane'nin vâsi mikyasda hodbehod tedabir ve tertibat? me?ruaya giri?erek hissiyat-? ?slamiyeyi rencide edecek surette Kürd k?zlar?ndan ve sair milel-i ?slamiyeye mensub çocuklardan imal-i nüfuz ile edille-i laz?meye müstenid olmayarak istediklerini al?p ihtifa ettirmekteki harekat? ehemmiyetle nazar-? dikkati câlib bulunmu? ve hatta muamelat-? vakadan pek müteessir görünen ?slam mü?tekileri müdüriyet-i aciziye mütevaliyen müracaatla kendilerine ait ?slam çocuklar?ndan Ermeni add? bahanesiyle mahrumiyetlerine mani olacak tedabir-i âdilenin ittihaz? için bast-? ?ikayet ve intizar-? muaddelet etmekte bulunduklar? gibi bu gibi müteesirlerin sevk-i yeis ile bazen bir araya gelüb çocuklar?n?n a??r?ld?klar? mahallere cebren dühul ve istirdad-? evlad azim ve tasavvur-? katiyesinde bulunduklar? mevsuken his ve istihbarat k?l?nm??t?r. Zab?taca icabat-? zab?taya tamamiyle tevessül edilmek tabii ise de mesele-i mezkûrenin beynel-?slam tesirat-? müstevliyesi acilen nazar-? dikkate al?nmak vücubu da derkâr idü?ünden badema al?nacak çocuklar?n her halde Osmanl? zab?tas?na izahat-? kâfiye itas?ndan sonra icra k?l?nacak tahkikat-? mevsuka neticesinde al?n?p Ermeniler'e iadesi laz?m gelen k?sm?n?n keyfiyet-i istirdad ve tesliminde gayr-? mesul ellerin zinhar kar??t?r?lmay?p münhas?ran polis idaresinin tavassut edilmesi ve münazaal? olup hüviyet-i katiyeleri anla??lmadan al?nm?? olan salifülarz çocuklarla Ermenilikle katiyen alakas? olmad??? tehcirden mukaddem her güna tezvirden azade mübrez nüfus tezkeresiyle sabit olan Ümm-i Sinan Dergah? ?eyhi Nureddin Efendi'den al?nan Akile Cenan ve Ortaköy'de Doktor Necib Bey'in hanesinden do?rudan do?ruya ve suret-i cebriyede hanesine dühul suretiyle al?nan Kevser nam çocuklar?n da tetkikat-? laz?meleri ikmal ve intac olunmak için Polis idaresine iade ettirilmeleri ve binnetice vukuu melhuz olan fenal?klara meydan verilmemek üzere bu hususta Patrikhane ile hükümet aras?nda müsteniden icra k?l?nacak tahkikat ve tetkikata göre hal-i keyfiyet edilmek üzere münasib bir karar ve usul ittihaz? ve bu meyanda Düvel-i ?tilafiye zab?ta ve polislerinin salifülarz co?kun Ermeni gençlerinin i?e müdahale ettirilmemeleri için Düvel-i ?tilafiye mümessilleri nezdinde te?ebbüsat-? ciddiyede bulunulmas? lüzumu kemal-i ehemmiyetle arz olunur. Ol babda emr ü ferman hazret-i menlehülemrindir. Fi 28 Nisan sene 335

Polis Müdir-i Umumisi Halil"[46]

Adliye Nezareti'nin, Dahiliye'nin 13 Nisan tarihli yaz?s?na ancak 7 May?s 1919 tarihinde cevap vermesinin sebebi, Polis Müdüriyeti'nin 28 Nisan tarihli bu raporundan sonra, konuya "tarafs?z ev" formülüyle çözüm bulunmaya çal???lm?? olmas?d?r. Nitekim geciken cevapta, 13 Nisan tarihli yaz?n?n d???nda, "Ortaköy'de mukim ?psala kaymakam-? sab?k? Refik Bey'in hanesinden kaç?r?lan alt? ya??nda bir k?z?n ?psala ve kurâs?nda ?slam biraderleri bulundu?u anla??ld???ndan ve evvelce Üsküdar'da Papas Hamayak Efendi'ye tevdi olunan di?er bir k?z?n dahi Küçük Zabit ?htiyat Mektebinde Muhiddin Efendi'nin hem?iresi oldu?u iddia edildi?inden bahisle bunlar?n da lüzum-? iadesi müdüriyet-i mümaileyhadan ba?kaca bildirilmesine mebni" Ermeni Patrikhanesine gerekli tebligat?n yap?ld??? ve verilen cevapta "mezkûr çocuklar?n Ermeni olduklar? temhiriyle sabit ?slamiyetleri iddias?nda ?srar gösterilir ise ahiren nezaret-i celile-i asafanelerinin emr ü malûmatiyle te?kil olunan Bîtarafhane'de keyfiyetin bittedkik iddia-y? vaka isbat edilemedi?i takdirde müddeî ve muhbirlerinin lüzum-? tecziyesi dermeyan olunmu? ve esna-y? tehcirde ?slam hanelerine al?nan Ermeni kad?n ve k?zlar?yle eytam?n?n iadelerini Patrikhaneye sebk eden mevaid hilaf?nda vukuubulan baz? ahval ve muamelattan ?ikayetle bir müddet-i muayyene zarf?nda Patrikhaneye teslim olunmay?p da bilahare meydana ç?kar?lanlardan dolay? alâkadarân? haklar?nda tayin ve tertib-i mücazat olunmas? istida k?l?nm?? olmakla ve mevzuubahs edilen çocuklar?n milliyetleri tedkik edilmek üzere bir an evvel gönderilmeleri lüzumu tekiden ve cevaben Patrikli?e i?ar k?l?nmakla münderecat-? takrire göre ahval-i mü?tekâbihan?n bittahkik ifa-y? mukteziyat? mütevakk?f-? rey-i âli-i nezaretpenahileridir" denilmektedir[47].

Adliye Nezareti'nin bu yaz?s?nda konunun Patrikhaneye yaz?ld??? belirtildikten sonra Patrikhaneden al?nan yaz?n?n içeri?i de özetlenmektedir. Buna göre Patrikhane yeni kurulan Bîtarafhane'de bu çocuklar?n durumunun incelenece?ini, iddialar?n? ispat edemeyenlerin ve Ermeni kad?n ve k?zlar?n? evlerinde bar?nd?rd??? halde bunlar? zaman?nda Patrikhane'ye teslim etmedi?i tespit edilenlerin cezaland?r?lmas?n? talep etmektedir. Adliye Nezareti bu yaz? üzerine Patrikhane'ye tekrar çocuklar?n milliyetlerinin incelenmesi gerekti?i yolunda bir yaz? yaz?ld???n? bildirmekte ve Patrikhane'nin yaz?s?na göre ?ikayetçilerin de durumunun incelenmesiyle ilgili takdirin Dahiliye'ye ait oldu?unu belirtmektedir. Adliye Nezareti'nin bu yaz?s? üzerine, Dahiliye Naz?r? Mehmed Ali Bey 14 May?s 1919 tarihinde ?stanbul Polis Müdir-i Umumisi Halil Bey'e bir yaz? göndererek, konuyla ilgili giri?imleri özetlemi? ve sonunda ?ikayetçi olanlar hakk?nda gerekli tahkikat?n yap?lmas? ve neticesinin bildirilmesini istemi?tir[48].

Ermeni ve ?tilaf güçlerinin Müslüman aileler nezdinde bulunan Ermeni çocuklar?n? toplamak bahanesiyle Türk çocuklar?n? da zorla bulunduklar? ailelerden koparmalar?, her türlü bask?ya ve sansüre ra?men bas?na da yans?m??t?r. 2 May?s 1919 tarihli bir haber aynen ?öyledir:[49] "?stanbul'da te?kil bir kumpanyan?n, Ermeni olduklar? bahanesiyle aileler nezdindeki Müslüman hizmetçi ve evlatl?klar?, gerek Patrikhane vas?tas?yla gerek cebren kaç?rd?klar? anla??lm?? oldu?undan, bunlar hakk?nda takibat icra edilmektedir." Bu küçük haberde sözü edilen kumpanyan?n, ?ngiliz Yüksek Komiserli?i destekli Ermenilerden olu?turulan çocuk toplama gruplar? oldu?unu anlamak zor de?ildir. Ertesi gün yay?nlanan ba?ka bir haberde, Ermeni Patrikhanesi’nde Ermeni diye Müslüman evlerinden toplanm?? birçok Müslüman k?z bulundu?u, bunlardan birinin de Yüzba?? Abidin Bey’in evinden al?n?p üç gün tutulduktan sonra iade elden Nimet adl? bir k?z oldu?u belirtilmekteydi[50]. Çocuk toplama gruplar?n?n bas?na yans?yan faaliyetleri kar??s?nda, yetkili makamlar?n fazla bir ?ey yapamad?klar? ve ancak bu mekanizmaya me?ruiyet kazand?r?c? bir çözüm kabul edilebilecek olan, "Bîtarafhâne" veya "bitaraf ev" dedikleri kurulu?u olu?turduklar? anla??lmaktad?r. Nitekim, bu haberlerden dört-be? gün sonra yay?nlanan konuyla ilgili ba?ka bir haber bunun göstergesi olmal?d?r. 7 May?s 1919 tarihli "Bîtaraf Ev" ba?l?kl? haber ?u ?ekildedir:[51]

"Baz? Ermeniler alelade bir ?üphe üzerine ?slam evlerine girerek birtak?m çocuklar? Patrikhaneye götürmeye k?yam ettikleri malûmdur. Bu münasebetsizli?e mâni olmak üzere Polis Müdüriyeti taraf?ndan güzel bir karar ittihaz edilmi?, bu karar?n tatbikine de ba?lanm??t?r. ?öyle ki: milliyetinden ?üphe edilen etfal, Ni?anta??'nda kü?ad edilen bîtaraf eve gönderilecek ve burada üç kad?ndan mürekkep bir heyet taraf?ndan birkaç gün taht-? mü?ahedede bulundurulacakt?r. Neticede çocu?un Ermeni oldu?u tebeyyün ederse Patrikhaneye verilecek, aksi halde ailesine teslim edilecektir. Heyet erkân?ndan birisi efaz?l-? nisvan?m?zdan Nezihe Han?mefendi'dir ki bu vazifeyi fahriyen deruhte eylemi?tir. Heyetten mada çocuklara bakmak üzere üç ki?i tavzif edilmi?tir. Bîtaraf evin masraf? Dâhiliye Nezareti'nce tesviye edilecektir."

Haberin ilk bak??ta olumsuzluk içermedi?i dü?ünülebilir. Fakat haberde verilen bilgilerin uygulamada nas?l ürkütücü boyutlara ula?t???n? tahmin etmek zor de?ildir. Çünkü bütün Türk aileler nezdinde himaye edilen veya evlatl?k al?nm?? olan çocuklar?n pervas?zca toplanmas? ve bu çarktan geçirilmesi ihtimali söz konusudur. Nitekim Dâhiliye Nezareti sorunun çözümünde çaresizli?e dü?mü? olmal? ki konuyu Hariciye Nezareti'ne yazarak, ?tilaf Devletleri temsilcilerinin bu olaylara ba?vuranlar? himaye etmemelerinin sa?lanmas?n? istemektedir. Dahiliye'nin konuyla ilgili yaz?s? ?u ?ekildedir:

"Dahiliye Nezareti Kalem-i Mahsus Müdüriyeti

Hariciye Nezareti Celilesi Cenab-? Alisine

6 May?s Sene 335

Hüviyetleri münaza-fih olan baz? Ermeni etfalin tayin-i milliyetleri hakk?ndaki tahkikat?n hitam?na kadar iskan ve ia?eleri için Amerikal? Türk ve Ermeni olarak üç kad?ndan mürekkeben bir heyet te?ekkül ederek Osmanl? polislere malumat verilmeksizin Düvel-i ?tilafiye polislerinin muavenetiyle bu kabil eytam?n ?slam hanelerinden cebren al?nmakta ve kimlerin idaresinde ne gibi bir maksatla teessüs etti?i polisçe meçhul bulunan Bîtarafhaneye ait Ermeni darüleytam?na sevk olunmakta bulundu?undan ve ?tilaf mümessillerinden ald?klar? vesikalara istinaden bir tak?m co?kun Ermeni gençlerinin tesettür-i nisvana ait hukuku tan?mayarak cebren ?slam hanelerine dühul ile ebeveyni malum ve berhayat olan ?slam k?zlar?n? bile almakta olduklar?ndan ve bu gibi ?slam k?zlar?n?n ebeveynlerine teslimi hakk?nda Bîtarafhaneye vukuubulan tebligat ve müracaatdan semere has?l olmad???ndan ve bu suretle Bîtarafhaneye götürülen ?slam k?zlar?n?n mensubini birle?erek baz? çocuklar?n a??r?ld?klar? mahallere dühul ve bunlar? istirdad azim-i katisinde bulunacaklar? hissedildi?inden ve hangi ailelerden kaç ?slam çocu?unun elyevm bu suretle a??r?ld???ndan bahis ile bu babda bir karar-? kati ittihaz? Düvel-i ?tilafiye mümessillerine de tebligat-? laz?me ifas? lüzumunu mutazamm?n Polis Müdüriyet-i Umumiyesinden al?nan tezkerenin sureti leffen takdim k?l?nd?. Hissiyat-? milliye ve diniyeyi tehyic ve rencide eden ve ?slam çocuklar?n bile suret-i cebriyede Patrikhaneye götürülerek tanassur ettirilmesini intac harekat?n katiyyen izale hem nokta-i nazardan ehem ve elzem bulunmas?na ve Polis Müdüriyetinin suret-i i?ar?na nazaran milliyeti me?kuk olan çocuklar için yap?lacak tahkikat esnas?nda mabettatbik olmak ve Bîtarafhaneye götürülmü? olan Müslüman çocuklar? tahlis edilmek üzere bir karar ittihaz? ve Düvel-i ?tilafiye zab?tasiyle polislerinin Ermenilerin bu harekat-? .... ve kanun-?ikenânelerine alet-i te?vik ve tahrik olmamalar? esbab?n?n da taht-? temine al?nmas? ve neticeden nezaret-i aciziye malumat ita buyurulmas? kemal-i ehemmiyetle temenni olunur. Ol babda."[52]

28 Nisan tarihli raporla konunun vahim boyutlar?n? ortaya koyan Polis Müdüriyeti, tarafs?z evin olu?turulmas?ndan sonra, hemen hiçbir ?eyin de?i?medi?inin örneklerle anlat?ld??? bir rapor daha haz?rlam??t?r. Polis Müdüriyeti bu raporu 22 May?s 1919 tarihinde Dahiliye'ye sunmu? ve tekrar yard?m istemek zorunda kalm??t?r. Raporun metni ?u ?ekildedir:

"Dahiliye Nezaret-i Celilesi'ne

Devletlû Efendim Hazretleri

Ermeni tehciri hadisat-? fecias? netayicinden olarak acz ve naçari içinde kalan baz? Ermeni çocuklar? mezkur hadisatla alakadar olmamak ve s?rf hasisa-i muavenet ve insaniyetle mütehassis olan ?slam aileleri taraf?ndan himaye ile al?narak Harb-i Umumi nihayetine kadar muhafaza olunmu? ve Mütarekeyi müteakip emr-i âli-i nezaretpenahilerine tevfikan mensup olduklar? cemaat rüesas?na tevdii ve teslimlerine ibtidar olunmu? idi. Bidayet emirde milliyetleri me?kuk ve mütereddid olan eytam?n tayin-i ?ahsiyetleri için Birinci ?ubeye Ermeni Patrikhanesi taraf?ndan izam edilmi? bir memur hüsn-i kabul edilerek selahiyetdar memurin-i resmiye muvacehesinde evrak-? müsbiteleri tedkik ve vesaik-i müsbiteleri olmayanlar hakk?nda ?uhud-? mutebere istima' ve bu misillu delail-i vesaikden mahrum olanlar hakk?nda da meskut reisleri olan vilayetten ba-telgraf istilam-? keyfiyete müsareat olunarak nez'-i ihtilafane ve tesviye-i mesaile çal???lmakta idi. Halbuki memurin-i resmiyemizin her türlü hüsn-i niyet ve adalet-i bitarafiye hisleriyle hareketlerine ve Ermeni Patrikhanesi'nden gönderilen Çak?ryan Efendi'nin hüsn-i kabul edilmesine ra?men mümaileyh fart-? asabiyet ve taassubla hareket etmeye ba?lam?? ve zayiat-? milliyelerini nüfus ?slamiyeden telafi maksad?n? istihdaf eden etvar-? gayr-? münasebe izhar?na kadar varm?? en nihayet kendisine emniyet ve itimat edilerek tevdi edilen Kad?nlar? Çal??t?rma Cemiyet-i Müessese-i Hayriyesi'ndeki eytam?n kayd?na mahsus defteri üç ay mukaddem alm?? olan te?ebbüsat-? laz?meye ra?men iade etmekten istinkâf etmekte bulunmas?na nazaran kuyudat? tahrif eyleyerek dolay?s?yle bir çok ?slam eytam?n? Ermeni yapmak maksad?na mübteni bulundu?u öteden beriden al?nan ?slam eytam?yle sabit olmu?tur. Bu tarzda mesaiye devam olundu?u zamanlarda bile ?slam hanelerine taarruz edilerek cebren ?slam çocuklar? al?nm?? ve Patrikhaneye sevk olunarak hayat-? diniye ve milliyelerinin tahammül edemiyece?i muamelata maruz kalm??lard?r. Hükümet-i haz?raca takib edilmekte olan beynen-nas itilaf ve muhadenete münafi bir ceryan elan ve iki millet beyninde mevcut husumetleri te?did ve tezyide hizmet edecek olan ihraz-? marufe-i gayr-? lay?kaya nihayet vermek maksad?yla milliyetleri me?kuk s?byan?n bitaraf bir mahalde tedkike tabi tutulmalar? tensib edilerek bu gibi eytam Beyo?lu'nda isticar olan Bîtarafhaneye sevk olunma?a ba?lam?? idi. Hükümetçe izhar olunan her nevi teshilat ve bitarafiye ve hakkaniyet ve adaletin tahkimine sarf-? mesai olundu?u halde Bîtarafhaneden maksur ve muntaz?r olan netayice tevessül imkan? münselib görülmektedir. Mezkur haneye seher-i bülu?a vas?l olmay?p isbat-? rü?de gayr-? muktedir eytam?n sevki laz?m gelirken ?tilaf zab?tas?na hulûl ederek hakk?nda zandan ba?ka bir vesika mevcut olmayan kavl-i mücerredle yirmiyi mütecaviz sinde ?slam han?mlar? gönderilmeye ba?lanm??t?r. Ezcümle Kad?köyü'nde [Gençlik Vahdeti] mecmuas? müdiri Ali Yekta Bey'in hanesinden menkûhas? Necmiye ve evlatl??? yirmi ya?lar?nda Hayriye han?mlar muhtelit zab?ta taraf?ndan Bîtarafhaneye sevk olunmu?tur. Mezburelere ait kanaat ve ihtiyaca salih vesaik-i ?eriyye ve evrak-? resmiye tetkik olunarak Müslim olduklar? ?ngiltere sefarethanesinde Mister [Gulet ?emstid] taraf?ndan da tahsil-i kanaat edilerek ailelerine teslimi z?mn?nda verilen varaka-i resmiye ile Bîtarafhaneye müracaat eden Yekta Bey mezburelerin orada olmad??? cevab?na maruz kalm??t?r. Bîtarafhanede bulunan Müslüman han?m? ifa-y? vazifeden men olunmakta ve haysiyet-?iken muamelata maruz kalmakta oldu?u gibi tetkik-i hüviyetleri için sevk olunan Müslüman masumlar?n tebdil-i din ve mezhebine k?yam olundu?u da istihbar k?l?nmaktad?r. Bu babda Bîtarafhanede heyet-i tahkikiyede bulunan Sadiye Han?m taraf?ndan gönderilen varaka ?ayan-? dikkat bulunmas?na mebni aynen derc olunur: "?i?li Komiser Muavinli?i'ne, Bîtarafhane'de bulundu?um vaziyet gittikçe mü?kil ve tahammül-?iken bir hale geliyor. Türkün k?l?nc?n?n k?r?ld???ndan bir tavr-? istihfafkârane ile bahs olunmaktad?r. Bu gece bir çocuk tanassur ettirildi. Bu gün bu çocuk kar??daki bir haneye gönderildi. ?tiraz edersem bir tavr-? âmirane ile vazifemin yaln?z bu hanede oturmaktan ibaret oldu?u söylenmektedir. E?er hükümet vazifeme zahr de?il ise, bu bedbaht masumlar?n tanassur ettirilmeleri kabul olunmu? ise, bu hanede bulunmakl???ma ve azab-? vicdani ile her dakika kalben kan a?lamakl???ma lüzum kalmam?? demektir. Her halde e?er mümkün ise bu bedbaht çocuklara muavenet-i aliyyelerini rica ederim. Dün çocuklar? bir yere ç?karmayacaklar?n? Nezihe Han?mefendi'ye ve Amerikal? matmazele vaadetmi? olduklar? halde bugün çocu?un biri hanede yokmu?. Bu nizam-?iken bir haldir. Beyan-? malumat ederim efendim." Bu ahval ve ?erait içinde hükümetçe tedabir zecriye istimalinden gayri vesaitle çal??mak imkan? mevcut olmad???ndan, bu tarz hareketlerden tevellüd edecek mehazir-i siyasiye nazar-? dikkate al?nmakta oldu?undan vesait-i siyasiye ile mevcut suiistimalat?n refine hadim tedabir-i hakimaneleri daha müessir ve müsbet netayici temin edece?i mülahaza k?l?nmakda oldu?u cihetle te?ebbüsat-? mühimme-i nezaretpenahileri müsterhamd?r. Ol babda ve her halde emr ü ferman hazret-i menlehülemrindir. Fi 22 May?s sene 335

Polis Müdir-i Umumisi"[53]

Polis Müdüriyeti raporun sonunda zorlay?c? tedbirler ve yetki talebinde bulunmaktad?r. Dahiliye Nezareti de 24 May?s'ta Sadarete bir yaz? ile durumu anlatm?? ve hükümet taraf?ndan görevlendirilen Nezihe Han?m'?n çal??mas?n?n engellendi?i, Türk kad?n ve k?zlar?n?n kaç?r?lmas? olaylar?n?n sürdü?ünü belirtilerek, konunun Meclis-i Vükela'da görü?ülmesi istenmi?tir. Dahiliye Naz?r? Ali Kemal imzal? yaz? ?u ?ekildedir:

"Huzur-? Ali-i Hazret-i Sadaretpenahi'ye,

Maruz-? çaker-i kemineleridir

Vaktiyle bir hiss-i samimi-i insaniyetperverane ile ?slam hanelerine al?nan Ermeni çocuklar? Mütareke'nin akdinden sonra Patrikhane'ye teslim edilmi? ve milliyeti me?kuk olanlar haklar?nda Patrikhane'nin bir memur-? resmisinin de dahil oldu?u komisyonca tahkikat-? amike icras?ndan geri durulmam?? iken gayr-? mesul olan bir tak?m Ermeniler'in cebren ?slam hanelerine girerek Müslüman k?zlar? hatta zatülzevc-i muhaderat-? ?slamiyeyi alub Patrikhaneye yahud ?i?li'de bulunan ve bitaraf nam? verilen haneye götürülmekte ve ?slamiyeti tebeyyün ederek tahliyelerine ?ngilizler taraf?ndan müsaade edilmi? ?slam k?z ve kad?nlar? iade edilip tanassur ettirilmekte oldu?una ve Patrikhane'den gönderilen Çak?ryan Efendi'nin Kad?nlar? Çal??t?rma Cemiyet-i Hayriyesi'ndeki eytam?n kayd?na mahsus defteri alarak tahrif etmekte ve tebligat-? mütevaliyeye ra?men iade eylememekte bulundu?una ve Bîtarafhaneye taraf-? hükümetten memur edilen Nezihe Han?m'?n ifa-y? vazife etmesine Türk'ün süngüsü k?r?ld???ndan bahis ile mümanaat edilmekte ve orada k?zlar?n ?uraya buraya gönderilmekte oldu?u görüldü?üne dair baz? ifadat-? mühimmeyi ve tedabir-i siyasiye ile bu suiistimalin izalesi elzem bulundu?unu mutazamm?n polis müdiriyet-i umumiyesinden al?nan tezkerenin sureti leffen takdim k?l?nd?. ?imdiye kadar ittihaz ve tatbik edilen her türlü tedabir-i idariye ve hakimaneye ra?men elyevm ba?lad??? ?ekilde cereyan etmekte olan ve Türklerle Ermeniler beynindeki münafereti tezyid ve bir tak?m ?slam kad?n ve çocuklar?n?n tanassuruna sebep te?kil eden bu mühim mesele hakk?nda bitteemmül Meclis-i Vükelaca bir karar ittihaz? menut-? müsaade-i aliyye-i sadaretpenahileridir. Ol babda emr ü ferman hazret-i menlehülemrindir.

Fi 23 ?aban sene 337 ve fi 24 May?s sene 335        

Dahiliye Naz?r? Ali Kemal"[54]

Yetimhanelerdeki çocuklar?n Hristiyanla?t?r?lmas? çabalar?n?n bir yank?s? da 27 May?s 1919 tarihli ?leri gazetesinde yer almaktad?r. Gazeteye göre Kayseri’den al?nan 220 kimsesiz çocuk ?ngilizler taraf?ndan al?narak ?stanbul’a götürülmü? ve Ermeni Patrikhanesine teslim edilmi?tir. Gazete bu çocuklar?n durumunu yerinde incelemek için Patrikhane’ye bir muhabir göndermi?tir. Muhabir çocuklara burada Ermeni olduklar?n? kabul etmeleri için dayak at?ld???n? ve vücutlar?n?n morard???n? tespit etmi?tir. Haberde çocuklara bütün Müslümanlar?n öldürüldü?ünün ve Ermeni olmaktan ba?ka çareleri bulunmad???n?n söylendi?i belirtilmektedir. Ayr?ca bask? ve zor kullan?lan çocuklardan sadece 42’sinin Müslüman diye yetimhaneye gönderildi?i de vurgulanmaktad?r[55]. Birçok bak?mdan resmi makamlar?n kontrolü d???nda yürütüldü?ü anla??lan bu yöntem, gerçekten ac?mas?zd? ve birçok Türk ve Müslüman çocu?unun zorla Ermenile?tirilmesine yol açmaktayd?. Dönemin ?stanbul'unda olaylara ?ahit olan Halide Edip, konuyla ilgili olarak hat?ralar?nda ?öyle yaz?yor:

"Bütün bu kar???k meseleler aras?nda bir de yetimhanelerdeki Türk çocuklar? meselesi vard?. Bu feci bir durum almaktayd?. Vaktiyle öldürülen Ermenilerin çocuklar? baz? Türk yetimevlerine götürülmü?, Müslüman ve Türk olarak kaydedilmi?lerdi. Bunun bir örne?ini hat?ralar?m?n birinci cildinde Ayintura yetimevinde geçen bir olay münasebetiyle anlatm??t?m. ?imdi de Ermeniler ayn? ?eyi yap?yor, ana babalar? öldürülen yahut göçe zorlanan Türk çocuklar?n? toplayarak Ermeni yetimevlerinde Ermeni çocu?u olarak kaydediyorlard?. Bunlardan birincisi Ermeni kilisesinin Kumkap?'da toplad??? Türk çocuklar?n?n bulundu?u yerdir. Bu durum kar??s?nda Amerikal?lar da Bebek'te Near East Relief Center (Yak?n Do?uya Yard?m Merkezi) ad? alt?nda bir kurum kurmu?lard?. Orada hangi çocuklar?n Türk ve Müslüman, hangilerinin Ermeni oldu?unu ay?rt edeceklerdi. Çocuklara iyi muamele edilmesine kar??n birçok Türk çocu?u Ermeni olarak kaydedilmi?ti. Bu Bebek'teki kurumu incelemeye Nakiye Han?m bizim taraf?m?zdan memur edilmi?ti. Fakat o da, Türk çocuklar?n?n kay?tlar? sava? s?ras?nda yanm?? yahut kaybolmu? oldu?undan, bir ?ey yapmay? ba?aramayarak bu i?ten çekildi.[56]"

Resmi yaz??malara konu olan ve günümüze ula?an belgelere göre bu uygulama çocuk denilecek ya?ta olmayan, evlenmi?, ya?? 20'nin üstündeki Müslüman olmu? kad?nlar? da kapsamaktad?r. Nitekim 10 May?s 1919 tarihinde Adliye ve Mezahib Naz?r? imzas?yla Dahiliye Nezareti'ne gönderilen yaz?da, "Ahiren Polis Müdüriyet-i Umumiyesi'nden al?nan tezkerede Giresun rüsumat memurlar?ndan olup Dersaadet'e gelen Necib Efendi'nin dört sene mukaddem istinkâh eylemi? oldu?u zevcesi yirmi iki ya??nda Hazut? Han?m'?n dahi Ermeni Patriki'nin nezdine götürülüp al?konulmu? ve mezheb-i aslisine avdeti için tazyik edilmekte bulunmu? oldu?undan bahisle mezbure serbest b?rak?lmak ve elyevm tedarik edilen Bîtarafhane'ye tevdi edilmek üzere Bîtarafhane'ye tebligat icras? dermeyan olunmas?na ve milliyetleri me?kûk veya münazafih etfal hakk?nda laz?m gelen tedkikat?n ref-i i?tibah ve men-i k?yl ü kale hadim olmak üzere öyle bir hanede ceryan? münasip görülse bile yirmi ya??n? ikmal eylemi? ve diyanet ve milliyet hususunda arzu-y? vicdanilerini izhara ehliyetleri câ-y? münaka?a bulunmam?? olanlar?n bu gibi takayyüdat ve serbesti-i ?ahsilerini muhil muamelata maruz kalmalar? tecviz edilemeyece?ine binaen mezburenin hemen serbest b?rak?lmas? lüzumu Patrikhane'ye bildirilmi? olma?la müdüriyet-i mümaileyhaya da bu dairede vesaya-y? mukteziye ifas? mütevakk?f-? hümem-i aliyye-i nezaretpenahileridir." denilmektedir[57].

Adliye Nezareti'nin yaz?s?nda, 20 ya??n? geçmi? ve dinini seçmekte serbest olan bir kad?n?n milliyetleri belirsiz olan çocuklar için aç?lan Bîtarafhane'de toplanmas? uygun görülse bile, dinini de?i?tirmeye zorlanmas?n?n yanl?? oldu?unun Patrikhane'ye bildirildi?i ve Dahiliye'nin de bu yönde davranmas? gerekti?i belirtiliyor. Dahiliye Naz?r? Mehmet Ali Bey de bu bilgileri 18 May?s 1919 tarihli bir yaz? ile ?stanbul Polis Müdir-i Umumisi Halil Bey'e bildirmi? ve gere?inin yap?lmas?n? istemi?tir[58].

Ermeni çocuklar?n?n ve kad?nlar?n?n toplanmas? i?leminin resmi yaz??malardaki bir örne?i de 20 May?s 1919'da Polis Müdir-i Umumisi imzas?yla Dahiliye Nezareti'ne gönderilen yaz?d?r. Yaz? ?u ?ekildedir:

"Dahiliye Nezaret-i Celilesine

Devletlû Efendim Hazretleri

?dare-i Umumiye-i Dahiliye Müdüriyeti ifadesiyle ?erefvarid olan fi 18 May?s sene 335 tarih ve 18344/756 numaral? tezkere-i aliyye-i nezaretpenahilerine melfuf Ermeni Bîtarafhanesi'nin takririnde mevzuubahs olan eytamdan Hâdiye k?z fi 15 May?s sene 335 tarihinde Bîtarafhane'ye teslim olunmak üzere toplama memurlar?ndan Bogos Efendi'ye teslim edilmi? dört çocuktan Osman nam?ndaki çocu?un ?slamiyetini müsbit yeddinde peder ve valdesinin mektubu oldu?undan kendisi darüleytama iade edilerek bu kere vâki olan talep üzerine bera-y? iade darüleytam müdüriyet-i umumiyesine i?ar-? keyfiyet edilmi?tir. Çaml?ca darüleytam?nda ?ahantot? ve Üsküdar'da Binba?? Kâz?m Bey'in hanesinde bulunan Osanta? K?zlar?n da sinni yirmiyi mütecaviz bulunmalar?na binaen reylerinde muhtar olduklar?ndan serbest b?rak?lm?? ve Karabet Mestçiyan hakk?nda muhabere ceryan eylemekde olup elyevm nerede bulundu?u anla??lmad??? ve Hasköy'deki Ali Efendi nezdinde bulunan k?z hakk?nda buraca hiçbir muamele ceryan eylemedi?i bittedkik anla??lma?la arz-? keyfiyet olunur. Ol babda emr ü ferman hazret-i menlehülemrindir. Fi 20 May?s sene 335

Polis Müdir-i Umumisi"[59]

Dönemin dahiliye Naz?r? Ali Kemal Bey Polis Müdüriyeti'nden ald??? bu bilgileri 27 May?s 1919 tarihli bir yaz? ile Adliye ve Mezahib Nezareti'ne bildirmi?tir[60]. Adliye Nezareti Dahiliye'nin yaz?s?na 3 Haziran'da verdi?i cevap ise ?u ?ekildedir: [61]

"Dahiliye Nezaret-i Celilesine

Devletlû Efendim Hazretleri

Ermeni olduklar? beyan?yle Patrikhane'ye veya Bîtarafhane'ye izam? istenilen alt? çocu?un gönderilmekte oldu?undan bahisle icra-y? icab? hakk?nda Ermeni Patrikhanesi'nden verilen takrir üzerine bilmuhabere ?dare-i Umumiye-i Dahiliye Müdüriyeti'nden cevaben muharrer 27 May?s sene 335 tarihli ve üçyüz onalt? hususi numaral? tezkere-i aliyye-i nezaretpenahilerinde salifüzzikr alt? çocu?un dördü hakk?nda ceryan eden muamelata dair izahat-? lâz?me münderic ise de bunlardan Karabet Mestciyan hakk?nda muhabere ceryan eylemekte olup elyevm nerede bulundu?unun anla??lamad??? ve Hasköy'deki Ali Efendi nezdinde bulunan k?z hakk?nda hiçbir muamele ceryan etmedi?i Polis Müdüriyet-i Umumiyesi'nin i?ar?na atfen beyan buyurulmas?na ve Patrikhane'nin müracaat ve ?ikayetine kar?? bir cevap tastiri için evvel emirde mezkûr iki çocuk hakk?nda dahi tahkikat ve muamelat-? lâz?menin ikmal ve intac? münasip ve muktezi görünmesine mebni ona göre icra-y? iktizas? mütevakk?f hümem-i aliyye-i nezaretpenahileridir. Ol babda emr ü ferman hazret-i menlehülemrindir. Fi 1 Ramazan sene 337 ve fi 3 Haziran sene 335

Adliye ve Mezahib Naz?r? Nam?na Müste?ar Vekili"

Adliye Nazareti'nin hakk?nda yeterli i?lem yap?lmad??? ve aç?kl?k kazanmad??? belirtilen iki çocu?un durumunun da tespit edilerek Patrikhane'ye bilgi verilmesi gerekti?i hakk?ndaki bu yaz? üzerine, Dahiliye Naz?r? Ali Kemal Bey 7 Haziran 1919'da ?stanbul Polis Müdüriyeti'ne bir yaz? göndererek, bu iki çocuk hakk?nda gerekli incelemenin yap?larak sonucunun bildirilmesini istemi?tir[62]. Konunun ne ?ekilde sonuçland??? ula??labilen belgelerde yer almamaktad?r. Fakat bu yaz??malar mekanizman?n nas?l i?ledi?ini ve idare üzerinde Ermeni Patrikhanesi'nin nas?l bir bask? kurdu?unu göstermeye yetmektedir. Nitekim Patrik Zaven Efendi'nin Dahiliye Nezareti'ne gönderdi?i 2 Haziran 1919 tarihli yaz?s?nda girdikleri gayr-? me?ru yolun önünü kesmeye çal??an resmi kurumlardan ?ikâyet etmekle yetinmedi?i gibi, i?lerine kar??mamalar?n?n sa?lanmas? da tehditkâr bir üslupla ifade edilmektedir. Yaz? ?u ?ekildedir:

"Dahiliye Nezaret-i Celilesine

Devletlû Efendim Hazretleri

Ermeni eytam? meselesinde Polis Müdüriyet-i Umumiyesinin efkâr-? ?slamiyenin tehyici yolunda ittihaz eyledi?i meslek hakk?nda Adliye Nezaret-i Celilesi'ne muhatab 30 Nisan sene 335 ve 6 May?s sene minhü tarih ve 90 ve 91 numrolu takrirlerden mada keyfiyet fi 15 May?s sene minhü ve 95 numrolu ariza ile dahi huzur-? Sadaretpenahiye arz edilmi? ve bunlar hasbettalik nezaret-i celilelerine tevdi olunmu? oldu?u halde bu babda bir tedbir ittihaz buyurulmaktan mada ahiren Patrikhanemize teslim k?l?nan ve hüviyetleri Beyo?lu Ermeni kilisesine merbut daire-i mahsusada bir muhtelit heyet taraf?ndan tedkik edilmekte olan iki yüz yirmi eytam hakk?nda her gün Türkçe gazetelerde ve bahusus bugünkü ?kdam'da Polis Müdüriyet-i Umumiyesinin te?vik ve tergibi üzerine efkâr-? ?slamiyeyi tehyic eder yolunda (?slam çocuklar? darb olunarak cebren tanassur ettirilmekte)dir gibi makalat yaz?lmakta ve Ermeni cerideleri dahi tabii bunu tekzib yollu bendler yazma?a mecbur olmakta idüklerinden ve bu hal böyle devam ederse her tarafta ho?nudiyeti mucib olmayacak vukuatlara sebep olabilece?inden selahiyetdar bulunan nezaretpenahilerine arz-? keyfiyet ve bu eytam i?indeki muamelat?n?n emniyet-bah? olmad??? derece-i sübuta vas?l olan Polis Müdüriyet-i Umumiyesinin tecridi ile icab eden tedkikat?n ba?ka bir daireye havalesi veyahut di?er bir tedbir-i müessir ittihaz buyurulmas?n? bilhassa rica ederim. Ol babda emr ü ferman hazret-i menlehülemrindir. Fi 2 Haziran sene 335

Ermeni Patriki Eldaî Serpiskopos Zaven"[63]

Bîtarafhane olarak adland?r?lan, Türk ailelerinden veya yetimhanelerinden al?nan ve milliyetleri ?üpheli görüldü?ü belirtilen çocuklar?n topland??? bu evin ortaya ç?k??? ve i?leyi?i hakk?nda Dr. C. Refik'in gözlemleri, konunun gayr-? resmi bir a??zdan, facia boyutunu ortaya koymaktad?r:[64]

"Sözde 'bîtarafane' usul ile Ermeni çocuklar? Türk ve Kürt yetimlerinden tefrik edilecekti. Bu maksatla ?i?li'de Büyükdere caddesinde 43-32 numarada tesis edilen Bîtarafhânesinde idaresi be? alt? Ermeni memur ve memuresine tevdi edilirken bunlara bir de Türk memuresi terfiki dü?ünüldü. Bu vazifeyi müttehiden ifa etmek üzere 'Türkiye Hilal-i Ahmer Cemiyeti'nden Nezihe Han?mefendi kabul etti. Ermeniler hemen faaliyete geçtiler: Düvel-i ?tilafiye zab?tas? refakatinde olarak Türk evlerine gelen Ermeni memurlar? kap?lar? aç?yor, içeri giriyor. 'Ay?e, Fatma, Emine nam?nda bir k?z var... Götürece?iz' diyor ve ebeveyninin hâmilerinin feryad ve figan? aras?nda çocuklar? Bîtarafhâneye sevk ediyorlard?. Bidayette Nezihe Han?m Bîtarafhânedeki vazifesini îfa için mü?ahede evine muntazaman devam ederken yava? yava? haftada iki üç kere, sonralar? bir iki kere yar?m saat kalmak ?art?yla mesailerinin ilk günlerinde cebir ve ?iddetle, tehditle, bazen dayak bazen tatl? sözler ve güzel vaadlerle, her vas?taya müracaatla ve her hileyi irtikâb ederek cebren Ermeni yapma?a ve tanassur ettirme?e te?ebbüs eden Ermeni memurlar?n?n icraat?n? Nezihe Han?m ?ngiliz mümessilli?i nezdindeki komisyona protesto ettiyse de bu denaetkâr usulün la?v veya ?slah edilece?i yerde bilakis te?dit edildi?ini görerek vazifesinden maalesef istifa etti ve ?u sözlerle bu menhus müesseseden ayr?ld?: 'Buras? Bîtarafhâne de?il... Gözlerimizin önünde çocuklar?m?z? Ermeni ve Hristiyan yapma?a alet olan bir batakhanedir... Bîtarafhâneyi idare edenler ve i?in ucunu tutanlar kavi olduklar?ndan hiçbir ate?imiz müntic-i muvaffakiyet olmam??t?r... Bu rezalete aciz ve meyus olarak ?ahit kalmaktansa görmemek ve çekilmek daha iyidir...'

Filhakika bütün te?ebbüsler akim kal?yordu. Polis müdüriyeti, Dahiliye Nezareti ve di?er resmi mehafil bu me?um evin rezilane faaliyetini ve maksad?ndaki cinayeti ?ngiliz mümesilli?ine defaatle bildirdi. Haks?zl???n önüne geçilmesi için bir çok u?ra?t?. Bu u?urda mücahede eden ve bu aleni cinayeti hararetli bir iki makale ile muaheze eden 'Süleyman Nazif Bey'in 'Hadisat' gazetesi tatil edildi... Ve zan edersem bir büyük memur, bir naz?r bu yüzden mevkiini terk etti. (...)

?ngiliz mümessilli?i nezdinde icra-y? vazife eden komisyona müracaat eden hükümet memurlar? ve bilhassa Bîtarafhâneye çocuklar? ve manevi evlad? sevk edilen e?has oradaki Rum ve Ermeni memurlar?n?n, tercümanlar?n?n bîedebane ve dürü?t muamelelerine, umumiyetle tehditlerine maruz kald?lar.

??te Nezihe Han?mefendi'nin infikâk?ndan sonra ?i?li'deki Bîtarafhânenin tamam?yle kontrolden ve tefti?ten serbest olarak dört senedir tevali eden mezalimine ba?lad?. Ecnebi i?gali alt?nda kalan ?stanbul'un Türk ve Müslüman mehafili i?gal-i askerînin ?edid darbeleri alt?nda sustu, korktu... Ve yavrular? kucaklar?ndan kopar?larak Ermeni yap?lan analar, dul kad?nlar, müracaat edecek bir kap? bulamad?lar; bedbaht?, himayesine çocuklar?m?z Ermeni papazlar?n?n ve komitecilerinin, Hristiyan misyonerlerin binnetice Ermeni te?kilat-? milliyesinin kanl? ve müntakim ellerine terk edildiler."

Dr. C. Refik'in gözlemlerinin do?rulu?unu dönemin resmi makamlar?n?n aç?klamalar? teyit eder niteliktedir. Dönemin Polis Genel Müdürü Halil, te?kilat?n?n ?tilaf güçleri ve Ermeni cemaati kar??s?ndaki aczini, 17 Haziran 1919 tarihinde bas?nda yer alan ?u resmi aç?klamayla, dolayl? olarak itiraf etmektedir:[65]

"Bugünlerde eytam hakk?nda evrak-? havadiste verilen malûmat aras?nda Polis Müdüriyet-i Umumiyesi'nden de bahs edilmekte oldu?u görülmektedir. Polis Müdüriyeti milliyetlerinde tereddüt has?l olan eytam?n tayin-i milliyetleri için do?rudan do?ruya vazifedar olmay?p bu mesail ile Dahiliye Nezareti ve Eytam Müdüriyet-i Umumiyesi i?tigal etmektedir. Polis Müdüriyeti'nin bu cihetten dolay? yaln?z asayi?e taalluk eden mesail ile vazifedar oldu?u tavzih olunur.

Polis Müdir-i Umumisi Halil"

Dahiliye Nezareti ise konuyu 24 Haziran 1919'da Hariciye Nezareti'ne ?u k?sa yaz?y? göndererek, gereken siyasi giri?imlerde bulunulmas?n? istemektedir:

"Hariciye Nezaret-i Celilesi'ne

24 Haziran sene 335

Ermeni olduklar? iddia olunan çocuklar?n tayin-i milliyetleri için [?ngilizlerin taht-? himayesinde olarak Ermeniler taraf?ndan aç?lan] ?i?li'de kü?ad edilmi? olan Bîtarafhane'de cereyan eden ?ayan-? dikkat baz? ahvale dair mezkur haneye taraf-? hükümet-i seniyeden memur Nezihe Han?m taraf?ndan verilen takrir leffen irsal k?l?nm?? olma?la [münderecat?n?n ehemmiyetine binaen iktizas?n?n tesrii-i ihtiyar-? inba] buyurulmas? mütemennad?r. Ol babda bu hususda laz?m gelen te?ebbüsat-? siyasiyenin tekidiyle neticesinin i?ar k?l?nmas?."[66]

Bu giri?imden de bir sonuç ç?kmad???, benzer olaylar?n sürmesinden anla??lmaktad?r. Bunlardan birisi de bakkal Tevfik Efendi’nin ya?ad?klar?d?r. Tevfik Efendi’nin k?z? 1919 Mart’?nda evin önünde oynarken bir Ermeni papaz? taraf?ndan Ermeni çocu?u diye al?nm?? ve dört gün gizlenerek bask?ya maruz kalm??. Buna ra?men sonuç al?namay?nca Emniyet’e teslim edilerek, buradaki komisyon taraf?ndan incelendikten sonra babas?na teslim edilmi?. Fakat aradan yedi ay geçtikten sonra, ba?ka bir Ermeni yetimi arama memuru taraf?ndan yap?lan ba?vuru üzerine, çocu?u tekrar elinden al?nm?? ve tekrar kendi çocu?u oldu?unu ispat ederek geri alm??t?r. Aradan 15 gün geçtikten sonra, Tevfik Efendi’nin çocu?u üçüncü kez Tarafs?z Ev’e gönderilmi?tir. Çaresiz kalan baba bu kez ispat etse de çocu?unu alamamaktad?r. Tevfik Efendi ba??na gelenleri 27 Ekim 1919 tarihinde Dahiliye Nezareti’ne sundu?u dilekçede ?öyle anlat?yor:

“Devletlû Efendim Hazretleri

Bundan yedi sekiz ay mukaddem Sulu Manast?r’da hanesi önünde oynarken k?z?m yine Samatya’da mukim ve Arnanyan nam?ndaki Ermeni papaz? taraf?ndan usul-i mevzua hilaf?nda Ermeni çocu?u diye al?nub götürüldü. Dört gün orada burada saklanarak tazyik edildikden sonra Patrikhanece tesahub ve ihfas? mümkün olamayaca??na kanaat has?l olarak Polis Müdüriyet-i Umumiyesi’ne gönderildi. Müdüriyetdeki ?slam ve Ermeni eytam? tedkika memur komisyonca da laz?mgelen tedkikat? yap?ld?. O zaman Patrikhane taraf?ndan müdüriyete memur edilen Çak?ryan Efendi dört gün evlad?m?n lüzumsuz saklanm?? ve bu sebebden düçar oldu?um zarar-? maddi ve maneviden dolay? benden itizar ederek evlad?m bana teslim ve iade ve bir daha da tasaddi edilmeyece?i temin edilmi? idi. Maatteessüf bundan onbe? gün mukaddem Ermeni eytam? taharri memuru Karabet nam?nda biri Samatya polis merkezine bilmüracaa k?z?m?n Ermeni oldu?unu iddia eder. Samatya merkez memuru Bey’le di?er memurinin yeni tebdil edilmi? olmas?ndan merkezce yeniden tedkikat ve tahkikat icra edildi. Bir tak?m ?uhud ikame ve vesaik ibraz edildi evrak tahkik ile çocu?um Polis Müdüriyet-i Umumiyesi k?sm-? siyasi müdüriyetine sevk olundu. Evvelce bu çocuk hakk?nda cereyan eden muamele müracaat edecek memurine anlat?lmak üzere evrak-? tahkikiye h?fz edilerek evlad?m bana iade olunmu?idi. Dün tekrar çocu?umu tekrar Bîtarafhane’ye göndermek üzere davet edildim. Naz?r Pa?a hazretleri maruz kald???m ?u hal; bir ihtimali tahkik de?il belki muntazam bir te?kilat?n tasaddi-i bihakk ve agzab-? siyasetidir. Bu vazife ile mevzuf bir adam?n bila kayd u ?art bir müracaatla günlerce ticarethanemi kapayarak bütün efrad-? ailemin heyecanlar?na zamimeten karagol karagol geziyorum. Bîtarafhane kimsesiz ve ebeveyni meçhul çocuklar?n tedkik-i hüviyeti içün bir mahaldir; bu çocuk benim evladl???m de?il sulbümden dünyaya gelmi? evlad?md?r. Bendeniz de ?stanbul’da as?rlarca ananeye malik bir ailenin ahfad?ndan?m. Evlad?m?n bana nisbetini her dürlü ve her zaman ispata haz?r ve muktedirim. Binaenaleyh bir mahkeme-i aliyede bu yap?lan rezaletlerin tesbitini rica ederim. Bendeniz bir Ermeni çocu?unu evamir-i mübelliga hilaf?na teslimden temerrüd etdi?imden cezadide oluyorum. Yahud hakk-? ebeveynimi kasden ve mükerreren ihlal etmek isteyenlerden zarar-? maddi ve manevimi taleb ederim. Ol babda emr ü ferman hazret-i menlehülemrindir. 27 Te?rin-i evvel sene 1335.

Hac? Osman Beyzade Tevfik” [67]

Tevfik Efendi’nin bu ?ikayet ve talebi hemen Emniyet’e havale edilmi?tir. Polis Müdüriyeti olayla ilgili gereken giri?imlerde bulunmu?, fakat sonuç alamam??t?r. Polis Müdürü ayn? gün, belge ve ?ahitlere itibar edilmemesini dikkat çekici bularak Nezaret’e bildirmi? ve müracaat? da iade etmi?tir. Müdürlü?ün Nezaret’e cevab? ?u ?ekildedir:

“Mezbure mukaddema yani Bîtarafhanelerin te?kilinden mukaddem Ermeni Patrikhanesi’nden hüviyeti me?kûk ve bikes çocuklar hakk?nda tedkikatda bulunulmak üzere memur edilen Çak?ryan Efendi’yle heyet-i memuriyetde tedkikat icra edildi?i: Mezburenin ?ehzadeba??’nda bakkal Tevfik Efendi’nin kerimesi ve kendi sulbünden has?l oldu?u müdellelen sabit olarak velisine teslim edilmi? ve ahiren tekrar k?z?n Bîtarafhane’ye izam? talebinde bulunan Ermeni toplama memurlar?na cereyan eden hal beyan ve izah edilerek sarf?nazar etmeleri lüzumu tefhim olunmu? ise de her nedense ?srarlar?nda devam etmekde olduklar?ndan bilmecburiye Çak?ryan Efendi celble keyfiyet kendisinden istifsar edilmi? ve k?z?n Tevfik Efendi’nin sulbünden mahsul bulundu?u tebeyyün etmi? iken bu babda velisi taraf?ndan ibraz edilen vesaik ve ?uhudun nazar-? itibara al?nmamas? calib-i dikkat bulunmu? oldu?unun arz?yla iadeten Dahiliye Nezaret-i celilesine arz ve takdim olunur. Fi 27 Te?rin-i evvel 335

Polis Müdir-i Umumisi (imza)”[68]

Günümüze ula?an belgeler aras?nda, Tevfik Efendi’nin çocu?unu tekrar geri al?p alamad???na ili?kin bilgi bulunmamaktad?r. Burada vurgulanmas? gereken önemli bir nokta daha vard?r. Tevfik Bey’in ba?vurusundan anla??l?yor ki, üç kez kar??la?t??? bu durumun ilk ikisinde, böyle resmi bir ba?vuruda bulunmam??t?r. Dolay?s?yla ilk iki olayla ilgili ar?ivlere bilgi giri?i de olamam??t?r. Ancak üçüncü kez çaresiz kal?nca bu dilekçeyi yazmak durumunda kalm?? ve o da günümüze ula?abilmi?tir. Bu durum bize, benzer birçok olay?n meydana gelmi? ve kayd? olmad??? için bilinmezliklere kar??m?? oldu?unu göstermektedir.

?stanbul’da ya?anan bu ve benzeri trajediler, ?tilaf Devletleri’nin kontrolü alt?nda meydana geliyordu. ?üphesiz bu devletlerin ?stanbul’daki temsilcilikleri de bundan haberdard? ve bir rahats?zl?k da duymuyorlard?. Nitekim ?ngiltere’nin ?stanbul Yüksek Komiseri Amiral Webb 2 Aral?k 1919 tarihli raporunda, gündemde üç önemli mesele bulundu?unu, bunlardan ikisinin “asayi?sizlik” ve “halkta bulunan silahlar?n toplanmas?”, üçüncüsünün ise “Ermeni k?zlar?n?n kurtar?lmas?” oldu?unu belirtmektedir[69].

Olaylarla ilgili gözlemlerini anlatan Dr. C. Refik, Türk çocuklar?n?n himaye edildikleri ailelerin yan?ndan al?narak Ermenile?tirilmesi faaliyetlerinin, i?gal dönemi boyunca sürdü?ünü belirtmektedir[70]. Nitekim 1920 Aral?k ay? ortalar?nda ba?lay?p, 1921 Ocak ay? ortalar?nda sonuçlanan ba?ar?s?z bir Ermenile?tirme te?ebbüsünü de eski ?eyhülislam Musa Kâz?m Efendi'nin e?i Ratibe Han?m ya?am??t?r. Konuyla ilgili Hariciye Nezareti Müste?ar?'n?n Dahiliye Nezareti'ne gönderdi?i 4 Ocak 1921 tarihli yaz? aynen ?u ?ekildedir: [71]

"Dahiliye Nezareti Vekalet-i Celilesine

Devletlû Efendim Hazretleri

18 Kânun-? evvel sene 336 tarihinde Ermeni Darüleytam?na mensup Bogos ve Karabet efendilerin ?ngiliz zab?tas? refakatiyle hanesine biddühul Kastamonu vilayetinin Kuzyaka nahiyesinden Akgöz o?lu Mehmed A?a'n?n kerimesi olup dokuz sene mukaddem tebennî etmi? oldu?u Hacer'i Ermeni milletine mensup oldu?u iddiasiyle alm?? olduklar?ndan ve mezburenin an as?l Türk oldu?u ?uhûd ve evrâk-? ?eriyye ve nüfus tezkeresiyle isbata muktedire bulundu?undan bahs ile istirdad? z?mn?nda te?ebbüsata icras? Aksaray'da Cerrah Pa?a'da ?eyhülislam-? esbak merhum Musa Kâz?m Efendi'nin haremi Ratibe Han?m taraf?ndan bâ-arzuhal istida edilmektedir. Bu hususta te?ebbüsat-? lâz?mede bulunmadan evvel keyfiyetin bir kere de Polis Müdüriyet-i Umumiyesi'nce tahkiki muvaf?k mütalaa olunmu? olma?la icra-y? icab? menut rey-i âli-i vekâletpenahileridir. Ol babda emr ü ferman hazret-i menlehülemrindir. Fi 24 Rebiülahir sene 339 ve fi 4 Kânun-? sani sene 337

Hariciye Naz?r? Nam?na Müste?ar Vekili

Menemenlizade Edhem"

Ratibe Han?m 18 Aral?k 1920 tarihli dilekçesinde, dokuz y?l önce evlatl?k ald??? k?z çocu?unun, Ermeni Yetimhanesi görevlileri ve ?ngiliz askerleri taraf?ndan evine girilerek, Ermeni oldu?u iddias?yla al?nd???n? belirtmektedir. Çocu?un Türk oldu?u ve her türlü belgesinin ve ?ahitlerinin bulundu?unu belirtmekte ve geri verilmesini istemektedir. Hariciye Müste?ar? da bu bilgileri vererek, 4 Ocak 1921 tarihli bu yaz? ile Dahiliye Nezareti'nden teyidini istemektedir. Dahiliye Naz?r Vekili Mustafa Arif Bey de 5 Ocak 1921 tarihinde Polis Müdüriyet-i Umumiyesi'ne bir yaz? göndererek durumun incelenerek gere?inin yap?lmas?n? ve sonucunun bildirilmesini istemi?tir[72]. Konuyu hemen ele ald??? ve inceledi?i anla??lan Polis Müdüriyeti, Dahiliye Nezareti'ne 9 Ocak 1921 tarihli ?u cevab? göndermi?tir: [73]

"Dahiliye Nezaret-i Celilesi'ne

Devletlû Efendim Hazretleri

?dare-i Umumiye-i Dahiliye Müdüriyeti ifadesiyle ?erefvarid olan fi 8 Kânun-? sani sene 37 tarihli ve 24042/30 numrolu tezkere-i nezaretpenahileri cevab?d?r: Ermeni milletine mensubiyeti iddias?yle Ermeni Muavenet-i Milliye Cemiyeti memurlar? taraf?ndan, Düvel-i ?tilafiye zab?tas? muavenetiyle, ?eyhülislam-? esbak merhum Musa Kâz?m Efendi'nin hanesinden al?nm?? olan Hacer nam k?z hakk?nda icra k?l?nan tahkikat neticesinde mezburenin millet-i ?slamiye'ye mensubiyeti tahakkuk etmesine mebni fi 5 Kânun-? sani sene 37 tarihinde al?nd??? mahalle iade ve teslim k?l?nd??? arz olunur. Ol babda emr ü ferman hazret-i menlehülemrindir. Fi 9 Kânun-? sani 337

Polis Müdüriyet-i Umumiyesi Nam?na (imza)"

Konuyla ilgili yaz??malar? ba?latan Hariciye Nezareti'nden, Dahiliye Naz?r Vekili Mustafa Arif Bey'e gönderilen 11 Ocak 1921 tarihli bir yaz? ile, Polis Müdüriyet-i Umumiyesi'nden, k?z çocu?unun al?nd??? yere iade edildi?inin kendilerine bildirildi?i hakk?nda bilgi verilmi?tir[74].

Burada dikkati çeken husus ?udur: Osmanl? Devleti'nde ?eyhülislaml?k makam?na yükselmi? bir ailenin bile, her türlü belge, bilgi ve ?ahitlere sahip olmas?na ra?men, Türk oldu?u kesin olan evlatl??? elinden al?nm?? ve yakla??k 20 günde ancak bakanl?k seviyesindeki makamlar?n ilgisiyle çocu?u kurtarabilmi? olmas?d?r. S?radan insanlar?n bu mekanizmay? i?letmeleri imkân?, o günün ?artlar?nda hemen hemen yok mesabesindedir.

Ermenile?tirme ve Hristiyanla?t?rma olaylar?n?n 1921 y?l? sonlar?na ait bir örne?i de dönemin Sadrazam? A. Tevfik Pa?a ve ?eyhülislam aras?nda gerçekle?en yaz??malarda bulunmaktad?r:[75] "Ahmet Tevfik Pa?a taraf?ndan 25 Aral?k 1921 tarihinde Me?ihat (?eyhülislaml?k) makam?na gönderilen bir yaz?da, bir tak?m Türk k?zlar?n?n evlerinden al?narak Patrikhane’ye, Rum ve Ermeni yetimhanelerine nakledildi?i, bir k?sm?n?n da Hristiyan aileler yan?na hizmetçi olarak verildi?ine dair ?ikâyetlerin s?kla?t??? belirtildikten sonra, meselenin ara?t?r?lmas? ve sonucunun en k?sa sürede Sadarete bildirilmesi istenmi?tir. Nitekim, Sadaretin hassasiyetle üzerine e?ildi?i bu konuya ?eyhülislaml?k makam? da gereken hassasl??? göstererek yapt??? ara?t?rmalar? k?sa bir süre sonra bilgi olarak sunmu?tur. Sadrazam Ahmet Tevfik Pa?an?n Türk çocuklar?n?n kaç?r?lmas? ile ilgili endi?eleri ?eyhülislam Mehmet Nuri Efendi taraf?ndan gönderilen 2 Ocak 1922 tarihli cevabî yaz? ile do?rulanmaktad?r. Mehmet Nuri Efendi taraf?ndan, Sadaret makam?na gönderilen yaz?da “Baz? kötü niyetliler taraf?ndan birçok Müslüman k?zlar?n?n ailelerinden al?narak Patrikhane’ye ve Rum ve Ermeni yetimhanelerine nakledildi?i bir k?sm?n?n da Hristiyan aileler nezdinde hizmetçi olarak kullan?ld???, bu tür ?ikâyetlerin Türk aileler taraf?ndan s?k s?k yap?lmas? üzerine yap?lan ara?t?rma neticesinde bunlar? do?rulayan bilgilere ula??ld???” belirtilmektedir. Nitekim Mehmet Nuri Efendi, Sadaret makam?na yazd??? yaz?n?n ekinde çocuklar? kaç?r?lan veya zorla ellerinden al?nan ailelerin Darü’l-Hikmeti’l-?slâmiye’ye müracaatta bulunarak yard?m talep ettiklerini ve ilgili makam taraf?ndan yap?lan ara?t?rma sonunda bu durumun tespit edilerek ?ikâyetlerin do?ruland???n? ifade etmektedir. Mehmet Nuri Efendi taraf?ndan gönderilen belge ekinde Ermeni ve Rumlar taraf?ndan kaç?r?lan dört Türk çocu?unun kimli?i ile aileleri hakk?ndaki bilgiler ve çocuklar?n en son bulunduklar? durum kay?tl? bulunmaktad?r."

1922 y?l? ortalar?na ait bir örnek de Doktor C. Refik taraf?ndan verilmektedir. C. Refik'in verdi?i bilgilere göre, Ermeniler zorla al?koyduklar? Türk çocuklar?n?n kaçmalar?n? önlemek için her yola ba?vurmaktad?rlar:[76] "1338 [1922] senesi Nisan veya May?s aylar?nda Bedriye, Meliha ve Safinaz isminde üç genç k?z Ermeni Bîtarafhânesi'ne sevk edilmi?ti. Meliha Kad?köyü'nde Memduh Bey'in evinden, Bedriye Darüleytam'dan ve Safinaz da ?ehzadeba??'nda Doktor "F..." Pa?a'n?n evinden cebren al?narak bera-y? tanassur Bîtarafhâne'ye teslim edilmi?lerdir. Bunlardan Meliha Rum olmak iddias?yle ortadan kald?r?ld?. Meliha on alt? ya??nda Band?rma'da Yunanl?lar taraf?ndan i?kence ile ?ehit edilen bir Türk'ün k?z? idi. Safinaz ise Harb-i Umûmî'den evvel ebeveyni taraf?ndan "F..." Pa?a ailesine teslim edilmi?ti. Asl?han bu üç k?z?n tahliyesi için son derece gayret ederek yaln?z Safinaz'?n firar?n? ve kurtulmas?n? temin edebilmi?tir. Bedriye ve Meliha bu firar vakas? üzerine serian Bîtarafhâne'den ba?ka bir mahale nakl edildiler."

Çocuklar? Ermenile?tirilmek üzere ellerinden al?nan veya kaç?r?lan ailelerin durumunu ve çocuklar?n? kurtarma çabalar? s?ras?ndaki çaresizliklerini, olaylar?n tan??? durumunda Dr. C. Refik gözlemlerinde ?öyle izah etmektedir: [77]

"Ermeni k?lavuzlar? gizli olarak (...) evlerinden veya sokaktan çalarak kaç?ramad?klar? çocuklar? Bîtarafhânenin talebi ve ?ngiliz Fevkalade Komiserli?i'nin emir ve müsaadesi ile ve Ermeni olmak iddias?yle bildi?imiz tarzda tevkif ettikten sonra Bîtarafhâneye sevk ederler. Böyle bir çocu?un velisi veyahut akrabas? kendisine katiyyen refakat edemez.

Çocuk Bîtarafhâneye girdikten sonra evrak? fevkalade komiserlikteki komisyon-? mahsusa tevdi edilir. Bu evrak nedir? Tanassur ve Ermenile?tirme memurlar? av? takayyüt ettikleri müddet zarf?nda, Bîtarafhâne malûm olan ?erait dahilinde bir tak?m sahte evrak-? müsbite tanzim eder; iki üç Ermeni (...) filan zat?n nezdindeki çocu?un hakikatte Ermeni (Artin) veya (Siranu?) oldu?unu, ebeveyninin bittabi filan mevhum mahalde Türkler taraf?ndan öldürüldü?ünü veyahut tehcir esnas?nda yollarda mürd oldu?unu ve o vakit çocu?un ortadan kayboldu?unu fakat binnihaye akrabas?ndan (kazaen) ber-hayat kalan bir zat?n çocu?un izini ke?f ederek (...) Bey'in nezdinde bir Türk ismi ile ya?ad???n? ö?rendi?ini iddia ederler. Çocuk Bîtarafhâneye sevk edildi?i halde bu evrak Bîtarafhâne memurlar? taraf?ndan haftalarca, bazen aylarca ötede beride sürünür ve pek geç olarak, laakal on be? yirmi gün sonra fevkalade komisyona tevdi edilir. Bu müddet Ermenilerce pek ehemmiyetlidir... Çünkü çocuk bu on be? yirmi gün bazen iki üç ay zarf?nda Ermeni Bîtarafhânesinde s?k? ve ?edit bir propagandaya nadiren muvaffakiyet vermeyen bir ifsat ve Ermenile?tirme usulüne tâbi tutulur. Çocuk mahpus kald??? müddetçe hariçteki velileri veya akrabalar? onun istirdad? için u?ra??rlar. Polis Müdüriyeti'ne müracaat edenler burada hiçbir muavenet göremezler.

Polis Müdüriyeti'nde ve o vakitki Dahiliye Nezareti'nde verilen cevap gayet gariptir: -Mesele gayet mühim ve naziktir. Bizi bu mesele ile u?ra?t?rmay?n?z. ?ngilizler bu husustaki müracaatlar?m?z? ?iddet ve hakaretle kar??l?yorlar. Bize gelmekten bir fayda has?l olmaz; do?rudan do?ruya ?ngiltere mümessilli?indeki komisyona müracaat ediniz!

Bunun üzerine ?ngiliz mümessilli?indeki daire-i mahsusaya ko?an dul kad?nlar, zabitan aileleri, bir tak?m aciz ve kimsesiz aileler mümessilli?in Rum ve Ermeni tercümanlar?n?n türlü hakaretlerine maruz kalarak kap?dan kap?ya giderler ve nihayet Rum ve Ermeni palikaryalar?n?n dürü?t ve tehdidî muamelelerinden usanarak ve korkarak çocu?u kendi haline terk etmek üzere avdet ederler. Komisyon huzuruna ç?kabilen baz? bahtiyarlara ise: -Komisyon on gün sonra ictima' edecek. O zaman geliniz, neticeyi bildiririz! cevab? verilir. Bu vadenin hitam?nda tekrar müracaat edilirse: -Komisyon ictima edemedi, haftaya geliniz! sözleri haz?rd?r. Velhas?l bütün bu tehir ve ta'lik usulünden maksat, vakit kazanmak yani çocu?u Ermenili?e haz?rlamak, telkinat ve mütemadi tehdidat ile pi?kin bir hale getirmektir."

Dr. C. Refik'in ortaya koydu?u tablonun abart?l? olmad???, sonraki y?llarda ortaya ç?kan bir örnekten anla??labilir:[78] 1962 y?l?nda Frans?z vatanda?? bir Ermeni kar?-koca day?lar?n? aramak için Türkiye'ye geliyorlar. As?l ad?n?n Refia ve milliyetinin de Türk oldu?unu belirten annelerinin (Madam Tilübüsyan) hikâyesini ?öyle anlat?yorlar:

"Efendim, bizim çocu?umuz 15 ya??nda tifo oldu ve çok a??r bir hastal?k geçirdi. Annem de "bu çocuk kurtulursa ben gerçe?i aileme anlataca??m" diye bir adak yapt? ve o?lumuz kurtuldu. Annem hepimizi toplad? ve dedi ki "Beni baban?z - babam?z da orada Marsilya'daki Ermeni yurdundan ald? ve evlendi. Ben orada yeti?tirildim. Ama asl?nda ben Ermeni de?il Türk'üm. Çünkü I. Dünya Sava??nda Yugoslavya'dan göçen bir aileyiz. Benim bir abim vard?; Sabri. Bir karde?im vard?. Ben küçüktüm. Sonra Frans?z Konsoloslu?u bir tak?m çocuklar? Ermeni'dir diye alarak Fransa'ya kaç?rd? ve beni de bir Ermeni okuluna koydular. Ben de orada kimseye bir ?ey söyleyemedim. Senelerce bu s?rr? gönlümde ta??d?m ama ?imdi size aç?kl?yorum."

Sonuç

Sonuç olarak sava? s?ras?nda yetim kalan Ermeni çocuklar?n?n ailelerine, yak?nlar?na veya cemaatlerine iadesi gibi insani bir çaban?n, özellikle ?stanbul'da Türk veya Müslüman çocuklar?n?n Ermenile?tirilmesine dönü?türüldü?ü belgelerden anla??lmaktad?r. Ne belgeler, ne bas?n ve ne de hat?ralar bu Ermenile?tirme sürecinin boyutlar?n? ortaya koymada yeterli veriye sahip de?ildir. Ancak dönemin ?artlar?nda ülke yönetiminin en üst basamaklar?na ç?kabilmi? olanlar?n bile haklar?n? ararken kar??la?t?klar? zorluklar ve engeller, s?radan insanlar?n bu durum kar??s?nda ne kadar çaresiz kalm?? olabileceklerini akla getirmektedir. Nitekim belgeler ve bas?n, ?stanbul hükümetinin bu konuda acz içinde oldu?unu, baz? gözlemler de Türk ve Müslüman halk?n bu muamele kar??s?nda çaresizce boyun e?mek zorunda kald???n? göstermektedir.

--------------------------------------------------------------------------------

[1] ?brahim Ethem Atnur, "1918 Y?l?nda Osmanl? Devleti ve Ermeni Meselesi", Ermeni Ara?t?rmalar? I. Türkiye Kongresi Bildirileri, I. Cilt, Yay. Haz. ?. Kantarc? vd., Ankara: ASAM-EREN, 2003, s. 395.

[2] T. C. Ba?bakanl?k Devlet Ar?ivleri Genel Müdürlü?ü, Osmanl? Belgelerinde Ermeniler (1915-1920), Ankara 1994, s. 175-176. Bu yaz?da Erzurum, Trabzon, Van, Bitlis, Diyarbekir, Mamuretülaziz vilayetleri ile Erzincan mutasarr?fl???na geri dönü?lerin peyderpey yap?laca?? belirtilmektedir.

[3] ?brahim Ethem Atnur, "Osmanl? Hükümetleri ve Tehcir Edilen Rum ve Ermenilerin Yeniden ?skân? Meselesi", Atatürk Yolu, Y?l 7, Cilt 4, Say?: 14 (Kas?m 1994), s.124.

[4] Hadisat, 24 Te?rin-i evvel 1918, s. 2.

[5] Yavuz Selim Karak??la, "Kad?nlar? Çal??t?rma Cemiyeti Himayesinde Sava? Yetimleri ve Kimsesiz Çocuklar: 'Ermeni' mi, 'Türk' mü?", Toplumsal Tarih, Say? 69 (Eylül 1999), ss. 46-55.

[6] Atnur, "Osmanl? Hükümetleri ve Tehcir Edilen Rum ve Ermenilerin", ss. 121-139.

[7] Hikmet Özdemir vd., Ermeniler: Sürgün ve Göç, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2004, s. 115,118.

[8] Atnur, "1918 Y?l?nda…", s. 399-400.

[9] Hadisat, 27 Te?rin-i sani 1918, s. 2.

[10] Bilge Criss, ??gal Alt?nda ?stanbul, ?stanbul: ?leti?im, 1993, s. 104.

[11] Pierre Loti, Sevgili Fransa'm?z?n Do?udaki Ölümü, Çeviren: Tu?rul Baykent, Ankara: Kültür Bakanl???, 2000, s. 112.

[12] ?ngilizler Mütareke'nin 4. Maddesi'ni en geni? anlamda yorumlam??lar ve Ermenilerle Rumlar?n bütün zararlar?n?n tazmini konusunda ?srarl? olduklar?n?, "meselenin toprak ve meskenlere, yetim ve kad?nlara, zorla ihtida ettirilmi? erkeklerle çocuklara, müsadere edilmi? ve birçok ahvalde de sat?lm?? e?yalara" kadar uzand???n? bildirmi?lerdir. Gotthard Jaeschke, Kurtulu? Sava?? ile ?lgili ?ngiliz Belgeleri, Çev. Cemal Köprülü, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1991, s. 37-38.

[13] Sava? dönemlerindeki Müslüman nüfus kay?plar? için bkz. Justin McCarthy, Ölüm ve Sürgün "Death and Exile" Osmanl? Müslümanlar?na Kar?? Yürütülen Ulus Olarak Temizleme ??lemi 1821-1922, ?stanbul: ?nk?lâp, 1998, ss. 144-272.

[14] Ebubekir Sofuo?lu, "Osmanl? Devletinde Yetimler ?çin Al?nan Baz? Sosyal Tedbirler", Sava? Çocuklar? Öksüzler ve Yetimler, Ed. Emine Gürsoy-Naskali - Aylin Koç, ?stanbul: Umut Ka??tç?l?k, 2003, s. 53.

[15] Sofuo?lu, "Osmanl? Devletinde…”, s. 54.

[16] Bkz. Safiye K?rbaç, "Osmanl? Belgelerine Göre Birinci Dünya Sava?? Y?llar?nda Almanya'ya Gönderilen Dârüleytam Ö?rencileri", Sava? Çocuklar? Öksüzler ve Yetimler, Ed. Emine Gürsoy-Naskali - Aylin Koç, ?stanbul: Umut Ka??tç?l?k, 2003, ss.87-104.

[17] Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi, Dahiliye Nezareti ?ifre Kalemi (BOA, DH. ?FR.), 68/95.

[18] Türk Sesi, 7 Haziran 1923, s. 2.

[19] Hadisat, 20 Te?rin-i sani 1918, s. 2. 16 Mart 1919'da Himaye-i Etfal kongresi yap?lm?? ve bu münasebetle 98 çocu?un bar?nd??? misafirhanesi gezilmi?tir. Haberi veren gazete, daha yüzlerce çocu?un böyle yerlere muhtaç oldu?unu yazmaktad?r. Memleket, 17 Mart 1919, s. 1.

[20] Hadisat, 11 Kânun-? evvel 1918, s. 2.

[21] ?stiklal, 7 Kânun-? sani 1335, s. 1.

[22] BOA, Dahiliye Nezareti Hukuk Mü?avirli?i (DH. HM?), 7/3-40, lef 1-16.

[23] Zekeriya Türkmen, "??gal Y?llar?nda ?stanbul’daki Uygulamalar: Mütareke Döneminde Ermeniler Taraf?ndan Türk Çocuklar?n?n Kaç?r?lmas? ve Hristiyanla?t?r?lmas?", KÖK Sosyal ve Stratejik Ara?t?rmalar Dergisi, Cilt II, Say? 2 (Güz 2000), s. 267.

[24] Anna Welles Brown, "?stanbul'da Yetimhaneler", ?stanbul 1920, Ed. Clarence Richard Johnson M. A., Çev: Sönmez Taner, ?stanbul: Tarih Vakf?, 1995, s. 203.

[25] Brown, "?stanbul'da Yetimhaneler", s. 219-220.

[26] Brown, "?stanbul'da Yetimhaneler", s. 199.

[27] Brown, "?stanbul'da Yetimhaneler", s. 200.

[28] Türk Sesi, 7 Haziran 1923, s. 2.

[29] Hadisat, 28 Te?rin-i sani 1918, s. 2.

[30] Osmanl? Belgelerinde Ermeniler, s. 196.

[31] Osmanl? Belgelerinde Ermeniler, s.197-200.

[32] Osmanl? Belgelerinde Ermeniler, s. 200-202.

[33] Sabah, 16 Kânun-? sani 1335; Yeni Gazete, 16 Kânun-? sani 1335.

[34] BOA, DH. ?FR, 95/163.

[35] Sina Ak?in, ?stanbul Hükümetleri ve Milli Mücadele, ?stanbul: Cem, 1983, s. 162. Times gazetesinin ?stanbul muhabiri bir mektubunda, "Siyasi mahkûmînin tahliyesi, Hristiyan kad?nlar?n?n ?slam ailelerinden al?nmas? ve muhtelif neviden küçük haks?zl?klar?n izale veya tadili hususunda üniformal? bir tek ?ngiliz zâbitinin sadece mevcudiyeti gayet nâfi bir tesir has?l ediyor."diyerek ?ngiliz i?gal kuvvetlerinin ?stanbul'daki etkisini aç?kça vurguluyor. Memleket, 20 ?ubat 1919, s. 1.

[36] Jaeschke, Kurtulu? Sava??..., s. 40-41.

[37] BOA, Dahiliye Nezareti Emniyet-i Umumiye Ecanib Kalemi (DH. EUM. ECB), 21/63, lef 1/1. Vilayet ve sancaklara gönderilen bu telgrafnameye gelen cevaplar belgenin devam?nda ?öyle özetlenmektedir: "Varid olan cevabnamelere nazaran Edirne ve Mamuretülaziz vilayetleriyle Kütahya, Antalya, ?ç-?l, Kala-i Sultaniye, Mara?, Eski?ehir livalar?nda bu kabil Ermeni eytam? bulunmad??? ve Kayseri ile Talas eytam yurdunda bulunan Ermeni eytam?n?n Ermenilerden mürekkep bir komisyona tevdi edilerek hükümetçe de muavenet edilmekte bulundu?u ve Hüdavendigar vilayetinde yedi yetim ile iki kad?n?n serbest b?rak?ld?klar? ve Diyarbekir öksüz yurdunda bulunan elli Ermeni yetiminin ?slam etfaliyle beraber hükümetçe ia?e edilmekte olduklar? ve umum Ermenilerin bütün harekatlar?nda serbest bulunduklar? ve Urfa Darül-ia?esinde bulunan Ermeni eytam?n?n Ermenilerin talebi üzerine Amerika eytamhanesine teslim edildikleri ve ?slam aileleri nezdinde bulunan bir miktar eytam?n Ermeniler taraf?ndan tesis olunacak eytamhanenin kü?ad?na kadar düçar-? sefalet olmamak üzere ?imdilik bulunduklar? mahallerde b?rak?lmalar? Ermenilerin ileri gelenleri taraf?ndan talep edildi?i ve Samsun'da ?slam aileleri nezdinde bulunan sekiz yetimin Muhacirin darül-eytam?na yerle?tirildikleri ve darül-eytamda bulunan Ermeni eytam?n?n vukuubulan talebi üzerine Merzifon Amerika Kollejine gönderilece?i ve Ni?de sanca?? dahilinde bulunan onüç yetimin Marhasaya teslim edilmek üzere Konya'ya gönderildikleri ve tahkikat neticesinde Ermeni yetimi oldu?u tahakkuk edenlerin derhal cemaatlerine teslim olunaca?? ve Sivas'ta eytamhanede bulunan yetimlerin hükümetçe ia?e edilmekte olduklar? ve keyfiyetin Marhasaya da bildirildi?i ve Mamuretülaziz, Malatya darüleytamlar?nda ve iki mensucat fabrikas?nda muallime ve usta olarak bulunan ve maa? ve ücretle müstahdem olan Ermenilerin tamamiyle serbest bulundu?u ve Bolu livas? dahilinde mevcut 29 çocuk ve 3 Ermeni kad?n?n?n henüz Ermeni cemaati te?kilat? icra olunmad???ndan hükümetçe taht-? nezaret ve emniyete al?nd?klar? ve Kastamonu ile mülhakat?nda ve ?slam aileleri nezdinde bulunan Ermeni eytam?n?n kâffesinin kendilerine teslim olunduklar? ve tahkikat devam eylemekte bulundu?undan Ermeni olduklar? tebeyyün edenler hakk?nda tebligat dairesinde muamele edilece?i ve Konya'da bulunan yirmiyedi çocu?un akrabalar?na ve marhasahaneye teslim edildikleri ve tahkikat neticesinde bu gibi eytama tesadüf edildikçe derhal bu suretle muamele olunaca?? ve Van'da memurin ve zabitân aileleri nezdinde bulunarak toplatt?r?lan otuz iki çocu?un s?hhiye müdirinin taht-? idaresinde ayr?ca bir müesseseye yerle?tirildikleri ve f?rka hastahanesinde bulunan hasta bak?c? Ermeni kad?nlara serbest bulunduklar? tekrar tebli? olundu?u ve Adana ve mülhakat?nda mevcut altm??yedi çocuktan otuzdördünün velilerine ve mütebakisinin de Ermeni darüleytam?na teslim edildikleri ve Erzurumda bulunan iki Ermeni ile dört çocu?un merkez-i vilayet cemiyet-i hayriyesinde ibate ve ia?e edilmekte olduklar? ve hilaf-? tebligat harekette bulunmamalar?n?n icab edenlere tebli? edildi?i ve ?slam aileleri nezdinde bulunanlar?n ia?edeki mü?kilata tebaen sefil olmamalar? için ?imdilik bulunduklar? aileler nezdinde b?rak?ld?klar? ve ?zmit darüleytam?ndaki yüz üç çocu?un darüleytam memurlar? taraf?ndan Dersaadet'e nakl ile Patrikhaneye teslim olunduklar? ve Erzincan'da ?slam aileleri nezdindeki k?rk Ermeni çocu?un tesisine müba?eret olunan darüleytam?n kü?ad?na kadar ?imdilik bulunduklar? aileler nezdinde b?rak?ld??? ve darüleytam?n kü?ad?yla beraber onlar?n da hükümetçe ia?e ve ibate edilecekleri ve Ankara'da ?slam aileleri nezdinde tek tük bulunan bu kabil eytam?n derhal teslim edilmekte oldu?u ve ?zmir'de ?imdiye kadar akraba ve cemaatlerine teslim edilenlerin adedi yirmidört olup te?kil edilmi? olan komisyon-? mahsusça yap?lan tahkikat neticesinde Ermeni çocu?u olduklar? tebeyyün edenlerin derhal teslim edilecekleri ve Bitlis'de kimsesiz ve yabanc? bulunan k?rkdört kad?n ve çocu?un hükümetçe ia?e edilmekte bulunduklar? ve ?slam aileleri nezdindekiler k?? münasebetiyle bir mahalle gidemeyeceklerinden ve harekâtlar?nda serbest bulunduklar?ndan bahisle bulunduklar? aileler nezdinde kald?klar? anla??lm??t?r." BOA, DH. EUM. ECB., 21/63, lef 1/1-3

[38] Sabah, 23 Kânun-? sani 1335.

[39] Türk Sesi, 18 Haziran 1923, s. 3; 5 Temmuz 1923, s. 3.

[40] BOA, DH. ?FR, 96/248.

[41] Celâl Bayar, Ben De Yazd?m Millî Mücadele'ye Giri?, Cilt 5, ?stanbul: Baha Matbaas?, 1967, s. 1503. Bayar'?n hat?ralar?nda sözünü etti?i bu olay, son Osmanl? Meclis-i Mebusan?’n?n da gündemine gelmi?tir. Kayseri mebusu Rifat (Çal?ka) Bey 16 ?ubat 1920 tarihinde Hükümet'e, Mütareke'den sonra Kayseri'den ?stanbul'a gönderilen 350 kadar Müslüman yetimden 130 kadar?n?n Ermeni yetimhanelerine verilmesi konusunu soru olarak yöneltmi?tir. Soru 17 Mart 1920 tarihinde Maarif Naz?r? Sait Bey taraf?ndan cevapland?r?lm??t?r. Buna göre Kayseri'de belediye taraf?ndan toplanan yetimlerin bak?m?nda belediyenin yetersiz kalmas? üzerine, hükümete bir yaz? ile ba?vurulmu? ve hükümet de bu çocuklar? ?stanbul'a getirtmi?tir. Ancak çocuklar Haydarpa?a'ya ç?kt?klar?nda ?tilaf Devletleri zab?tas? taraf?ndan müdahale edilerek, Beyo?lu'nda bir Ermeni kilisesine götürülmü?ler. Toplam 320 civar?nda olan çocuklar?n ikiyüzden fazlas? iade edilmekle beraber, di?erlerini Ermenidir diye Patrikhane'ye teslim etmi?lerdir. Bu çocuklardan Müslüman oldu?una dair belgesi ortaya ç?kanlar için i?lemler halen sürmektedir. Maarif Naz?r?'n?n konuyla ilgili aç?klamas?n? yetersiz bulan Rifat Bey, çocuklar?n ?slam olduklar?n?n incelenerek belirlenmesine ra?men, neden Patrikhane'ye teslim edildi?ini sormu?tur. Naz?r ise konuyla ilgili evrak?n kendilerine, önce sonra ula?t???ndan, sonra da bir k?sm?n?n ula?t???ndan cevab?n? vermi? ve ?slam olan çocuklar? istemeye devam ettiklerini söylemi?tir. Meclis-i Mebusan Zab?t Ceridesi, Devre: 4, ?ctima senesi 1, TBMM Bas?mevi, 1992, s. 103-104, 302-303. Rifat Bey'in an?lar?nda da konu yer almaktad?r. bkz. Kurtulu? Sava??nda Adalet Bakan? Ahmet Rifat Çal?ka'n?n An?lar?, Haz. Hur?it Çal?ka, ?stanbul 1992, s. 65-66.

[42] Bayar, Ben De Yazd?m..., V, s. 1504.

[43] Loti, Sevgili Fransa'm?z?n..., s. 139-140.

[44] BOA, Dahiliye Nezareti ?dare-i Umumiye (DH. ?. UM), 19-7/1-5, lef 11.

[45] BOA, DH. ?. UM, 19-7/1-5, lef 10.

[46] BOA, Dahiliye Nezareti Kalem-i Mahsus Müdüriyeti (DH. KMS), 52-2/79, lef 3. Ayr?ca bkz. Türkmen, "??gal Y?llar?nda…”, s. 268.

[47] BOA, DH. ?. UM, 19-7/1-5, lef 9.

[48] BOA, DH. ?. UM, 19-7/1-5, lef 8.

[49] Memleket, 2 May?s 1919, s. 3.

[50] ?leri, 3 May?s 1919, s. 2.

[51] Memleket, 7 May?s 1919, s. 4.

[52] BOA, DH. KMS, 52-2/79, lef 1.

[53] BOA, DH. KMS, 52-2/79, lef 6. Ayr?ca bkz Türkmen, "??gal Y?llar?nda...”, s. 269.

[54] BOA, DH. KMS, 52-2/79, lef 8, 7/1. Ayr?ca bkz. Türkmen, "??gal Y?llar?nda...”, s. 270.

[55] ?leri, 2 Haziran 1919, s. 3.

[56] Halide Edip Ad?var, Türkün Ate?le ?mtihan? Kurtulu? Sava?? An?lar?, ?stanbul: Atlas, 1987, s. 22-23.

[57] BOA, DH. ?. UM, 19-7/1-5, lef 6.

[58] BOA, DH. ?. UM, 19-7/1-5, lef 5.

[59] BOA, DH. ?. UM, 19-7/1-5, lef 4.

[60] BOA, DH. ?. UM, 19-7/1-5, lef 3.

[61] BOA, DH. ?. UM, 19-7/1-5, lef 2.

[62] BOA, DH. ?. UM, 19-7/1-5, lef 1.

[63] BOA, DH. KMS, 52-2/79, lef 10.

[64] Türk Sesi, 7 Haziran 1923, s. 2.

[65] Hadisat, 17 Haziran 1335, s. 2.

[66] BOA, DH. KMS, 52-2/79, lef 9/1. Üstü çizili olan ifadeler taraf?m?zdan kö?eli parantez içine al?nm??t?r.

[67] BOA, Dahiliye Nezareti Emniyet-i Umumiye Müdüriyeti Asayi? Kalemi (DH. EUM AY?), 25/10, lef 1a.

[68] BOA, DH. EUM AY?, 25/10, lef 1b.

[69] Gotthard Jaeschke, Türk Kurtulu? Sava?? Kronolojisi, Mondros’tan Mudanya’ya Kadar (30 Ekim 1918-11 Ekim 1922), TTK, Ankara 1989, s. 9.

[70] Türk Sesi, 7 Haziran 1923, s. 2.

[71] BOA, DH. ?. UM, 19-15/1-34, lef 4.

[72] BOA, DH. ?. UM, 19-15/1-34, lef 3.

[73] BOA, DH. ?. UM, 19-15/1-34, lef 2.

[74] BOA, DH. ?. UM, 19-15/1-34, lef 1.

[75] Türkmen, "??gal Y?llar?nda…”, s. 280-81.

[76] Türk Sesi, 5 Temmuz 1923, s. 3.

[77] Türk Sesi, 17 Temmuz 1923, s. 2; 19 Temmuz 1923, s. 2.

[78] Ferhunde Özbay, "1911-1912 Y?llar?nda Anadolu'nun Kimsesiz K?z Çocuklar?", Sava? Çocuklar? Öksüzler ve Yetimler, Ed. Emine Gürsoy-Naskali - Aylin Koç, ?stanbul: Umut Ka??tç?l?k, 2003, s. 111-112.