| | le="text-align: juğÿ6 > TOKAT'TAK? ERMEN? HINÇAK CEM?YET? VE FAAL?YETLER? (1893-1894)243‰ Verdana;">TOKAT’TAK? ERMEN? HINÇAK CEM?YET? VE FAAL?YETLER?(1893-1894)
Yrd.Doç.Dr.?brahim AYKUN*
Anadolu’nun güzel ?ehirlerinden Tokat’ta halk,1893 y?l?na kadar sakin bir hayat sürüyordu.14 Ekim 1893’de Ermeni Doktor Jozef’in öldürülmesi Tokat’ta bir ?eyler oldu?unun belirtisiydi.?lk anlarda bu olay basit bir cinayet olarak görülebilirdi. Daha sonra yap?lan soru?turmada bunun basit bir cinayet olmad???,cinayetin ard?nda H?nçak ad?nda gizli bir cemiyetin oldu?u ortaya ç?kt?.Oysa Tokat’ta bulunan Ermeniler devlete önemli sorun ç?kartmam??lard?.Türkler ve Ermeniler aras?nda zaman zaman meydana gelen olaylar,normal toplumda meydana gelebilecek olaylard?.Toplum olarak ya?amaktan kaynaklanan olaylar haricinde Türkler ile Ermeniler sorunsuz bir halde ya?amaktayd?lar.Ancak 1890 y?l?ndan sonra tüm Osmanl? Devleti’nde Ermeniler aras?nda içten içe bir kayna?ma ba?lam??t?.
1.HINÇAK CEM?YET?
a)H?nçak Cemiyetinin Tokat ?ubesi
Osmanl? Devleti’nin“millet-i sad?ka”s? Ermeniler aras?nda k?p?rdanmalar ba?lam??t?.Menfaatleri gere?i baz? Avrupa devletlerinin d??ardan,din adamlar? ve misyonerlerin de içerden çal??malar? neticesinde Ermeniler devlete kar?? dü?man haline getirilmi?lerdi.Ermenilerin Avrupa devletlerinin ilgisini çekmek için isyan edecekleri daha 1876’da belli idi.?ngiltere elçisi ile görü?en Patrikin sözleri bunu aç?kça gösteriyordu:“ Patrik,milletin çok heyecanl? oldu?u cevab?n? verdi ve Avrupa devletlerinin sempatisini çekmek için isyan zaruri ise,böyle bir hareketi ba?latmakta zorluk bulunmad???n? belirtti”.[1] 1877-1878 Osmanl?-Rus sava?? Ermenilere bu f?rsat? verdi.Sava?? sona erdiren Ayastefanos ve daha sonra bunun ta’dili olan Berlin kongresinde büyük çabalar sonucunda,Ayastefanos Antla?mas?na 16.,Berlin Antla?mas?na da 61.maddeyi koymay? ba?ard?lar.
Yukar?da bahsi geçen Patrik’in isyan fikrini gerçekle?tirecek olan H?nçak Komitesi idi.Halk?n devletle kar?? kar??ya getirilmesi yani isyan fikri“Türkiye’de ihtilal yoluyla gerçekle?tirilecek olan hedeflere var?lmak için kullan?lacak metod, propaganda,tahrik,tedhi?,te?kilatlanma ile i?çi ve köylü hareketidir”?eklinde komitenin program?nda da yer al?yordu.
H?nçak önce bir gazete ad? iken daha sonra H?nçak Komitesi ad?nda siyasi bir komiteye dönü?mü?tür.H?nçak adl? bu gazetenin kurucusu Avadis Nazarbeg ve e?i Maro’dur.?sviçre’de Ermeni ö?rencilerin kat?lmas?yla geli?en bu komite,sonradan merkezini Londra’ya kayd?rm??t?.[2]Karl Marx’?n prensipleri do?rultusunda hareket eden bu komitenin amac?,Do?u Anadolu’da daha sonra Rusya ve iran Ermenilerinin de dahil edilece?i bir Ermenistan kurmakt?.[3]H?nçak Komitesi’nin ?stanbul te?kilat? Tiflisli ?imavon,Rupen Hanazad,S.Danielyan taraf?ndan aç?ld?.[4]Bundan sonra ?stanbul merkez olmak üzere di?er illerde de ?ubeler aç?lm??t?.1890 y?l?nda kurulmas?na ra?men k?sa sürede yay?lm?? ve Ermenileri isyan için haz?rlam??t?r.
Yukar?da belirtildi?i gibi,Avrupa devletlerinin dikkatini Osmanl? Devleti’nde ya?ayan Ermenilerin üzerine çekmek için yer yer Ermeni isyanlar? ç?kar?lm??t?.H?nçak Komitesinin isyanlardaki rolünü,H?nçak Gazetesi’nin 20 Te?rin-i Sani 1895 tarih ve 21 numaral? nüshas?nda yer alan ?u ifadeler de do?rulamaktad?r”?? bitti.Bugün Zeytun ve Çokmerzmen ve Tokad asidir.Ve Haçin Mara? hareket üzeredir.Zeytun ve Haçin’in da?lar?ndan Çokmerzmen ve Tokad’a kadar bugün hürriyet ve ihtilalin k?rm?z? bayra?? temevvüc etmektedir.[5]
Tokat H?nçak cemiyeti bölgede H?nçak faaliyetlerini yöneten merkez olan Merzifon’a ba?l? idi.Merzifon’daki merkezin reisi Amerikan kolejinde ö?retmen Karebet Tomayan’d?.[6]
Olay?n ortaya ç?kmas?ndan sonra sorgulanan zanl?lar?n ifadelerinden,cemiyette görev alan ?ah?slar ve görevleri hakk?nda ayr?nt?l? bilgi al?nm??t?.Cemiyetin 2-3 y?ll?k bir geçmi?i vard? ve yap?lacak i?ler a?a??da isimleri verilen be? ki?i taraf?ndan organize edilmekteydi:
1.Cemiyetin reisi Çilehane Mahallesinden Avukat Nazaryan Kigork
2.So?ukp?nar Mahallesinden K?l?ço?lu Agop
3.Türbe-i Kebir Mahallesinden D?rd?ryan Serkis
4.Ya?meydan Mahallesinden Dülgeryan Kigork
5.Kaya Mahallinden Arabyan Artin
Kazal o?lu Karabet,Hac? Agop ve di?er san?klar?n verdikleri ifadelere göre Tokat’ta H?nçak Cemiyetine üye olan ve fiili olarak görev alan 50’den fazla Ermeni suçlanm??t?.
Komitenin amac? Osmanl? Devletinin bir bölümünü Osmanl? idaresinden ay?r?p Ermenistan ad?yla bir hükümet kurmakt?.
Cemiyetin idarecisi Kaspar idi.El yaz?s? ile haz?rlanm?? bir talimat-name ve bir de mühür vard?.Mühürde“H?nçakyan Kosakisyon Sosyalizme”ibaresi bulunuyordu.[7]Hac? Agop ise komitenin mühüründe“H?nçakyan Kosakosutun Tokie Kavarin(Tokat Sanca?? H?nçakyan ?irketi)”bulundu?unu söylemi?tir.[8]Komitenin katiplik i?lerini Nazaryan Kigork,Sand?k Eminli?ini de K?l?çyan Agop yapmaktayd?.Silahlar?n korunmas? i?i Ke?i? o?lu Kigork ve Çetin o?lu Dikran görevlendirilmi?ti.Silahlar?n tamirini ise Sar?güllük mahallesinden Tekfur o?lu Kundakç? Kör Artin yap?yordu.Cemiyetin Tokat d??? ile haberle?mesi de Kaspar taraf?ndan yürütülüyordu.Toplant?lar haftada bir kere Kaspar’?n oturdu?u konakta yap?lmaktayd?.[9]
Cemiyet hakk?nda ayr?nt?l? bilgi Tabip Jozef’in öldürülmesinden dolay? tutuklu Çulha o?lu Kirkor taraf?ndan verilmi?ti. Askeri tertibat gibi çavu?,mülaz?m,yüzba??,binba?? gibi rutbeleri ta??yan zabitler vard?.Ancak Kirkor bunlar?n isimlerini bilmedi?ini söylemi?tir.Sadece Kahraman o?lu Simon ve Kundurac? o?lu Dikran’?n onba?? makam?nda olduklar?n? belirtmi?tir. Komitede zabitan ve neferat birbirlerini bilmesi yasak idi.[10]Bir onba??n?n sorumlulu?u alt?nda bulunan nefer bile di?erini tan?maz ve daima birbirlerini ara?t?r?rlar idi.[11]
Komite eylemlerde kullanmak için h?zl? bir ?ekilde silah temini yoluna gitmi?ti.Bu husus 1892 y?l?nda Merzifon’da yap?lan büyük bir komite meclisinde de ele al?nm??,beylik silah sa?lanmas?,silah ve cephanelerin komite üyeleri taraf?ndan al?nmas? kararla?t?r?lm??t?.[12]Merzifon toplant?s?nda al?nan karar gere?ince üyeler silah tedarik etmeye ba?lam??lard?.Niksarl? Ar?avir,cemiyete üye olmak suçundan sorgulanan Hac? Agob’dan silah istemi?ti.Ar?avir,“Niksarda martini tüfengi çok bulunur. Bana bir martin bulup gönder”demi?ti.O da 30 fi?engi ile 4 martini tüfengi bularak Tokat’a götürüp teslim etmi?ti.Yine Hac? Agob ifadesinde Sivas’dan 93 martini al?narak Tokat’a getirildi?ini Ar?avir’den duydu?unu söylemi?ti.[13]
b)Cemiyete Üye Kayd?
Kirkor veledi Mezek Artin komitaya giri?i hakk?nda ?u bilgileri vermi?ti.Kirkor Kahraman o?lu Simon taraf?ndan Amasya’dan gelen be? adam?n huzuruna ç?kar?lm??t?.Bunlardan tan?d?klar? Çak?c?’n?n o?lu Ermenak,Sivasl? Hemparsun ve Kürekçi M?k?r’d?. Di?er ikisini tan?mam??t?.Bunlar Rus k?yafetli idiler.Kirkor bu iki ?ahs?n atlar?na bakm??t?.Aradan bikaç gün geçtikten sonra Topal o?lu Simon’un evinde tekrar toplan?lm??t?.Burada kurulan komite hakk?nda bilgi vermi?lerdi.“Biz ?ngiliz ve Rusya devletleri gibi iki devletin temin-i sahabet ve siyanetinde bulunuyoruz.Bununla beraber birçok muavenet ve teshilatlar?na dahi mazhar oluyoruz.Vatanlar?m?z? Türk idaresinden kurtarmak için birçok esliha ve martini ve toplar mevcuddur“diye konu?mas?n? sürdürdükten sonra kasalar? oldu?unu,bu kasaya millet taraf?ndan para verildi?ini,ileride hapse girer ise kendisine ve ailesine s?k?nt? çektirmeyeceklerini belirttikten sonra bu hususlar? ba?ka kimseye söylememesini,aksi takdirde arkada?lar? taraf?ndan mahv ve telef edilece?i tehdidinde bulunmu?tu.Burada Kahraman o?lu Simon on ba?? olarak tayin edilmi?ti.[14]
Kirkor Ruslar?n toplant?da Ermenice konu?tuklar?n?,kendi aralar?nda ise ba?ka lisan konu?tuklar?n?,bu dilin Rusça m?,yoksa Frans?zca m? oldu?unu bilmedi?ini söylemi?ti.Ruslar Eylülün ba?? veya A?ustosun 15’i civar?nda Tokat’a gelmi?lerdi.Bunlardan birisi 25,di?eri 30-35 ya?lar?ndayd?.Bu Rus k?yafetli iki ?ahs?n gelmesinden sonra fesat ço?almaya ba?lam??t?.Kirkor’un“Öyle zannediyorum ki bugün Tokat’ta cemiyet-i müfsideye dahil olmad?k Ermeni yoktur”sözleri,komitenin Tokat’ta ne kadar etkili oldu?unu göstermektedir.[15]H?nçak komitesinin köylerde bile üyeleri vard?.[16]
Osmanl? Ermenilerinin devlete kar?? te?kilatland?r?lmalar?nda kilisenin büyük rolü olmu?tu.H?nçak ve Ta?nak komitelerinin ba?ar?lar?n?n da alt?nda din adamlar?n?n çal??malar? yat?yordu.“ A Qui La Faute?Auxs Partis Revolutionnaires Armaeniens(Hata Kimde?Ermeni ?htilal Partilerinde)”isimli eserdeki yer alan“Dini liderler,söz ve yaz? ile kendilerine güvenmi? olan halk? isyana te?vik ediyordu.Art?k vaazlarda yüce sözler ve incil”in doktrini zikredilmiyordu.Sadakat,do?ruluk yerine isyan; insanl?k yerine kin,intikam;ahlak yerine alçakl?k,rezillik va’zediliyordu..Dini liderler,komiteler taraf?ndan organize edilmi? bayramlara,toplant?lara,törenlere ba?kanl?k ediyorlard?;halktan,partilerin emirlerine ve e?itimlerine uymalar?n? istiyorlard?”.[17]ifadeleri de bu gerçe?i gözler önüne seriyordu.
Yukar?da Merzifon H?nçak Komitesinin reisi oldu?u belirtilen Tomayan ile sekreter Kayayan ve Protestan vaizi Mardirus Çorum, Kayseri,Sivas gibi yerleri dola??rken Tokat’a da gelmi?ler ve halka vaazlar ?eklinde konferanslar vermi?lerdi.[19]Bu vaazlardan birisine kat?lan Suiçmez mahallesinden F?nd?k ?öhretli Kirkor veledi M?k?r ?u bilgileri vermektedir:“Efendim geçen sene bahar fasl?nda Gökçe o?lu Beros?’un mahdumu Karabet ile Kulaks?z o?lu Vahan Kirkor Ermenak’?n sesini i?ittinmi diyerek beni Katolik milletinden ve ?imdi mahbusda bulunan Dikran ile Protestanlar?n ibadethanesine gittik.Orada Badoylu yani vaaz Kaspar orada mevcud olan cemaate vaaz ediyor idi.Kaspar indi.Sonra ?imdi buralarda göremiyorum,k?rca sakall?,uzunca boylu, kal?nca lisan?n da biraz rekaket var Protestan imi?,birisi vaaz makam?na ç?kt?.“Milletin ayr?s? gayr?s? olmaz.Hepimiz ?sa kuluyuz,ittifak edelim Türklerin ellerinden kurtulal?m.Adam ba??na iki?er üçer lira vergi veriyorsunuz.Bundan halas olun.Üç guru? kazanur iseniz iki guru?unu b?çak ve silah mübaya’as?na tahsis ediniz”gibi sözler söyledikten sonra merkumat Karabet ve Vahan beni alub Protestanlar?n ba?çesine ç?kard?.O s?rada Uncu Kasap o?lu Kirkor ta?rada dola??yor idi.Sual ettim.Bu bizim hafiyemiz dediler.Bahçeye vard?k.Jozef’in katli maddesinde dolay? ?imdi hapisde bulunan Dikran oturmu? önünde masa ve üzerinde yazu tak?m? ve bir de yaz?l? büyücek ka??t var idi.Merkum Dikran“Seni bunlar münasib görmü?ler,sen de bu ka??da ismini yaz“dedi.Ne içün dedi?imde“Vaiz ve nasihati i?itmedin mi?.Bize martin gelecek sana martin ve elbise yapar?z dediler. E?er yaz?lmaz isen hakk?nda fena olur,i?ini bitiririz”dediler.Ben de ?imdi param yokdur,yaz?lamam Köye gidece?im.Hele geleyim de gelince bakal?m diyerek oradan savu?dum“.[19]
Cemiyet kurulduktan sonra üye say?s?n? art?rmak için çal??malara giri?ilmi?ti.Cemiyete üye kayd?nda M?k?r’?n ifadesinde de belirtti?i gibi iste?e b?rak?lm?yor,tehditkar ifadeler kullan?l?yordu.M?k?r kendisine yap?lan bu teklifi bu ?ekilde savu?turmu? ise de yakas?n? da kurtaramam??t?.
“Bundan bir buçuk mah sonra bu Karabet ile Vahan beni handa yanlar?na ça?urub“sen yaz?lmad?n,biz sana bir?ey etmez isek yapanlar çok olur,seni öldürürler”dediler ise yine muvafakat etmedim.Bundan on gün sonra yine Ali Pa?a Camii ?erifi civar?nda Katolik Dikran‘la Ke?i? o?lu Kigork ki ?imdi mevkufdur.??te merkum?sen ne içün ismini yazd?rmad?n”deyince“korkar?m”dedim. Dikran da“kimseden korkma,benden kork“diyerek belindeki kamay? gösterdi.Orada müteveffa Apul çavu? gazinoda oldu?undan ?imdi ona müracaat ederim dedi?imde“Cehennem ol git belan?z? bulun”deyüb kendileri de savu?ub gittiler.Ben de Apul Çavu?a bir?ey söylemeyerek savu?ub gittim”.[20]
c)Cemiyetin Parasal Kaynaklar?
Cemiyetin maddi kaynaklar?n?,üyelerden al?nan aidatlar ve halktan toplanan paralar olu?turuyordu.Para iste?i ve istenilen miktar da ?ah?slar?n evlerine veya i?yerlerine gizlice b?rak?lan mektuplarla bildiriliyordu.Üye kayd?nda oldu?u gibi,para toplamakta da tehditkar davran?lm??t?.
Üyelerden ve di?er Ermenilerden al?nan paralarla silah al?n?yordu.Doktor Jozef’in katillerinden Kirkor da Haçator o?lu Ohan veledi Ovakim’e haftal?k toplad?klar?n? ve silah ald?klar?n? söylemi?ti.[21]
Komiteye üye olmak suçundan tutuklanan Mardirus veledi Artin’in ifadeleri de bunu do?rulamaktayd?.Artin 7-8 ay önce evinde merdivenin üzerinde Ermenice yaz?l? ta?a ba?l? bir mektup bulmu?tu.Mektupta:“?irket te?kil etdik.Biz ?ahsen hizmet ediyoruz. Siz de nakden para vereceksiniz.Vermedi?in halde seni telef ederiz ve s?rr?m?z? hükümete haber verir isen i?ini bitürürüz.” ?eklinde tehtikkarane sözler bulunuyordu.Artin paray? vermedi?i için bir ba?ka mektup gönderilmi?ti.Bu mektupta“Evvelce istedi?imiz paray? göndermedin.Sen duygusuzluk ediyorsun.Paray? göndermez isen seni kur?undan geçiririz”diyordu.[22]
Tehditle para istenen ?ah?slardan birisi de Kirkor veledi Ferhad idi.Ferhad ifadesinde:“Tahminen bundan bir sene evvel Sulu Handaki ma?azama vard?m ki ma?azan?n penceresinden içerüye Ermeniyyü’l-ibare ve imzas?z bir mektub b?rak?lm??.Ald?m okudum. Münderecat?“Senden elli lira matlub ediyoruz.Asla müddet geçürmeyesin.Hemen bu elli liray? vereceksin.E?er vermez ve bu s?rr? kimseye haber verir isen seni öldürürüz,ururuz,keseriz.Bu akçeyi kumpanyaya çevireceksin”.
Bir ba?ka mektupta:
“Evvelce sana meclisce 75 lira tensib etmi? idik.Senin böyle mugayyir hallerinden dolay? 25 lira ceza-y? nakdiye olarak zam etdik.100 lira vereceksin”
2-3ay sonra gönderilen bir ba?ka mektupta:
“Evvelce sana 100 lira demi? idik.?imdi senin 100 liray? vermeyece?ini tasdik etdik.?imdilik 50 lira ver de baki kalan 50 lira içün de bir karar verirüz.E?erçi vermez isen seni ?öyle asanz,keseriz”?eklinde ifadeler kullan?lm??t?.[23]
Kalpakç?yan o?lu Ohannes de para istemek için tehdit mektubu alanlardand?.Mektuplar?n sonunda H?nçakyan ihtilal komitesinin mührü bulunuyordu.[24]
Bu mektuplar ya kap? aral???ndan ya pencereden at?l?yor ya da tehdit edilen evlerin tan?mad??? kimseler arac?l???yla gönderiliyordu.
Yine a?a??da belirtilece?i üzere posta arabas?n?n soyulmas? da komiteye silah,cephane almak ve parasal kaynak sa?lamak için yap?lm??t?.
d)Ermeniler Aras?nda Milli Duygular?n Canland?r?lmas?
Cemiyetin varl???n?n ortaya ç?kmas?ndan sonra ?üpheli Ermenilerin evleri aranm?? sak?ncal? bulunan mektup ve kitaplar toplat?lm??t?.Evinde sak?ncal? kitap ve mektup bulunduran Kizir o?lu Manok Veledi Avadis’in kitab?nda bulunan bir ?iir dikkati çekmekteydi.Okulda hocalar? Bo?os taraf?ndan yaz?ld???n? söyledikleri Vatan Duas? ba?l?kl? ?iir ?öyleydi:
“Ya Rab,ya?ad Ermenileri,münevver k?l.Merhamet-i semaviyen ?u’lesiyle Ermenileri medeniyete idhal et.Yarab umum Ermenileri dü?man elinden kurtarmak içün ta’cil et.Dü?manlar?n gözlerini kör et,kökünden mahv ile milletimizi kurtar.Yarab senin bütün cihan? gören çe?m-i kudretin ile bizim as?l mülkümüz ve maskat-? re’simiz olan,?imdi a?yar elinde bulunan vatan?m?z? çe?m-i kudretin ile nazar eyle.Bizim milletimizi Ararad’da biran evvel ictima’ ettir ve o mahall-i mukaddesemizde bulunan Araradda ‘ki görücü yani zevat-?mukaddese-i ruhaniyeyi mahaf?z et”[25]
Zararl? yay?n bulundurmak suçundan sorgulanan Bogos veledi Ohan da ö?retmenlik yapt???n?,ö?rencilerden ald??? ücretin yetersiz olmas? sebebiyle ö?retmenli?i b?rakt???n?,?imdi de?irmencilik yapt???n? belirttikten sonra Vatan Duas? isimli ?ark?y? kendisinin yazd???n? da itiraf etmi?tir.
Kizir o?lu AVadis’in evinde bulunan kitaptaki ?iir K?l?ç o?lu Kigork veledi Ovakim’in evinde de bulunmu?tu.Ovakim’in evinde bulunan bir defterde ?u ifadeler yer al?yordu:
“...Haydi gidelim cesur arkada?lar,kelb Türkleri k?ral?m.Sevgili kahraman reffikler millet içün can verelim.Güne? tulu’ etdi. Cihan? münevver etdi.Sevgili refiklerim,art?k bende ümid kalmad?.”[26]
Yine ba?ka bir defterde ise ?u ?iir yer almaktad?r:
“Sesler i?idildi Erzurum‘un Ermeni da?lar?ndan
Ermeni yürekleri helecana geldi silah ?ak?rd?s?ndan.
As?rlardan berü silah görmeyen Ermeni köylüsü
B?rakd? saban dümürünü tüfenk k?l?ç ald? eline.
Ermeni kad?n? te?vik etmektedir zevcini,
Harp çölüne gidüb yaralanmas?n?.
Nazik vücud Ermeni k?z?na ho? gelmiyor
Eline k?l?ç alarak Ermeni kahramanlar?n? te?vik ediyor.
Ermeni ihtiyan asas?na dayanm?? a?l?yor,
Ermeni hürriyetini görüb sonra ölmek arzu ediyor.
Mesrur oldu Ermenistan aya?a kald?.
Bunca y?ll?k sefaletler nihayet buldu.
As?rlardan berü kana susam?? olan Ermeni gençleri,
Yal?n ayak olarak harp çölüne ko?maktad?r.
Ermeni bakireleri hub ve rahat? terk ederek
Ermeni hükümdar?n?n tac?n? ziynetlendirmektedirler.
Ermeni çocu?u desti elinde orduya ko?ub
Ermeni kahramanlar?na su tevzi’ ediyor.
Ermenistan‘?n da? ve ta?lar? sevinsünler.
Dü?manlar? Ermeni ayaklar? alt?nda ezisünler.
?ttifaks?zl?k Ermeninin hayat?n? harab etdi
Lakin ittihad an? bertaraf etdi.
Erzurum çölünde naa?lar serilmi? bi-çare
Ermeniler anda kana boyanm??”
Vatanperver M.S.N.[27]
e)Niksar’da Te?kilatlanma
Tokat’tan sonra Niksar’da da H?nçak cemiyetine üye temini için çal??malar yap?lm??t?.Bu fikrin sahibi aslen Niksarl? olup Tokat’ta Ermeni okulunda ö?retmenlik yapan Güdekyan Ar?avir’di.Bu i? için görevlendirilen ise Arap o?lu Hac? Agob o?lu Artin idi.Agob o?lu Artin sorgulamas?nda önce bunu reddetmi? ise de daha sonra gerçeklerin ortaya ç?kmas? üzerine kabul etmek zorunda kalm??t?.8-10 ay önce Tokat’a gitti?ini,burada Güdekyan Ar?avir ile bulu?tu?unu,Kendisinden martini tüfengi istediklerini,bu silahlar? temin edip kendisine verilen talimat do?rultusunda Tokat’a D?rd?r o?lu Kigork’a teslim etti?ini ifade etmi?tir.
Arap o?lu Artin’e,Ar?avir ve Arabyan Artin’in Niksar’a Hac? Mercan’a verilmek üzere mektup göndermek istediklerini götürüp götüremeyece?ini sormu?lar,o da götürece?ini söylemi?tir.Eski Bekçilik’te kolunda beyaz i?aret bulunan ?ah?stan büyük bir zarf? al?p Niksar’a götürmü?tür.Artin ifadesini ?öyle sürdürmü?tür:“Götürüb ak?am ezan? zaman? bizim eve Mercan’? ça??r?b verdim.Al?p gitdi.?ki gün sonra bir Pazar günü çar??da Mercan’a tesadüfle bizim hanemize gitdik ve Mercan,Amasyal? Dökmeciyan o?lu Ni?an,Sivasl? Bak?rc?yan o?lu Dikran,Amasyal? Makri’yi al?b getirmi?ti.Burada Tokat’dan gelen mektub aç?lm??,zarf?n içerisinden bir talimat,3-4 komiteye mahsus mühür ie mühürlü ka??t ç?km??t?.Bir de Mercan‘a hitaben yaz?lan mektub ç?km??t?. Talimatda komitenin nas?l kurulaca?? ve nas?l hareket edeceklerine dairdi.Mercan’a yaz?lan mektub da komiteyi kurma çal??malar?na dairdi”
Bir hafta sonra Mercan’?n dükkan?n?n önünden geçerken Agob’u ça??rarak Tokad’a gidip gitmeyece?ini sormu?lard?.O da 2-3 gün sonra gidece?ini söylemi?ti.Daha önce Tokat’ta gelen ka??tlar? imzalam??lar,kendisine vermi?lerdi.Ald??? mektuplar? Tokat’a gitti?inde Ar?avir’e teslim etmi?ti.[28]
Mercan ise sorgusunda hakk?ndaki suçlamalar? reddetmi? ve Hac? Agob’u suçlayan ifadeler kullanm??t?.Hac? Agob’un kendisine “Tokad’da komite te?kledilmi?,ben dahil oldum,sen de dahil olacaks?n”diye teklifte bulundu?unu,kendisinin de“Devletimden raz?y?m,benden büyük karda??m var,öyle fena i?e kar??mam”dedi?ini,Hac? Agob’un da“Elimden kurtulamazs?n,herhalde dahil olacaks?n”diye tehdit etti?ini söylemi?tir.[29]
Tokat’ta oldu?u gibi,Niksar’da da komite üyelerinden haftal?k birer iki?er mecidiye aidat ödemeleri istenmi?ti.Aidat toplama görevi Agob’a verilmi? ise de hiç kimse aidat vermemi?ti.[30]
2.CEM?YET?N TOKAT’TA GERÇEKLE?T?RD??? EYLEMLER
a)Doktor Jozef’in Öldürülmesi
H?nçak cemiyetinin Tokat’ta gerçekle?tirdi?i eylemlerden birisi de komitenin faaliyetlerinin hükümete haber vermesinden ?üphelendikleri doktor Jozef’in öldürülmesi idi.
Daha önce Amasya’dan Tokat’a geldiklerini ve komite ile ilgili çal??malarda bulunduklar?n? belirtti?imiz iki Rus k?yafetli ?ah?s,Doktor Jozef’in öldürülmesinden sorumlu Kahraman o?lu Simon’u onba?? olarak seçmi?lerdi.
Simon’un onba?? tayininden birkaç gün sonra,Kirkor’un evine giderek“Ben,Çamgü? o?lu Nazar,Kaday?fc? o?lu Kigork ve sen dördümüz birlikde oldu?umuz halde Tabib Jojef’i katl edece?iz.Zira bizim cemiyetin kaffeten esrar?n? ihbar etmekde imi?. Büyükler taraf?ndan o yolda emr verildi”demi?ti.Yine olayda kullan?lacak silahlar da Simon taraf?ndan temin edilmi? ve Doktor Jozef takip edilmeye ba?lanm??t?.Öldürmek için uygun bir zaman bulunamamas?ndan dolay?,Kirkor,Onba?? Simon taraf?ndan azarlanm??“Yaz?klar olsun namusumuzu pislediniz.Cümle nazar?nda hiç de?erimiz kalmad?.Di?er onba??dan ald???m malumata göre ba?ka bir tak?m tabibin katli için te?ekkül etdi”demi?ti.[31]
Jozef’in öldürülmesinden sonra Artin ve Dikran’?n nereye gittiklerini bilmedi?ini,cinayete kar??an Dikran,Culha o?lu Kirkor’a “Jozef’i öldürdükten sonra do?ruca evime gittim.Hasta deyu yatd?m.Hatta ev sahibimiz bile hiç bir ?ey his edememi? idi. Aradan bir gün mür’ur ettikten sonra Ruslar ve Simon ve Hemparsun bana haber gönderdiler.??den kimsenin haberi yoktur.Ç?ks?n d??ar?da serbest gezsin,i?iyle me?gul olsun dediler.Ben de ç?kd?m”?eklinde ifadelerde bulunmu?tu.[32]
Haçator o?lu Ohan veledi Ovakim ise verdi?i ifadede Jozef’in öldürülmesinden bir gün sonra Kirkor’a Erbaa’n?n F?nd?cak köyünde bir yap? yapmak için yap?lan talebi iletmek için gitti?inde Kirkor’un.“Ama biz bir i? tutduk”demesiyle nedir diye sordu?unda“Hekim Medin’enin o?lunun belas?n? buldurduk.Kiregos o?lu Artin ile ikimiz Buzlu?un içinde tenha rast getürdük. Gürcü b?ça??yla urduk öldürdük”.Niçin öldürdüklerini sordu?unda“Bu hafiyelik edüb bizi ve silah?m?z? hükümete haber veriyor imi?.Onun içün biz de öldürdük”?eklinde aç?klamalarda bulunmu?tu.
Ne ile öldürdünüz sorusuna“Kendisinin gürcü b?ça??ndan ba?ka bir de siyah sapl? kama oldu?unu,Artin’in de gürcü b?ça??yla bir de kamas? bulundu?unu”cevab?n? alm??t?.
Ovakim,Kirkor’un Jozef’i öldürürken ba?ka arkada??n var m? idi sorusuna ise“?imdi hapishanede bulunan Kundurac? katolik milletinden Dikran ile Artin birle?ip üçümüz maktulün yolunu beklemekde iken Buzlu?a do?ru gitti?ini görüp Dikran ile kendüsü ilerüce yani maktulün pe?i s?ra,Artin biraz geride olarak tenha bir yere vard?klar?nda maktülü bu Dikran Gürcü b?ça??yla cerh ve katl etti?ini“söyledi?ini cevap olarak ifade etmi?tir.[33]
Yap?lan sorgulama sonucunda zanl? olarak tutulan ?ah?slar ifadeleri,bizzat olaya kat?lan ?ah?slar?n suçu kabul etmeleri ve görgü tan??? olarak dinlenen Pereviz’in de san?klar? te?his etmesiyle Doktor Jozef’i komitenin emriyle a?a??da isimleri verilen üç ki?inin öldürdü?ü tesbit edilmi?ti.
1.Hoca Ahmed Mahallesinden Sivasl? o?lu Dikran
2.Cemaleddin Mahallesinden Kiregos o?lu Artin
3.Ivaz Pa?a mahallesinden Gürünlü o?lu Kirkor.
b)Posta Arabas?n?n Soyulmas? ve Tatar? Mehmet Efendi’nin Öldürülmesi
Tokat’ta kurulan H?nçak Cemiyeti’nin gerçekle?tirdi?i eylemlerden birisi de Tokat’tan ?stanbul’a gitmekte olan posta arabas?n?n soyularak,Tatar? Mehmet Efendi’nin öldürülmesi idi.Olay ?u ?ekilde meydana gelmi?ti:16 A?ustos 1894,Per?embeyi Cumaya ba?layan gece saat bir sular?nda Kömeç köyü alt?nda ?ose üzerinde bir tak?m ?ah?slar Tokat’tan ?stanbul’a giden posta arabas?n? soymu?lar,sürücüsü Mehmed Efendi’yi öldürmü?ler,arabada bulunan be? denk sand??? alm??lard?.[34]Cuma günü sabah saat 7 s?ralar?nda Tabur A?as? Vekili Bekir Bey Efendi ile yard?mc?s? Süvari Ba?çavu?u Ali Efendi birlikte olduklar? halde posta arabas?yla öldürülen Mehmed Efendi’nin cesedi Postahane önüne getirilmi?ti.[35]Daha sonra saat 10 sular?nda Beledi Tabibi ?irinyan Efendi taraf?ndan Mehmed Efendi’nin cesedi üzerinde otopsi yap?lm?? ve otopsi sonucunda bir rapor haz?rlanm??t?.[36]
Burada araba üzerinde bulunan posta hurçlar? indirilerek tek tek say?lm??t?.Say?m sonucunda emanetlerin konuldu?u kay?? çantan?n mührünün tamam Oldu?u görülmü?tü.Çal?nan be? dengin içerisinde 7350 guru? bulunmaktayd?.Mehmed Efendi’nin de özel e?yalar? için tutanak tutulduktan sonra bir çuval?n içerisine koyulup a?z? mühürlenerek korunma alt?na al?nm??t?.[37]
Posta arabas?n?n soyulmas? ile ilgili pek çok zanl? sorgulanm??t?.Bunlardan birisi de Artova’n?n Yatm?? köyünden Pehlivan o?lu Hacik veledi Agop idi.Agop kendi köyünde çobanl?k yap?yordu.Eylülün 1.Per?embe günü mü yoksa Cuma günümü gününü tam olarak hat?rlamad???n? bir günde,köyün önündeki ovada koyun otlat?rken,Çiftlik köyünden Gürcü elbiseli üç ki?inin geldi?ini görmü?tü.Gelenler haydi bizimle gideceksin demi?ler,o da davarlar? kime b?rakay?m demi? ise de yanlar?nda getirdikleri martin tüfenkleri,zorla s?rt?na yükleterek ak?am ezan?ndan sonra A’rab?n alt?ndaki ?rma??n alt?na varm??lard?.?akilerin ismini ise ?u ?ekilde vermi?tir.Çak?c?n?n Armenak,Kalok o?lu Kaspar,Biskincikli Pehlivan ve Serkiz,?rma??n kenar?nda otururken Kalok o?lu Kaspar Tahtoba köyüne gidip,üzerinde Gürcü elbisesi oldu?u halde Kör Madon’un o?lu Artin’i beraberinde getirmi?ti. Martinlerden birisini Artine verdikten sonra geceleyin Çaput Beli’nden a?arak Kazabad’?n Çerçi köyü civar?na varm??lar, Serkiz bu köyden somun ve çökelik getirmi? ve yemi?lerdi.Gürcü köyü civar?nda bulunan kendirli?e vard?klar?nda s???r çobanl??? etmekte bulunan Sihak o?lu Kigork’u görmü?lerdi.Bir somun ekmek de ondan alm??lar ve yiyeceklerini yiyip biraz istirahat ettikten sonra sabaha kar?? Tahtoba köyü civar?na gelmi?lerdi.Bu köyün paspan? Istapan ve Ohannes isimli ?ah?slar? getirmek için Madon’un o?lu Artin gitmi?ti.Artin köyde kalm?? Ohannes ve ?stapan gelmi?lerdi.Burada Agop’u serbest b?rakm??lard?.[38]
Bu olay ile ilgili Agobun isimlerini verdi?i ?ah?slar?n da ifadeleri al?nm??t?.Bunlardan Sihak o?lu Kigork Agob’un söylediklerini do?rulayan bir ifadede bulunduysa da Tahtoba köyünden ?akilere kat?ld??? ifade edilen Ohannes ve ?stepan tümüyle inkar etmi?ler;Sihak o?lu Kigork ise Agop ile birlikte be? ki?i olduklar?n? söylemi?tir.[39]
Soygun gerçekle?tirilmeden önce tüm planlar yap?lm??t?.Kantar o?lu Ohan’?n verdi?i bilgiler de bunu do?rulamaktad?r.Ohan,4 A?ustos’ta dükkan?nda otururken tan?mad??? bir çocuk taraf?ndan bir mektup getirilmi?ti.Mektupta“Bu gece sana be? emanet gelecektir,onlar? güzel h?fz edesin.Zinhar öteye beriye haber vermeyesin.E?er muhafaza etmez isen seni katl ve telef ederiz” yaz?yordu.Ak?am olunca Ohan Ka??kç? mevkiindeki ba??na gitmi?ti.Gece saat 3-4 sular?nda Çak?c?n?n o?lu Armenak,Kalost o?lu Serkis’e a?a??daki derede bulunan 5 denk hazineyi alarak korumas?n? söyleyip oradan uzakla?m??lard?.Hazine Saatçi o?ullar? Kigork ve Dikran’?n ba??na götürülüp alacu?un(ba? evi)alt taraf?ndaki üzüm teveklerinin içine ve toprak alt?na saklad???n? saklanm??t?.[40]
23 A?ustos 1894 Per?embe günü saat 7 sular?nda yeteri kadar süvari al?narak hemen Ohan’?n belirtti?i yere gidilmi?ti. Belirtilen yerde yap?lan ara?t?rma sonucunda soygunda çal?nan sand?klar bulunmu?tu.Çal?nan sand?klardan 4 denginin sa?lam, bir denginin ise aç?l?p bir heybe içerisine konuldu?u ve a?z?n?n mühürlendi?i görülmü?tü.Bunlar?n yan?nda bir kanl? kama,bir martini tüfenk bulunmu?tu.Sand?klar Amasya civar?nda bulunan Kaspar’?n huzurunda aç?laca?? için,onun gelmesi beklenmi?ti.[41] Heybe hükümet kona??na getirilmi? ve burada yap?lan say?mda hiçbir noksan olmad??? anla??lm?? ve çal?nan hazinenin tamam? Posta Müdürü ?evki Efendi’ye teslim edilmi?ti.[42]
Yap?lan sorgulamalardan sonra posta arabas?n? soyup,Tatar Mehmed Efendi’yi öldürenlerin a?a??da isimleri belirtilen ?ah?slar oldu?u kesinlik kazanm??t?:
1.Su içemez Mahallesinden Kalok o?lu Kaspar
2.Setenciler Mahallesinden Melkon o?lu Leon
3.Kabe-i Mescid Mahallesinden Çak?c? o?lu Armenak(Firarda)
4.Çiftlik köyünden Ke?i? o?lu Ni?an
5.Biskincik köyünden Pehlivan Serkis(Firarda)
6.Tahtoba Köyünden Bezirgan o?lu Avadis
Yine posta arabas?n?n cemiyete silah al?m? için soyuldu?u da ortaya ç?km??t?.
Posta arabas?n? soyan ?ah?slardan Kalost o?lu Serkis’in Sar?güllük mahallesinde bir evde sakland??? haber al?nm??t?.1 Eylül 1894 Cumartesi günü Apul Çavu? beraberindeki kuvvetlerle evi sarm??,Serkis kaçarken silah?n? kullanm?? ve bir asker yaralanm??t?.Serkis de ölü olarak ele geçirilmi?ti.Yine bu olaylar s?ras?nda Berber Kiregos da ölmü?tü.[43]Daha sonra al?nan bir ihbardan,So?ukp?nar mahallesinden Dervi? Bekir o?lu Ahmed’in bu olaylar s?ras?nda ku?unla yaraland??? ve bu yaran?n tesiriyle öldü?ü ö?renilmi?ti.Otopsi için evine gidildi?inde cenazenin defnedildi?i söylenmi?,mezar aç?larak otopsi yap?lm??t?r.[44]
Bu olaylar Kilisenin Ruhani ve Cismani meclislerinin üyeleri taraf?ndan bir telgraf ile Padi?ah ve valiye bildirmek için bir telgraf metni kaleme al?nm??t?.Metin her iki mecliste de katiplik görevini yürüten Paspanyan Kigork veledi Kirkor taraf?ndan haz?rlanm??t?.Telgraf metninde binlerce ba?? bozuk ?slam ahali silah,balta,sopa ile silahl? olduklar? halde Ermenilerin üzerine hücum ettikleri,b?çak,kama ve kur?unla yaralananlar ve ölenlerin oldu?u,bunlar?n say?s?n?n bilinmedi?ini,evlerin kap?lar? k?r?larak bir tak?m kad?nlar?n ?rz?na geçildi?i ve bu i?in pazar ak?am? da tekrar etti?i belirtilmekteydi.Bu mesele ili ilgili olarak sorgulanan ?ah?slar bir k?s?m halk?n kendilerine mürücaat ettiklerini,burdan dolay? böyle bir te?ebbüste bulunduklar?n? ifade etmi?lerdir.[45]
Tokat Divan-? Harp Reisi Mustafa Hilmi Efendi ba?kanl???ndaki mahkeme heyeti taraf?ndan yap?lan mahkeme neticesinde,Tokat H?nçak cemiyeti yönetici ve üyeleri ile komitenin emriyle Doktor Jozef’i öldüren ve posta arabas?n? soyan,evlerinde sak?ncal? yay?n bulunduran ?ah?slara a?a??da belirtilen cezalar verilmi?tir.[46]
?dam cezas?na çarpt?r?lan yöneticiler:
1.Tokat’?n Kaya Mahallesinden Nazar o?lu Kigork
2.So?ukp?nar Mahallesinden K?l?ç o?lu Agop
3.Türbe-i Kebir Mahallesinden D?rd?r o?lu Serkis
4.Ya?meydan Mahallesinden Dülger o?lu Kigork
5.Kaya Mahallesinden Arab o?lu Artin
Post arabas?n? soyduklar? ve Tatar Mehmed Efendi’yi öldürdükleri gerekçesiyle idam cezas?na çarpt?r?lanlar:
1.Kabe-i Mescid Mahallesinden Çak?c? o?lu Armenak
2.Setenciler Mahallesinden Melkon o?lu Leon
3.Suiçmez Mahallesinden Kalok o?lu Kaspar
4.Çiftlik Köyünden Ke?i? o?lu Ni?an
5.Biskincik Köyünden Pehlivan o?lu Serkis
6.Tahtoba Köyünden Bezirgan o?lu Avadis.
Doktor Jozef’i öldürme suçundan idam cezas?na çarpt?r?lanlar:
1.Hoca Ahmed Mahallesinden Sivasl? o?lu Dikran
2.Cemaleddin Mahallesinden Kiregos o?lu Artin
3.?vaz Pa?a Mahallesinden Gürünlü o?lu Kirkor.
Cemiyete üye olduklar? anla??lan 44 ki?i de 5 ila 10 y?l aras?nda kalebend cezas? verilmi?tir.
A?a??da isimleri bulunan ve ihbarda bulunarak olaylar?n çözülmesini sa?layan ?ah?slar da ceza kanunundan muaf tutulmu?lard?r.
1.Cedid Mahallesinden Kantaryan Ohan
2.Kabe-i Mescid Mahallesinden Kazal o?lu Karabet
3.?ucaeddin Mahallesinden ?ahin o?lu Ohannes
4.Su içmez Mahallesinden F?nd?k o?lu Kirkor
5.Yar Ahmed Mahallesinden Camkiretnyan Tanil
6.Niksar’dan Hac? Agop
7.Kaya Mahallesinden Haçator o?lu Ohan
Ermenilerin Tokat’ta bu türlü bir faaliyet içinde bulunmalar? ister istemez Türkler ile Ermeniler aras?nda bir so?ukluk meydana getirmi?ti.19 Mart 1895 Cuma günü bir tak?m olaylar meydana gelmi?ti.Ermenilerin dükkanlar?n? kapamalar? ve bir silah at?lmas? üzerine olaylar ba?lam??,çok say?da insan ölmü? ve yaralanm??t?.Olaylar? ara?t?rmak için Rusumat Emiri Hasan Fehmi Pa?a ba?kanl???nda bir mahkeme-i fevkalade kurularak Tokat’a gönderilmi?tir.[47]
Yine Tokat’ta iki toplum aras?ndaki bu gerginlik Niksar’da da kendini göstermi?tir.20 Haziran 1896 Cumartesi günü reji kolcusu Çak?r Mustafa Gedikyan Kokas isimli bir Ermeni taraf?ndan öldürülmü?tü.Yine Demirciyan Avadis’in Mustafa’n?n akrabas? olan Daden Mehmed’i ?ehit etmi?ti.O gün Niksar çok kalabal?kt?.Çünkü Niksar’?n hafta pazar? Cumartesi günü idi ve al??-veri? için çevre köylerden de çok say?da halk gelmi?ti.Bu olaylar halk? galeyana getirmi? ve Ermeniler üzerine yürümü?lerdi.Ermeni kilisesine toplanm?? olan Ermenilerle Gedükyan,Topalyan ve Çavu?yan ma?azalar?ndan ans?z?n kalabal?k üzerine silahlarla ate? edilmeye ba?lanm??t?.[48]Bu olaylar s?ras?nda iki taraftan çok say?da ölü ve yaral? meydana gelmi?ti.[49]Alt?nda Müslüman ve Rumlardan yirmi be? ?ahs?n imzas? bulunan varakadan anla??ld???na göre Niksar’da meydana gelen olaylar?n sorumlusu Ermenilerdi.[50]
Buraya kadar anlat?lanlar,huzurlu bir ?ehrin nas?l huzursuz edildi?ini,H?nçak cemiyetine üye kayd? ile Ermenilerin nas?l huzurlar?n?n bozuldu?unu,ibadethane olarak kullan?lmas? gereken kiliselerin halk? devlete kar?? örgütleme yeri olarak kullan?ld???n?,halka iyili?i,do?ru yolu göstermesi gereken din adamlar?n?n birer H?nçak cemiyeti propagandac?s? olarak nas?l çal??t?klar?n?,halka kin ve nefret a??lad?klar?n? göstermektedir.
*Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Ö?retim Üyesi,Erzurum.
[1]Kamuran Gürün,Ermeni Dosyas?,Ank.1985.,s.83-84.
[2]Hocao?lu Mehmed,Ar?iv Vesikalar?yla Tarihte Ermeni Mezalimi ve Ermeniler,?st.1976,s.159.
[3]Gültekin(Jral,Ermeni Dosyas?,?st.1998,s.95.
[4]Esat Uras,Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi,?st.1987,s.441.
[5]Hüseyin Naz?m Pa?a,Ermeni Olaylar? Tarihi I,Ank.1994.s.155.
[6]Esat Uras,Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi,s.464.
[7]BOA.YEE.K?s?m/35,Evrak/393,zarf/36,Karton 98.Niksarl? Hac? Agop’un 20 Eylül 1894 tarihli ifadesinden.
[8]BOA.YEE.K?s?m/35,Evrak/393,Zarf/36,Karton 98.Niksarl? Hac? Agop’un 20 Eylül 1894 tarihli ifadesinden.
[9]BOA.YEE.K?s?m/35,Evrak/393,Zarf/36,Karton 98.Kazal o?lu Karabet’in 10 Eylül 1894 tarihli ifadesinden.
[10]BOA.YEE.K?s?m/35,Evrak/393,Zarf/36,Karton 98:Çulha o?lu Kirkor’un 18 Mart 1894 tarihli ifadesinden.
[11]BOA.YEE.K?s?m/35,Evrak/393,Zarf/36,Karton 98.Niksarl? Hac? Agop’un 20 Eylül 1894 tarihli ifadesinden.
[12]Esat Uras,Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi,s.465.
[13]BOA.YEE.K?s?m/35,Evrak/393,Zarf/36,Karton 98.Niksarl? Hac? Agop’un 20 Eylül 1894 tarihli ifadesinden,s.71-74
[14]BOA.YEE.K?s?m/35,Evrak/393,Zarf/36,Karton 98:Çulhao?lu Kirkor’un 18 Mart 1894 tarihli ifadesinden.
[15]BOA.YEE.K?s?m/35,Evrak/393,Zarf/36,Karton 98:Çulhao?lu Kirkor’un 18 Mart 1894 tarihli ifadesinden.
[16]BOA.YEE.K?s?m/35,Evrak/393,Zarf/36,Karton 98:Karabet veledi Manok’un 7 Eylül 1894 tarihli ifadesinden.
[17]Küçük,Abdurrahman,Ermeni Kilisesi ve Türkler,Ank.1997,s.113-115.
[18]Esat Uras,Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi,s.464-465.
[19]BOA.YEE.K?s?m/35,Evrak/393,Zarf/36,Karton 98:Kirkor veledi M?k?r’?n 23 Eylül 1894 tarihli ifadesinden.
[20]BOA.YEE.K?s?m/35,Evrak/393,Zarf/36,Karton 98:Kirkor veledi M?k?r’?n 23 Eylül 1894 tarihli ifadesinden.
[21]BOA.YEE.K?s?m/35,Evrak/393,Zarf/36,Karton 98:Kirkor da Haçator o?lu Ohan veledi Ovakim’in 11 ?ubat 1894 tarihli ifadesinden.
[22]BOA.YEE.K?s?m/35,Evrak/393,Zarf/36,Karton 98:Artin veledi Mardirus 15 A?ustos 1894 tarihli ifadesinden.
[23]BOA.YEE.K?s?m/35,Evrak/393,Zarf/36,Karton 98:Ferhad veledi Kirkor’un 15 A?ustos 1894 tarihli ifadesinden.
[24]BOA.YEE.K?s?m/35,Evrak/393,Zarf/36,Karton 98:Mardirus veledi Ohannes’in 15 A?ustos 1894 tarihli ifadesinden.
[25]BOA.YEE.K?s?m/35,Evrak/393,Zarf/36,Karton 98:Kizir o?lu Manuk veledi Avadis’in 2 Ekim 1894 tarihli ifadesinden.
[26]BOA.YEE.K?s?m/35,Evrak/393,Zarf/36,Karton 98:Kirkor veledi M?k?r’?n 23 Eylül 1894 tarihli ifadesinden.
[27]BOA.YEE.K?s?m/35,Evrak/393,Zarf/36,Karton 98.K?l?ç o?lu Kigork Veledi Ovakim’in 2 Eylül 1894 Tarihli ifadesinden.
[28]BOA.YEE.K?s?m/35,Evrak/393,Zarf/36,Karton 98:Ke?i? o?lu Hac? Agobun 8 Eylül 1894 tarihli ifadesinden.
[29]BOA.YEE.K?s?m/35,Evrak/393,Zarf/36,Karton 98:Mardirus veledi Mercan’?n 5 Eylül 1894 tarihli ifadesinden.
[30]BOA.YEE.K?s?m/35,Evrak/393,Zaft/36,Karton 98:Ke?i? o?lu Hac? Agob’un 8 Eylül 1894 tarihli ifadesinden.
[31]BOA.YEE.K?s?m/35,Evrak/393,Zarf/36,Karton 98:Çulhao?lu Kirkor’un 18 Mart 1894 tarihli ifadesinden.
[32]BOA.YEE.K?s?m/35,Evrak/393,Zarf/36,Karton 98:Kirkor veledi M?k?r’?n 23 Eylül 1894 tarihli ifadesinden.
[33]BOA.YEE.K?s?m/35,Evrak/393,Zarf/36,Karton 98:Haçator o?lu Ohan veledi Ovakim’in 26 Aral?k 1893 tarihli ifadesinden.
[34]BOA.YEE.K?s?m/35,Evrak/393,Zarf/36,Karton 98:Posta arabas?n?n soyulmas?ndan sonra tutulan tutanaktan.
[35]BOA.YEE.K?s?m/35,Evrak/393,Zarf/36,Karton 98:Postan?n soyulmas?ndan ve Mehmed fendi’nin cesedinin getirilmesinden sonra tutulan tutanaktan.
[36]BOA.YEE.K?s?m/35,Evrak/393,Zarf/36,Karton 98:Otopsi raporuna göre Mehmed Efendi tahminen 60 ya??nda,k?r sakall?,ela gözlü,orta boylu,?i?man vücutlu birisiydi.Üzerinde tespit edilen yaralar ise ?öyleydi:Bo?az?n?n çene alt?ndan kama ile bo?azland???,göbe?inin üzerinde 4 cm geni?li?inde iki kama yaras?,s?rt?n ön taraf?nda 6 cm geni?li?inde kemi?inin zedelenmesi,yine s?rt?nda derinli?i kemi?e kadar uzanan 2 cm’lik yaralar,ba??n?n arka taraf?nda geni?li?i 15 cm ,uzunlu?unda iki yara,yüre?inde iki,dirse?i üzerinde ve alt?nda iki yerinden k?r?kl?k,sa? aya??n?n diz kapa??n?n d?? taraf?ndan martini kur?unu isabetiyle kemi?i k?r?l?p iç taraf? derisi alt?nda kalarak kemikler zedelenmi? ve bu yaralar?n tesiriyle ölmü?tü.
[37]BOA.YEE.K?s?m/35,Evrak/393,Zarf/36,Karton 98:Olayla ilgili tutulan tutanaktan.
[38]BOA.YEE.K?s?m/35,Evrak/393,Zarf/36,Karton 98:Pehlivan o?lu Haçik velmedi Agob’un 15 Kas?m 1893 tarihli ifadesinden.
[39]BOA.YEE.K?s?m/35,Evrak/393,Zarf/36,Karton 98:Sihak o?lu Kigork’un 17 Eylül 1894 tarihli ifadesinden.
[40]BOA.YEE.K?s?m/35,Evrak/393,Zarf/36,Karton 98:Kantar o?lu Ohan’?n 27 A?ustos 1894 tarihli ifadesinden.
[41]BOA.YEE.K?s?m/35,Evrak/393,Zarf/36,Karton 98:Kazal o?lu Karabet’in 10 Eylül 1894 tarihli ifadesinden.
[42]BOA.YEE.K?s?m/35,Evrak/393,Zarf/36,Karton 98:Çal?nan mallar?n bulunmas?yla ilgili olarak 23 A?ustos 1894 tarihinde tutulan tutanaktan.
[43]BOA.YEE.K?s?m/35,Evrak/393,Zarf/36,Karton 98:Belediye doktoru Dortor ?irinyan taraf?ndan yap?lan otopsi tutana??ndan.
[44]Ölünün 32 ya?lar?nda oldu?u,10 gün önce,sol aya?? topu?unun ön taraf?na isabet eden kur?unun tesiriyle,tetenos ve sinir çekmesinden dolay? öldü?ü anla??lm??t?.BOA.YEE.K?s?m/35,Evrak/393,Zarf/36,Karton 98:Otopsi tutana??ndan.
[45]BOA.YEE.K?s?m/35,Evrak/393,zarf/36,Karton 98:Karabet veledi Mardirus’un 17 Eylül 1894;Paspanyan Kigork veledi Kirkor’un 17 Eylül 1894 tarihli ifadelerinden,
[46]BOA.YEE.K?s?m/35,Evrak/393,zarf/36,Karton 98:Suçlular hakk?nda tayin edilen cezalar? gösterir 10 Kas?m 1894 tarihli cedvelden.
[47]Hasan Akar-Müjdat Özbay,Milli Mücadele Y?llar?nda Niksar 1998,s.70.
[48]Hüseyin Naz?m Pa?a,Ermeni Olaylar? II,s.280-285.
[49]Hocao?lu Mehmed,Ermeni Mezalimi ve Ermeniler,s.259.
[50]Hüseyin Naz?m Pa?a,Ermeni Olaylar? II,s.279.
| |
Anasayfa
İletişim
