| | | | | | S?VAS'TA ERMEN? HAREKETLER? VE YEREL YÖNET?M?N UYGULAMALARI (1880-1900)Dr. Kemalettin KUZUCU*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | |
| | le="text-align: juğÿ7 H S?VAS'TA ERMEN? HAREKETLER? VE YEREL YÖNET?M?N UYGULAMALARI (1880-1900)244ìá >S?VAS’TA ERMEN? HAREKETLER? VE YEREL YÖNET?M?N?N UYGULAMALARI(1880-1900)
Dr.Kemalettin KUZUCU*
Ermeni co?rafyac?lar?n?n sözde Büyük ve Küçük Ermenistan olarak çizdikleri co?rafyan?n ikincisine giren Sivas,bu co?rafyan?n da ?kinci Ermenistan s?n?rlar? içerisinde gösterilmekteydi.Pontus ve Kapadokya bölgelerini kapsayan bu hayali devletin Sivas’tan sonraki önemli ?ehirleri Tokat,Zile,Divri?i,Arapkir ve Darende idi.[1]Bu yüzden 19.yüzy?l?n ikinci yar?s?nda ortaya ç?kan Ermeni iddialar? s?ras?nda hedef ?ehirlerden biri olmu?tur.Ayastefanos ve Berlin antla?malar?yla Ermenilerin ya?ad?klar? topraklarda ?slahat yap?lmas?n? öngören maddeyle gündeme sokulan,1895 y?l?nda Avrupa devletleri taraf?ndan Bab?ali”ye verilen muht?rada isimleri belirlenen ve tarihin politika literatürüne Vilayat-? Sitte olarak geçen alt? Osmanl? vilayetinden birisi de Sivas’t?.[2]
Ermeni meselesinin ortaya ç?kt??? tarihlerde Osmanl? Devleti’nin merkeze ba?l? otuz vilayetinden biri olarak Vilayat-? Sitte’nin en bat?s?nda yer alan Sivas,60.300 kilometre yüz ölçümüyle alt? vilayetin en büyü?üydü.Günümüzdeki Sivas iliyle birlikte Amasya ve Tokat’?n tamam?;Kayseri,Malatya,Ordu,Giresun,Samsun ve Çorum’un bir k?sm? da Sivas vilayetine tabi idi. Anadolu’nun tam ortas?nda yer alan bu bölge ekonomik ve stratejik aç?dan büyük önem ta??yordu.Osmanl? ?mparatorlu?u’nun ilk dönemlerinden itibaren Sivas’ta ya?amakta olan Ermeniler,di?er Anadolu vilayetlerinde oldu?u gibi ticaret ve sanatkarl?kla u?ra?makta idiler.[3]Ayr?ca ?ehir merkezinde ikamet eden çak say?da Ermeni’nin çe?itli kaza ve köylerdeki Müslüman çiftçilerle mü?terek ziraat yapt??? ve ortak hayvan besledikleri tespit edilmi?tir.[4]?ngiliz konsolos Chermside’?n raporuna göre 1878 y?l?nda Sivas,Amasya,Karahisar ve Tokat sancaklar?ndaki toplam 344.149 erkek nüfusun 292.644’ü Müslüman;51.505’i de Ermeni idi.Ba?konsolos Wilson ise,1 Eylül 1880 tarihinde alt? farkl? kayna?a istinaden sundu?u istatistikte 1 H?ristiyana kar??l?k 4-5 Müslüman nüfus bulundu?unu,yani Müslümanlar?n Ermenilerden 4-5 kat daha fazla oldu?unu saptam??t?r.Ayn? ba?konsolos 1882 y?l?nda dört sancaktaki erkek Ermeni nüfusunu 107.904,Müslüman nüfusunu 615.408 olarak tespit etmi?tir ki,[5]bu da Müslümanlar?n sayls?n?n Ermenilerin sayls?n?n alt? kat?na ula?t???n? ortaya koymaktad?r.1890 y?l?nda Sivas’? gezen Cuinet’ye göre 1.086.015 olan vilayet genel nüfusunun 76.068’i Ortodoks Rum,170.433’ü Ermeni,839.514’ü de Müslümand?r;yani Ermenilerin genel nüfus içerisindeki pay? %15.7’dir.[6]Yirminci yüzy?l?n ba?lar?nda bu orant?n?n de?i?medi?i görülmektedir. 1321(1903-1904)y?l? vilayet salnamesine göre Müslüman-Türklerin say?s? 853.425,Ermenilerin say?s? 127.389 iken;[7]1325 (1907-1908)salnamesinde birincisinin nüfusu 968.786,ikincisinin nüfusu 141.643 olarak kay?tl?d?r.[8]
?ehir merkezindeki Ermeni nüfusu,vilayet geneline oranla biraz daha yüksekti.Örne?in 1883 say?m?na göre ?ehir merkezinde 23.621 Müslümana kar??l?k 15.073 Ermeni nüfusu ya?amaktayd?.[9]Fakat yukar?da görüldü?ü gibi,Ermeni kaynaklar? ve onu destekleyen ?ngiliz belgelerinin rakamlar? abartmas?na ra?men,vilayet çap?nda bir de?erlendirme yapmak gerekirse,Ermenilerin genel nüfusa oran?n?n %20’yi bile bulmad??? aç?kt?r.Bununla birlikte Ermeniler hemen her alanda Müslümanlarla e?it haklara sahip olma iddias?na giri?ecekler;zaman zaman kar???kl?klar ç?karacaklard?r.
1.Amerika,?ngiltere ve Rusya’n?n Sivas’taki Faaliyetleri
Sivas’taki Ermeni ihtilalcileri en büyük deste?i ?üphesiz Avrupal? ve Amerikal? misyonerlerden görmü?lerdir.Amerikal? misyonerler buraya ?ngiliz ve Frans?z meslekta?lar?ndan çok sonra gelmelerine ra?men,onlardan daha etkin rol oynam??lard?r. 1810 y?l?nda Boston’da kurulan American Board of Commissioners for Foreign Missions adl? te?kilata ba?l? olarak 1851 y?l?nda ?ehir merkezinde,1852 y?l?nda da Merzifon kazas?nda birer Amerikan misyoner merkezi aç?ld?.Derhal Ermeni halk aras?nda propagandalar ba?latan bu merkezlerin faaliyet sahas? k?sa sürede Tokat ve Amasya’ya kadar geni?ledi.[10]Misyonerlerinin çal??ma stratejileri,ilk planda az?nl?klarda cemaat ?uurunu canl? tutmak,onlara yaln?z olmad?klar?n? ve gerekti?inde kendilerine sahip ç?kacak güçlü devletlerin bulundu?unu hissettirmekti.Faaliyetlerini Sivas’taki Ermeni kilisesi içerisinde, konsolosluklarda,sa?l?k ve e?itim kurumlar?nda yürüten misyonerler,daha sonra Kangal yak?nlar?ndaki Manc?l?k köyünde,Zara, Gürün,Enderes(Su?ehri),Divri?i,Darende,Tokat ve Karahisar-? ?arki’(?ebinkarahisar)’de ?ubeler açm??t?.[11]Kurtulu? Sava?? y?llar?na de?in yetmi? y?l süresince Sivas Ermenileri üzerinde çal??an misyoner istasyonlar?,bölücülük,ayaklanma ve terörizm fikir ve hareketlerinin geli?mesinde etkili olmu?lard?r.
Berlin Antla?mas?’ndan sonra Ermenilerin koruyuculu?unu üslenen ?ngiltere ise,61.maddenin uygulanmas? için Bab?ali üzerindeki bask?lar?n? yo?unla?t?r?p sertle?tirmeye ba?lam??t?.[12]Geli?meleri yak?ndan izlemek amac?yla 1879 yaz?nda Anadolu’nun belli ba?l? ?ehirlerine birer asker-konsolos atad?.Sivas’? Anadolu’daki konsoloslar a??n?n merkezi ittihaz ederek Albay Charles W. Wilson’u ba?konsolos tayin etti.Buraya Anadolu Ba?konsoloslu?u ad? verildi.Adana,Ankara,Ayd?n,Bursa,Erzurum,Kastamonu, Kayseri,Konya ve Van’daki konsoloslar da Anadolu Ba?konsolosu Wilson’a ba?land?.Böylece Ermeni toplumu üzerinden ç?kar sa?lamaya çal??an Amerika’dan sonra ?ngiltere de Sivas vilayetinde a??rl???n? hissettirmeye ba?lad?.
Konsoloslar görevlerine derhal ba?lad?lar ve Ermenileri,istedikleri reformlar konusunda projeler haz?rlamaya ça??rd?lar. Konsoloslara gelen projeler Albay Wilson’da toplanmaya ba?lad?.Bu meyanda Sivas Ermeni cemaati da bir reform projesi haz?rlad?.Yirmi dokuz maddeden olu?an 23 Ocak-4 ?ubat 1880 tarihli proje,Sivas Ermeni piskoposu Bedros taraf?ndan Albay Wilson’a takdim edildi.Ermenilerin talepleri özetle ?unlard?:Parlamentoda temsil edilen Sivas mebuslar?n?n e?it say?da Müslüman ve H?ristiyanlardan olu?mas?;kanun ve nizamnamelerin Ermenice’ye de çevrilmesi,mahkemede her iki toplumdan ve e?it say?da üye bulunmas?;vali,mutasarr?f ve kaymakamlar Müslümanlardan atanacaksa yard?mc?s?n?n H?ristiyan olmas? ya da bunun tersi;vilayet idare meclisi üyelerinin yar?s?n?n H?ristiyanlardan seçilmesi;vilayetin kamu güvenli?inin sa?lanmas? için subay ve erleri e?it say?da Müslüman ve H?ristiyandan olu?an bir jandarma gücü kurulmas?;belediye meclisi üyelerinin yar?s?n?n H?ristiyanlardan seçilmesi.[13]
Ermenilerin,kendilerini Müslümanlarla e?it say?da göstermek amac?yla birçok idari ve mülki konuda tam e?itlik istemeleri,en az?ndan,yukar?da belirtilen %80’lik Müslüman nüfusunu hiçe saymak demekti.Nitekim Ba?konsolos Wilson bile bu taleplerin kabul edilemez oldu?unu belirtmi? ve Ermenilik hareketinin ayr?l?ktan ba?ka bir amaç gütmedi?ini itiraf etmi?tir.?ngiltere’nin dahi tepkisiyle kar??la?an Sivas Ermenileri bundan sonra,isteklerini gerçekle?tirmek arzusuyla di?er Anadolu ?ehirlerinde yapt?klar? gibi silahl? eylem ve terör yöntemine ba?vuracaklard?r.[14]
Bu arada Albay Wilson da Ermenilerin ya?ad?klar? topraklar?n statüsü ile ilgili ?slahat projeleri haz?rlamakta ve bir yandan da Avrupa devletlerinin deste?ini alarak Bab?ali üzerindeki bask?lar? artt?rma tela??ndayd?.Bu amaçla 1881 sonbahar?nda Erzurum konsolosu Henry Trotter’la bir araya gelerek,Ermenilerin oturduklar? topraklarda yap?lmas? gereken reformlar? içeren bir muht?ra haz?rlad?lar.Avrupa’n?n di?er be? büyük devletinin ?stanbul elçilerinin deste?iyle muht?ray? Bab?ali’ye ilettiler.Padi?ah II.Abdülhamid kendilerine zaman tan?nmas?n? istediyse de,?ngiliz hükümeti giri?imlerinden geri ad?m atmad?. Bu maksatla Almanya ve Avusturya hükümetlerine müracaat eden ?ngiltere,Ermeni ?slahat? konusunda destek istemi?,ancak ad? geçen iki ülke bu iste?i net bir ?ekilde reddetmi?tir.Öte yandan Rusya da Ermenilere olan tavr?n? sertle?tirmeye ba?lam??t?r. Bütün giri?imlerine ra?men ?ngiltere’nin,Anadolu ?slahat?yla ilgili çal??malar? ve bu konuya matuf Bab?ali’yi bask? alt?na alma te?ebbüsleri sonuçsuz kalm??;1894 y?l?ndaki Sason olaylar?na kadar ?slahat konusu gündemden uzakla?m??t?r.[15]
Konsoloslar?n faaliyetlerinin yak?ndan bilinmesi amac?yla Sultan II.Abdülhamid,?ehirlerinde konsolosluk bulunan valilere ve bu arada Sivas valisi ?smail Hakk? Pa?a’ya talimat göndererek konsoloslar?n denetlenmesini istedi.Ayr?ca ?ehir merkeziyle birlikte sancak,kaza ve kasabalar tek tek gezilerek halk?n ve memleketin problem ve ihtiyaçlar? ara?t?r?lacak;tespit edilen hususlar rapor edilecekti.Bu çal??malar için Hakk? Pa?a’ya yirmi günlük süre verilmi?ti.[16]
Ermeni meselesinde ?ngiltere’nin birlikte hareket etme iste?ini reddeden Rusya’ya gelince,diplomasi yolunu tercih etmeyen bu ülke,terör yöntemini benimsemi?ti.Ermenileri Devlet-i Aliyye aleyhine tahrik etmeleri ve isyan hareketlerinde önayak olmalar? amac?yla Bayezit,Van ve Erzurum’dan sonra;on subay?n? da 1880 sonbahar?nda Sivas,Erzincan ve Diyarbak?r’a gönderdi.Bunun üzerine Sivas valisi Hakk? Pa?a dört sancakla kazalar?n tefti?inde kullan?lmak üzere hükümetten birer hafiye görevlendirilmesini istedi.Bab?ali de bu hususta valiyi yetkili k?ld?.[17]Nitekim Rus subaylar?n?n Sivas’a gitmek üzere oldu?u haberinin üzerinden bir ay geçmeden ?ehirde ilk Ermeni gösterisi patlak verdi.
2.Sivas’ta Ermeni Hareketlerinin Ba?lamas?
Ermenilerin koruyucusu rolündeki ?ngiltere’nin diplomatik ba?ar?s?zl???na ra?men Sivas Ermenileri ayaklanma hareketlerine ba?lad?lar.Patrik Nerses Varjabetyan imzas?n? ve 5 May?s 1879 tarihini ta??yan genelge,bütün piskoposluklara oldu?u gibi Sivas piskoposu Bedros’a da gönderilmi?ti.Genelgede özetle,Ermenilerin zulüm ve i?kenceden kurtulmas? amac?yla ba?lat?lan ba??ms?zl?k hareketine destek ça?r?s? yap?lmakta,çocuklardan ba?layarak herkesin iyi e?itim almas? önerilmekte ve Avrupal? konsoloslarla i?birli?i yap?lmas? tavsiye edilmekteydi.[18]Ayaklanmaya davet niteli?i ta??yan ve konsoloslar?n Ermeni meselesi için çal??t?klar?n? aç?kça belgeleyen bu bildiriden sonra Sivas’taki basit bir zab?ta olay? ayaklanmaya dönü?tü.[21] Ekim 1880 günü ?skender isimli bir Ermeni tüccar?,?ehir merkezine 65 kilometre uzakl?ktaki Hanl? ve Kayadibi köyleri yak?n?nda öldürülmü? olarak bulundu.Tüccar?n üzerindeki paras?yla baz? senetleri de al?nm??t?.Ceset hükümet dairesine getirilirken,valilik de tahkikat ba?latt?.?lk bak??ta adi bir yaka oldu?u hemen anla??lan bu olaya siyasi boyut kazand?rmak isteyen Ermeniler,hükümet binas? önünde toplanmaya ba?lad?.Sloganlar at?p hükümet aleyhinde küfürler savurdular.K?sa zamanda say?lar? 1.500’e ula?an topluluk daha sonra vali kona??na yöneldi.Vali Hakk? Pa?a,kalabal??? nasihatle teskin etmek istediyse de bu,onlar?n ta?k?nl???n? artt?rmaktan ba?ka bir i?e yaramad?.Nihayet asiler valiyi ve evini ta?a tutarak bütün camlar? k?rd?lar.Bu s?rada valiyi korumak isteyen Müslüman ahali Ermenileri ku?atm??ken,tam bir arbede ç?kaca?? s?rada Hakk? Pa?a’n?n giri?imiyle buna izin verilmedi.[19]Ertesi sabah Hakk? Pa?a,piskopos Bedros ile cemaat ileri gelenlerinden birkaç ki?iyi ça??rarak görü?tü.Ermeni temsilciler olaya üzüldüklerini ve suçlular?n bulunup hükümete teslim edilece?ini söylediler.Vali de kendilerine güvendi?ini belirtince temsilciler kiliseye döndüler.Birkaç saat sonra bir haberci gelerek büyük bir toplulu?un piskoposluk binas?n? abluka alt?na ald???n? ileri sürüp,bunlar?n da??t?lmas? için askeri kuvvet istedi.Bir tuzakla kar?? kar??ya bulundu?unu fark eden Hakk? Pa?a,Bedros’a gönderdi?i cevapta,söz konusu isteklerini yaz?l? olarak bildirmelerini istedi.Ard?ndan piskoposla birlikte bir heyet hükümete geldiler.Ancak heyettekiler olay?n faillerinden bahsetmedikleri gibi, yol ve geçitlerde emniyet kalmad???n?,bu yüzden Ermenilerin emniyet talebiyle piskoposluk binas?n?n çevresinde topland?klar?n? ileri sürdüler.Hakk? Pa?a ise vilayetin asayi?inin tam oldu?unu belirterek,bununla birlikte,Sivas’?n do?u ve bat?s?yla Çaml?bel mevkiine fazladan üç grup asker görevlendirilece?ini vaat etti.Ayr?ca birçok nasihat ve uyar?da bulundu. Valiye verecek cevap bulamayan Bedros ve arkada?lar? hükümeti terk ettiler.Heyetin suskunlu?u,onlar?n suçsuz olduklar? iddias?n? çürütmekteydi.Bu durum,olaylar?n faillerinin k?sa zamanda ele verilece?inin i?areti olarak yorumlanm??t?.[20]
Hakk? Pa?a’n?n Müslüman ahaliyi devaml? ikazla metanete ça??rmas? sayesinde iki millet aras?nda bir çat??ma meydana gelmemi? olmas? önemli bir husustur.Vali,bir yandan Bab?ali’den takviye kuvvet istemekte,di?er yandan da maktul ?skender’in katillerini ara?t?rmaktayd?.Tokat,Amasya,Yozgat,Y?ld?zeli,Tonus(Alt?nyayla),Koçkiri,Aziziye(P?narba??),Darende,Gürün ve Divri?i mutasarr?f ve kaymakamlar?na birer telgraf göndererek bölgelerindeki ?üpheli ?ah?slar?n ve yolcular?n üzerlerinin aranmas?n?,bulduklar? en ufak ipuçlar?n? kendisine bildirmelerini istedi(23 Ekim 1880).Bab?ali Sivas vilayetine gönderilmek üzere üç bölük asker haz?rlam??t?.[21]Öte yandan yap?lan sorgulama sonucunda,olaylarda Bedros ve arkada?lar?n?n parma?? bulundu?u tespit edildi.Bunlar?n vilayetten uzakla?t?r?lmas?na;iki halk? kayna?t?r?p huzuru yeniden temin edecek duyarl? bir piskopos atanmas?na karar verildi.[22]Olayda önayak oldu?u tespit edilen otuz be? ki?i mahkemeye sevklerinin ard?ndan tutukland?.Daha sonra ise bunlar?n ba??rmak ve camlar? k?rmaktan ba?ka bir suçlar? bulunmad???,herhangi bir cinayet i?lemedikleri göz önüne al?narak tutuksuz yarg?lanmalar? kararla?t?r?ld?.Tutuklular?n serbest b?rak?lmas?n?n sak?ncalar?n? ileri süren Hakk? Pa?a ile ?stanbul hükümeti ve Adliye Nezareti aras?nda uzun süre telgraf trafi?i ya?and?ktan sonra,nihayet on be?inin tutukluluk halinin devam?na karar verildi(11 Ocak 1881).[23]
Öte yandan öldürülmü? bulunan tüccar?n,kendi arkada?? iki Çerkes taraf?ndan öldürüldü?ü belirlenmi? ve katiller yakalanarak tutuklanm??t?.[24]Böylece cinayette siyasi ya da etnik bir neden bulunmad??? ispat edilmi?tir.Bununla birlikte ihtilalciler mahkeme karar?n? sapt?rarak,Sivas’ta yirmi be? ki?inin suçsuz yere tevkif edildi?i,bunlar?n içerisinde cemaat reisi ve azas? da yer ald??? ve tutuklamalar yüzünden ?ehirde asayi?in bozuldu?u yolunda Bab?ali’ye telgrafla ?ikayetlerde bulundular. Dahiliye Nezareti de Sivas valisinden iddialara cevap vermesini istedi.Hakk? Pa?a,tutuklu say?s?n?n on be? oldu?unu ve bunlar?n içerisinde reis ya da aza bulunmad???n?,?ikayet telgraflar?n?n düzme oldu?unu belirtti.[25]Di?er taraftan, ?stanbul’da ikamet eden Sivasl? on Ermeni taraf?ndan hükümete dilekçe verilmi?;memleketlerinde olaylar?n artt???,Ermenilerin güvenlik ve huzurunun kalmad???;k?rk gün zarf?nda 6 ölüm,30 yaralama ve 168 gasp olay? meydana geldi?i;suçlular?n yakalanmad??? ve hükümetin ilgisiz kald??? ileri sürülmü?tü.Hakk? Pa?a,söz konusu uydurma ?ikayetler hakk?nda sundu?u cevapta Sivas’?n büyük bir yüz ölçümüne sahip oldu?u için çok çe?itli din,milliyet ve kültürlere mensup insanlar?n ya?ad???n? ve bu yüzden zaman zaman böyle adi vakalar meydana geldi?ini,ancak olaylardan etkilenenlerin sadece H?ristiyanlar olmay?p Müslümanlardan da ölen,yaralanan ve h?rs?zl??a maruz kalanlar bulundu?unu belirtti.[26]
Asl?nda bütün bu ?ikayetler,Hakk? Pa?a’y? y?pratmak ve nihayet onu görevden ald?rmak amac?na yönelikti.Aleyhte kampanyalar? Sivas Ermeni piskoposu Bedros’un ba??n? çekti?i grup tertiplemekteydi.Ermeniler birtak?m kültürel etkinlikleri de propaganda malzemesi yapmaktayd?.Baz? Anadolu ?ehirlerinde,e?itime yard?m toplamak bahanesiyle tiyatrolar düzenleyip,sahnede devlet ve hükümet aleyhine sözler sarf edilmi?ti.Sivas’ta da bu türden bir faaliyette bulunmak istedilerse de,Hakk? Pa?a izin vermedi. Öte yandan dini liderler taraf?ndan baz? Sivas köylerinde Ermeni nüfusunun say?m?na giri?ilmi?ti.Hakk? Pa?a,Bab?ali’nin deste?iyle bu giri?imi de durdurmu? ve sorumlular? yakalatm??t?.[27]
Böylece Ermeni propagandalar?na ruhani liderler de kat?lm?? oluyordu.Bunlar,valiye yönelik suçlamalar? ve Ermeni isteklerini ?stanbul’daki ?ngiliz büyükelçili?ine iletirken,Ermeni halk da ad? geçen makama ayn? yolda dilekçeler verdiler.Dilekçelerin ortak temas?,valinin Müslümanlar? Ermeniler aleyhine k??k?rtt??? ve bu yüzden derhal görevden al?nmas? gerekti?i noktas?nda birle?iyordu.Üstelik valinin ?skan-? Muhacirin komisyonu ba?kan? Mehmed Ali Bey’le i?birli?i yapt???n? ileri sürüyorlard?.Bu son iddian?n arkas?nda,1877-78 Osmanl?-Rus harbinden sonra gelen 60.000 Kafkasya muhacirinin sözde Ermeni topra?? olan Sivas’a yerle?tirilmesine duyduklar? kin yat?yordu.?ehirden bu tür bask?lar yap?l?rken ?stanbul’daki ?ngiliz büyükelçisi Lord Dufferin de kendince,Ermenilere haks?zl?k yapan idarecilerin listesini haz?rlam??t?.Listenin ba??nda Sivas valisi Hakk? Pa?a ile savc? Mehmed Efendi bulunuyordu.Dufferin 22 A?ustos 1881 tarihinde Sadrazam Said Pa?a ile görü?erek listedekilerin azlini istedi.Büyükelçinin a??r bask? ve tehditleri Sivas’?n iki yöneticisinin azliyle sonuçland?.[28]?smail Hakk? Pa?a 11 Ocak 1882 tarihinde,yirmi iki ayd?r görev yapt??? Sivas valili?inden al?nd?.Hakk? Pa?a karara sitem dolu bir telgrafla cevap verirken,[29]Müslüman ahali de derinden üzülmü?tür.
Bab?ali’nin ?ngiliz iste?i do?rultusunda ba?ar?l? bir valisini azletmesi Ermenilere büyük cesaret vermi?ti.Bundan sonra daha planl? ve gizli bir biçimde yürütüldü?ü anla??lan Ermenilik hareketi,özellikle ?ehir merkezinde birkaç y?l kendisini hissettirmemi?;bu da yeni valinin çal??malar? için önemli bir f?rsat do?urmu?tur.Nitekim valili?e atanan Halil R?fat Pa?a(1 882-1885)döneminde Sivas,tarihinin en büyük imar faaliyetine sahne olmu?tur.Samsun’dan Malatya’ya,Ünye’den Yozgat’a yüzlerce kilometrelik ?ose yollarla irili ufakl? yüzlerce köprü ve menfez yap?lm??t?r.Günümüzde de ayn? amaçla kullan?lmakta olan kargir hükümet binas?n?n yan? s?ra,adliye binas?,kad?n ve erkek hapishanesi,mülki ve askeri rü?tiye mektepleri, darülmuallimin okulu ve pek çok sa?l?k kurumu in?a edilmi?tir.[30]
19.asr?n son on y?l?na girilirken Ermeni propagandalar?n?n gizlilikten ç?kt???;kasaba ve kazalarda propagandac?lar?n artt???, aç?ktan ihtilal senaryolar?n?n yaz?lmaya ba?lad??? görülmektedir.Divri?i ve köylerinde Doktor Pa?ayan ve üç arkada?? köy köy dola?arak Ermenistan Devleti fikrini anlatmakta ve muhtemel bir ihtilal için haz?rlanmalar? yönünde konferanslar vermekteydi.[31]Arapkir’de ise Saatçi Agop ad?nda bir ihtilalci eleba??s?n?n,1891 sonu ile 1892 ba??nda yöredeki ihtilalcilerle i?birli?i yapt???,sözlü ve fiili olarak hükümet aleyhine k??k?rt?c? faaliyetlerde bulundu?u tespit edilmi?ti. Di?er yandan Agop’un karde?i Serkiz de Gürün kazas?nda benzer çal??malarda bulundu?u için yakalanm?? ve yap?lan aramada üzerinden rumuzlu ve ?üpheli evrak ç?km??t?.Sivas valisi Memduh Bey,iki ihtilalci karde?i memleketleri Mamüratülaziz’e sürdürmü?tü.[32]
3.Amerika’n?n Sivas’ta Kolej ve Konsolosluk Açmas? ve Bunlar?n Faaliyetleri
Bu arada Osmanl? topraklar? d???nda kurulan Ermeni cemiyetleri de harekete geçmi?ti.1892-1893 y?llar?nda Kayseri,Develi, Yozgat,Çorum,Merzifon,Aziziye ve Tonus bölgelerinde H?nçak komitesinin faaliyetleri aç?k bir ?ekil alm??t?.Bu noktada Amerika’n?n Sivas olaylar?ndaki rolüne i?aret etmek gerekmektedir.Yukar?da belirtildi?i gibi 1851-1852 y?llar?nda Sivas ve Merzifon’da misyoner istasyonlar? kurulduktan sonra 1863 y?l?nda ilk Amerikan Misyoner Okulu aç?lm??t?.1886 y?l?nda kolej düzeyine yükseltilen okula Anadolu Koleji ad? verilmi?ti.Di?er kolejler gibi buras? da özellikle Ermenilere hizmet vermekte ve Amerika taraf?ndan parasal yönden desteklenmekteydi.Önceleri dini e?itim verirken sonralar? laik e?itim sistemine yönelen Anadolu Koleji çok say?da Ermeni ihtilalci ve komitecisi yeti?tirmi?tir.??te yurt d???nda kurulan H?nçak ve Ta?nak cemiyetleri,propagandalar?n? bu okulun bulundu?u bölge çevresinde yo?unla?t?rm??t?.[33]Ad? geçen cemiyetlerin faaliyete ba?lad??? duyulur duyulmaz vilayet yönetimi teyakkuza geçti.Fakat bilhassa vilayet merkezindeki Ermenilerin sükuneti ve cemiyetlerin ça?r?lar?na duyars?z kald?klar?n? belirtmek gerekir.Hatta 1892 y?l?nda vali Mehmed Memduh Bey’in de?i?tirilece?i yolunda söylentiler ç?k?nca e?raftan sekiz Ermeni ve on dört Müslüman?n haz?rlad??? bir dilekçe Bab?ali’ye gönderilmi?; ?ehirde asayi?in yerinde oldu?u,halk?n huzur içerisinde günlük i?leriyle u?ra?t???,hükümetle vatanda??n ili?kilerinde hiçbir sorun bulunmad??? belirtilmi? ve valiye övgüler ya?d?r?lm??t?.[34]Bundan iki ay sonra ise sadece Ermeni cemaatinden çe?itli esnaf ve sanat dallar?na mensup elli dört ki?inin imzas?yla bir ba?ka yaz? gönderilmi?tir.Ermeni meselesini ortaya atanlar?n “serseri beyinsiz”olarak nitelendi?i yaz?da özetle ?u konulara dikkat çekilmi?ti:“?ehirde meydana gelen olaylar sad?k Ermeni tebaas?n? ?a??rtm?? ve üzmü?tür.Ermeni cemaati hükümetin ve padi?ah?n adalet ve merhametine güvenmektedir.Muhalefete dü?enler sap?kl??a meyletmi?lerdir.Memduh Bey’in vilayetimizde gece gündüz ittihaz etti?i tedbirler sayesinde iki halk dostane ya?amaktad?r...”[35]
Ancak ?ehir merkezine hakim olan sükunet ta?ra için söz konusu de?ildi.Zira 1893 ba??nda Amasya,Merzifon,Çorum,Tokat,Yozgat, Ankara,Kayseri ve Diyarbak?r’da baz? binalara yap?ld???n?n benzeri olarak,Merzifon koleji duvar?na da Ermeni ihtilal bildirileri as?lm??t?.Bildiride adalet ve nizam?n bozulmas?,rü?vetin ço?almas? gibi nedenlerle Ermenilerin ihtilale kalk??t??? belirtilmekte,amaçlar?n?n Müslüman-H?ristiyan kavgas? ç?karmak olmad??? ve ?slam’a sayg? duyduklar? ileri sürülmekteydi.Bildirinin son k?sm?nda ise çürümü? olan rejimin de?i?tirilmesi için Müslüman halka birlikte hareket etme ça?r?s? yap?l?yordu.[36]Merzifon koleji ö?retmen ve ö?rencilerinden bir k?sm? H?nçak komitesine üye olduklar? için,pankart asma eyleminden sonra baz? ö?retmen ve ö?renciler tutukland?.Karabet Tumayan ve Ohannes Kayayan adl? iki ö?retmen idam cezas?na çarpt?r?ld?.Fakat ?ngiliz Gladstone hükümetinin bask? ve tehditleri sonucu II.Abdülhamid san?klar? affetmek zorunda kalm??t?r.Bildiri olay?ndan sonra tüm Anglo-Sakson misyoner örgütleriyle ?ngiltere’nin mahkumlara sahip ç?kmas?,Ermenilerin cesaretini bir kat daha artt?rm??t?r.[37]
Merzifon olay?n?n ard?ndan Sivas valisi Memduh Bey’in Y?ld?z’a gönderdi?i bir yaz?,Ermeni probleminin tarihi geli?imi ve problemin çözümüne dair öneriler ta??mas? bak?m?ndan oldukça önemlidir.Yaz?da,k?sa süre önce ba??ms?zl???n? kazanan Bulgarlar?n mücadelesiyle Ermeni hareketi aras?nda irtibat kurulmaktad?r.Bulgarlar bundan otuz y?l öncesine kadar ?stanbul’a gelerek çiftliklerde yana?mal?k ve çobanl?k yap?p,kendilerini geçindirebilecek kadar para kazand?ktan sonra memleketlerine dönerlerdi.Ba??ms?zl?k fikrine kap?l?nca e?itim sahas?na el atan Bulgarlar,çocuklar?n? Mekteb-i Sultani ve T?bbiye-i Askeri’ye,hatta Rus ve Avusturya okullar?na kaydetmi?ler ve buralardan mezun olan ö?renciler ba??ms?z Bulgaristan’?n devlet erkan?n? olu?turmu?lard?r.Ermenilerin konumu daha farkl?d?r.Çünkü devletin hemen her kademesinde çe?itli memuriyetlerde çal??maktad?rlar.E?itimde gerek Bulgarlardan gerekse Müslüman halktan daha ileri bir seviyeye ula?m??lard?.Sahip olduklar? bilgi ve e?itimleri sayesinde her türlü hizmet ve sanatta kendi içlerinden kolayl?kla eleman bulabilme avantajlar? vard?. Üstelik yabanc? devletlerle ili?kileri Bulgarlardan kat kat fazla ve köklüydü.Her ne kadar mevcut nüfuslar? Müslüman halka oranla dü?ük ise de,Müslümanlarla ç?kabilecek muhtemel bir çat??ma an?nda,yabanc? devletlerin müdahalesini rahatl?kla çekebilme güçleri bulunuyordu.Memduh Bey,bunu yak?n geçmi?teki bir örnekle desteklemektedir.Bilindi?i gibi Çerkezlerle Bulgarlar aras?ndaki anla?mazl?k,Avrupa devletlerinin müdahalesi sonucu Çerkezlerin Bulgaristan’dan ç?kart?lmas?yla halledilmi?ti.Ayn? devletlerin ?imdi de,Ermenilerin oturduklar? topraklardaki Kürt ve Çerkezlerin ç?kar?lmas? için bask?da bulunacaklar? ihtimalini göz önünde tutmak gerekliydi.Memduh Bey,problemi inzibat kuvvetlerinin say?s?n?n artt?r?lmas? gibi askeri tedbirlerle çözmeye çal??mak yerine,iki toplumu kayna?t?racak manevi ve kültürel ba?lar?n güçlendirilmesini öneriyordu.Söz konusu gerginli?in Bab?ali’nin yanl?? uygulamalar?ndan kaynakland???n? iddia eden Memduh Bey,problemin ba??ndan beri Bab?ali’nin etkin bir politika üretemedi?ini belirtiyor ve y?llard?r söz konusu problemle bo?u?mas?na ra?men kendisine bir talimat bile verilmedi?ini ve yaz?lar?n?n cevaps?z b?rak?ld???n? serzeni?le ifade ediyordu.Bu yüzden konuya bizzat padi?ah?n el atmas?n? öneriyordu.[38]
Merzifon Amerikan kolejinin aç?ld??? 1886 y?l?nda Sivas’ta Ermenilerin meskun oldu?u mahallede bir de Amerikan konsoloslu?u kurulmu?tur.Anadolu’da ticari amaç gütmeyen ilk Amerikan konsoloslu?u olma özelli?ine sahip bu kurumun aç?l???nda misyonerlerin rolü büyüktü.Sivas’ta Amerikan vatanda?? son derece az oldu?u gibi,burada Amerika’n?n önemli bir ticari’ç?kar? da olamazd?.Bu yüzden Ermenileri kontrol alt?nda tutmak amac?yla aç?lm?? siyasi bir kurulu? oldu?u aç?kt?r.?lk Amerika konsolosu,çocuklu?u Ermeniler aras?nda geçmi? bir misyoner evlad? olan Mr.Jewett’ti,Jewett be? y?l çal??t?ktan sonra 1892 y?l?nda görevini yine bir misyoner çocu?u olan,Ermeni kad?nla evli ve yine Jewett soyad?n? ta??yan birine b?rakt?. Konsoloslu?un aç?lmas? Ermenilerce sevinçle kar??lanm?? ve Amerika’ya besledikleri güven duygusunu perçinlemi?tir.Nitekim konsoloslu?un,Ermeni i?inden ba?ka bir u?ra?? olmam??,Anadolu’nun ortas?nda Ermenilik hareketinin geli?mesine katk? sa?lam??t?r.[39]
Bu arada 1888-1890 döneminde alt? Rus Ermenisi Sivas’a gelerek ihtilal komiteleri kurmaya ba?lam??t?.?yi e?itimli ve sosyalist ideolojiyi ta??yan bu Ermeniler bölgeyi gizli gizli dola?arak say?lar?n? artt?rm?? ve nihayet Merzifon’da bir gizli örgüt kurmu?lard?.Yukar?da bahsedilen bildiri asma eyleminden sonra kanl? olaylar ç?karma planlar? yapt?klar? s?rada,Eylül 1893’te komitenin Merzifon’daki karargah? bas?ld?.?çeridekilerin kar?? ate? açmalar? sonucu 25 Türk askeri ?ehit olurken, kendilerinden 4’ü ölü,4’ü sa? ele geçirildi.Ayn? y?l?n Aral?k ay?nda Yozgat’ta bir ayaklanma olduysa da,k?sa sürede bast?r?ld?.A?ustos 1894’te Tokat’ta bir posta arabas? soyulduktan sonra posta tatar? öldürüldü.Çat??mada bir jandarma çavu?u da ?ehit oldu.[40]Bu olayda Sivas piskoposu Bedros’un soyguncularla i?birli?i yapt??? belirlenmi?tir.[41]Ayn? y?l içerisinde Sivas’ta yang?n ç?karmak isteyen bir grubun planlar? tespit edildi.Yap?lan aramada iki farkl? yan?c? kimyasal madde ele geçirildi.Madde incelenmek üzere ?stanbul’a gönderildi.[42]Kas?m sonlar?nda Sivasl? Ermeni çetelerinden M?g?rd?ç adl? e?k?yan?n Laz elbisesi giyerek ve üzerinde martin tüfek bulundu?u halde Arapkir kazas?na kaçt??? belirlenmi?;yap?lan arama sonunda olay ç?karmas?na f?rsat verilmeden ölü olarak ele geçirilmi?ti.[43]1895 y?l?na ait polis raporuna göre,Su?ehri, Karahisar,Divri?i,Darende ve Gürün kasaba ve köylerinde baz? kar???kl?klar meydana geldiyse de,600’ün üzerinde nüfusun hayat?n? kaybetti?i olaylar vilayetten gönderilen kuvvetlerin müdahalesiyle bast?r?lm??t?r.?ehir merkezinde,çar??da iki halk?n bir saat süren kavgas? ve baz? dükkanlar?n ya?malanmas?yla sonuçlanan olaydan ba?ka kayda de?er bir vakaya rastlanmam??t?r.Yap?lan müdahale ile çal?nan e?yalar geri al?nm??,asayi? iade edilmi?tir.Bir y?l sonraki Niksar olaylar?nda ise,yakla??k 200 ki?i ölmü?tür.[44]
Dikkat edilirse ?ehir merkezinde misyoner okulu ve konsolosluk bulunmas?na ra?men,olaylar?n daha ziyade ta?rada geli?ti?i görülür.Bununla birlikte bir grup ihtilalci,sahte imza ve mühürler kullanarak vali Halil Bey aleyhinde ?stanbul’a ?ikayet mektuplar? göndermi?ti.?ehirde ise,mektuplar?n ba?kentte Ermeniler lehinde büyük yank?lar yapt??? yolunda birtak?m spekülasyonlar ç?kar?lm??t?.Bunun üzerine,aralar?nda Ermenilerin kesif olarak ikamet etti?i Hamurkesen,Hoca Hüssam ve Hac? Mehmed mahalleleri muhtar ve imamlar?yla Moralibaba Camii hatibinin de bulundu?u yirmi ki?inin imzas?n? ta??yan bir tekzip mektubu Y?ld?z’a gönderildi.Mektupta,valinin a??r? dürüstlü?ü ve kanunlara ba?l?l??? sayesinde ?ehirde tam bir sükun ortam?n?n hakim oldu?u vurgulanmakta ve bu durumun baz? ç?kar sahipleri taraf?ndan suistimal edilmek istendi?ine dikkat çekilmekteydi.[45]Vali ise,hizmet üretmekle me?guldü.?ehirde polis ve jandarman?n güçlendirilmesi amac?yla,yar?s? süvari yar?s? da piyade olmak üzere 200 ki?ilik kuvvet istihdam edilmesi kararla?t?r?ld?.Fakat onun en önemli hizmeti,stratejik noktalarda bulunan Divri?i,Gümü?hac?köy,Havza ve Vezirköprü kazalar?na birer telgraf hatt? çekilmesini sa?lam?? olmas?d?r.[46]Bu hizmetlerden sonra Halil Bey’in,Bitlis valili?ini vekaleten yürüten Ömer Bey’in ba?ar?s?zl??? göz önüne al?narak ad? geçen vilayete atanmas? kararla?t?r?lm??t?r.[47]
4.Sivas’ta Islahat Çal??malar? ve Sonuç
Ermenilerin 1894 y?l?nda Sason’da ç?kard?klar? kanl? olaylar?n ard?ndan Avrupa devletlerinin müdahalesi gecikmemi?;?ngiltere, Fransa ve Rusya’n?n haz?rlad??? ortak memorandum Osmanl? hükümetine sunulmu?tu.Ard?ndan Vilayat-? Sitte’de yap?lmas? istenen k?rk maddeyi havi Islahat Projesi’ni yürütmek üzere Anadolu Islahat? Umumi Müfetti?li?i kuruldu.Müfetti?lik görevi Mü?ir Ahmet ?akir Pa?a’ya verildi.
Ahmet ?akir Pa?a Sivas’ta da güvenlik,idare,askerlik,hukuk,sa?l?k ve e?itim sahalar?nda birçok yeniliklerin alt?na imzas?n? atm??t?r.Bunlardan baz?lar? ?unlard?r:Sivas’a ilk defa geldi?i 1896 y?l?nda 100 yeni okul aç?ld? ve her okula bir ö?retmen görevlendirildi.[48]1897 y?l?nda sadece ?ehir merkezinde Ermenilere ait 68 ibtidai mektepte,68 ö?retmen görev yapmakta ve 5.192 ö?renci okumakta olmas? önemli fikir vermektedir.[49]Göreve geli?inden k?sa süre 1.500’e ç?kar?lm?? olan jandarma alay? mevcudunu yüksek bulan ?akir Pa?a bunu eski miktara,yani 1.185’e dü?ürdü.Öte yandan jandarma te?kilat?na al?nacak H?ristiyanlar için kadro bo?alt?lmas? iste?ini de,halk?n tepkisine yol açaca?? gerekçesiyle reddetti.[50]Vilayet ve adliye te?kilat?ndaki fazla kadrolar? bo?alt?p,yolsuzlu?u görülenleri azletti.Nahiye te?kilat?n? yeniden düzenleyerek,köyler aras?ndaki irtibat?n güçlenmesini sa?lad?.Gerek yerli halk?n kendi içlerinde ve gerekse bunlarla muhacirler aras?nda vuku bulan arazi kavgalar?n? ortadan kald?rmak üzere adil bir payla??m tasar?s? haz?rlayarak yürürlü?e koydu.Üretimi te?vik ve çiftçilerin ?ikayetlerinin giderilmesi için vergi yasas?nda düzenlemeler yapt?.Birçok kazada,bürokrasinin daha sa?l?kl? yürümesi için resmi binalar in?a edildi.E?itim ve sa?l?k kurumlar?n?n say?s? artt?r?ld?.Ahmet ?akir Pa?a meyhanelerin denetimi ve karakollar?n iyile?tirilmesinden,a?açland?rma ve sulamaya kadar daha birçok sahada at?l?mlar ba?latm??t?r.[51] Sivas ve Karahisar-? ?arki sancaklar?nda kar???kl?klardan zarar gören Ermeni köylülerine ziraat aletleriyle,tohumluk arpa ve bu?day yard?m? yap?lm??t?r.[52]Böylece 1896 y?l?nda ba?lad??? görevini 1899’daki ölümüne kadar ba?ar?yla yürütmü? ve ne Ermenilerin ne de Avrupa devletlerinin ?slahat hakk?nda savunacak bir iddialar? kalm??t?r.
Buraya kadar anlat?lanlar?n ?????nda bir de?erlendirme yapmak gerekirse,Ermeni iddialar?n?n en hararetli biçimde savunuldu?u dönemde Sivas’?n,Ermeni propagandalar?n?n siyasi ve diplomatik boyutunun karar merkezi haline getirilmi? oldu?u görülür. Burada al?nan kararlar gerek Sivas’?n ta?ras?nda,gerekse di?er Anadolu vilayetlerinde hayata geçirilmi?tir.Bu özelli?inden dolay? Sivas’ta görev yapan hem yabanc? misyon ?efleri hem de Osmanl? idarecileri,Ermeni iddialar?n? fikri noktada ve eylemleri plan a?amas?nda tan?ma imkan?na sahip olmu?lard?r.Belki de bu yüzden daha sa?l?kl? kararlar al?nm?? ve yerel yöneticilerin ba?ar?l? uygulamalar? sayesinde Sivas’taki Ermeni hareketi,di?er vilayetlere oranla sönük geçmi?tir.Memduh Bey örne?inde görüldü?ü gibi,zaman zaman meselenin çözümü yolunda padi?aha görü?ler dahi sunulmu?tur.Valilerin ve nihayet Ahmet ?akir Pa?a’n?n e?itlikçi yakla??mlar? ve uygulamalar? sayesinde iki toplum aras?ndaki ili?kiler zarar görmemi?tir.
Ermeni ihtilal hareketinin ba?ar?s?zl?kla sonuçlanmas?n?n nedenleri hakk?nda bir yabanc? olarak Amerikan’?n Sivas konsolosu Mr.Jewett’in tespitleri oldukça önemlidir.Mr.Jewett bu milletin karakteristik baz? özelliklerine at?flar yapmakta ve bunlar?n ba??nda da birbirlerine olan güvensizli?in geldi?ini belirtmektedir.Makam veya para kazanmak h?rs?yla birbirlerine ihanet ettiklerini,gerekti?i zaman Türk kuvvetleriyle muhbirlik veya casusluk ad? alt?nda i?birli?i yapt?klar?n? iddia etmektedir. K?sacas?,Ermeni hareketinin önemsiz kalmas?,buna aktif biçimde kat?lanlar?n say?sal azl???;Ermenilerin her yerde az?nl?kta olmalar?;bu ?rk?n karakteristik özellikleri olan a?a??l?k,alçakl?k,k?skançl?k,hainlik,birlik olamama ve gerçek yurtseverlik duygular?ndan yoksunluk;ayr?ca silah ve cephane yetersizli?i gibi nedenlerden ileri gelmektedir.[53]
*Kafkas Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Ö?retim Eleman,Kars.
[1]Esat Uras,Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi,?stanbul 1976,s.21.
[2]Cevdet Küçük,Osmanl? Diplomasisinde Ermeni Meselesinin Ortaya Ç?k??? 1878-1897,?stanbul 1986,s.116.
[3]II.Mahmud döneminde Sivas ?ehir merkezindeki basmaci,çizmeci,çad?rc?,dülger,hekim,kalayc?,kuyumcu ve kürkçü esnaf?n?n tamam?;berber,kasap,bakkal,tellak,terzi ve penbeci esnaf?n?n bir k?sm? Ermenilerden olu?maktayd?(Ömer Demirel,II.Mahmud Döneminde Sivas’ta Esnaf Te?kilat? ve Üretim-Tüketim ?li?kileri,Ankara 1989,s.42).
[4]Örne?in ?lbeyli kazas? köylülerinin ?ehirli Ermenilerle tar?m ve hayvanc?l?k alan?ndaki ortakl?klar? için bk.Kemalettin Kuzucu,XIX.Yüzy?l Ortalar?nda ?lbeyli Kazas?n?n Sosyal ve ?ktisadi Durumu,Atatürk Ün.Sosyal Bilimler Enstitüsü Bas?lmam?? Yüksek Lisans Tezi,Erzurum 1996.
[5]Bilal N.?im?ir,Tarihte Ermeni Terörü ve Sivas Vilayeti”,Uluslararas? Terörizm ve Gençlik Sempozyumu Bildirileri(24-26 Nisan 1985),Sivas 1986,s.82-83.?ngiliz ar?ivi belgelerinde vilayetteki Ermeni nüfusu 1880’de 199.245,1882de 280.000 ?eklinde gösterilmi? olmakla birlikte,bu rakamlar?n gerçe?i yans?tmad??? ve üzerinde oynand??? konusunda yazarlar ittifak etmi?tir. (Kamuran Gürün,Ermeni Dosyas?,?stanbul 1988,s.129;Ki Young Lee,“Ermeni Sorunu”nun Do?u?u,Ankara 1998,s.36-37).McCarthy ise yoruma bile meydan b?rakmaks?z?n bu rakamlar?n a??r? ölçüde abart?ld???n? be?irtmekte;Ermeni nüfusu hakk?nda Patrikhane say?m?ndan ziyade,Bab?ali verilerinin daha sa?l?kl? oldu?unu savunmaktad?r(Justin McCarthy,Müslümanlar ve Az?nl?klar,çev.B. Umar,?stanbul 1998,s.54,71-72).
[6]Vital Cuinet,La Turquie D’Asie,Paris 1892,s.617;E.Uras,Tarihte Ermeniler...,s.140.
[7]Sivas Vilayeti Salnamesi,sene 1321,s.236-239,
[8]Sivas Vilayeti Salnamesi,sene 1325,s.254-257.Ermeni kaynaklar?na göre 1912 y?l?ndaki Ermeni nüfusu ise 165.000 civar?ndad?r(K.Gürün,Ermeni Dosyas?,s.127;J.McCarthy,Müslüman?ar ve Az?nl?klar,s.55;K.Y.Lee,Ermeni Sorununun Do?u?u,s.36).
[9]Faruk Abur?u,“Sivas’ta Ermeni Pat?rt?s?na Dair ?ki Vesika”,Revak,s.3,Sivas 1992,s.58-59.
[10]B.N.?im?ir,“Tarihte Ermeni Terörü...,s.79.
[11]Adnan Mahiro?ullar?,“Sivas’ta Be? Amerikal? Misyoner”,Tarih ve Dü?ünce,Say? 2,?ubat 2001,s.36-38.
[12]Esas?nda ?ngiltere’yi Ermeni konusu üzerine e?ilmeye sevk eden nedenlerden birisi de,Müslüman ve Musevilerin inançlar?n? de?i?tiremeyece?ini anlamas?,bu yüzden bütün enerjisini H?ristiyan gruplar?na sarf etmek istemesidir.Bu dü?ünceye ba?l? olarak Ermenilerin dini,kültürel ve sa?l?k konular?na e?ilecek ve bu halk? kendilerine çekebilmek için görkemli tap?naklar?n yan? s?ra e?itim ve sa?l?k kurumlar? açacakt?r(Mim Kemal Öke,Uluslararas? Boyutlar?yla Anadolu-Kafkasya Ekseninde Ermeni Sorunu 1914-1923,?stanbul 1996,s.111-112).
[13]B.N.?im?ir,“Tarihte Ermeni Teröru s.81-82.
[14]B.N.?im?ir,“Tarihte Ermeni Terörü...,s.85.
[15]Ali Karaca,Anadolu lslahat? ve Ahmed ?akir Pa?a(1838-1839),?stanbul 1993,s.41-43.Haz?rlanan reform projeleri,yaz??malar ve diplomatik çal??malar hakk?nda ayr?ca bk.C.Küçük,Osmanl? Diplomasisinde...,s.47-94.
[16]23 N 1297(30 A?ustos 1880),Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi(BOA),Y?ld?z Esas Evrak?(Y.EE),Nr.147/39.
[17]BOA,YEE.Defterleri,Nr.750,s.1-3.
[18]BOA,YEE.Defterleri,Nr.750,s.71-73;Mehmet Hocao?lu,Ar?iv vesikalar?yla Tarihte Ermeni Mezalimi ve Ermeniler,Ankara 1976, 181-182.
[19]Y.EE.Def.,Nr.750,s.4-5.Tüccar?n öldürülmesi ve akabinde geli?en olaylar B.N.?im?ir taraf?ndan da anlat?lm??t?r.Amerikan belgelerine dayal? bu anlat?m,çok az farkla buradakinin ayn?d?r(s.87-88).
[20]Y.EE.Def.,Nr.750,s.11-12;M.Hocao?lu,Ar?iv Vesikalar?yla...,s.186-187.
[21]Y.EE.Def.,Nr.750,s.18.
[22]Y.EE.Def.,Nr.750,s.21.Mahkeme karar?na ra?men Bedros Sivas’tan uzakla?t?r?lamam??t?r(s.25-26).
[23]Y.EE.Def.,Nr.750,s.26-34.Adliye nezaretiy?e Sivas valisi aras?ndaki tart??ma,ceza kanununun farkl? yorumlanmas?ndan kaynaklan?yor,vali ise ?ehrin asayi?i için tutuklaman?n daha do?ru olaca??nda ?srar ediyordu.
[24]Y.EE.Def.,Nr.750,s.65.
[25]Y.EE.Def.,Nr.750,s.37.
[26]Hakk? Pa?a’n?n Sundu?u rakamlara göre,bir y?l içerisinde Sivas’ta i?lenen cinayetlerden ötürü 44 ki?i tutuklanm??t?. Bunlar?n 32’si Müslüman,12’si Ermeni’ydi.Gasp say?s? da 168 de?il,14’tü.cinayet vakalar?nda 3 Ermeni ölürken,3 Ermeni’nin de katil oldu?u tespit edilmi?ti(Y.EE.Def.,Nr.750,s.39-43;M.Hocao?lu,Ar?iv Vesikalar?yla...,s.188).
[27]Y.EE.Def.,Nr.750,s.56-58;M.Hocao?lu,Ar?iv Vesikalar?yla...,s.184.?stanbul’dan ve Sis’ten gelen din adamlar? bir yandan vaazlar veriyor,di?er yandan da,yak?n gelecekte ba??ms?zl?klar?na kavu?acaklar? vaadiyle nüfuslar?n? fazla yazd?rmalar? yönünde telkinde bu?unuyorlard?(13 R 1298/15 Mart 1881,BOA,Y?ld?z Perakende Evrak? Arzuhaller ve Jurnaller(Y.PRK.AZJ),Nr. 4/54).
[28]B.N.?im?ir,“Tarihte Ermeni Terörü...,s.89-92.
[29]Y.EE.Def.,Nr.750,s.127.
[30]Salname-i Vilayet-i Sivas,Defa 15,Sivas 1308,s.71-74.
[31]4 M 1308(20 A?ustos 1890),BOA,Y.PRK.AZJ.,Nr.17/76.
[32]F.Abur?u,“Sivas’ta Ermeni Pat?rt?s?...,s.60-61.
[33]E.Uras,Tarihte Ermeniler...,s.464;B.N.?im?ir,“Tarihte Ermeni Terörü...,s.92-94.
[34]20 ? 1309(19 Mart 1892),BOA,Y.PRK.AZJ.,Nr.21/59.
[35]15 L 1309(12 May?s 1892),BOA,Y.PRK.AZJ.,Nr.21/91.
[36]F.Abur?u,“Sivas’ta Ermeni Pat?rt?s?...,s.58-59.
[37]B.N.?im?ir,“Tarihte Ermeni Terörü...,s.96;C.Küçük,Osmanl? Diplomasisinde...,s.109.
[38]Örne?in tefti? heyeti ba?kanl??? göreviyle Sivas’a gelen Mirliva Ziya Pa?a 1892 Ramazan bayram?nda Tokat’ta eski kale ve Ermeni manast?r? ile mahalleler etraf?na askerler ve kolluklar koydurmu?;hiç yoktan iki halk? ürkütmü?tü.Böy?ece büyük bir çat??ma ç?kmas?na ramak kalm??ken Memduh Bey’in bizzat müdahalesiyle buna meydan b?rak?lmam??t?r(21 RA 131 0/6 Haziran 1893, BOA,Y.EE.,Nr.88/44;M.Hocao?lu,Ar?iv Vesikalar?yla...,s.256-257).
[39]B.N.?im?ir,“Tarihte Ermeni Terörü...,s.96-97.
[40]M.Hocao?lu,Ar?iv Vesikalar?yla...,s.197;B.N.?im?ir,“Tarihte Ermeni Terörü...,s.100-101.
[41]8 CA 1312(7 Kas?m 1894),BOA,Y.EE.,Nr.160/83.
[42]19 CA 1312(17 Kas?m 1894),BOA,Meclis-i Vükela Mazbatalar?(MV),nr.82/32.
[43]2 C 1312(30 Kas?m 1894),BOA,Y.EE.,nr.159/13.
[44]M.Hocao?lu,Ar?iv Vesikalar?yla...,s.258-260.
[45]3 Z 1311(7 Haziran 1894),BOA,Y.PRK.AZJ.,Nr.88/44.
[46]Divri?i telgraf hatt? için ahali 40.000 kuru??uk yard?m üstlenmi? ve bunun 25.000 kuru?u hemen tahsil edilmi?tir.Di?er kazalar hatlar? için de,sakinleri taraf?ndan yeterli miktarda iane sözü verilmi?ti(1 C 1312/29 Kas?m 1894,BOA,Y.EE.,Nr. 159/10).
[47]27 L 1312(23 Nisan 1895),BOA,Y.EE.,Nr.165/4.
[48]Musa ?a?maz,“Ermeniler Hakk?ndaki Reformlar?n uygulanmas?(1895-1897)”,Osmanl?’dan Günümüze Ermeni Sorunu,ed.H.C.Güzel, Ankara 2000,s.99.
[49]Ayn? dönemde Müslümanlara ait 587 ibtidai mektep,2 rü?tiye mektebi,1 darülmuallimin ve 32 medrese e?itim vermektedir(Ali Re?ad,Memalik-i Osmaniyye'nin Tarih ve Co?rafya Lügat?,?stanbul 1314,c.II,s.470).
[50]13 CA 1313(18 Ekim 1895),BOA,Y.EE.,Nr.81/21;A.Karaca,Anadolu lslahat?...,s.108-109.
[51]Ahmet ?akir Pa?a’n?n Sivas vilayeti ve kazalar?ndaki çal??malar? hakk?nda ayr?nt?l? bilgi için bk.A.Karaca,Anadolu Islahat?...,s.109-124.
[52]27 ZA 1313(10 May?s 1896),BOA,MV,Nr.87/60.
[53]B.N.?im?ir,“Tarihte Ermeni Terörü...,s.102.II.Me?rutiyet dönemi ve Birinci Dünya Sava?? y?llar?nda Sivas’taki Ermeni faaliyetleri hakk?nda bk.Ermeni Komitelerinin Amali ve Harekat-? ?htilaliyyesi Me?rütiyetden Evvel ve Sonra,?stanbul 1332,s. 185-193;M,Hocao?lu,Ar?iv Vesikalar?yla...,s.596-601. | | | | ----------------------
* Kafkas Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Öğretim Elemanı,Kars -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | | | | | « Geri | | | |
|
|
| | |
Anasayfa
İletişim
