Anahtar Kelimeler: Do?u Lejyonu, Ermeniler, Suriyeliler, Mouchégh Seropyan, Güney Amerika

Abstract: This article is the fourth one of a series of articles regarding the establishment and activities of the Eastern Legion and intends to examine the changes in the structure of the Legion and the debates about the composition and activities of it between November 1917 and March 1918. In this period, the Legion was still far away to be perceived as a battalion ready to attack, since its recruitment system as well as its institutional structure had not been well established yet. What is more, between the last months of 1917 and first months of 1918, disputes between Armenian and Syrian components of the Legion continued; recruitments from Latin America had been disrupted due to several problems; and because of some prominent Armenians’ demand to participate the Legion, there emerged significant debates. In sum, this article analyzes developments regarding the Eastern Legion in the aforementioned period through French archival documents.

Key Words: Eastern Legion, Armenians, Syrians, Mouchégh Seropyan, Latin America.

Giri?

Bu makale Do?u Lejyonu’nun kurulu?u ve faaliyetleri ile ilgili olarak kaleme al?nan bir dizi makalenin dördüncüsüdür ve 1917 y?l?n?n Kas?m ay?ndan 1918 y?l?n?n Mart ay?na kadar geçen dönemde Lejyon’un yap?s?nda meydana gelen de?i?iklikler ve Lejyon hakk?ndaki tart??malar? ortaya koymay? amaçlamaktad?r. Bu dönemde Lejyon halen sald?r?ya haz?r bir birlik imaj? vermekten uzak, askere al?m sistemini ve kurumsal yap?s?n? olu?turamam?? bir görüntü arz etmektedir. Bunun yan? s?ra, 1917 y?l?n?n son aylar? ile 1918 y?l?n?n ilk aylar? Lejyon’u olu?turan iki ana topluluk olan Ermeniler ve Suriyeliler aras?ndaki çat??malar?n su yüzüne ç?kmaya devam etti?i, Amerika k?tas?ndan yap?lan gönüllü sevkiyatlar?n?n aksad??? ve Lejyon’a baz? önemli Ermenilerin kat?l?m? ile ilgili sorun ya?and??? bir dönem olmu?tur.

Bu makale temel olarak dört bölümden olu?maktad?r. Birinci bölümde Do?u Lejyonu ile ilgili geli?meler k?saca özetlenecek ve özellikle Suriyeli gönüllülerin Do?u Lejyonu’nun Monarga’daki kamp?nda nas?l ikinci plana itildi?i incelenecektir. ?kinci bölümde makalenin kapsad??? dönemde Amerika’dan yap?lan gönüllü sevkiyatlar? ve bu sevkiyatlar s?ras?nda ya?anan sorunlar analiz edildikten sonra üçüncü bölümde Lejyon’un mali ve idari sorunlar? üzerinde durulacakt?r. Son bölümde ise Do?u Lejyonu’na kat?lmak isteyen önemli baz? Ermenilerin Fransa Sava? Bakanl??? ve D??i?leri Bakanl??? aras?nda nas?l bir sorun haline geldi?i incelenecektir.

Bu serinin di?er makalelerinde oldu?u gibi bu makale de Frans?z Devlet Ar?ivleri’nden temin edilen belgelere dayand?r?lmaktad?r. Bu belgeler otantik ar?iv belgeleri olup, gerek dönemin genel havas?n? yans?tmas?, gerekse Frans?zlar?n Ermenileri ve Suriyeleri nas?l alg?lad?klar?n? ortaya koymas? aç?s?ndan son derece önemlidir. Bu belgeler son derece tarafs?z bir biçimde akademik bir üslup ve sosyal bilim metodolojisi kullan?larak incelenmi? ve sonuçlar? büyük ölçüde yorumsuz bir biçimde makalede yer alm??t?r. Ermeni sorunu üzerine gerek Bat?’da gerekse Türkiye’de yaz?lan birçok eserde maalesef bilimsellik ve tarafs?zl?k geri plana at?lmakta bu da konunun tüm boyutlar?yla analiz edilmesini imkâns?z hale getirmektedir. Bu önemli problemden mümkün oldu?unca uzakla?abilmek için ar?iv belgeleri ilk elden kaynaklar olmas? sebebiyle ara?t?rmac?ya temel malzemeyi sa?lamaktad?r. K?sacas? bu makalede de yaln?zca bu temel malzemeden yararlan?lm?? ve Do?u Lejyonu’nu ile ilgili 1917 Kas?m’?ndan 1918 Nisan’?na kadar geçen dönemde ya?anan geli?meler sosyal bilim metodolojisinin izin verdi?i ölçüde tarafs?z bir biçimde ortaya konmu?tur.

Do?u Lejyonu ile ilgili Geli?meler
 

Daha önce belirtildi?i üzere Do?u Lejyonu’nun Famagusta’daki kamplar?nda Ermeniler ve Suriyeliler aras?nda baz? sürtü?melerin ya?and???, Suriyelilerin askeri kapasitelerinin dü?ük oldu?u, bununla beraber itaatsizlikleri ile de kamp yöneticilerini, özellikle de kamp?n kumandan? Kumandan Romieu’yu zor durumda b?rakt?klar? bizzat Romieu’nun Sava? Bakanl???’na göndermi? oldu?u telgraflardan anla??lm??t?. Kamp?n Frans?z subaylar? da Ermenilerin Suriyeliler ile kar??la?t?r?ld???nda daha bilinçli ve daha cesur askerler olarak nitelendirmi?lerdi. Hatta Suriyeli askerlerin yeteneksizliklerinden o kadar ?ikâyet etmeye ba?lam??lar? ki, bir ara kamptaki Suriyeli birliklerin da??t?lmas? bile gündeme gelmi?ti.[1]

Bütün bu ?ikâyetler üzerine 5 Aral?k 1917 tarihli gizli bir telgrafla Sava? Bakanl??? bu ?ikâyetleri de?erlendirmekle beraber Kumandan Romieu’nun Suriyelilerin Lejyon’dan ç?kart?lmas? talebini reddetmi?tir. 16 Kas?m’da Paul Painléve’nin yerine Ba?bakan ve Sava? Bakan? olarak atanan George Clemenceau[2] taraf?ndan, Bakanl???n Afrika Bölümü’nün ?efi General Alby imzas?yla gönderilen bu telgrafta, Kumandan Romieu’dan ne olursa olsun Lejyon’a o güne kadar dâhil edilen ve o günden sonra da dâhil edilecek olan Suriyelilerin Lejyon’dan ç?kart?lmamas?n? istemi?tir. Bununla beraber, Suriyelilere sab?r ve iyi niyetle muamele edilerek disiplinlerinin sa?lanmas? ve subaylar?n da Suriyeli birliklerden “mümkün olan en fazla rand?man?” alacak ?ekilde çaba harcamalar? da Bakanl???n talepleri aras?ndad?r.[3] Ayr?ca telgrafta Suriyeli birliklerin muhafazas?n?n siyasi bir önemi haiz oldu?u da belirtilmektedir. K?sacas? zaten asker toplama sürecinde s?k?nt?s? olan Fransa’n?n Suriyeli gönüllüleri harcama lüksü yoktur. Her ne kadar kendileri hakk?nda ciddi ?ikâyetler bulunsa da Do?u Lejyonu’nun operasyonel hale gelmesi için asker niteli?inin olmasa da say?s?n?n belli bir seviyenin üzerinde olmas? ?artt?r.

Nitekim Do?u Lejyonu’nun asker say?s?n?n artt?r?lmas? için giri?imler 1918 y?l?n?n ilk günlerinde de sürmü?tür. 2 Ocak 1918 tarihinde Clemenceau D??i?leri Bakan? Stéphen Pichon’a[4] gönderdi?i bir yaz?da kendisine iletilen ilginç bir tekliften bahsetmektedir. Buna göre Filistin’de bulunan Frans?z ordusuna ba?l? bir birli?in – ki bu birlik Suriyeli gönüllülerden olu?maktad?r – K?br?s’taki Do?u Lejyonu’nun Suriyelilerden olu?an birliklerine eklenmesi teklif edilmi?tir. Clamencau bu hususta Kumandan Romieu’nun da olumlu görü? bildirdi?ini belirtmektedir; böylelikle bu birli?in K?br?s’taki üsse nakledilmesi kararla?t?r?lm??t?r.[5] Bu durum Do?u Lejyonu’nda Ermeniler ve Suriyeliler aras?ndaki çat??malar?n daha da artmas?na yol açacakt?r.

Bu arada 1917 sonlar?nda Kumandan Romieu’nun Fransa’n?n Atina askeri ata?esi olarak atanmas? konusunda bir giri?imde bulunuldu?u anla??lmaktad?r. 13 Ocak’ta Ba?bakan ve Sava? Bakan? taraf?ndan Fransa’n?n Atina’daki askeri misyon ?efine gönderilen gizli bir telgrafta Kumandan Romieu’nun K?br?s’taki Do?u Lejyonu’nun ba??nda kalmas?n?n gereklili?i vurgulanmakta ve Atina Askeri Ata?esi olarak atanmas?n?n mümkün olmad??? dile getirilmektedir.[6] Bu göreve ba?ka bir subay?n getirilmesi tavsiye edilmektedir. Frans?z komuta kademesi ve Ba?bakanl???n yan? s?ra Sava? Bakanl??? görevini de yürüten Clemenceau Lejyon’un kurulu?undan bu yana yönetimini üstlenen bu de?erli subay?n Atina askeri ata?eli?i gibi pasif bir göreve getirilmesine kar?? ç?kmaktad?r. Kumandan Romieu hakk?nda böyle bir giri?imin neden ba?lat?ld??? konusunda ar?iv belgeleri sessiz kalmaktad?r; ancak oldukça sivri ç?k??lar? olan ve görü?lerini son derece net ifade eden bu subay?n üslubunun Sava? Bakanl???’n?n baz? yetkilileri taraf?ndan ho? kar??lanmad??? anla??lmaktad?r.

Sonuç olarak 1917 Kas?m’?ndan 1918 ?ubat’?na kadar geçen sürede Do?u Lejyonu ile ilgili olarak Lejyon’da görev yapacak askerlerin say?s?n?n artt?r?lmas? ve Suriyeli birliklerin e?itimine özen gösterilmesi kararla?t?r?lm??, Lejyon’un yönetimi ise Kumandan Romieu’da b?rak?lm??t?r.

Güney Amerika’dan Gönüllü Sevkiyatlar?
 

Temelde Osmanl? Ermenilerinden ve Suriyeli H?ristiyan Araplardan olu?turulmas? planlanan Do?u Lejyonu’na Osmanl? hâkimiyetindeki topraklardan kat?l?m belli bir seviyeyi a?amay?nca Frans?z Sava? Bakanl??? Kuzey ve Güney Amerika’da ya?ayan Ermeni ve Suriyeli topluluklara yönelmi? ve bu topluluklardan gönüllü asker toplama aray???na girmi?ti. Bu topluluklar 19. yüzy?l?n ortalar?ndan bu yana Osmanl? topraklar?ndan Amerika’ya çal??mak için göç eden Ermenilerin olu?turdu?u topluluklard? ve özellikle Ermenilerde ulusal bilinç oldukça yo?undu. Güney Amerika’da da??n?k topluluklar halinde ya?ayan Suriyelilere gelince, ortak bir ülkü çerçevesinde toplanma Ermenilerle kar??la?t?r?ld???nda çok dü?üktü. ??te Frans?z Sava? Bakanl???’n?n yapmaya çal??t??? da bölgeye iki tan?nm?? Suriyeli delege göndererek Suriyelileri Frans?z bayra?? alt?nda çarp??maya ve “ortak dü?man” olan Osmanl? Devleti’ne kar?? beraber mücadele etmeye sevk etmek olmu?tu. Bunun için yo?un bir propaganda program? tatbik edilmi?, bu da Yeni Dünya’dan Fransa’ya gönüllü sevk?yat?n?n ba?lamas?na yol açm??t?.

Bu makalenin inceledi?i dönem olan Kas?m-Nisan 1918 tarihleri aras?nda da bu sevk?yatlar azalarak devam etmi?tir. Ancak yine de zaman zaman büyük çapta sevk?yatlar görülmektedir. Örne?in 18 Aral?k 1917’de ?çi?leri Bakanl???’ndan D??i?leri Bakanl???’na gönderilen bir yaz?da 17 Kas?m tarihinde Marsilya’dan Port Said’e 88 ki?ilik bir Ermeni grubunun Do?u Lejyonu’na kat?lmak üzere sevk edildi?i bildirilmi?tir.[7] Bu sevkiyat son dönemlerde yap?lan en büyük sevkiyatlardan biridir. Bilindi?i üzere Amerika k?tas?ndan gelen gönüllüler önce Marsilya veya le Havre gibi merkezlerde toplan?p daha sonra sa?l?k kontrolleri ve di?er kay?t i?lemlerinin yap?lmas?n?n ard?ndan sevk edilmektedir. ??te 17 Kas?m sevkiyat? da Marsilya’da bekletilen Ermenilerin büyük bir k?sm?n?n Do?u Lejyonu’na gönderilmesini temin etmi?tir.

Bu arada Güney Amerika’dan Suriyeli gönüllülerin sevkiyat? da sürmektedir. 24 Aral?k 1917 tarihli bir telgrafa göre Rio de Janeiro’dan Plata gemisi ile 7 Suriyeli Marsilya’ya, Garona gemisi ile 5, Samara gemisi ile de 3 Suriyeli Bordeaux’ya gönderilmi?tir.[8] 8 Ocak 1918’de ise bu kez Buenos Aires’ten Ouessant gemisi ile 19 Suriyelinin daha Brest’e geldi?i belirtilmektedir.[9] Finistère Valisi’nin gönderdi?i 27 Aral?k 1917 tarihli yaz?daki bilgilere göre bu Suriyelilerin pasaportlar? düzgündür ve Buenos Aires’teki Fransa konsolosunun onay?ndan geçmi?tir.[10] Benzer bir biçimde 14 Ocak 1918’de ?çi?leri Bakan? Jules Pams[11] D??i?leri Bakan? Pichon’a Dupleix gemisi ile 7 Suriyelinin daha le Havre kentine geldi?ini bildirmekte ve bunlar?n pasaportlar?n?n Rio de Janeiro’daki Frans?z Konsolosu taraf?ndan haz?rland???n? bildirerek ülkeye giri?leri konusunda bir sorun ya?anmad???n? belirtmektedir.[12] K?sacas? D??i?leri Bakanl???’ndan gelen talimat uyar?nca Güney Amerika k?tas?nda görev yapan Frans?z temsilcileri Fransa’ya gönderilen Suriyelilerin pasaportlar?n? büyük bir dikkatle haz?rlamakta ve bu gönüllülerin Fransa’ya giri?lerinde bir sorun ya?anmamas?n? temin etmeye çal??maktad?rlar. Zira Fransa’ya giri?i kabul edilmeyen her Suriyeli Frans?z Hükümeti için ek bir mali yük olu?turacakt?r.

Gönüllü sevk?yat? Ocak ay?nda da devam etmi?tir. 23 Ocak’ta ise D??i?leri Bakan? Pichon’dan Ba?bakan ve Sava? Bakan? Clemenceau’ya yaz?lan bir yaz?da Montevideo’dan iki Lübnanl?n?n daha Garona vapuru ile Bordeaux’ya gönderildiklerini bildirmektedir.[13] 5 ?ubat 1918’de Rio de Janeiro’daki Frans?z temsilcili?inden D??i?leri Bakanl???’na Bay Emerat imzas? ile çekilen telgrafta Santarem gemisi ile 35 Suriyeli gönüllünün daha le Havre liman?na gönderildi?i belirtilmi?tir.[14]

Bir taraftan gönüllü sevk?yat? sürerken di?er taraftan askerli?e elveri?siz olan gönüllülerin sevkiyat? da devam etmektedir. Frans?z yetkililerin ba??na büyük mali sorunlar ç?karan bu sürece kesin bir çözüm inceledi?imiz dönemde de bulunamam??t?r. Öyle ki, sa?l??? askerli?e elveri?siz Suriyeli bir gönüllü olan Samaha Dimitri 8 Eylül 1917’de le Havre’daki Pasteur Hastanesi’nde vefat etmi? ve bu gönüllünün cenazesinin defni ve ölümünden ailesinin haberdar edilmesi büyük bir sorun yaratm??t?r.[15]

Askerli?e elveri?siz gönüllülerin sevk?yat?na ili?kin bir di?er örnekte de 4 Ocak 1918’de ?çi?leri Bakan? Pams’tan D??i?leri Bakan? Pichon’a gönderilen bir yaz?da Jorge Pedro Ahesse ve Jose Kurl Aziz adl? iki Suriyeli gönüllünün askerli?e elveri?li olmad???n?n ortaya ç?kt??? anla??lmaktad?r.[16] Bu yaz?da ilginç olan bir di?er husus Amerika’ya göç eden Suriyelilerin Arap isimlerinin yan? s?ra ?spanyolca isimler ald?klar?d?r. Büyük bir ihtimalle Güney Amerika’daki ikinci jenerasyonun üyeleri olan bu Suriyeliler ya?ad?klar? bölgeye büyük ölçüde uyum sa?lam??lard?r; bunun bir göstergesi de isimlerinin ?spanyol isimleri olmas?d?r. Ayn? durumu ayn? bölgede ya?ayan Ermenilerde gözlemlemek mümkün de?ildir. Bu da Ermenilerin ulusal kimliklerini koruma düzeyinin Suriyelilerden çok daha fazla oldu?unun bir di?er göstergesidir.

Bu arada 16 ?ubat’ta Fransa’n?n Amerika’daki temsilciliklerine D??i?leri Bakanl??? taraf?ndan gönderilen bir yaz?da ilginç bir detay daha gözler önüne serilmektedir.[17] Buna göre Bakanl?k Santarem gemisi ile le Havre liman?na Suriyeli gönüllülerle beraber bir Belçikal?, bir Portekizli, bir Frans?z, bir ?ngiliz ve iki Yunan vatanda??n?n da geldi?ini belirtmekte ve temsilcilikleri bir daha bu tür bir gönüllü toplama faaliyeti gerçekle?tirilmemesi konusunda uyarmaktad?r. Zira Lejyon’a sadece Osmanl? Ortado?u’sunda ya?ayan Ermeniler ve Suriyeliler kabul edilmektedir; ba?ka ülkelerin vatanda?l?klar?na mensup olanlar?n, gönüllü olmay? ne kadar çok isterlerse istesinler, Lejyon’a dahil edilmesi do?ru bulunmamaktad?r.

Lejyon ile ?lgili Mali ve ?dari Sorunlar
 

?nceledi?imiz dönemde Do?u Lejyonu’na ili?kin bir di?er önemli sorun da Amerika’dan gönderilen gönüllülerin yolculuk masraflar?n?n kar??lanmas?yla ilgilidir. Daha önce Frans?z Hükümeti’nin Amerika k?tas?ndan gönderilen gönüllülerin masraflar?n? Fransa’daki Ermeni ve Suriyeli kurulu?lar vas?tas? ile ödedi?ini ancak askerli?e elveri?siz olanlar?n masraflar?n?n ödenmesi konusunda baz? pürüzler ç?kt???n? belirtmi?tir. Bu defa sorun büyük miktarda bir ödemenin Frans?z devlet kurumlar? aras?ndaki anla?mazl?klar nedeniyle yap?lamam?? olmas?d?r.

26 Aral?k tarihinde Ba?bakan ve Sava? Bakan? Clemenceau’dan D??i?leri Bakan? Pichon’a gönderilen bir yaz? bu sorunun detaylar?n? ortaya koymas? aç?s?ndan ilginçtir.[18] Buna göre Ermeni Ulusal Delegasyonu (Délégation Nationale Arménienne) Ba?kan? Bogos Nubar Pa?a Ba?bakan’dan 9 Haziran ve 2 A?ustos tarihleri aras?nda Güney Amerika’dan yap?lan sevkiyatlar?n yolculuk bedeli olan 20.798,50 dolar?n kar??lanmas? için giri?imde bulunmas?n? istemi?tir. Ayn? talep az bir zaman sonra Ermeni Gönüllüleri Merkezi Komitesi (Comité Central des Volontaires Arméniens) Ba?kan? Sevadjian taraf?ndan da yap?lm??t?r. Bu taleplerin ard?ndan Hazine’ye bir fatura gönderilerek 20.798,50 dolar kar??l??? olarak 118.106,85 frank talep edilmi?tir. Bu fatura Sevadjian ad?na kesilecektir. 12 Aral?k’ta Hazine’ye gönderilen faturaya 18 Aral?k’ta ret cevab? gönderilmi?tir; di?er bir deyi?le Hazine bu faturay? ödemeyi reddetmektedir. Bunun nedeni de Sevadjian’?n hukuki bir unvan ta??m?yor olmas?d?r. Ret yaz?s?nda ?u ifadeler yer almaktad?r:

“Bay Sevadjian ne Ermeni Gönüllüleri Merkezi Komitesi’nin mühürlerini ve hukuki statüsünü destekleyecek bilgileri, ne de Bölge Belediye Ba?kan?’ndan (le Maire de l’Arrondissement) ad? geçen bu toplulu?un var oldu?unu ve faaliyette bulundu?unu belirten bir sertifika sunabilmi?tir.”[19]

K?sacas? Komite Frans?z Hazinesi taraf?ndan yasal bir muhatap olarak kabul edilmemektedir. Bu ret cevab? üzerine Sevadjian tekrar Clemenceau’ya ba?vurarak kendisine ve Komite’ye hukuki bir ?ahsiyet sa?lanmas?n? talep etmi?tir. Aksi takdirde bu para asla kendisine ödenemeyecektir; zira Hazine yetkililerine göre ne Ermeni Gönüllüleri Merkezi Komitesi hukuki bir varl??a sahiptir, ne de kendisinin bu paray? tahsil edebilmek için gereken yetkisi bulunmaktad?r. K?sacas? Komite bugüne kadar Fransa’da hukuki bir statüye sahip olmadan faaliyet göstermi?, di?er bir deyi?le varl???n? hukuksuz bir biçimde sürdürmü?tür. Frans?z Ba?bakan? ve D??i?leri Bakan?’n?n bile varl???ndan haberdar oldu?u ancak yasal bir statüsü bulunmayan bu Komite’nin nas?l ve neden muhatap al?nd??? sorusu Frans?z-Ermeni ili?kilerine ve Ermenilerin Frans?zlar nezdindeki konumuna farkl? bir boyut kazand?rmas? nedeniyle ilginçtir.

Clemenceau, Sevadjian’?n Komite’ye, dolay?s?yla da kendisine, yasal bir statü kazand?r?lmas? talebi üzerine D??i?leri Bakan?’ndan daha önce yap?lan ödemelerin hangi isme yap?ld???n?n kendisine bildirilmesini istemektedir. Clemenceau’ya göre Fransa’da hukuki bir varl??a sahip böyle bir Komite bulunmuyorsa belki adres ABD’deki bir Komite olarak gösterilmi?tir. Sonuç itibariyle Clemenceau konunun ara?t?r?l?p sonucun kendisine bildirilmesini talep ederek yaz?s?n? bitirmektedir.

Bu arada D??i?leri Bakanl??? 118.106,85 frankl?k ödemenin Frans?z Hükümeti taraf?ndan yasal bir organizasyon olarak kabul edilen Ermeni Ulusal Delegasyonu’nun Ba?kan? Bogos Nubar Pa?a ad?na ödenmesini istemi?tir. Clemenceau bu talebe verdi?i cevapta bu paran?n Bogos Nubar Pa?a’ya ödenmesi talimat?n? içeren 7606 numaral? Hazine belgesini gönderdi?ini belirtmektedir.[20] Ancak Bogos Nubar Pa?a 12 ?ubat’ta D??i?leri Bakan?’na hitaben yazd??? mektupta Sava? Bakanl???’n?n ödeme emrinin ellerine ula?mad???ndan ?ikayet etmektedir. Pa?a daha önce D??i?leri Bakan? ile yapt??? görü?mede bu konudaki teknik engellerin kald?r?lmas? konusunda anla?t?klar?n? ifade ettikten sonra ödemenin yap?lmas?n? tekrar rica etmektedir. ?nceledi?imiz dönemde bu konu sürüncemede kalmaya devam etmi?tir.

Bu dönemde Lejyon ile ilgili tek sorun ödemelere ili?kin de?ildir. Ocak ba??nda Amerika’dan gönüllü toplama sürecinde de baz? ciddi aksakl?klar belirmeye ba?lad??? aç??a ç?kmaya ba?lam??t?r. 2 Ocak 1918’de Fransa’n?n New York Konsolosu, ayn? ülkenin New York Büyükelçisi Jules Jusserand’a bir yaz? göndererek bu aksakl?klar?n nedenlerini aç?klamaya çal??m??t?r.[21] Buna göre gönüllü olma konusunda art?k Suriyeliler eskisi kadar istekli de?ildirler; bunun en önemli nedeni de Suriyeliler ve Lübnanl?lar aras?ndaki fikir ayr?l???d?r. ?ki toplum aras?ndaki dü?manl?k hafifledikçe gönüllü say?s? artmaktad?r. Daha sonra Frans?zlar?n Büyük Suriye projesinin iki önemli parças?n? olu?turacak olan bu iki ülkede ya?ayan H?ristiyan Araplar aras?ndaki çeki?me kendi ülkelerinde de?il Güney Amerika’daki topluluklar aras?nda bile devam etmektedir. Bu da gönüllü al?m? sürecini aksatmaktad?r.

Jusserand’a gönderdi?i yaz?da Konsolos ayr?ca Amerika’da faaliyet gösteren komitelere de güvenmemektedir; onlar? pasif ve kötü organize olmu? örgütler olarak tan?mlamakta ve gönüllü toplama konusundaki ?evklerine güvenmemek gerekti?ini savunmaktad?r. Komitelerin tavsiye etti?i ki?ilerden ziyade Komitelerin d???ndan askerli?e elveri?li gönüllüler toplanmas?n? tavsiye etmektedir. Nitekim gönüllü al?m? sürecinde önemli olan Komitelerin tavsiyesi de?il gönüllülerin askerli?e elveri?li olup olmad??? ve sava?ç? bir birli?e kat?l?m konusundaki isteklilikleridir. Konsolos’a göre Komitelerin kontrolü alt?nda olmad??? sürece bu tür ba??ms?z gönüllüler daha kolay kontrol alt?nda tutulabilir. Di?er bir deyi?le, Komiteler Frans?z diplomatlar?n gözünde Fransa’n?n bölgedeki etkinli?ini ve sayg?nl???n? da zedeleyen yap?lar olup, bu yap?lara fazla itimat edilmemelidir.

Konsolos’un bir tavsiyesi daha vard?r. Hâlihaz?rda Frans?zlar gönüllü toplama i?ini Amerikan ordusunun yetkililerine b?rakm??lard?r; bu gönüllüler Amerikan gönüllü listelerine kay?t yapt?rmaktad?rlar. Konsolos bu sistemin devam ettirilmesini önermektedir; zira Frans?zlar?n do?rudan do?ruya gönüllü toplamalar? pahal? bir propaganda gerektirecek ve buna ra?men ?imdikinden daha etkin bir sonuç do?urmayacakt?r. Amerika’n?n Müttefikler yan?nda sava?a girmesi zaten ekonomik anlamda s?k?nt?lar ya?ayan Fransa’n?n imdad?na yeti?mi? ve gönüllü toplama i?i Kuzey Amerika’da Amerikal?lara devredilerek bu konudaki masraflar?n azalt?lmas?na çal???lm??t?r.

Konsolos bu raporundan yakla??k bir hafta sonra, 10 Ocak 1918 tarihinde, D??i?leri Bakan? Pichon’a hitaben bir yaz? daha göndermi?tir.[22] Bu yaz?da New York’ta bulunan Lübnanl? ve Suriyeli topluluklar?n liderleri aras?nda mevcut olan çat??man?n bir miktar duruldu?u ancak baz? Suriyelilerin bu liderlerin Fransa’ya olan ba?l?l?klar?n? ve güvenlerini sorgulamaya ba?lad??? belirtilmektedir. Bu da Jusserand’a sundu?u yaz?da belirtti?i tavsiyelerinde Konsolos’un hakl?l???n? göstermektedir.

Bu arada 22 Ocak tarihinde D??i?leri Bakanl??? taraf?ndan Bakanlar Kurulu’na sunulan bir bilgi notunda Suriye Merkezi Komitesi’nin iki delegesi olan Dr. Lakah ve Merdam Bey’in Güney Amerika k?tas?ndaki çal??malar?n?n sonuçland??? ve bu delegelerin 2 ?ubat’ta Fransa’ya dönmek üzere bölgeden ayr?lacaklar?n? belirtilmektedir.[23] Bu iki delegenin Fransa’ya yapt?klar? sad?k hizmetler övüldükten sonra, Komite’nin maddi yetersizlikleri vurgulanmakta ve en az?ndan delegelerin dönü? yolculuklar?n?n masraflar?n?n kar??lanmas? için D??i?leri Bakanl???ndan bir miktar yard?m tahsis edilmesinin kararla?t?r?ld??? dile getirilmektedir. Nota göre Dr. Lakah ve Merdam Bey Brezilya, Arjantin, ?ili ve di?er baz? Güney Amerika ülkelerinde seyahatlerde ve temaslarda bulunmu?lar, bu seyahatler ve temaslar s?ras?nda kendilerine tahsis edilen paran?n tamam?n? harcad?klar? gibi, baz? acil durumlarda kendi ceplerinden de harcamalar yapm??lard?r. Bütün bu nedenlerden dolay? delegeler Frans?z Hükümeti’nden 3000 frankl?k bir tahsisat talep etmektedirler. D??i?leri Bakanl??? yetkilisi de Margerie ise bu konuda daha cömert davran?lmas?n? savunmaktad?r; ona göre Özel Fonlardan bu iki delegeye 13.000 frankl?k bir ödeme yap?lmas? uygundur. Bu paran?n Santiago de Chile’de bulunan iki delegenin hesaplar?na yat?r?lmas? talep edilmektedir. Daha sonra D??i?leri Bakanl???’ndan Suriye Merkezi Komitesi Ba?kan? ?ükrü Ganem’e gönderilen bir yaz?da 13.000 frankl?k ödemenin Buenos Aires’teki Frans?z Ortaelçisinden al?nabilece?i bildirilmekte ancak D??i?leri Bakanl???’n?n Komite’nin Güney Amerika’daki görevi sona erdi?i için yeni bir ödeme yap?lmayaca?? vurgulanmaktad?r.[24] Bütün bu geli?meler göstermektedir ki, Frans?zlar gönüllü toplama sürecinin masraflar?n? k?sma konusunda ciddi ad?mlar atmaya ba?lam??lard?r.

Kuzey Amerika’da gönüllü toplama konusunda ç?kan sorunlar Güney Amerika’da da art?k gözle görülür hale gelmi?tir. Fransa’n?n Rio de Janeiro’daki Ortaelçisi Claudel’in D??i?leri Bakanl???’na 28 Ocak’ta gönderdi?i telgraf bu sorunun art?k gizlenemez boyutlara ula?t???n? göstermektedir.[25] Bu mektubun ilk paragraf?nda Claudel hem D??i?leri Bakanl???’ndan hem de Sava? Bakanl???’ndan gelen mektuplar uyar?nca Brezilya’da Suriye kökenli gönüllülerin askere al?m?n?n durdurulmas?n? tavsiye etmek zorunda kalm??t?r. Özellikle son zamanlarda gönüllü toplama sürecinin ba?ar?s?z gitti?i vurgulanmakta ve gelecekte de bu hususta daha iyi sonuçlar al?nmas?n?n pek de mümkün olmad??? belirtilmektedir.

Bütün bu olumsuz geli?melere ra?men Claudel baz? çevrelerde giderek yo?unla?an gönüllü toplama çabalar?n?n tamamen faydas?z oldu?u görü?üne kat?lmamaktad?r. Buna göre Güney Amerika’da yap?lan propaganda faaliyetleri bölgede ya?ayan da??n?k Suriyeli topluluklar?n bir araya gelmesini sa?lam?? ve onlarda Fransa’ya kar?? baz? sorumluluklar? oldu?u yönünde bir hissiyat uyand?rm??t?r. Claudel bu hissiyat?n Fransa’n?n askeri ç?karlar?na olmasa da gelecekte ekonomik ç?karlar?na faydal? olaca?? yönünde bir imada bulunmaktad?r: “Suriyeli ne kadar kötü bir askerse, o kadar iyi bir tüccard?r” (Autant le Syrien est mauvais soldat, autant il est bon commerçant)[26] . Claudel’e göre Güney Amerika’daki Suriyeliler Frans?zlar için “çok de?erli bir faaliyet arac?”d?r (un instrument d’action très précieux). K?sacas? Claudel Fransa’n?n Güney Amerika’daki Suriyelilerle askerlik konusundaki i?birli?ine daha temkinli yakla??rken onlar? tamamen yabanc?la?t?racak bir sürece girmekten de kaç?n?lmas? gerekti?ini vurgulamaktad?r. Sava?tan sonra Fransa’ya minnet hissedecek olan bu topluluklar Fransa’n?n ekonomik ç?karlar? için kullan?labilecektir.

Do?u Lejyonu’na Önemli Baz? ?ahsiyetlerin Kat?l?m? Konusu
 

Daha önce de belirtildi?i üzere Do?u Lejyonu daha ziyade orta ve alt s?n?f Ermeni ve Suriyelilerden müte?ekkil bir askeri birlik olarak tasarlanm?? ve inceledi?imiz döneme kadar da büyük ölçüde öyle kalm??t?r. Ancak daha sonra baz? önemli ve tan?nm?? Ermeniler Frans?z yetkililere Lejyon’a kat?lma konusunda ?srarc? olmaya ba?lam??lard?r. Bu Ermeniler daha ziyade dini ?ahsiyetlerdir ve Lejyon’un dini i?lerinden sorumlu olmak istemektedirler. Bu talepler D??i?leri Bakanl???, Sava? Bakanl??? ve Do?u Lejyonu’nun Frans?z komutanlar? aras?nda bir dizi yaz??man?n konusunu olu?turmaktad?r.

Ba?lang?ç olarak, 29 Aral?k 1917 tarihinde Kahire’deki Frans?z Orta Elçisi, Daniel Agapyan ad?nda bir Ermeni Ba?piskoposu’nun Do?u Lejyonu’na din adam? (aumônier) olarak kat?lmak istedi?ini belirten bir telgraf göndermi?tir.[27] Telgrafa göre, Daniel Agapyan ?stanbul’daki Ermeni Patrikhanesi’nin eski bir delegesi olup hâlihaz?rda Kudüs’te mülteci olarak bulunmaktad?r. Agapian ayr?ca kendi yan?nda baz? rahiplerin de sava?mak üzere Lejyon’a kat?lmak istediklerini ve vatanda?lar? taraf?ndan devam ettirilen bu mücadelede aktif bir görev almay? dü?ündüklerini de belirtmi?tir. 19 Ocak 1918’de bu telgrafa verilen cevapta Ortaelçi’nin bu konunun siyasi boyutlar?na ili?kin tavsiyelerinin dikkate al?nd??? belirtilmi?, ancak kesin bir karara var?lmadan önce muhakkak Do?u Lejyonu’nun Kumandan? Romieu’nun fikrinin al?nmas? istenmi?tir.[28]

Kumandan Romieu’nun 15 Ocak’ta göndermi? oldu?u görü?e göre kendisinin prensipte bu atamaya bir itiraz? yoktur.[29] Asl?nda hâlihaz?rda Lejyon’da Vartabed Bekiarian ad?nda bir din görevlisi mevcuttur, ancak Romieu daha etkin bir din adam?n?n halen daha mütereddit veya utangaç olan sivil Ermeniler üzerinde olumlu etkisi olaca??n? dü?ünmektedir. Yine de Agapyan 60 ya??n üzerinde olup fazla aktif olmayan bir din adam?d?r. Bu nedenle onun için daha pasif görevler ayarlanmal?d?r. Romieu’nun bu görü?leri üzerine Ba?bakan ve Sava? Bakan? Clemenceau ad?na yazan General Alby bu atamaya olur vermi? ve Agapyan’?n “yard?mc? te?men” (lieutenant auxiliaire) rütbesiyle ve ayl?k 301,50 frank maa?la Lejyon’a din görevlisi olarak atanmas? kararla?t?r?lm??t?r. Kendisi, e?er bu görevi kabul ederse, Port Said’den K?br?s’a geçecek, orada Kumandan Romieu’nun tayin edece?i bir mekânda ikamet edecektir. Son olarak bu atamadan Ermeni Katogigosu’nun da haberdar edilmesi ve onay?n?n al?nmas? kararla?t?r?lm??t?r.

Ancak ataman?n Katogigos’a bildirilmesi meselesi nedense Ermeni Ulusal Delegasyonu Ba?kan? Bogos Nubar Pa?a’y? tedirgin etmi?tir. 24 Ocak’ta Bogos Nubar Pa?a D??i?leri Bakan? Pichon’a hitaben bir mektup yazm??t?r.[30] Bu mektupta Daniel Agapyan’?n Do?u Lejyonu’na din görevlisi olarak atanmas?ndan duydu?u memnuniyeti dile getirmi?, bu çerçevede Ba?bakan ve Sava? Bakan? Clemenceau’nun bu karar?n?n Ermenilere duyulan iyi niyetin bir göstergesi oldu?unu belirtmi?tir. Bununla beraber, Agapyan’?n atamas? için Katogigos’a hiçbir ?ekilde dan??maya gerek olmad???n? (il n’est nullement nécessaire de consulter S. S. le Catholicos), zira Agapyan’?n herhangi bir diyakozluk vazifesi bulunmad???n? dile getirmi?tir.

26 Ocak’ta ise D??i?leri Bakanl??? Filistin’deki Frans?z Yüksek Komiseri Picot’a bir telgraf göndererek Agapyan’?n atanma ko?ullar?n? kendisine bildirmesini istemi?[31], Picot da 31 Ocak’ta gönderdi?i telgrafta Agapyan ile irtibata geçti?ini ve Agapyan’?n D??i?leri Bakanl???’n?n sundu?u ko?ullar? kabul etti?ini bildirmi?tir.[32] Sava? Bakanl??? 16 ?ubat’ta Picot’a gönderdi?i ?ifreli telgrafta Agapyan’?n atanmas?n? onaylad???n? belirtmi?tir.[33]

Agapyan’?n atanmas? yeni bir sürecin ba?lang?c? olmu?tur. Nitekim 31 Ocak 1918’te Ba?bakan ve Sava? Bakan? Clemenceau’dan D??i?leri Bakan? Pichon’a “gizli” ve “acil” kayd?yla önemli bir yaz? gönderilmi?tir.[34] Bu yaz?da Amerika k?tas?ndan Fransa’ya gelen üç önemli Ermeni’nin Do?u Lejyonu’na kat?lma konusunda istekli olduklar? belirtilmektedir. Bunlardan birincisi ve en önemlisi eski Zeytun Piskoposu’dur. Bu ?ahsiyetin ad? aç?k bir biçimde yer almamaktad?r, ancak kendisi ile ilgili baz? malumat verilmektedir. Buna göre Piskopos Ermeniler aras?nda oldukça tan?nm??t?r; zira Sultan Abdülhamid döneminde, Zeytun’daki piskoposluk makam? “birçok Türk sald?r?s?n?n ya?and??? y?llar boyunca ku?atma alt?nda” tutulmu?tur. Di?er bir deyi?le Zeytun isyanlar? s?ras?nda aktif bir rol oynayan Piskopos, isyan?n bast?r?lmas? sürecinde önce Ermeniler ve ?imdi de Frans?zlar taraf?ndan bir kahraman mertebesine yükseltilmi?tir. Öyle ki, yaz?da Piskopos’un Lejyon’a kat?lmas?n?n Lejyon’daki Ermeniler için büyük bir moral kayna?? olaca?? belirtilmektedir; ancak bu etki Lejyon’daki Frans?z yöneticilerin etkinli?ini azaltabilecektir. Bu endi?e daha sonra Sava? Bakanl???’nda ve D??i?leri çevrelerinde önemli s?k?nt?lar yaratacakt?r.

?kinci Ermeni ise dini bir ?ahsiyet de?ildir. Kendisi Amerika’da 20 y?l kadar ya?am?? ve oradaki Ermeni toplumu taraf?ndan bilinen biri olmakla beraber, Zeytun Piskoposu gibi onun da aç?k ad? belirtilmemi?tir.

Yaz?da ad? geçen üçüncü ?ah?s ise hem unvan? hem de ad? aç?kça belirtilen tek ki?idir. Kendisi eski Adana Ba?piskoposu Mouchégh Seropyan’d?r. Çok zengin ve çok etkin bir ?ah?s olarak tan?mlanan Ba?piskopos’un da t?pk? Zeytun Piskoposu gibi Frans?z subaylar?n etkinli?ini azaltmas?ndan endi?e edilmektedir.

Zeytun Piskoposu yaz?da olumlanan bir figür de?ildir; nitekim yap?lan ara?t?rmalar neticesinde kendisinin Frans?zlara kar?? pek de dostça olmayan bir tavr? bulundu?u anla??lm??t?r. Buna göre Zeytun Piskoposu 1907’deki Zeytun isyan? s?ras?nda yaln?zca Osmanl? Devleti’ne de?il ayn? zamanda bölgedeki “Frans?z nüfuzu ile de do?rudan mücadeleye giri?mi?tir” (il entreprit de combattre directement l’influence française).  Bunun için de bölgedeki Frans?z okullar? ile ilgili “iftiralarla dolu” (calomnieuse) bir bro?ür haz?rlayarak Ermeni aileleri çocuklar?n? bu okullara göndermeme konusunda ikna etmeye çal??m??t?r.[35] Bu nedenle Ba?bakan ve Sava? Bakan? Piskopos’un Lejyon’a dahil edilmesinin Lejyon’daki Ermeniler için baz? olumsuz sonuçlar? olabilece?ini ve Lejyon’un disiplinininin bu ?ahsiyetten olumsuz etkilenebilece?ini vurgulam??t?r. Bunun yan? s?ra D??i?leri Bakan?’n?n görü?ünü sormu? ve Piskoposun Lejyon’a kat?lmas?nda bir uygunsuzluk görüp görmedi?ini ö?renmek istemi?tir; e?er bu ?ahsiyetlerin Lejyon’a kat?lmas? yönündeki ?srarlar devam ederse bu kat?l?m?n ancak kendi onay?ndan sonra yap?lmas? gerekti?ini de eklemi?tir.[36]

Bu makalede yukar?da belirtilen Agapyan’?n atamas?na gelince, Ba?bakan ve Sava? Bakan? bu ataman?n kendi onay?ndan geçti?ini ve bu durumun “istisnai” (exceptionnel) bir durum oldu?unu belirtmi?tir.[37] Ba?piskopos Mouchégh Seropyan’a gelince, onunla ilgili soru?turman?n sürdü?ü ve bu soru?turman?n olumlu sonuçlanmas? durumunda kendisinin Lejyon’a kat?lmas?na müsaade edilebilece?i belirtilmi?tir.

6 ?ubat’ta D??i?leri Bakanl???’n?n cevap yaz?s? gelmi?tir.[38] Bu cevapta özetle D??i?leri Bakan?’n?n da Ba?bakan ve Sava? Bakan? ile ayn? endi?eleri payla?t??? ve kendisinin onay? olmadan benzer kat?l?mlara izin verilmemesi konusunda da ayn? fikirde olduklar? vurgulanmaktad?r. D??i?leri Bakan? Güney Amerika’daki temsilciliklere Ermenilerin toplumsal hayat?nda bu derece önemi haiz olan ?ahsiyetlerin Lejyon’a kat?lmak üzere istekte bulunduklar? takdirde bu talebin geri çevrilmesi konusunda talimat verilece?ini de belirtmi?tir. Ba?piskopos Mouchégh Seropyan’a gelince, Pichon, Sava? Bakanl??? taraf?ndan yürütülen soru?turman?n olumsuz sonuçlanmas? durumunda, Bakanl???’n?n Ermeni Ulusal Delegasyonu’nun Ba?kan? olan Bogos Nubar Pa?a ile irtibata geçerek Ba?piskopos’un Do?u Lejyonu’na kat?lma talebinden kendi iste?iyle vazgeçmesinin sa?lanmas?n? isteyece?ini belirtmi?tir.

Bu arada Sava? Bakanl???’ndan General Légrand taraf?ndan Mouchégh Seropyan hakk?nda yap?lan ara?t?rman?n raporu 10 ?ubat’ta Marsilya’dan Sava? Bakan?’na “gizli” kayd?yla gönderilmi?tir.[39] Buna göre Ba?piskopos Seropyan’?n 19 Ocak’ta Çanakl?yan ve Ruben Heryan ad?nda iki Ermeni ile beraber Marsilya’ya geldikleri, her üçünün pasaportunun da nizami oldu?u, Seropyan’?n Ermeni Katogikos’u taraf?ndan Ba?piskopos olarak atanmak için Ba?dat’a gitmek üzere ?ngiliz yetkililerden izin almak üzere Paris’e geçti?i bildirilmektedir. 

D??i?leri Bakanl???’n?n Bogos Nubar Pa?a ile kurdu?u temas?n ard?ndan Pa?a’n?n tela?l? cevab? fazla gecikmemi?tir. 14 ?ubat’ta D??i?leri Bakan? Pichon’a yazd??? bir mektupta Pa?a Sava? Bakanl???’ndan gelen bilgilerin yanl?? oldu?unu ve Ba?piskopos ile ilgili yanl?? anla??lmalara yol açt???n? bildirmektedir.[40] Bu arada kendi mektubuna Ba?piskopos’un kendisine yazd??? 11 ?ubat tarihli mektubu da eklemi?tir.[41] Ba?piskopos mektubunda D??i?leri Bakanl???’n?n Sava? Bakanl???’n?n talebi üzerine gerçekle?tirmekte oldu?u soru?turman?n haberinin kendisini yaralad???n? ve utand?rd???n? belirttikten sonra (votre lettre ... qui m’a grandement étonné, pour ne pas dire peiné), kendisine soru?turman?n sonucunu beklemesini söyleyen Bogos Nubar Pa?a’ya, disiplinli bir insan olarak, bu bekleme sürecinin kendisini rahats?z etti?ini belirtmektedir. Bogos Nubar Pa?a’n?n sadece aktif bir biçimde bu durumu protesto etmesini de?il, D??i?leri veya Sava? Bakanl??? taraf?ndan kendisi hakk?ndaki olumsuz görü?lerin kim taraf?ndan ortaya ç?kar?ld???n?n aç?k bir biçimde soru?turulmas?n?n sa?lamas?n? istemektedir. 14 ?ubat’ta ise Ba?piskopos bu kez do?rudan do?ruya D??i?leri Bakan?’na yazarak kendisi hakk?nda belirtilen olumsuz görü?leri inkar etmekte ve Do?u Lejyonu’na kat?l?m? konusunda engel ç?kart?lmamas?n? rica etmektedir.[42] Ba?piskopos sözlerini ?öyle sürdürmektedir:[43]

“E?er kendimi aç?kça ba??ml? hissetti?im vatan?m ve Fransa’n?n davas?na hizmet etmeye adamam?n gereklili?ine inansayd?m, Ermeni Ba?piskoposu niteli?imi gizlemeye çal??maks?z?n Frans?z bayra?? alt?nda insanl?k ve adalet için sava?maktan mutlu olurdum.”

16 ?ubat’ta D??i?leri Bakanl???, daha önce de Sava? Bakanl???’na yaz?ld??? ?ekilde, Amerika k?tas?ndaki tüm Frans?z temsilciliklerine uzun bir aç?klama göndermi?tir.[44] Bu aç?klamada Amerika k?tas?ndan üç önemli Ermeni’nin Do?u Lejyonu’na kat?lmak üzere ba?vuruda bulunduklar?, ancak Sava? Bakanl???’n?n bunlar?n Lejyon’a kat?l?m?n?n askerlerin disiplinini bozaca?? ve Frans?z subaylar?n onlar?n üzerindeki etkilerini azaltaca?? için bu kat?l?mlara izin vermek istemedi?i belirtilmektedir. Ancak bu yaz?da D??i?leri Bakanl???’n?n ilgili bölümünün Sava? Bakanl???’n?n bu konudaki görü?lerini payla?mad??? aç?kça belirtilmektedir (Mon Département ne peut que partager les sentiments du Ministère de la Guerre à cet égard). Ancak yine de Sava? Bakanl???’ndan gelen talep uyar?nca Amerika k?tas?ndaki temsilciliklerden bu derece önemi haiz ?ahsiyetlerin Lejyon’a kabul edilmek üzere Fransa’ya gönderilmemesi istenmektedir. Buna ra?men Frans?z bayra?? alt?nda sava?acak olan gönüllülerin toplanmas?na devam edilebilir. Bu noktada D??i?leri Bakanl??? misyonlar?n?n Amerika k?tas?nda düzenli bir gönüllü toplama organizasyonu tesis etmek olmad???n?, ancak bu bölgede ya?ayan ve Frans?zlar?n yan?nda ortak dü?man Türkiye’ye kar?? (contre notre ennemi commun, la Turquie) sava?mak isteyenleri te?vik etmek ve yönlendirmek oldu?unu belirtmektedir.[45] 

Sonuç

Bu makalede Kas?m 1917’den Nisan 1918’e kadar geçen sürede Do?u Lejyonu ile ilgili geli?meler analiz edilmi?tir. Bu dönemle Lejyon ile ilgili ciddi s?k?nt?lar?n ba? gösterdi?ini söylemek mümkündür. Önceki dönemlerde s?kl?kla Lejyon’daki askerler ile ilgili bilgiler, onlar?n morallerinin yüksek oldu?u yolunda yorumlara rastlan?rken, ad? geçen dönem Lejyon’un sorunlar?n?n ön plana ç?kt??? yaz??malar?n yap?ld??? bir dönem olmu?tur.

Lejyon’un kendi içindeki en önemli s?k?nt?s? gönüllü sevk?yat?n?n azalmas? ve Lejyon’daki Suriyeli birliklerin hala istenen seviyeye ula?amam?? olmas?d?r. Bunun yan? s?ra özellikle 1918’in ilk aylar?nda baz? önemli Ermenilerin Lejyon’a kat?lmak üzere ba?vurmu? olmalar? Lejyon’un Frans?z komutanlar?n? endi?elendirmi? ve bu Ermenilerin askerler üzerindeki etkilerinin Lejyon’daki Frans?z subaylar?n otoritesini sarsaca?? dü?ünülmü?tür. Bu nedenle daha pasif görünen Ermenilerin Lejyon’a kat?lmas?na fazla ses ç?kar?lmazken, aktif ve etkin Ermeni din adamlar?n?n kat?l?m?na Lejyon’un Frans?z idarecilerinin do?rudan yazd??? Sava? Bakanl??? kar?? ç?km??t?r.

Güney Amerika’dan gönüllü sevk?yat?na ili?kin sorunlar bu dönemde gündeme gelen di?er önemli bir konudur. Güney Amerika’dan gönderilen raporlara göre H?ristiyan Arap gruplar aras?ndaki çat??malar gönüllü toplama sürecine balta vurmu?tur; öyle ki art?k Suriyeli gönüllü toplanmamas? bile D??i?leri Bakanl???’na teklif edilmi?tir. Bununla beraber Güney Amerika’da ya?ayan Suriyelilerden askeri olarak de?il ancak ekonomik olarak yararlanma dü?üncesi dile getirilmi?tir.

Üçüncü bir sorun da Güney Amerika’dan yap?lan sevk?yat?n masraflar? konusunda Frans?z devlet kurumlar? aras?nda ç?kan anla?mazl?klard?r. Sava? Bakanl??? ödeme yap?lmas? için Hazine’ye talimat verirken Hazine ödemenin yap?laca?? ki?i veya kurumlar?n hukuki statüsünün olmamas? nedeniyle bu ödemeyi yapmay? reddetmektedir. Ancak Güney Amerika’ya gönderilen iki delegenin masraflar?n?n kar??lanmas?, bunun d???nda yeni bir ödeme yap?lmamas? kararla?t?r?lm??t?r.

K?sacas? bu makalede incelenen dönem Fransa ve Lejyon için oldukça s?k?nt?l? bir dönem olmu?tur; daha önceki yaz??malarda Lejyon’dan kullan?ma haz?r bir sald?r? gücü olarak bahsedilir ve sald?r? planlar? yap?l?rken, bu dönemde yaln?zca Lejyonla ilgili sorunla çözümlenmeye çal???lm??t?r. Bunun en önemli nedenlerinden biri de Fransa’n?n bu döneme yeni bir Hükümetle girmi? olmas? ve Hükümetin Lejyon ile ilgili i?lere yeni yeni al??maya ba?lamas?d?r. Hükümetin Lejyon konusundaki siyasetinin ne ölçüde ba?ar?l? olaca??n? gösterecek olan1918 Nisan’?ndan sonraki geli?meler bir sonraki makalenin konusunu te?kil edecektir.

--------------------------------------------------------------------------------

[1] Mustafa Serdar Palab?y?k, “Frans?z Ar?iv Belgeleri I????nda Frans?z Do?u Lejyonu’nun Kurulu?u ve Faaliyetleri (Temmuz-Kas?m 2007)”, Ermeni Ara?t?rmalar?, Say? 25, 2007, ss. 116-117.

[2] Georges Benjamin Clemenceau (1841–1929): Frans?z Devlet Adam?. 1906–1909 ve 1917–1920 y?llar? aras?nda Fransa Ba?bakanl??? görevinde bulundu. Aslen t?p doktoru olan Clemenceau 1870–71 Prusya-Fransa sava??n?n ard?ndan Fransa Ulusal Meclisi’ne girmi? ve Paris Komününde önemli rol oynam??t?r. ?çi?leri ve Adalet Bakanl?klar? da yapm?? olan politikac? Birinci Dünya Sava?? s?ras?nda büyük bir h?zla de?i?en hükümetlerin ard?ndan sava??n son y?llar?nda Frans?z siyasetine istikrar getirmi?tir.

[3] Konsey Ba?kan? ve Sava? Bakan? George Clemenceau’dan Kumandan Romieu’ya gizli telgraf, 5 Aral?k 1917, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s. 58.

[4] Stéphen Pichon (1857-1933): Frans?z Devlet Adam?: 1906-1920 y?llar? aras?nda birçok hükümette D??i?leri Bakan? olarak görev yapan Pichon özellikle Clemenceau’nun güvendi?i bir siyasetçiydi. 1917-1920 y?llar? aras?ndaki Clemenceau hükümetinde de D??i?leri Bakan? olarak görev yapan tecrübeli devlet adam? 1919 y?l?nda toplanan Paris Bar?? Konferans?’nda da önemli bir rol oynam??t?r.

[5] Konsey Ba?kan? ve Sava? Bakan? George Clemenceau’dan D??i?leri Bakan? Stephen Pichon’a yaz?, 2 Ocak 1918, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s. 71.

[6] Konsey Ba?kan? ve Sava? Bakan? George Clemancau’nun makam?ndan Gramat imzas?yla Atina’daki Frans?z Askeri Misyon ?efi’ne gönderilen gizli telgraf, 13 Ocak 1918, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s. 85.

[7] ?çi?leri Bakan? Jules Pams’tan D??i?leri Bakan? Stephen Pichon’a yaz?, 18 Aral?k 1917, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s. 62.

[8] Fransa’n?n Rio de Janeiro Ortaelçisi Emerat’dan D??i?leri Bakan? Stephen Pichon’a telgraf, 24 Aral?k 1917, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s. 63.

[9] ?çi?leri Bakan? Jules Pams’tan D??i?leri Bakan? Stephen Pichon’a yaz?, 8 Ocak 1918, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s. 74.

[10] Finistère Valisi’nden ?çi?leri Bakan? Jules Pams’a yaz?, 27 Aral?k 1917, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s. 75.

[11] Jules Pams (1852–1930): Frans?z siyasetçi ve devlet adam?. 1889’da ba?lad??? siyasi kariyerini 1893 y?l?ndan 1904 y?l?na kadar Pyrennées-Orientales bölgesinden radikal sosyalist bir milletvekili olarak sürdüren Pams, 1911–1913 y?llar? aras?nda Tar?m Bakanl??? ve 1917–1920 y?llar? aras?ndaki Clemencau Hükümetinde ?çi?leri Bakanl??? görevinde bulunmu?tur. 1904 y?l?nda Senatör olarak seçilen Pams, bu görevini öldü?ü 1930 y?l?na kadar sürdürmü?tür.

[12] ?çi?leri Bakan? Jules Pams’tan D??i?leri Bakan? Stephen Pichon’a yaz?, 14 Ocak 1918, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s. 86.

[13] D??i?leri Bakan? Pichon’dan Ba?bakan ve Sava? Bakan? Clemenceau’ya yaz?, 23 Ocak 1918, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s. 96.

[14] Fransa’n?n Rio de Janeiro Temsilcili?i’nden Frans?z D??i?leri Bakanl???’na, 5 ?ubat 1918, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s. 114.

[15] Konsey Ba?kan? ve Sava? Bakan? Clemenceau’dan D??i?leri Bakan? Pichon’a hitaben yaz?, 1 ?ubat 1918, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s. 110.

[16] ?çi?leri Bakan? Jules Pams’tan D??i?leri Bakan? Stephen Pichon’a yaz?, 4 Ocak 1918, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s. 73.

[17] D??i?leri Bakanl???’ndan Fransa’n?n Amerika’daki temsilciliklerine yaz?, 16 ?ubat 1918, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s. 139 .

[18] Konsey Ba?kan? ve Sava? Bakan? George Clemenceau’dan D??i?leri Bakan? Stephen Pichon’a yaz?, 18 Aral?k 1917, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s. 66.

[19] Konsey Ba?kan? ve Sava? Bakan? George Clemenceau’dan D??i?leri Bakan? Stephen Pichon’a yaz?, 18 Aral?k 1917, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s. 66.

[20] Ba?bakan ve Sava? Bakan? George Clemenceau’dan D??i?leri Bakan? Stephen Pichon’a yaz?, 11 ?ubat 1918, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s. 120.

[21] Fransa’n?n New York Konsolosu’ndan Fransa’n?n New York Büyükelçisi Jusserand’a yaz?, 2 Ocak 1918, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), ss. 82-83.

[22] Fransa’n?n New York Konsolosu’ndan D??i?leri Bakan? Stephen Pichon’a yaz?, 10 Ocak 1918, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s. 81.

[23] Fransa D??i?leri Bakanl??? taraf?ndan Kabine için haz?rlanan bilgi notu, 22 Ocak 1918, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s. 95.

[24] Fransa D??i?leri Bakanl???’ndan Suriye Merkezi Komitesi Ba?kan? ?ükrü Ganem’e yaz?, 28 Ocak 1918, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s. 104.

[25] Fransa’n?n Rio de Janeiro’daki Ortaelçisi Claudel’den D??i?leri Bakanl???’na telgraf, 28 Ocak 1918, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s. 103.

[26] Fransa’n?n Rio de Janeiro’daki Ortaelçisi Claudel’den D??i?leri Bakanl???’na telgraf, 28 Ocak 1918, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s. 103.

[27] Fransa’n?n M?s?r Ortaelçisi’nden D??i?leri Bakan? Stephen Pichon’a telgraf, 29 Aral?k 1917, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s. 70.

[28] Konsey Ba?kan? ve Sava? Bakan? George Clemenceau’dan D??i?leri Bakan? Stephen Pichon’a yaz?, 19 Ocak 1917, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s. 91.

[29] Kumandan Romieu’dan Sava? Bakan?’na ?ifreli telgraf, 15 Ocak 1918, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s. 92.

[30] Ermeni Ulusal Delegasyonu Ba?kan? Bogos Nubar Pa?a’dan D??i?leri Bakan? Pichon’a mektup, 24 Ocak 1918, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s. 97.

[31] Fransa D??i?leri Bakanl???’ndan Fransa’n?n Filistin Yüksek Komiseri Picot’a telgraf, 26 Ocak 1918, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s. 101.

[32] Fransa’n?n Filistin Yüksek Komiseri Picot’dan Fransa D??i?leri Bakanl???’na telgraf, 31 Ocak 1918, D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s. 105.

[33] Fransa Sava? Bakanl???’ndan Fransa’n?n Filistin Yüksek Komiseri Picot’a telgraf, 16 ?ubat 1918, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s. 104.

[34] Konsey Ba?kan? ve Sava? Bakan? George Clemenceau’dan D??i?leri Bakan? Stephen Pichon’a yaz?, 31 Ocak 1918, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s. 106.

[35] Ba?bakan ve Sava? Bakan? George Clemenceau’dan D??i?leri Bakan? Stephen Pichon’a yaz?, 31 Ocak 1918, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s. 106.

[36] Ba?bakan ve Sava? Bakan? George Clemenceau’dan D??i?leri Bakan? Stephen Pichon’a yaz?, 31 Ocak 1918, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s. 106.

[37] Ba?bakan ve Sava? Bakan? George Clemenceau’dan D??i?leri Bakan? Stephen Pichon’a yaz?, 31 Ocak 1918, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s. 107.

[38] D??i?leri Bakan? Stephen Pichon’dan Ba?bakan ve Sava? Bakan? George Clemenceau’ya yaz?, 6 ?ubat 1918, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s. 115.

[39] General Légrand’dan Ba?bakan ve Sava? Bakan? George Clemenceau’ya hitaben yaz?lm?? mektup, 10 ?ubat 1918, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s.147.

[40] Ermeni Ulusal Delegasyonu Ba?kan? Bogos Nubar Pa?a’dan D??i?leri Bakan? Pichon’a mektup, 14 ?ubat 1918, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s. 128.

[41] Ba?piskopos Mouchégh Seropyan’dan Ermeni Ulusal Delegasyonu Ba?kan? Bogos Nubar Pa?a’ya mektup, 11 ?ubat 1918, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s. 129.

[42] Ba?piskopos Mouchégh Seropyan’dan D??i?leri Bakan? Stephen Pichot’a mektup, 14 ?ubat 1918, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s. 129.

[43] Ba?piskopos Mouchégh Seropyan’dan D??i?leri Bakan? Stephen Pichot’a mektup, 14 ?ubat 1918, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s. 129.

[44] Bu yaz?n?n muhataplar? aras?nda Washington, New York, Rio de Janeiro, Montevideo, Buenos-Aires, Caracas, Havana, Port au Prince, Bogota, Santa Domingo, Saint Paul, Santiago, Mexico, Lapaz, Lima ve Quito’daki temsilcilikler bulunmaktad?r. D??i?leri Bakanl???’ndan Fransa’n?n Amerika’daki temsilciliklerine yaz?, 16 ?ubat 1918, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s. 137.

[45] D??i?leri Bakanl???’ndan Fransa’n?n Amerika’daki temsilciliklerine yaz?, 16 ?ubat 1918, Fransa D??i?leri Bakanl??? Ar?ivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s. 138.