XVII. Yüzy?lda Manisa Ermenileri

Anahtar Kelimeler: Manisa Ermenileri, Bat? Anadolu, Cemaat, Göç, ?zmir.

Abstract:  Settlement of Armenians in Manisa and Western Anatolia began at the end of 16th century and the Armenian community (cemaat) in the sense of Ottoman millet system was formed at the beginning of the 17th century. By the mid 17th century Armenians was the laregest group among the non-Muslims in Manisa. Armenaisn chose to settle in outskirts of Manisa. Based on their occupations they lived in two different quarters (mahalles). They were involved in  all sorts of trade and agriculture. Within a short time Armenians came to share a compatible/peaceful social and economic life with the local population and administrators. 
 

Key Words: Armenians in Manisa, Western Anatolia, Community, Migration, ?zmir.

Giri?
 

Anadolu’daki Ermeni varl??? çok eski dönemlere dayanmaktad?r. Fakat Bat? Anadolu bölgesindeki Ermeni varl???n?n olu?umu daha geç tarihlerde gerçekle?mi?tir. Manisa ?ehri ba?ta olmak üzere XVI. Yüzy?l sonlar?na kadar bölgede yap?lm?? olan tahrirlerde gayr-i müslimler aras?nda Rum ve Yahudiler zikredilirken Ermeniler yer almamaktad?r. 1531 y?l?nda yap?lan tahrirde tahmini nüfusu 6500 civar?nda olan ?ehirde 88 hane Yahudi bulunuyordu. Di?er gayr-i müslim unsurlardan Rumlar ise ?ehre yak?n Horosköy’de ikâmet etmekteydiler. 1575 y?l?ndaki tahrirde ise; ?ehrin nüfusu 8245’e, Yahudilerin hane say?s? 117’ye[1] yükselmi?ken Ermenilerin mevcudiyetine bu tarihte de rastlanmaz. XVI. Yüzy?l?n sonlar?na do?ru Ermenilerin Manisa ?ehrine ve bölgeye olan ilgisinin artt???, bu ilginin neticesi olarak da resmî belgelerde çe?itli sebeplerle yer almaya ba?lad?klar? görülmektedir. XVII. Yüzy?l ortalar?na gelindi?inde ise Ermeniler ?ehirdeki en büyük gayr-i müslim topluluk haline gelmi?lerdir.[2]

Manisa’ya vâki’ olan bu Ermeni göçünün sebepleri her ne kadar çok aç?k de?ilse de[3] muhtemel sebepleri üzerinde yine de durmak gerekmektedir. Bu sebeplerin ba??nda XVI. yüzy?l?n sonuna do?ru bütün Anadolu’da dolay?s?yla Bat? Anadolu Bölgesinde meydana gelen ekonomik, ticârî ve sosyal de?i?imler gelmektedir. Gerçekten de önce Avusturya ?mparatorlu?u ile (1593-1606) sonra Safevîler egemenli?indeki ?ran ile (1603-1618) yap?lan sava?larda u?ran?lan maddî ve insanî kay?plar hem hazineye müthi? bir yük getirdi hem de devletin klâsik yap?s?n?n bozulmas?nda etkili oldu. Bu durumda Bat? Anadolu bölgesindeki merkezî otorite daha da zay?flayarak ticaretin daha rahat yap?lmas?na imkan sa?lad?. XVII. Yüzy?l ba?lar?nda ?zmir’in ekonomik bir merkez olarak ortaya ç?kmas? tam da bu döneme rastlamaktad?r.[4]

Ermenilerin XVI-XVII. Yüzy?llarda Bat?ya do?ru yay?l??lar?n? ortaya koymak ilgi çekicidir. ?ran’?n bat?, Anadolu’nun do?u eyaletlerindeki Ermenilerin ?stanbul yolu üzerinde bulunan bütün konak ?ehirlere s?ras?yla yerle?tikleri görülmektedir. Erzurum, Sivas, Tokat, Ankara, Bursa ve hatta Avrupa’ya geçerek Edirne’ye bile yerle?tiler. Onlara Halep, Trabzon ve ?zmir’de de rastlan?yordu. Bunlar gitgide Acemlerin pabucunu dama at?yor hatta bu alanda, ?ran ipe?ini Avrupa’ya satmakta ba?ar?s?zl??a u?rayan Acemlerden memnun olmayan ve bu görevi Ermenilere veren ?ah Abbas’?n da deste?ini sa?l?yorlard?. Öte yandan XVII. Yüzy?l ba?lar?nda Türklere kar?? sava? halinde bulunan ?ah Abbas, s?n?r eyaletlerindeki Ermenilerin birço?unu ipek üretim merkezi olan Geylan’a (özellikle Culfa’ya) kayd?rd?. Bu iki etken Ermeniler’e önemli bir geli?me f?rsat? verdi. Tavernier, Tournefort, le P. Raphael du Mans gibi XVII. Yüzy?l?n Avrupal? gezginleri bunlar?, Do?u ve Bat? aras?ndaki ticaretin ba?l?ca temsilcileri olarak saymaktad?rlar. Avrupa’n?n büyük ticaret kumpanyalar? ortaya ç?kt??? zaman kolayca arac? olarak bunlara do?ru yöneldiler ve böylece rolleri gittikçe daha büyük bir önem kazand?.[5]

Celâli ?syanlar? da Anadolu’nun demografik yap?s?n? derinden etkilemi?tir. XVI. Yüzy?l sonlar? ile XVII. Yüzy?l ba?lar?ndaki isyanlar ve Osmanl?-?ran Harpleri esnas?nda Do?u Anadolu’da ya?ayan Ermenilerden pekço?u ülkelerini terkle ?stanbul’a Tekirda?’a, Bat? Anadolu Vilayetlerine ve daha ba?ka taraflara hicret etmi?lerdir.[6]

Cemaatin Nüfusu

1531 ve 1575 y?llar?na ait tahrirlere göre Manisa’da Yahudiler ve Rumlar d???nda herhangi bir gayr-i müslim topluluk yer almamaktayd?. Bu tarihten sonra özellikle de yüzy?l?n sonlar?na do?ru an?lan sebeplerin etkisiyle, Manisa’ya büyük bir Ermeni göçünün ba?lad??? ve bu göçün sonraki yüzy?llarda da devam etti?i anla??lmaktad?r. Ermenilerin bulunduklar? bölgelerden do?rudan Manisa’ya m? geldikleri yoksa ba?ka yerlerde geçici olarak yerle?ip sonradan m? geldikleri belli de?ildir.[7] ?er’iyye Sicillerinde Ermenilere dair ilk bilgilerin yer almas? asr?n sonlar?na do?rudur. Meselâ 1007/1598 y?l?na ait bir belgede Manisa’da ikâmet eden 13 Ermeni mahkemeye müracaat ederek cizye-i gebranlar? âmili olan Mehmed bey’i kanun-u Pâdi?âhîden ziyade cizyelerini ald??? gerekçesiyle ?ikâyet etmi?ler, dava neticesinde onbe? akçeden fazlas?n?n Ermenilere geri verilmesi kararla?t?r?lm??t?r.[8] ?ehrin bu tarihlerdeki nüfusu hakk?nda tahmin yapmam?z? sa?layacak herhangi bir veriye sahip de?iliz. Bu kayda göre cizye ?ikâyetini yapanlar?n sadece onüç ki?i olmas? Manisa’daki Ermeni varl???n?n ilk dönemleri oldu?u intiba?n? vermektedir. Nitekim Manisa’ya kom?u olan ?ehirlerden Bal?kesir’de Ermenilerin varl???na delâlet eden ilk resmî kay?tlar da yakla??k olarak bu tarihlere aittir.[9] Bu dönemden sonra yap?ld???n? çe?itli kay?tlardan ö?rendi?imiz ilk tahrir 1030/1620 tarihlidir.[10] Ancak bu veriler de maalesef elimizde yoktur. Manisa’da ya?ayan Ermeniler hakk?ndaki en kapsaml? bilgiler Vezir ?smail Pa?a taraf?ndan 1070/1659-60 y?l?nda yapt?r?lan avar?z tahririne dayanmaktad?r. Buna göre 54 mahalleden meydana gelen Manisa’da üç gayr-i müslim topluluk ya?amaktad?r. Bunlardan en büyü?ü olan Ermeniler bâlâ ve suflâ olmak üzere iki mahallede ikâmet ederlerken Rumlar ve Yahudilerin de birer mahalleleri vard?. Ermeni mahalleleri kale duvar?n?n d??ar?s?nda yer alan mahallelerdendi.[11] Manisa kalesi duvarlar? en son Celâli ?syanlar?n?n ya?and??? dönemde 17. Yüzy?l?n ba?lar?nda in?â edilmi?ti. Bu durum Ermenilere ait mahallelerin te?ekkül tarihi hakk?nda da bir fikir vermektedir.

Ermeniyân-? bâlâ mahallesi ?ehrin güney-do?usunda olup bu günkü Serâbâd mahallesinin yukar? taraflar?ndan Mevlevîhane’ye giden yola kadar uzanmaktayd?. Toplam  80 hanenin bulundu?u mahallede yakla??k olarak 420 civar?nda nüfus vard?. Bunun yan?nda di?er mahallelerde de oldu?u gibi askerî taifesinden dört hane vard?. Mahalledeki Ermenilerin ikâmet etti?i evlerden yakla??k on tanesi Müslümanlara ait gibi görünüyorsa da bunlar?n sonradan ihtidâ eden Ermeniler olmas? kuvvetle muhtemeldir. Evlerden üç tanesi için “hâli muattal” kayd? dü?ülerek bu evlerde oturan kimsenin olmad??? anla??lmaktad?r. Bu durum Yukar? Ermeniler mahallesine ilginin azl???na delâlet edebilece?i gibi bu mahalledeki baz? evlerin kullan?lamayacak kadar eski ve kötü durumda oldu?unu da göstermektedir.[12] Yine mahalledeki bir ki?i a’mâ olup geçimini dilenerek sa?lamaktayd?.[13]

Ermeniyân-? suflâ mahallesi ise ?ehrin ovaya do?ru olan taraf?nda Horos köyüne yak?n bir mahalde[14], bugünkü Malta ile Sürat Yolu (sicillerde Ko?uyolu) aras?ndaki bir yerde bulunuyordu. Bu mahallede oturan Ermenilerin bir k?sm?n?n mahallenin konumuna uygun olarak ziraatle de i?tigâl ettikleri belgelerden anla??lmaktad?r. Mahallede toplam 74 hanede 390 ki?i ya?amaktayd?. Bu mahallede de üç yetim, iki a’mâ ya?amaktad?r. Hanelerden iki tanesi müslümanlar ad?na kaydedilmi?tir. Mahallede yine dört askerî hanesi mevcuddur.[15] A?a?? mahalledeki Ermeniler bu bölgede bulunan ba? ve tarlalar? sat?n almak suretiyle üzerlerine evler in?â etmi?ler ve mahallenin daha da büyümesini sa?lam??lard?r. Meselâ; mahalleden Mikail veled-i Safer, Karabet veled-i Ç?rak, Boyac? veled-i Kirkor vs. Ermeniler mahkemeye gelerek on alt? sene önce hakk-? tefvîzini sat?n ald?klar? dört dönüm tarlaya evler yaparak sâkin olduklar?n? fakat sâhib-i arz olan Mehmed bey’in y?llar sonra geçtikleri yolun iki taraf?na duvar yaparak geçmelerine mâni oldu?unu ?ikâyet etmi?ler, neticede; Mehmed bey bundan men edilip duvar? y?kmas?na karar verilmi?tir.[16]

Vezir ?smail Pa?an?n yapt??? tahrîr çok sa?l?kl? de?ildir. Dolay?s?yla bu tahrîrin neticesi olarak ortaya ç?kan rakamlar da tart??maya aç?kt?r. Nitekim tahririn hemen akabinde Manisa Mahkemesine vukû’bulan ?ikâyetlerden bir çok Ermeni’nin çe?itli nedenlerle say?m d??? kald?klar? (hâriç ez-defter) anla??lmaktad?r. 27. Ra. 1072/ 20. Kas?m 1661 tarihli olup Manisa Kad?s?na gönderilen bir fermanda yâve cizyesini tahsil için görevlendirilen Mustafa A?a’n?n Edirne’ye gönderdi?i arzuhalde birçok Ermeni’nin say?m d??? kald??? halde cizyelerini vermek istemediklerini ?ikâyet etti?i ifâde edilmekte ve tahsiline yard?mc? olunmas? istenmektedir.[17] Bu minvaldeki davalara birçok sicil kayd?nda rastlamak mümkündür. Yukar? mahalleden Kirkor veled-i Pergaz,[18] Dönik veled-i Elo[19] ve Dönik[20] isimli ba?ka bir Ermeni’nin davas? bu hususa bir misâldir. Netice olarak tahrire dayanarak tahmin edilebilecek 750-800 rakam?n?n daha yukar? çekilmesi gerekmektedir. Tahrirle ilgili di?er davalar da dikkate al?nd???nda bu dönemde Manisa’da mevcud Ermeni nüfusunun 900 civar?nda oldu?unu rahatl?kla ifâde edebiliriz. Buna göre; ayn? dönemde Bat? Anadolu bölgesi ?ehirleri içerisinde en büyük Ermeni nüfusuna sâhip ?ehir Manisa idi.

1661 Y?l?nda Bat? Anadolu Bölgesindeki ?ehirlerde Mevcud Gayr-i Müslim Nüfus[21]

(Hâne ?tibar?yla)

	Ermeni	Rum	Yahudi	Toplam
Ku?adas?	-	79	-	79
?zmir	61	301	271	633
Manisa	154	54	41	249
Urla	-	377	-	377
Toplam	215	811	312	1.338

Bu sonuçlara göre; Bat? Anadolu Bölgesindeki ?ehirlerde Rumlar ve Yahudiler say? itibar?yla ilk s?ray? al?rken Manisa’da tam dersi bir durum söz konusudur. Manisa’daki gayr-i müslimler içerisinde Ermeniler en kalabal?k toplulu?u olu?turmaktad?r.

?er’iyye sicillerindeki muhtelif kay?dlara göre “Bâlâ” mahallesinde ikâmet eden Ermeniler daha sonraki y?llarda “Suflâ” mahallesine yerle?mede istekli davranm??lar fakat her seferinde önlerine mahallelinin itiraz? ç?km??t?r. Bu ilginin nedeni muhtemelen Ermenilerin daha önceleri i?tigal ettikleri mesleklerinin yan?s?ra ?ehirdeki ziraî faaliyetlerin ekonomik hayata katk?lar?n? zamanla anlamalar? olmal?d?r.

Cemaat ?çi ?li?kiler

Ermeniler de di?er gayr-i müslim topluluklar gibi “millet” biçiminde örgütlenmi?lerdi. Cemaat içi dini ve kültürel ili?kilerini kendileri düzenleyip yönetiyorlard?. Millet sistemi içerisindeki bir birey do?du?u millet kompart?man?n?n içinde o cemaatin ruhâni, mâli ve idâri otoritesine ba?l? olarak ya?amak durumundayd?.[22] Manisa’da ya?ayan Ermeniler aras?nda muhtelif bölgelerden gelenler varsa da  büyük ço?unluk do?u bölgelerindendi. Eçmiyazin kilisesine ba?l? olmalar?na ra?men 17. Yüzy?lda kiliseler aras?ndaki nüfuz mücadelesinin etkilerinden Manisa Ermenileri de kurtulamam??t?r. Geleneksel dîni merkezler olan Eçmiyazin, Sis, Ahtamar ve Kudüs’ün otoritesinin zay?flamaya ba?lad??? bu dönemde ?stanbul Patri?inin özellikle perakende Ermeni topluluklar? üzerinde toptan vergi miktar?n? art?rarak s?n?rl? yetkilerini geni?letmeye çal??t??? görülmektedir. 1664’te Sadrazam Köprülü Faz?l Ahmet Pa?a’n?n bir ferman?yla, daha önceki Patrik kendisini ?mparatorluk Ermenilerinin Katalikos’u ilân etmi? ve 1715 y?l?na kadar gelen Patrikler bu makam? kullanm??lard?r. 1726 y?l?ndan sonra ise özellikle Eçmiyazin Kilisesine ba?l? olan Ermenilerin göçler yoluyla Bat? Anadolu’da yerli Ermenilerden say?ca daha fazla hâle gelmesi Eçmiyazin Kilisesinin bu bölgedeki nüfuzunu art?rd??? gibi ?stanbul Patrikli?inin gücünün fark?na varan Eçmiyazin kökenli piskoposlar?n da ?stanbul’da daha güçlü hâle gelmesine yard?m etti.[23]

Bu döneme gelinceye kadar bir çok papaz Patriklik yetkilerini çe?itli ikili anla?malarla kullanmaya çal??m??lard?r. Meselâ; Ermenilerin çe?itli dini âyinlerinde kulland?klar? Belesan ya?? daha önce Eçmiyazin’den da??t?l?rken Kudüs Ermeni Patri?i A?yazar Kudüs ve civar?ndaki Ermenilere kendisi tevzi etmek üzere her sene için on be?er bin akçeye iltizam?na alm??, bu durum üzerine Eçmiyazin Patri?i Agop derhal Dersaadet’e müracaatla tevzî hakk?n?n yine Eçmiyazin’e verilmesini talep edip buna da muvaffak olmu?tur. Burada Eçmiyazin Patri?inin Kudüs Patri?ini ?ikâyet ederken kulland??? “...hâlâ Kudüs-ü ?erifde Ermeni tâifesine âyinlerine muhâlif yolu de?ilken ta?alluben Patrik olan A?yazar nâm râhip...”, ifadesi ilginçtir. Eçmiyazin Patri?i burada hem Kudüs Patri?inin patriklik makam?n? tagallüben ald???ndan kendisini tan?mad???n? ifâde ederken hemen akabinde de belesan ya?? iltizam?n?n Patri?in resmî makamlara yaranma gayreti oldu?unu imâ etmektedir.[24]

17. Yüzy?lda Manisa’daki iki Ermeni mahallesinde en az iki kilisenin oldu?u anla??lmaktad?r.[25] 1660/1070 y?l?ndaki tahrirde Ermeniyân-? bâlâ mahallesinde 1, suflâ mahallesinde iki olmak üzere üç Papaz ikâmet etmekteydi.[26] Ancak bunlar?n, kiliselerin ba? Papazlar? oldu?undan bu ?ekilde kaydedilmi? olabilecekleri, bunlardan ba?ka papaz olarak görev yapan Ermenilerin de oldu?u sicillerden anla??lmaktad?r. Yukar? Ermeniler mahallesindeki Papazlar avâyidlerin payla??lmas? konusunda anla?mazl??a dü?ünce meselenin halli için mahkemeye müracaat etmi?ler, neticede avâyidleri e?it ?ekilde bölü?meyi taahhüt etmi?lerdir. Burada Papazlardan Avanis veled-i Papas mahallede be? papaz?n eskiden beri görev yapt???n? ifâde etmektedir.[27] A?a?? Ermeniler mahallesindeki kilise’ye Patrik Avanos veled-i M?g?rd?ç’?n iltimas?yla Asotor veled-i Agop[28] isimli Ermeni, Yukar? mahalleye de papazlar? olan Aleksan’?n vefat? üzerine Yusuf veled-i Sait’in[29] papaz olarak tayin edilmesi ?stanbul Ermeni Patri?inin Manisa Ermeni cemaati üzerindeki etki ve kontrolüne delâlet etmektedir.

Kiliselerden A?a?? mahalledeki Papaz Aleksan veled-i Kiro’nun kilisesi 1663 y?l?nda soyularak, içindeki alt? sîm haç, bir sîm ve zincirli mecmer (tütsü kab?), iki serâser kaftan, bir kapakl? sîm fincan ve bir bak?r âlet-i kâfiriye çal?nm?? ancak h?rs?z bulunamam??t?. Mesele kapanm??ken Mütesellim kethüdas? Mehmed bey h?rs?z?n bulunmas? ya da kendisine cerîme verilmesi konusunda Ermenileri s?k??t?rarak, Papaz Yusuf, kayyim Mardik ve bevvap Zakarya’y? hapsetmi?tir. Mahpuslar ancak cemaatin kendilerine kefil olmas?yla kurtulabilmi?lerdir.[30]

Ermeni Cemaati, merkezî yönetimle ili?kilerini kethüdalar? vas?tas?yla düzenlemekteydi. Kethüdalar, özellikle vergilerin tahsili konusunda önemli sorumluluklar yükleniyorlar hatta bu hususta ?iddete dahi maruz kalabiliyorlard?. A?a?? Ermeniler mahallesinin Kethüdas? Karabet veled-i Habik cizyelerini toplamad??? gerekçesiyle Harrâc El-hac Ali A?a taraf?ndan odunla feci ?ekilde dövülerek kemikleri k?r?lm??, ?ikâyetini bildirmek üzere mahkemeye mahallelinin kollar?nda gelebilmi?ti.[31] Ba?ka bir olayda da yine A?a?? Ermeniler mahallesi kethüdas? Karab?y?k veled-i Cerak’a mahkemeye üç yüz guru? verdi?i gerekçesiyle Mütesellim Piri A?a emriyle üç yüz de?nek vurularak yürüyemeyecek hâle getirilmi?ti.[32]

17. Yüzy?lda müslim ve gayr-i müslim, köylü ya da ?ehirli insanlar?n ehl-i örf hakk?ndaki en fazla ?ikâyetleri konak hususunda olmaktayd?. Herhangi bir devlet görevlisi çe?itli bahanelerle gitti?i yerlerde ahalinin ileri gelenlerinden birisinin evine konarak bedava yem ve yemeklik tedarik ettirerek günlerini geçiriyordu. Gayr-i müslimlerin sâkin oldu?u mahalleler de bundan nasibini al?yordu. Özellikle A?a?? Ermeniler mahallesi konum itibar?yla ?zmir ve Menemen’e giden yola yak?n oldu?undan sürekli bu hususta rahats?z edilmekteydi. Konak olarak kullan?lacak evin seçimi de kethüdalar vas?tas?yla yap?lmaktayd?. Böyle bir olayda, A?a?? mahallenin kethüdas?  Hubek veled-i Begos, Kerker bt. Mesli ermeniyenin evine kendisi ?zmir’de iken konak kondurmu?, bu sebeple birçok e?yas? zâyi’ oldu?undan kethüda Hubekten davac? olmu?tu.[33] Kethüdalara yard?mc? olan Yi?itba??lar genellikle Papazlar aras?ndan seçilmekteydi. Ancak yukar?da izâh edilen sebepler yüzünden Yi?itba?? bulmak da hayli zordu. A?a?? Ermeniler mahallesinin sâkinleri mahkemede eskiden beri mahallelerinde bir yi?itba?? bulunmas? mutad iken birkaç seneden beri Yi?itba?? olmad???ndan salyânelerinin tevzî, taksim ve tahsilinin karmakar???k oldu?unu bildirerek Papaz Zakarya veled-i Karagöz’ü yi?itba?? olarak seçtiklerini bunun mahkemece de tasdik olunmas?n? istemi?lerdir.[34]

Cemaat mensuplar? aras?nda zaman zaman çe?itli anla?mazl?klar meydana gelmi? ve bunlar mahkemeye aksetmi?ti. Meselâ; Yukar? mahalleden Menkasar veled-i Markar’?n kom?usu Avanos veled-i Norsez’in erkek merkebinin ayaklar?n? sinirlemesi,[35] A?a?? mahalleden Muratsan veled-i Kuval’?n Muratsan veled-i Zafer ermeninin ta?la di?lerini k?rmas?[36] gibi. Farkl? dinlerden olmalar?na ra?men Ermenilerin de Türkler gibi ?rz ve namus konusunda son derece hassas olduklar?n? söyleyebiliriz.[37] Mahallenin namus konusundaki hassasiyetlerine zarar verenler derhal ?ikâyet edilerek mahalleden ihrâçlar? sa?lanmaktayd?. Hem Müslümanlar hem de Ermeniler taraf?ndan defalarca mahkemeye ?ikâyet edilerek bulundu?u mahallelerden ç?kar?lan A?a?? Ermeniler mahallesinden Meryem bt. Mellek dönemin me?hur fahi?elerinden olup “ermeni k?z?” ad?yla ?öhret bulmu?tu.[38]

Sosyal Hayatta Ermeniler

Ermeniler XVI. Yüzy?l?n sonlar?na do?ru Manisa’ya küçük gruplar hâlinde gelmeye ba?lad?lar. ?ehirde bulunan dinda?lar? Rumlarla ili?kilerinin di?er topluluklardan  daha erken ba?lad??? söylenebilir. Nitekim belki de cemaat içerisindeki evlenme ça??na gelmi? gençlere yine cemaat içerisinde yeteri kadar k?z olmad???ndan Rum k?zlar?na tâlip olmu?lard?r. Onlar?n bu taleplerine Rumlar taraf?ndan her zaman olumlu cevap verildi?ini söyleyemeyiz. Daha ilk dönemlerde ya?anan bir hâdise bu kanaati kuvvetlendirmektedir. 23.C. 1011/7Aral?k 1602 tarihli bir sicil kayd?na göre; Manisa’da sâkin Ermenilerden Murad veled-i Sefer, Gevher isimli Rum k?z?n? annesinin r?zas?yla kendisine nikahlam??, on iki gün sonra Menkese veled-i Mumcu isimli Rum, Gevheri babas?n?n r?zas?yla kendisinin nikahlad???n? söyleyerek evine al?p götürmü?tür.[39] Yâni, Rum aileler k?zlar?n? Ermenilere verme konusunda çok fazla istekli de?illerdir ve aile ferdleri aras?nda da bu konuda bir mutabakat sa?lanamam??t?r. Bu tür hâdiseler sonraki y?llarda da ya?anm??t?r. ?ki cemaat ferdleri aras?ndaki sevgi ve a?k bazen önlenemez hâle geldi?inde evlilikler vuku’ bulmu? ancak dînî farkl?l?klar ya da bir k?s?m  hassasiyetler yüzünden çe?itli olaylar ya?anm??t?r. Meselâ; Zafire bt. Estimad isimli Rum kad?n A?a?? Ermeniler mahallesinden Dönik isimli Ermeninin kar?s? iken taun hastal??? sebebiyle vefat etmi?, Ermenilerin Zafire’yi kendi mezarl?klar?na gömme isteklerine annesi ?iddetle kar?? ç?karak “...e?er siz mezbûre Zafireyi ermeni mezar?na defn iderseniz ben dahi size k?z?m mezbûre Zafireyi katl eylediniz diye dava iderim”,[40] diyerek tehdit etmi?, neticede zorla iknâ edilebilmi?tir. Yine A?a?? mahalleden Mehmed b. Abdullah isimli mühtedî ticaret için ba?ka bir ?ehre giderken Rum as?ll? kaynanas? Sofya bt. Yani’ye verdi?i yüz guru?u alamam??t?r.[41]

Ermenilerin kolayl?kla ili?ki kurduklar? kesimlerden birisi de Ermeni as?ll? oldu?u muhtemel devlet görevlileri idi. Bu dönemde Manisa’n?n ileri gelenlerinden olup Cizye tahsildarl???, Beytülmâl Eminli?i, Bedel-i nüzul cem’i gibi görevlerde bulunan ?vaz A?a b. Abdullah bunlardan birisidir. ?vaz A?an?n ?lyas-? sa?ir mahallesindeki evi Ermenilerin s?k s?k gidip geldikleri yerlerdendi. A?a?? Ermeniler mahallesinden ?brahim b. Abdullah isimli mühtedî de bir gece ?vaz A?an?n evinden gelirken sald?r?ya u?ray?p yaralanm??t?.[42] ?vaz A?a ve Ermeniler aras?ndaki bu münasebet herkesin ma’lumuydu. Hatta bu yüzden ?vaz A?aya  “Ermenio?lu” lâkab? tak?lm??t?.[43]

Ermeniler en yo?un ili?ki içerisinde olduklar? kesim ?ehrin müslüman sâkinleriydi.  ?ehrin sosyal ve ekonomik hayat? içerisinde ço?u zaman kar?? kar??ya gelmi?lerdir. Bu münasebetler bazen dostlu?a ve bir i? ili?kisine dönü?mü?[44], bazen de din de?i?tirmeye kadar gitmi?tir. Manisa ?er’iyye sicillerinde çe?itli yönleriyle tahlil edilebilecek bir çok ihtidâ olay? yer almaktad?r. Öyleki, ferdlerinden baz?s? hristiyan iken baz?s? müslüman olan aileler vard?. Bunlardan birisi oldukça ilginçtir. 19. Ca. 1067/5 Mart 1657 tarihli bu hüccete göre Yukar? Ermeniler mahallesinden Nuri veled-i Muradsagan ermeninin miras? vefat?ndan sonra çocuklar? aras?nda payla?t?r?lmaktad?r. Burada Nuri’nin dördü erkek be? çocu?u vard?r. Bunlardan büyük olan iki o?lu müslüman olarak Ahmed ve Mehmed isimlerini alm??lard?r. Mahalledeki babalar?ndan kalan evi de on alt? riyâlî guru?a satarak payla?m??lard?r.[45] Di?er bir ihtidâ olay?nda Mustafa ismini alan ermeni çocu?un mahkemedeki ifâdesi ?öyledir; “...ben mukaddemâ ermeni taifesinden olup ?eref-i islâm ile mü?erref oldukda mezbur Ahmed be?e (rum cizyesi cem’ine memur) beni yan?na al?p sünnet ettirip bana külliyet ile riayet etme?in hâla ben mezbur Ahmed be?e yan?nda durup âher kimesne yan?na varmam”.[46]

?htidâ eden ermenilerden bir k?sm? eski al??kanl?klar?n? kolay kolay terkedemiyor özellikle içki konusunda kendilerini tutam?yorlard?. Yeni dinlerinde ?iddetle yasaklanan bu fiili i?lediklerinde de cezaland?r?lmamak için müslümanlardan biraz daha ho?görü bekliyorlard?. Mehmed b. Abdullah isimli mühtedi ?ehir Suba??s? taraf?ndan içkili olarak yakalan?p mahkemeye getirildi?inde ve içki içip içmedi?i soruldu?unda; “ben Abdullah o?lu olma?la ?ürb-ü hamr eyledim”, diyerek kendisini mazur göstermek istemi?tir. Müslümanlar?n hassasiyetlerine sayg? göstermeyip hakaret edenler de yapt?klar?n?n hesab?n? mahkemede veriyordu.[47]

Ermeniler sa?l?k hizmetleri konusunda da Müslümanlardan istifâde ediyordu. Yukar? Ermeniler mahallesinden Avadan veled-i Melkek ve kar?s? Minkar bt. Donaniz’in yedi ya??ndaki çocuklar? Melkek mesanesindeki ta? sebebiyle rahats?zlan?nca o dönemde Manisa’n?n önde gelen cerrahlar?ndan Lokman b. Süleyman taraf?ndan ameliyat edilip sa?l???na kavu?mu?tur.[48]

Ekonomik Durumlar?

Manisa’daki Ermenilerin u?ra?t?klar? meslekler ve ekonomik durumlar? hakk?nda bize fikir verecek birçok belgeye sâhibiz. ?ran men?e’li birçok mal?n ticaretinde, özellikle büyük tüccarlar?n getirmi? oldu?u mallar?n Manisa, ?zmir ve çevresinde sat?lmas?nda Ermeniler aktif olarak rol al?yorlard?. Ermeniler sâyesinde ?ran men?e’li mallar?n sat?lmas? hususunda Bat? Anadolu bölgesinde bir ticâret a?? kurulmu?tu. Böyle bir ticârî faaliyet için Urla’dan Manisa’ya gelen Ermeniler yolda Bah?îo?ullar? denilen bir grup taraf?ndan öldürülmü?, davan?n halli da Âsitâneye havâle olunmu?tu.[49] Ancak bu ticâri faaliyetlerde Manisa Ermenilerinin ne kadar?n?n görev ald??? belli de?ildir. Bir k?sm? ?ehir içerisinde çe?itli meslekler icrâ ederek geçimlerini sa?l?yorlard?. Kasapl?k yapanlar,[50] Manisa ve köylerinde ?rgatl??a duranlar,[51]bo?asi ticaretiyle u?ra?anlar,[52]di?er ?ehirlerle kuma? ticareti yapanlar[53] vard?. Öyle anla??l?yor ki bu ticaretten önemli paralar kazan?yorlard?. Meselâ; Acem tüccâr?ndan olup Manisa’da oturan Haçador veled-i Arazar ermeni ticaret için ?zmir’e giderken yan?nda üç bin alt?n ve bin alt?nl?k e?ya götürmekteydi.[54]

Ticaretle u?ra?an Ermeniler içerisinde Valilere borç para verecek kadar zengin olanlar vard?. Meselâ; Van kalesi sâkinlerinden olup ticaretle u?ra?an Serkiz veled-i Karagöz, Saruhan Mutasarr?f? Mehmed Pa?a’ya bin yedi yüz k?t’a riyâlî guru? borç vermi?, bu paray? daha sonra Mütesellimi olan ?brahim A?adan alm??t?r.[55]

Ermenilerin özellikle ?ran men?e’li mallar? dükkan kiralamadan uluorta yerlerde satmalar? Manisa esnaf?n?n tepkisini çekmi?, bunun engellenmesi için çe?itli zamanlarda mahkemeye ?ikâyette bulunmu?lard?r. Manisa’daki bezzâzân taifesi dergâh-? muallâya mektup göndererek, eskiden beri acem ermenisi ve yerli ermenilerin e?yalar?n? bezzazlar içerisinde satarlarken ?imdi köylerde, hamam önlerinde, iplik pazar?nda, mahalle aralar?nda, han kö?elerinde ve özellikle Müslümanlar?n evleri üzerine var?p ehl-i iyâllerine satt?klar?, be? akçelik mal? on akçeye verdikleri, eskiden d??ar?dan bez getirenlerin bunlar? dükkanc?lara sat?p kendileri satmazlarken buna riâyet etmediklerini ?ikâyet edip mallar?n? bezzazlar çar??s?nda satmalar?n? istemi?lerdir.[56] Özellikle evlere kadar giderek müslüman kad?nlara mal satmak istemeleri baz? ho? olmayan olaylar?n meydana gelmesine sebep olmu?tur. Nahcivan tüccar?ndan olup Manisa’da ikâmet eden Tatos veled-i Aleksan Adala kazas?na ba?l? Ya?basan köyünde evlere kadar gidip mal satmaya yeltenince muhtemelen timar sahibi Mehmed Çelebi b. Piri taraf?ndan kendisi ve ortaklar? dövülmü?tü.[57]

Bu durum kar??s?nda Ermeni tüccarlar da bo? durmay?p davalar açm??lard?r. Evâhir-i R. 1075 tarihli olup Manisa Kad?s?na hitâben gönderilen bir fermanda kazalarda gezen acem tüccar?n?n kimseye teaddîleri yokken ve bir cürmleri de olmad??? halde ?ehir idarecilerinin kendilerine mâni olmamalar? istenmi?tir.[58]

Ermenilerin Osmanl? topraklar?ndaki ticaretinin kolayla?t?r?lmas? için merkezî hükümet taraf?ndan da çaba gösterildi?i ve fermanlar gönderildi?i vâki’dir. Meselâ; Evâhir-i Ra. 1067/ 14 Ocak 1657 tarihli Ba?dad, Erzurum, Tokat ve Sivas Eyaletlerindeki idarecilere gönderilen bir fermanda ?ran ?ah?ndan elçi olarak gelen Kelp Ali Han?n da iste?i do?rultusunda ?ran tüccar?n?n istedikleri yere gidip gelmelerine yard?mc? olunmas? istenmekteydi.[59]

17. yüzy?lda ?zmir’e ham ipek getiren kervanlar?n say?s? giderek artt?. ?randan gelen baz? tüccarlar ise Balkanlara do?ru yola devam ederek Edirne ve Selanik’e kadar gitmekteydiler.[60] ?ehirler ve ülkeleraras? bu ticaretin Manisa Ermenilerinin ekonomik durumlar? üzerinde hayli olumlu katk?s? oldu?u aç?kt?r. Bunun yan?nda Manisa’n?n en önemli ürünlerinden birisi olan üzüm ile de ilgilendikleri ve ba?lar sat?n ald?klar? görülmektedir.[61]

 Evler de insanlar?n ekonomik durumunun bir göstergesidir. Gelir seviyesi yüksek olanlar?n oturduklar? evler gerek de?erleri gerekse müçtemilât?yla hemen fark ediliyordu. Ermenilerin sâhip olduklar? evlerin nitelik olarak daha iyi oldu?u, ?ehir idarecilerinden baz?lar?n?n Ermenilerin evlerinde kirac? olarak oturduklar? görülmektedir. Örne?in; Saruhan Mutasarr?f? Mehmed Pa?a’n?n ?at?rba??s? Esseyyid Ömer bey b. Abdullah, Habik isimli ermeninin evinde kirac?yd?.[62] Bu dönemde sat??lar sebebiyle sicillere akseden Ermenilere ait evlerin tespit edebildi?imiz kadar?yla fiyatlar? ve özellikleri ?öyledir:

XVII. Yüzy?l Ortalar?nda Manisa’daki Ermenilere Ait Evler; Fiyatlar? ve Özellikleri:

Mahallesi	Satan	Sat?n Alan	Fiyat?	Özellikleri
A?a?? Ermeniler	Va?ak veled-i Kiryako	Aleksan Papaz veled-i Kesper	40 riyâlî guru?	Toprak örtülü ev, kiremit örtülü çardak ve bir mikdar avlu içindekilerle beraber.[63]
A?a?? Ermeniler	Fera? veled-i Rence	Ohan veled-i Malkoç	80 riyali guru?.	?ki odal? toprak örtülü evler, çardak, iki zemin alt?nda f?r?n ve bir miktar avlu.[64]
A?a?? Ermeniler	Karabet veled-i Sanan	Zuhal bt. Kazer	42 riyâlî guru?	1 odal? toprak örtülü ev, kenif, meyve a?açlar? ve bir miktar avlu.[65]
A?a?? Ermeniler	Takribe bt. Yagop	H?z?r be?e b. Abdullah	130 riyâlî guru?	1 odal? fevkâni kiremit örtülü ev, alt?nda bir oda, bir toprak örtülü ev, çardak, bir tahtâni oda, kenif ve avlu.[66]
A?a?? Ermeniler	Vartan veled-i Minkasar	Esseyyid Mehmed Çelebi	24.5 riyâlî guru?	?ki odal? tahtâni toprak örtülü çardak, f?r?n, kenif ve bir miktar avlu.[67]
Yukar? Ermeniler	Kirkor veled-i Begos	El-hac ?vaz A?a b. Abdullah	6000 akçe.	?ki odal? toprak örtülü ev, bir orta sofa, toprak örtülü kiler, ah?r, kenif ve avlu.[68]
Yukar? Ermeniler	Kirkor veled-i Ahik	El-hac Ahmed Efendi	1500 akçe	Tahtani toprak örtülü çardak, toprak örtülü bir ??rahâne.[69]

Buna göre Ermenilere ait evler çe?itli özelliklere sahipti. Evin tahtânî ya da fevkânî olmas?, odalar?n?n say?s?, avlusunun geni?li?i, kiremit ya da toprakla örtülü olmas? gibi özellikler fiyatlar? etkilemekteydi. Ev al??-veri?lerinin özellikle A?a?? Ermeniler mahallesinde yo?unla?mas? bu mahallenin yukar? mahalleye göre daha revaçta olmas?yla ilgili olmal?d?r. Hususiyetlerine nazaran Ermeni evleri müslüman evlerinden pek de farkl? de?ildi.

Netice olarak; XVI. yüzy?l?n sonlar?ndan itibaren Manisa’ya gelip yerle?meye ba?layan Ermeniler, k?sa süre içerisinde cemaatlerini olu?turmu?lard?r. ?ehrin di?er sâkinleriyle kayna?arak onlardan biri haline gelmi?ler, ekonomik, sosyal, dîni ve kültürel hayatlar?n? rahatça ya?am??lard?r. Anla?mazl?klar?n?n çözümünde ise Osmanl? hukuku ve mahkemelerini tercih etmi?lerdir. Ekonomik durumlar? itibar?yla bu dönemde ?ehrin di?er sâkinlerine nispetle daha iyi durumda olduklar?n? söyleyebiliriz.

--------------------------------------------------------------------------------

[1] Feridun Emecen, XVI. As?rda Manisa Kazas?,  Ankara:TTK, 1989, s. 55-63.

[2] XVII. Yüzy?lda Manisa hk. bkz. Mehmet Günay, XVII. Yüzy?l?n ?kinci Yar?s?nda Manisa’n?n Sosyal ve Ekonomik Durumu (1650-1675), ?.Ü Sosyal Bilimler Enstitüsü Bas?lmam?? Doktora Tezi, ?stanbul, 2000.

[3] Suraiya Faroqhi, Osmanl?da Kentler ve Kentliler, ?stanbul: Tarih Vakf? Yurt Yay?nlar? 1993, s. 338.

[4] ?zmir’in bu geli?imiyle ilgili olarak bkz. Daniel Goffman, ?zmir ve Levanten Dünya (1550-1650), ?stanbul: Tarih Vakf? Yurt Yay?nlar? 1995.

[5] Robert Mantran, “XVI. ve XVII. Yüzy?llarda Osmanl? ?mparatorlu?u ve Asya Ticareti,” Çev. Zeki Ar?kan, Belleten, Cilt LI, Say? 201, Ankara 1988, s. 1439.

[6] Nejat Göyünç, “ Türk Ermeni ?li?kileri ve Ermeni Soyk?r?m? ?ddialar?”, Ermeni Sorunu ve Bursa Ermenileri, Ed. Saime Yüceer, Bursa,  2000, s. 1-16.

[7] Agos Gazetesindeki kayna?? belli olmayan bilgiye nazaran Manisa’ya gelen Ermenilerin ilkönce Kasaba (Turgutlu)’ya yerle?tikleri bilâhere Manisa’da ikâmet ettikleri zikrediliyorsa da (bkz. www.Agos. com.tr. May?s 2004) döneme ili?kin belgelerde bu durumu destekleyen herhangi bir bilgi yer almamaktad?r. Bkz. F. Emecen, “Bir Osmanl? Kasabas?n?n Kurulu?u ve Yükseli?i; Turgutlu (1500-1700)”, Arab Historical Rewiew For Ottoman Studies, October, 1999, s. 263-268.

[8] Manisa ?er’iyye Sicilleri (M?S), Def. No. 12, Sayfa 31, Hüccet No: 1.

[9] Bal?kesir ?er’iyye Sicillerindeki Ermenilere ait oldu?u iddia edilen (z?mmî olarak geçiyor) ilk kay?t 1012/1603 tarihlidir. Abdulmecit Mutaf, “Bal?kesir’de ?skân Edilen Ermenilerin Yönetim ve Müslüman Halkla ?li?kileri”, Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Bahar Say?s? 2003/1, s. 73-74.

[10] 29 Zilka’de 1059/4 Aral?k 1649 tarihli bir hüccette Katip Yusuf Efendinin 1030 senesinde Liva-y? Saruhan’?n hâne-i avar?z? tahririne memur edildi?i anla??lmaktad?r.  M?S, 98/55-2. 1070/1660 y?l?nda Vezir ?smail Pa?a taraf?ndan yap?lan avar?z tahririne kadar özellikle vergi konusundaki anla?mazl?klarda Katip Yusuf Efendinin tahririndeki veriler delil olarak kabul edilmi?ti.

[11] “Medine-i Ma?nisa h?sn? hâricinde vâki’ Ermeniyân-? Bâlâ mahallesi....”, M?S, 118/116-3; Yine “Medine-i Ma?nisa h?sn? hâricinde vâki’ Ermeniyân-? Suflâ mahallesi....”, M?S, 118/72-2, M?S, 120/147-2.

[12] Nitekim, Yukar? Ermeniler mahallesinden Asmayil isimli Ermeninin evi bir gece aniden y?k?lm?? k?z? ve torunu da dahil olmak üzere y?k?nt?lar?n alt?nda kalan üç ki?i yara almadan kurtar?lm??t?r. M?S, 112/138-1.

[13] BOA. KK. Nr. 2631 s. 16A-16B.

[14] 20. Receb 1064 tarihli bir sicil kayd?nda, Manisa ba?lar? civar?nda cesedi bulunan Ali b. Abdullah isimli maktulün katilleri bulunamad???ndan diyetinin ne ?ekilde ödenece?i konusunda anla?mazl?k ç?k?nca maktulün cesedinin bulundu?u yerin “...Ermeniler mahallesi ve Horos karyesine avaz i?idilir karîb yer ...” oldu?u iddias? tahkikat sonucu çürütülmü?tür. M?S, 106/7-1. Bu olay Horos karyesi ile A?a?? Ermeniler mahallesinin birbirine kom?u olmas?na ra?men aralar?nda hayli mesafe bulundu?unu göstermektedir.

[15] BOA. KK. Nr. 2631, s. 16B.

[16] M?S, 110/77-4.

[17] “...kazâ-y? mezbûrda vâki’ ermeni mahallât?ndan mahalle-i bâlâ ve mahalle-i suflâ nâm mahalleleri Vezir ?smail Pa?a tahrîr eyledikde yetmi? iki?er ermeni taifesini müceddeden cizye defterine kayd eyleyip lâkin içlerinde nice ermeni taifesi tahrir olunmay?p hâriç ez-defter kalma??n...”, M?S, 119/86-1.

[18] M?S, 119/181-2.

[19] M?S, 119/182-4.

[20] M?S, 126/143-1.

[21] BBA, MM 14672’den naklen D. Goffman, ?zmir ve …,  s. 75.

[22] ?lber Ortayl?, “Millet Kimli?i”, Türkiye Günlü?ü Dergisi, Mart-Nisan 1998, s. 82.

[23] Kevork B. Bardakj?an, “?stanbul Ermeni Patrikli?i’nin Do?u?u”, Ermeni Sorunu ve Bursa Ermenileri, Ed. Saime Yüceer, Bursa, 2000, s. 99-103.

[24] M?S, 126/270-1, Gurre-i ?aban 1077/ 27 Ocak 1667.

[25] Daha sonraki yüzy?llarda A?a?? mahallede Surp Sion, Surp Krikor ve Surp Hripsizun kiliseleri, Yukar? mahallede de Surp Krikor Lusavoriç kiliseleri olmak üzere kilise say?s? dört’e ç?km??t?. Bu dönemlerde Manisa’daki Ermeni Cemaatinin nüfusu da artm?? ve 2875’e ula?m??t?. Bkz. www. Agos. com. tr. May?s 2004.

[26] BOA. KK. 2631, s. 16A-16/B.

[27] “ ...mahallemizde vâki’ olan keniselerde kadimden biz be? nefer papaz olup...”, M?S, 131/35-2.

[28] M?S, 128/29-3, 3. Ca. 1077/

[29] M?S, 128/30-2, Gurre-i Ca. 1077.

[30] M?S, 120/147-2.

[31] M?S, 105/7-3.

[32] M?S, 107/13-3.

[33] M?S, 116/123-3.

[34] M?S, 124/52-3.

[35] M?S, 113/38-4.

[36] M?S, 102/103-2.

[37] ?lber Ortayl?, bu benzerli?i ifâde ederken “Meselâ dünyada peder?âhîlik, ?rz ve namus mefhumlar? ve kanunlarla da iki cins aras?ndaki ay?r?m yönünde hiçbir benzerlik Ermeni ve Türk ailesinin benzerli?iyle mukayese edilemez.” demektedir. Bkz. ?lber Ortayl?, Osmanl? Toplumunda Aile, ?stanbul: Pan Yay?nc?l?k, 2000, s. 6.

[38] Meryem’in mahalleden ihrâc?n? Mahalle sâkinlerden Haçok veled-i Avanos Papas, Agop veled-i Ogaz, Serkiz veled-i Haçok, kethüda Karabet veled-i K?rl? vs. istemi?ti. M?S, 102/35-3.

[39] M?S, 18/12-6.

[40] M?S, 102/25-1.

[41] M?S, 99/8-2.

[42] M?S, 113/275-2.

[43] M?S, 120/268-1.

[44] M?S, 102/194-5; Karahisar Mahallesinden müteveffa Abdurrahman Efendi’nin varislerinin A?a?? Ermeniler mahallesinden müteveffa Avannis Papasdaki 26 guru?un tahsili talebi. M?S, 112/222-1.

[45] M?S, 113/247-2.

[46] M?S, 103/111-1.

[47] Kara Yunus mahallesinden Mustafa bey b. Ahmed, A?a?? Ermeniler mahallesinden ?kop veled-i Kara?’?n mestâne (sarho?) gelerek kendisinden duhan al?p hîn-i veznde “bir ho? çek din ve iman?n? .....” diye küfr etti?ini ?ikâyet etmi?tir. M?S, 116/35-2.

[48] M?S, 104/104-2. Bu dönemde Manisal?lar?n sa?l?k hizmetlerinden yararlanmalar? hk. bkz. Mehmet Günay, “XVII. Yüzy?lda Manisa ?ehrinde Sa?l?k Hayat?”, 38. Uluslararas? T?p Tarihi Kongresi Bildirileri Kitab?, C. III, Ankara, 2005, s. 891-897.

[49] Atik ?ikâyet Defterleri, Def. No, 3, Sayfa 26, hüküm 258, Atik ?ikâyet Def. 3/93-316.

[50] M?S, 103/179-1.

[51] M?S, 110/13-2.

[52] Karabet veled-i Delvet isimli Ermeni tacirin Mustafa b. Hamza’daki bo?asi ve dülbend bahas? alaca?? hk. M?S, 105/24-8.

[53] Yukar? mahalleden Sahak veled-i Asador’un, A?a?? mahalleden olup Denizli’de vefat eden Begos’daki emtia, acem esvab? ve darâyî bahas?ndan alaca?? olan yüz on iki k?t’a riyâlî guru?un tahsili. M?S, 120/82-1.

[54] Manisa yak?nlar?ndaki Keçili köye geldiklerinde bask?na u?ram??lar, birçok ermeni yaralanm?? mallar ve paralar? da çal?nm??t?. M?S, 114/5-1.

[55] M?S, 118/49-1.

[56] M?S, 122/121-1.

[57] M?S, 119/51-1, 2.

[58] M?S, 122/140-1.

[59] M?S, 112/290-4.

[60] S. Faroqhi, Osmanl?da Kentler …,  s. 65.

[61] M?S, 112/196-2.

[62] M?S, 116/16-2.

[63] M?S, 98/7 ve M?S, 98/24.

[64] M?S, 102/47-1.

[65] M?S, 103/119-3.

[66] M?S, 110/225-1.

[67] Bu ev borç para kar??l??? rehin olarak verilmi?tir. M?S, 119/177-1.

[68] M?S, 120/44-3.

[69] M?S, 128/102-1.