| | | | | | BATI CEPHES? MJINTIKASINDA M?LL? MÜCADELE KAR?ITI ERMEN?-RUM FAAL?YETLER?Prof.Dr. Nuri KÖSTÜKLÜ*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | |
| | le="text-align: juğÿ8 I BATI CEPHES? MJINTIKASINDA M?LL? MÜCADELE KAR?ITI ERMEN?-RUM FAAL?YETLER?245»@ BATI CEPHES? MINTIKASINDA M?LL? MÜCADELE KAR?ITI ERMEN?-RUM FAAL?YETLER?
Prof.Dr.Nuri KÖSTÜKLÜ*
1-G?R??
Bilindi?i üzere,II.Viyana yenilgisinden itibaren geri çekilme sürecine zorlanan Osmanl? Devleti I.Dünya Sava??’n?n sonunda kolu kanad? budanm?? bir vaziyette Anadolu’ya s?kt?t?r?lm?? ve Mondros Mütarekesi ile Anadolu bile Türkler’e çok görülmeye ba?lanm??t?.Anadolu’da Türk varl???n? k?rmay? amaçlayan“?ark Meselesi”nin gerçekle?mesine neredeyse ramak kalm??t?.??te böyle bir ortamda Türk Milleti,Milli Mücadele’ye giri?ti.Bir bak?ma varolma veya yok olma çizgisinde yer alan bu mücadelede o zamana kadar Türklerle içiçe ya?am?? baz? gayr-i müslim unsurlar?n“?ark meselesi”ba?lam?nda emperyalistlerin siyasetlerine alet olduklar? görülmü?tür.
Daha Mütareke’den bir hafta sonra 6 Aral?k 1918’de Rum ve Ermeni kiliseleri o zamana kadar idarelerinde rahat ve huzur içinde ya?am?? olan Türkler’e kar?? i?birli?i yapmak amac?yla Anadolu’da Rum-Ermeni Birli?i Komitesini kurdular.[1]?üphesiz,Milli Mücadele aleyhine davranmayanlar da olmakla birlikte,maalesef pek çok Rum ve Ermeni,emperyalist devletlerin menfaatlerine alet olduklar?n?n belki de fark?na varmadan halen vatanda?? bulunduklar? devleti aleyhine davran??lara girmekten kendini al?koyamad?lar.
Siyasi otorite aleyhine Anadolu’da Ermeni faaliyetleri dendi?inde,öncelikle Do?u Anadolu’daki hareketler akla gelir.Ancak, Milli Mücadele’nin yo?unla?t??? ve adeta kaderinin belirlendi?i Bat? Cephesinde,özellikle Yunan i?gallerinin ba?lamas?yla bu m?nt?kadaki pek çok Ermeni’nin Rumlar’la i?birli?i içinde,Türkler aleyhine tav?r koyduklar? gerçe?iyle kar??la??yoruz.Milli Mücadele kar??t? olarak ortaya konan eylemler,dü?man lehine istihbarat yapmak,dü?man lehine propaganda yapmak,Türkler’e yönelik katliamlara giri?mek,tazyik ve tahkir etmek ve hatta Yunan askeri üniformas?n? giyerek Yunan askeriyle birlikte Türkler’e kar?? sava?mak ?eklinde yo?unla?m?? idi.
Biz burada öncelikle Bat? Cephesi m?nt?kas?ndaki Rum ve Ermeniler’in demografik ve sosyo-ekonomik durumlar?n? k?saca tespit ettikten sonra,o zamana kadar Osmanl? vatanda?? olarak ya?am?? ve Milli Mücadele s?ras?nda halen de vatanda? olmakta bulunan Rum ve Ermeniler’in tutum ve davran??lar?n? de?i?ik aç?lardan tahlil edece?iz.
Öncelikle mekan olarak ilgi alan?m?z?n s?n?rlar?n? belirtmek istiyoruz
Bilindi?i üzere 9 Kas?m 1920’de al?nan kararla Bat? Cephesi bölgesi Kuzey ve Güney olmak üzere iki k?sma ayr?lm??t?.Daha sonra Bat? Cephesi ad?n? alacak olan Kuzey bölgesi;?zmit,Ertu?rul(Bilecik),Bolu,Eski?ehir,Kütahya sancaklar?n?;Güney Cephesi ise Afyonkarahisar,Isparta,Burdur,Denizli,Mu?la,Antalya,Manisa sancaklar? ile Ayd?n vilayetini içine al?yordu.Dolay?s?yla bizim buradaki ara?t?rma alan?m?z a?a?? yukar? Bolu’dan Antalya’ya çekilen bir hatt?n bat?s?nda kalan k?sm?n?(?stanbul ve Trakya hariç)ihtiva etmektedir.
93 Harbi’nin bir siyasi sonucu olarak,Ayastefanos ve Berlin antla?malar?n?n ilgili maddelerinde uluslararas? hukuka getirilen sözde Ermeni meselesinde nihai hedef Vilayat-? sitte’de muhtar bir Ermenistan kurmak ve daha sonra bu topraklar? vatan co?rafyas?ndan koparmak idi.Bundan dolay?d?r ki,Ermeni Meselesi dendi?inde“Do?u Anadolu”akla gelir olmu?tur.Ancak mevcut bilgi ve belgeler,böyle bir projenin uygulanmas?nda,Bat? Anadolu’daki Ermeni nüfusunun da-baz? istisnalar? olmakla birlikte- i?e müdahil oldu?u ve bu çerçevede baz? roller üstlendi?i realitesini ortaya koyuyor.Sözkonusu roller,I.Dünya Sava?? s?ras?nda Do?u Anadolu’daki Ermeni terörist faaliyetlerine ?u veya bu ?ekilde destek verme ?eklinde oldu?u gibi,[2]Yunan i?gallerinin ba?lamas?yla da Milli Mücadele aleyhinde tutum ve davran??larla kendini gösteriyordu.Dolay?s?yla biz burada Bat? Anadolu’da Milli Mücadele kar??t? Ermeni ve Rum faaliyetlerini ele al?rken,Ermeniler aç?s?ndan meselenin;1-Ermeni Meselesi çerçevesinde Bat? Anadolu bölgesindeki Ermeni nüfusunun rolü,2-Milli Mücadele’nin birbak?ma kaderini tayin eden Bat? Cephesi’nde Milli Mücadele kar??t? faaliyetler gibi iki önemli zeminin varl???ndan hareket etmi? oluyoruz.Her ne kadar bildiri ba?l???m?zda,birbirinden ba??ms?z dü?ünülemeyecek özellikte oldu?undan Ermeni-Rum faaliyetleri konu edinilmi? ise de, mevcut yay?nlarda Rum faaliyetleri genellikle bilindi?inden,biz daha ziyade Ermeni faaliyetleri eksenli geli?melere a??rl?k verece?iz.
Olaylar? sebep-sonuç noktas?ndan sa?l?kl? de?erlendirebilmek için,öncelikle ilgi alan?m?za giren ve yukar?da s?n?rlar?n? belirtti?imiz bölgedeki demografik duruma ana hatlar?yla bir göz atmak gerekti?i kanaatindeyiz;
II-DEMOGRAF?K DURUM
I.Dünya Sava?? arefesinde 1914 nüfus say?m?na göre baz? vilayet ve sancaklardaki Rum ve Ermeni nüfusu ve oran? ?öyle idi;
| Bölge |
Türkler
|
(oran%)
|
Rumlar
|
(oran%)
|
Ermeniler
|
(oran%)
|
Toplam Nüfus
|
?zmit sanc.:
|
22.859
|
(69.77)
|
40.048
|
(12.32)
|
55.852
|
(17.18)
|
325.153
|
Bolu "
|
399.281
|
(97.71)
|
5.515
|
(1.26)
|
2.970
|
(0.73)
|
408.648
|
Bursa vil.
|
474.114
|
(76.94)
|
74.927
|
(12.16)
|
60.199
|
(9.77)
|
616.227
|
Karasi sanc.
|
359.804
|
(76.07)
|
97.497
|
(20.61)
|
8.544
|
(1.8)
|
472.970
|
Kütahya "
|
303.348
|
(95.73)
|
8.755
|
(2.76)
|
4.548
|
(1.44)
|
316.894
|
Eski?ehir "
|
140.578
|
(92.05)
|
2.613
|
(1.71)
|
8.592
|
(5.62)
|
152.726
|
Karahisar "
|
277.659
|
(97.14)
|
632
|
(0.22)
|
7.439
|
(2.60)
|
285.820
|
Mente?e "
|
188.916
|
(89.59)
|
19.923
|
(9.45)
|
12
|
(-)
|
210.874
|
Ayd?n vil.
|
1.269.067
|
(77.64)
|
299.097
|
(18.59)
|
20.270
|
(1.26)
|
1.608.742
|
TOPLAM 3.639.626 (82.75) 548.643 (12.4) 168.426 (3.82) 4.389.054
Ayd?n vilayetina ba?l? Denizli Sanca??nda;252.259(%98.32)Türk ve 636(%0.24)Ermeni nüfusu varken,?zmir'de 378.883(%60)Türk,10.061(%1.57)Ermeni vard?.[3]
Metareke s?ras?nda Ayd?n bilayetine ba?l? sancaklar ve baz? kom?u sancaklar?n nüfus durumu ?u ?ekilde idi;[4]
| Sancak |
Türk
|
Rum
|
Ermeni
|
?zmir
|
403.919
|
151. 253
|
15.313 |
Manisa
|
393.710
|
46.329
|
4.362
|
Ayd?n
|
190.663
|
31.631
|
948
|
Denizli
|
243.542
|
3.184
|
557
|
Mente?e
|
134.757
|
10.136
|
117
|
Antalya
|
121.000
|
6.500
|
-
|
Isparta
|
109.800
|
10.201
|
-[5]
|
1918’de Burdur sanca??nda 80.000 Türk ve 60 Ermeni varken,1919’da Türk nüfusu 85.000,Rum 1000 ve Ermeni nüfusu 400 civar?ndayd?.[6]
Yukar?da tespit edilen toplam ve oranlara Bat? cephesi m?nt?kas?nda yer alan Antalya,Isparta ve Burdur’un verilerini de ekleyecek olursak ?u genel tablo ile kar??la??yoruz;[7]
| Türk |
(oran%)
|
Rum
|
(oran%)
|
Ermeni
|
(oran%)
|
Toplam
|
3.950.426
|
(83.57)
|
566.344
|
(11.98)
|
168.486
|
(3.56)
|
4.726.828
|
Bütün bu rakamlar,bize Bolu-Antalya çizgisinin bat?s?nda kalan bölgenin demografik yap?s? hakk?nda genel bir kanaat vermektedir.[8]
1914'den önceki say?mlara bakt???m?zda ise,yukar?da ele ald???m?z bölgelerde gerek Ermeni gerekse Rum nüfusu aç?s?ndan oran olarak bir art?? oldu?unu söyleyebiliriz.[9]
III-EKONOM?K DURUM
Demografik durumla ilgili bu tespitten sonra,Rum ve Ermeniler’in sosyal ve ekonomik durumlar?na bir göz atacak olursak, vasat?n çok üstünde bir mevkide yer ald?klar?n? rahatl?kla söyleyebiliriz.Osmanl? yönetim anlay???n?n bu konuda k?s?tlay?c? bir tutuma sahip olmamas?ndan dolay?,daha önce devlet kademelerinde oldu?u gibi,me?rutiyetin getirdi?i imkanlarla da gayr-i müslimler mahalli yönetimlerde yer almaya ba?lam??lard?.Mesela,1909’da Denizli sanca?? Genel ?dare Meclisi’nde Nikolaki ve Ki?ork Efendiler üye idiler.[10]Ayn? tarihte Isparta Genel ?dare Meclisi’nin 4 üyesinden 2’si Haralambos ve Ohennes ad?nda gayr-i müslimlerden olu?uyordu.1911 meclisinde de Guzail ve Artin Efendiler vard?.[11]Di?er sancaklar?n idare meclislerinde de a?a??-yukar? tablo ayn? olup Ermeni ve Rumlar mahalli idarede söz sahibi idiler.[12]
Devletin,vatanda?? olarak kendilerine merkezi[13]ve mahalli idarelerde k?s?tlama koymad??? gayr-i müslimlerin sosyal ve iktisadi hayatta Müslümanlardan çok önde oldu?u hemen farkediliyordu.Doktorluk,eczac?l?k vb. zaman?n önde gelen mesleklerinde genellikle Rum,Ermeniler ve Yahudiler göze çarp?yordu.[14]Osmanl? Devleti’nde gayr-i müslimler üretimin hemen her kademesinde etkili idiler.Özellikle köylerde ya?ayan Rum ve Ermeniler tar?mla u?ra??rlard?.Ermeni köylüsü varl?kl? idi,Rum köylüsünün de Ermeni köylüsünden pek fark? yoktu.[15]Ticarette ve sanayide de gayr-i müslimler oldukça etkili idiler.Venizelos’un Bat? Anadolu’daki sanayi hareketlerinde Rumlar’?n rolüne dair 30 Mart 1919’da Londra Büyükelçisi Kaklamanos’a gönderdi?i bir yaz?da belirtti?i üzere,Rumlar,bölge sanayiinin a?a?? yukar? %80’ine sahip idiler.1031 Türk fabrikas?na kar?? Rumlar’?n 37. 643 i?çi çal??t?ran 3007 fabrikas? vard?.Bunlar g?da,sanayi,pamuk ve kereste fabrikalar?yd?.[16]Gerçekten de ?stiklal Sava?? s?ras?nda ad?ndan s?k s?k bahsedilen Denizli ve havalisinin tek büyük un fabrikas? Pandozoplu Un Fabrikas? olup bir Rum’a aitti.[17]Keza Mardiros Sar?yan adl? Ermeni’nin Manisa ve Sarayköy’de büyük mensucat fabrikalar? vard?.[18]Bu tür örnekleri ço?altmam?z mümkün olmakla birlikte,elimizde etnik unsurlara göre,il il veya sancak sancak ayr?nt?l? dökümü yap?lm?? istatistikler bulunmamaktad?r.Fakat mevcut bilgiler Bat? Anadolu’daki gayr-i müslimlerin ticaret ve sanayi faaliyetlerindeki durumu hakk?nda da bizde bir kanaat uyand?racak düzeydedir.
Ticaret ve Ziraat Nezareti taraf?ndan 1913 ve 1915 y?llar?nda ?stanbul vilayeti ile Bursa,?zmit,Karamürsel,Band?rma,?zmir, Manisa ve U?ak sancak ve kazalar?nda sanayi say?m? yap?lm??t?r.Bu verilerde sanayi kurulu?lar?n?n hangilerinin Türk ve hangilerinin gayr-i müslimlere ait oldu?u belirtilmemi? ise de,baz? yay?nlarda ?irket kurucular?n?n isimlerinden ve firma adlar?ndan hareketle,291 kurulu?tan 182’sinin gayr-i müslimlere ait olabilece?i belirtilirken,[19]baz?lar?nda ise 214 özel mülkiyete ait sanayi kurulu?unun sadece 42’si Türk-?slam geri kalan 172’sinin gayr-i müslimlere ait oldu?u tespiti[20] yap?lmaktad?r.Bir ba?ka incelemede ise sözkonusu i?letmelerin %19.6’s?n?n Türk- ?slam,%80.4’ünün ise gayr-i müslimlere ait oldu?u ifade edilmektedir.Yine sözkonusu say?mlar?n de?erlendirildi?i farkl? bir çal??mada ise;Türkler’in sermaye ve emekteki pay? %15,Rumlar’?n sermayede %50-emekte %60,Ermeniler’in sermayede %20- emekte %15(geri kalan Yahudi ve yabanc?lara ait) olarak gösterilmektedir.[21]
Buradaki rakamlarda her ne kadar farkl?l?klar gözüküyor ise de buradan;Türkler’in bölge sanayiindeki pay?n?n %15-20 aras?nda iken,Rum ve Ermeniler’in pay?n?n %80-85 civar?nda oldu?u sonucuna rahatl?kla ula?abiliriz.Kald? ki,Rum pay?n? biraz abartmakla birlikte Venizelos’un yukar?da bahsi geçen yaz?s?nda belirtilen oranlar a?a?? yukar? bu tespitleri do?rular niteliktedir.
Buraya kadar tespit etti?imiz nüfus ve ekonomik durumla ilgili verileri birlikte de?erlendirecek olursak;%15-16 aras?ndaki Rum-Ermeni toplam nüfusu(Rum:%11.98,Ermeni:3.56),bölge sanayisinin %80-85‘ine hakim iken,%83’den fazla Türk nüfusunun ise bölge sanayisinin ancak %15-20’sinden pay ald??? görülüyor.Bu tablo bize,ülke genelinde oldu?u gibi,Bat? Anadolu’daki Rum ve Ermeniler’in daha geni? anlam?yla gayr-i müslimlerin Türkler’e oranla daha zengin olduklar? dolay?s?yla refah ve huzur içinde ya?ad?klar?n? gözler önüne seriyor.Nitekim,bölgeyi çok iyi tan?yan 57.Tümen komutan? M.?efik Bey de hat?ralar?nda[22]Rum ve Ermeniler’in“Türkler’den çok fazla bir refah ve varl?k içinde ya?ad?klar?”n? uzun uzad?ya ifade etmektedir.Falih R?fk? Atay’?n mübadele ile“memleket ekonomisini kökleninden sökmü?tük”[23]ifadeleri az?nl?klar?n bölge sanayiindeki etkinliklerini, dolay?s?yla ekonomik ve sosyal durumlar?n? ortaya koymak bak?m?ndan önemli bir tespit olarak kar??m?za ç?k?yor.Bu gerçek, kendi din adamlar?nca da dile getirilmi?tir.Denizli Sanca?? Rum Havra Heyeti Metropolit Vekili Hristomos ile Denizli Sanca?? Ermeni Murahhas Vekili Papas Babkin’in 9 Temmuz 1919’da ?stanbul’da ?tilaf devletleri mümessillerine gönderdikleri telgrafta: “Alt?yüz seneden beri Osmanl? Hükümeti’nin zir-i idaresinde kemal-i refah ve saadetle imrac-? hayat ettikleri”nden bahsetmeleri[24]gerçe?i bütün ç?plakl??? ile ortaya koymaktad?r.
Fakat bütün bu gerçekler,onlar?n,i?gallerin ba?lamas?yla birlikte vatanda?? bulunduklar? devletine ve yüzy?llard?r içinde ya?ad?klar? Türkler’e kar?? aleyhte tutum ve davran?? içine girmelerine engel olamad?.?üphesiz,Mehmet ?efik’in de dedi?i gibi,Rum ve Ermeniler içinde“menfaatini tan?m??,Türklü?ün kadrini bilmi? onunla candan vatanda?l?k etmeyi takdir etmi? temiz ve aç?k yürekli insano?ullar?na tesadüf edilmiyor de?ildi”.[25]Fakat bu tür örnekler neredeyse yok denecek kadar azd?.
Mondros Mütarekesi’nin akabinde i?gallenin ba?lamas?yla birlikte,özellikle i?galci devletlerin tahrikiyle Anadolu’nun di?er yerlerinde oldu?u gibi,hemen bütün Bat? Anadolu’da Rum ve Ermeniler Türkler aleyhine tutum ve davran??lara sevkedildiler. Böyle bir yönlendirmede,?üphesiz i?galci devletlerin gizli servislerinin rolü önde geliyordu.Birkaç örnek vermek gerekirse; 1919 ?ubat’? ba??nda 5 ?ngiliz subay?ndan olu?an bir heyet,Bolu,Mudurnu,Göynük,Geyve ve civar?n? dola?t?lar.Sözkonusu heyetin yan?nda bir de Ermeni papaz vard?.Bu papaz ?ngiliz menfaatleri çerçevesinde yöredeki Ermeniler’e gerekli talimatlar? veriyordu.[26]?ngiliz General Milne ve Frans?z meslekta?? Rayovi 3 Aral?k 1919’da Bursa’ya geldiler.?ngiliz general ertesi gün ?ehirden ayr?ld?.Frans?z meslekta?? ise iki gün daha kald?.?ngilizler ?ehirdeki az?nl?klar? casusluk faaliyetlerinde kulland?lar.Hatta bu amaçla propaganda yapmalar? için 3 Ermeni’ye 6000 lira verdiler.[27]Büyük bir ihtimalle gizli servisin
adam? olan Yzb.Thomson incelemelerde bulunmak üzere,Nisan 1919’da Mudanya’ya gitti ve burada az?nl?klar?n temsilcileri ile görü?tü.[28]
Gayr-i müslim vatanda?lar? ifsat edici bu tür faaliyetler Anadolu’nun di?er yerlerinde oldu?u gibi,Bat? Cephesi m?nt?kas?nda da oldukça yo?un olup benzeri örneklere hemen her tarafta rastlan?yordu..Öte yandan terör örgütlerinin de tahriki küçümsenmeyecek boyutta idi.Bütün bunlara medeniyet dairesinin farkl?l???n?n insan psikolojisi üzerinde olu?turdu?u tabii etkilerin de eklenmesiyle,maalesef bölgedeki Rumlar’?n ve Ermeniler’in büyük bir k?sm? Milli Mücadele ba?lang?c?nda Türk devleti ve milleti aleyhindeki faaliyetlerin içinde bulunmaktan kendilerini al?koyamad?lar.
IV-M?LL? MÜCADELE KAR?ITI FAAL?YETLER ve ALINAN TEDB?RLER
Dü?man i?gallerinin ba?lamas?yla,i?gal olan ve i?gal tehlikesi bulunan yerlerde Rum ve Ermeniler,dü?man ordular?na tercümanl?k yapmaya ba?lad?lar.[29]?zmir’in i?galiyle Bat? Anadolu’nun hemen her taraf?nda olu?an milli galeyandan aç?ktan aç??a rahats?z olan baz? gayr-i müslim unsurlar,bu geli?meleri ?zmir’deki Yunan ve Rum mahfillerine rapor ediyorlard?. Mesela,Denizli’deki milli galeyan?n Rum ve Ermeniler taraf?ndan ayr?nt?l? bir ?ekilde ?zmir’deki i?galci güçlere rapor edilmesi üzerine,?zmir Rum gazeteleri,Denizli’deki Milli hareketin öncülerinden Müftü Ahmet Hulusi Efendi hakk?nda korkunç yaz?lar yazmaya ba?lad?lar.Buradaki az?nl?klar,neredeyse Yunan i?galini dört gözle beklemekte idiler ki,Yunan askerine ikram edilmek üzere kuzular dahi haz?rlad?lar,?ehrin giri?lerine zafer taklar? kurdular.[30]26 May?s 1919 Pazartesi günü sabah? 5. Yunan Alay? Manisa’ya girdi?inde,günlerdir haz?rl?k yapan Rum ve Ermeniler,sabah?n erken saatlerinde Metropolithaneye ilk defa Yunan bayra??n? diktiler.Yunan birliklerinin gelece?i bilindi?inden i?gal birliklerinin geçece?i yollar,bir nankörlük ve vefas?zl?k örne?i olarak ellerinde Yunan bayrakl? Rum ve Ermeniler’le dolu idi.Bu insanlar g?rtlaklar?n?n bütün kuvveti ile “zito”(ya?a)diyerek yunan askerlerini selamlad?lar.[31]??galden sonra da Manisa’da pek çok Rum ve Ermeni,i?gal ordusunun haber alma ve ara?t?rma i?lerinde aktif olarak görev ald?.Osmanl? Devleti’nin memuru olmas?na ra?men Rum as?ll? Miyo ve Olis bu tür faaliyetleri aç?ktan aç??a yapmaktan hiç çekinmiyordu.Rumlar’la birlikte çal??an Manisa ve civar?nda Ermeni komitac?lar?n?n ba?kan? olan Despot Triyadi ve Birinci Reislik görevini üstlenen karde?i Gabriel,Avukat Agop Ohanesyan’?n yaz?hanesini Komitenin toplant? yeri olarak kullan?rlard?.Yunan memur ve subaylar?n?n da kat?ld??? Türkler aleyhine konu?malar?n ve tahriklerin yap?ld??? bu yer,Ermeni ve Rumlar’la dolup ta?ard?,pekçok siyasi haber buradan yay?l?rd?.[32] ??gal alt?ndaki Manisa’da,silahlanan Rumlar’a ve Ermeniler’e kar?? silahs?z b?rak?lan Türkler kaç?r?l?yor ve öldürülüyorlard?.?ehir içinde dövme,hakaret,kol k?rmalar ise basit olaylar say?l?r olmu?tu.[33]Akhisar i?gal edildi?inde buradaki Rumlar ve Ermeniler hep birden Yunan lehine gösteriler yapt?lar.[34]
??gal edilen yerlerde Yunan lehine bu tür propagandalar olurken,henüz i?gale u?ramam?? yerlerde de Rumlar’?n ve Ermeniler’in ço?u,bulunduklar? yerin Yunanlarca i?gal edilmesi için ellerinden geleni yap?yorlard?.Mesela,Ödemi?’te i?galden önce 28 May?s 1919 günü Rum ve Ermeni cemaati aralar?nda seçtikleri 10 ki?ilik bir heyetle Kaymakam’a giderek,asayi?sizlik bahanesiyle Yunan’? Ödemi?’e davet ettirmek niyetlerini aç?kça ortaya koydular.[35]Daha ?zmir’in i?galinden iki gün sonra Ayd?n’?n zengin Rumlar’?,?zmir’e gidip Yunan askerlerini Ayd?n’a davet ettiler.[36]Bu ve benzeri örneklere,i?gal bölgeleri ve i?gal tehlikesi olan hemen her tarafta rastlan?yordu.Ayd?n vilayeti ve ba?l? sancaklar ile di?er kom?u sancaklardaki geli?meleri yak?ndan mü?ahede eden Celal Bey(Bayar):“her tarafta Rumlar ve Ermeniler göze çarpmaktad?r.Bunlar dört gözle bekledikleri Yunan i?gal kuvvetlerini kar??lamak için ipek Yunan bayraklar? haz?rlamaktad?rlar”sözleriyle bölgedeki Rumlar?n ve Ermeniler’in esas niyetlenini gözler önüne sermi? bulunuyordu.Ermeni az?nl?k bir taraftan Rumlar’la i?birli?i içinde Yunan kuvvetlerine sempati duyarken bir taraftan da Ermeni terör örgütlerine deste?e aç?k oldu?unu gösteriyordu.11 Ekim 1920’de Denizli’nin Ermeni mahallesi sakinlerinden Ermeni Hac? Sarkis’in evinde yap?lan aramada 2 adet Ermeni bayra??na rastlanmas?[37]Ermeni meselesinin tahrik edildi?i bu günlerde Denizli’deki Ermeniler’in de bo? durmad???na dair bir i?aret idi.
Güneybat? Anadolu’da genel tablo bu iken Bat? Anadolu’nun kuzeyinde de durum bundan farkl? de?ildi.Bursa’da,Erzurum’dan gelen Ermeniler’le,Trabzon’dan gelen Pontusçu Rumlar,yerli Rumlar’la ve Ermeniler’le birlikte sald?rgan tutumlar?yla Türkler’i tahrik ediyorlard?.[38]?üphesiz bu unsurlar dü?man lehine istihbarattan da geri kalm?yorlard?.30 Haziran 1920’de Bal?kesir i?gale ba?lan?nca ?ehirdeki Rumlar ve Ermeniler iki?er ki?ilik devriyeler halinde Yunanlar’a destek verdiler.[39]Ertu?rul Grubu Komutan? Miralay Kaz?m’?n(Özalp)raporlar?nda bölgedeki Ermeniler’in ve Rumlar’?n Yunan kuvvetlerine rehberlik ve istihbarat çal??malar?ndan s?k s?k yak?nd???n? görüyoruz.Mesela,26 Temmuz 1920 tarihli bir harp raporundan,Sülüsderbent üzerinden gelecek Yunan taburuna rehberlik edecek olan 10 silahl? Ermeni’nin Marmarac?k köyünde yakaland???n? anl?yoruz.[40] Adapazar? m?nt?kas?nda da Yunan’a k?lavuzluk örneklerine çok rastlan?yordu.Nitekim,31 A?ustos 1920’de Adapazar? yöresinde 24. Tümen kuvvetleri taraf?ndan, Yunanlar’a klavuzluk eden bir yerli Ermeni ölü olarak ele geçirilmi?ti.[41]
Ancak s?n?rl? say?da verdi?imiz bütün bu örneklerden aç?kça anla??laca?? üzere,bölgedeki Rumlar’?n ve Ermeniler’in ço?unlu?u adeta bir kader birli?i içinde Yunan i?gallerinin ba?lamas?ndan önce ve i?galler s?ras?nda dü?man lehine propaganda ve klavuzluk yapmaktan kaç?nmam??lar,hatta f?rsat bulan baz? Ermeniler bir taraftan Yunan’a alk?? tutarken bir taraftan da o zamanlar Türkiye’nin ba??n? a?r?tmakta olan siyasi Ermeni meselesi ve terör örgütlerinin yan?nda olduklar? mesaj?n? vermi?lerdir.
Milli Mücadele s?ras?nda Rumlar’?n ve Ermeniler’in tutum ve davran??lar?n?n bunlarla s?n?rl? olmad???n?,Türkler aleyhine silahl? mücadele içinde de bulunduklar?n? görüyoruz.
Daha Yunan’?n ?zmir’e ç?k???n? takip eden günlerde cephe m?nt?kas?nda ve hatta cephe gerisinde pek çok Rum ve Ermeni Yunan ordusuna kat?l?p as?rlard?r kom?usu olarak ya?ad??? Türkler’e kar?? silahl? eylemlere girmekten kaç?nmad?.Bu konuda,gayr-i müslim nüfusunun bulundu?u hemen bütün bölgelerden,ilgili komutanl?klara ve Harbiye Nezareti’ne çok say?da bilgi ve raporlar gönderildi?ini biliyoruz.Mesela,Burdur Askerlik ?b.B?k.Miralay ?smail Hakk? Bey’in,Haziran(1919)ay? boyunca 57.Tümen Komutan? ve Harbiye Nezareti’ne gönderdi?i raporlardan Burdur ve havalisinden pek çok Rum’un ve Ermeni’nin Yunan ordusuna kat?lmak üzere çe?itli yol ve metodlarla ?zmir’e gittiklerini anl?yoruz.[42]Bunlardan bir grup 200 civar?nda Rum gönüllü Yunan’a kat?lmak üzere 7 Haziran’da trenle ?zmir’e giderken yolda yakalanm??lard?.[43]Harbiye Nezareti bu konuda baz? tedbirler alm?? ve 5 Ocak 1920’da Dahiliye Nezareti’ne gönderdi?i yaz?da mülki idarecilerin de az?nl?klar?n bu tür faaliyetleri kar??s?nda müteyakk?z olmalar?n? istemi?se de[44]Rum ve Ermeniler’in Yunan ordusuna kat?lmalar?n?n tam manas?yla önüne geçilemedi.Hatta Türk kuvvetleri kar??s?nda cephelerde ço?unlu?u gönüllü Rumlar’dan ve Ermeniler’den olu?an birlikler görülmeye ba?land?. Mesela,22 Nisan 1921 günü Denizli’nin bat?s?nda Yeniköy istikametinden sald?r?ya geçen top ve makinal? tüfenkle mücehhez dü?man kuvvetinin hemen hepsini bu gönüllü Rumlar ve Ermeniler olu?turuyordu.Mevcudu 1000 civar?nda olan bu kuvvet,Kuva-y? Milliye’ye taarruz etmi?,ancak 8 ölü ve 6 yaral? b?rakarak geri çekilmek zorunda kalm??t?.[45]Bu tür örneklere Bat? Cephesi’nin hemen her taraf?nda rastlan?yordu.Ertu?rul Grup Komutan? Kaz?m Bey de m?nt?kas?nda benzeri örneklere çok rastlam??t?.Nitekim bir raporunda yazd???na göre;?zmit civar?nda Bahçecik güneyinde Yeniköy hatt?nda tahkimat yapan 1500 civar?ndaki dü?man kuvvetinde çok say?da Yerli Rum ve Ermeni bulunuyordu.[46]
Bu ?ekilde bir taraftan nizami Yunan ordusuna kat?larak Türkler’e kar?? sava?an Osmanl? vatanda?? Rumlara ve Ermenilere çok rastlan?rken,bir taraftan da i?gal olan veya i?gal tehdidi alt?nda bulunan yerlerde i?galcilerle i?birli?i içinde Türkler’e yönelik katliam ve Türk kuvvetlerinin hareket kabiliyetini s?n?rlamay? amaçlayan Ermeni ve Rum çete faaliyetlerine de
s?kça tesadüf ediliyordu.Baz? örnekler vermek istiyoruz;
Menemen’in Yanya köyünde,halk? camiye doldurup bir köylüyü öldürüp daha sonra çe?itli darplar yap?p 4000 liralar?n? gaspeden çete Rumlar’dan ve Ermeniler’den ba?kas? de?ildi.[47]
??gal alt?ndaki Manisa’da i?galci Jandarma bölük komutan? ?ehirde Türkler’i yok etmek amac?yla katliamlar tertip ederken, onun en büyük yard?mc?s? emri alt?ndaki Rum ve Ermeni çeteleri idi.[48]Bunun gibi hemen bütün i?gal alt?ndaki ?ehirlerde pek çok Osmanl? vatanda?? Rum ve Ermeni i?galcilerin yan?nda yer ald?.Mesela,Bursa’da yerli Rumlar’?n ve Ermeniler’in Türkler’e kar?? katliamlar? öyle korkunç boyutlara geldi ki,halk daha güvenli bölgelere göç etmek zorunda kald?.[49]
Bursa ve Kocaeli yöresinde i?galcilerle birlikte Rum Ermeni e?k?ya faaliyetleri çok yo?unla?t?.Mesela,tamamen Ermeniler’den olu?an bir çete 24 A?ustos’ta(1920)Karsak bo?az?nda 20 Türk’ü ?ehit etti.27/28 A?ustos günü Ermeni-Rum ve asilerle milli kuvvetler aras?nda dört saat süren ?iddetli çarp??ma oldu.8 Eylül’de Daml?ca ve Yeni?ehir kazalar?na ba?l? Bay?r köyleri Ermeni çeteleri taraf?ndan bas?larak kamilen katliam,e?ya ve hayvanlar? ya?ma edildi.Yalova havalisinde Rum ve Ermeni çeteleri katliam ve ya?malar?n? art?rd?lar,bölgedeki zeytinleri zorla toplad?lar.Yunan askerleriyle birlik olan bu çeteler, köylerdeki Türk k?zlar?na da tecavüz ettiler.Adapazar? civar?nda da Rum ve Ermeniler’den olu?an çeteler katliamlar?n? sürdürüyorlard?.Kap?da?? yar?madas?nda bulunan Rumlar’dan ve Ermeni e?kiyas? bölgedeki Türk köylerini basmakta ve katliam yapmaktayd?.[50]12 Ekim 1920’de Ermeni Kirkor çetesi bir miktar Yunan askeriyle birlikte Adapazar?’n?n Kuruçe?me köyünü bast?,baz? kad?nlar?n ?rz?na tecavüz ettikten sonra çekilirken köyün tümü ate?e verildi.[51]
Karamürsel civar?nda Rodl?ca(?)köyü ile buna civar onbir ?slam köyü yerli Ermeniler taraf?ndan tamamen ya?ma edilmi? ve bu havalide ancak birkaç hane bu tecavüzden masun kalabilmi?ti.[52]1921 Mart? son haftas?nda Adapazar?’n?n Kiriscezir,Güne?ler, Da?dibi,Kömürlük,Göktepe,Karaabdiler ve civar köylerde tamamen Rumlar’dan ve Ermeniler’den olu?an çeteler katliam yapt?lar, soygun yap?p pekçok yeri ate?e verdiler.[53]
Rahmi Apak,?zmit ve civar?ndaki Ermeni ve Rum çetelerinin Türkler’e yönelik katliam ve soygunculuklar?n?,Anadolu istiklal mücadelesinde ba?l?ba??na incelenmesi gereken bir konu olarak görür.Onun ifadelerinden anlad???m?za göre,yukar?daki baz? örneklenin ötesinde s?rf 1921 Haziran?’n?n son haftas?nda yerli Ermeni ve Rumlar taraf?ndan bu bölgede Türkler’e kar?? akla hayale gelmeyecek katliam ve sald?r?lar olmu?tu.Mesela,23 Haziran 1921‘de Ermeni,Rum ve Abaza çeteleri ?zmit’in yaln?zca Ba?çe?me mahallesinde 18 Türk’ü katletmi?lerdi.24-25-26 Haziran’da gece gündüz sald?r?lar devam etmi?tir.Apak,olaylar?n
vehametinin boyutunu dile getirme aç?s?ndan,olaylara ?ahit olan Frans?z subay?n?n bile bu insanl?k dram? kar??s?nda gözya?lar?n? tutamad???n?,defalarca a?lad???n?[54]ifade etmektedir.
As?m Us da hat?ralar?nda;Silahlar ve bombalarla mücehhez Rumlar’?n ve Ermeniler’in bütün me?guliyetleninin Türkler üzerinde zulüm ve i?kencenin her çe?idini tatbik etmek ve soygunculuk etmek oldu?unu[55]belirtmektedir.
Buraya kadar verilen örneklerden de anla??laca?? üzere,Mondros Mütarekesi sonras? özellikle Yunan i?gallerinin ba?lamas?yla, baz? istisnalar? olmakla birlikte,ço?u Rumlar’?n ve Ermeniler’in tutumlar?n?n;dü?man lehine istihbarat ve klavuzluk yapmak, dü?man lehine propaganda yapmak,Türkler’e yönelik katliamlara giri?mek,tazyik ve tahkir etmek ve Yunan i?gal ordusuna iltihak ve çete faaliyetleriyle silahl? propaganda yapmak ?eklinde yo?unla?t???n? söyleyebiliriz.
?üphesiz,i?gallerin ba??ndan itibaren baz? Rumlar’?n ve Ermeniler’in dü?man lehine ve Kuva-y? Milliye aleyhinde faaliyetleri görülmeye ba?lad??? zamandan itibaren bölgedeki mülki ve askeri sorumlular kendilerince baz? tedbirler almaya çal??t?lar. Ancak i?gallerin yay?lmas?yla birlikte yukar?da da baz? örneklerini verdi?imiz üzere,Rum ve Ermeniler’in aleyhte davran??lar? kontrol edilemez bir hal almaya ba?lad?.Bu durum kar??s?nda Türk makamlar? hakl? olarak baz? köklü tedbirlere ba?vurmak zorunda kald?lar.Bu tedbirlerin en sa?l?kl? olan?,harp m?nt?kas?nda veya bu bölgelere yak?n olan yerlerdeki Rumlar’?n ve Ermeniler’in cephe haricindeki bölgelere gönderilmeleri idi.Böyle bir tedbiri gerekli hatta zorunlu görenlerin ba??nda, geli?melerin bizzat içinde bulunan 57.Tümen Komutan? ?efik Bey geliyordu.O bu konuda,Yunanlar’?n Rumlar’? ve Ermeniler’i gönüllü kaydetmeleri ve bunun vahim sonuçlar?n? önlemek için“bizim gerilere çekilmemiz icap ettirdi?i takdirde,içinden çekilece?imiz yerlerin bütün Rum halk?n? da Denizli ve daha gerilere çektirmeye karar verdim”[56]diyor.?üphesiz M.?efik’in kendine göre gerekçeler bulmas?na da asl?nda gerek yoktu.Çünkü her tarafta görülen mevcut durum yukar?da da baz? örneklerini verdi?imiz üzere,pek çok Rum’un ve Ermeni’nin esas niyetlerini gözler önüne seriyordu.Üstelik bu insanlar halen Osmanl? Devleti’nin de vatanda?? bulunuyorlard?.Dü?man yerli i?birlikçilerden ald??? destekle de i?gal sahalar?n? gittikçe geni?letiyordu.Böyle bir tablo kar??s?nda Türkler aç?s?ndan iki ihtimal vard?:ya i?gallere kar?? Anadolu’da tutunmak,daha do?rusu“ya?amak”için mücadele verilecek ya da hür ve insanca ya?amak hakk?ndan vazgeçilerek bir teslimiyet içine girilecekti. ?üphesiz Türk milleti,tercihini Anadolu’da hür ve insanca ya?ama yönünde ortaya koydu.Zaten,Milli Mücadele’nin amaç ve hedefinin ifade edildi?i Misak-? Milli belgesinin ruhu da bu tercihin formüle edilmesinden ve bu yönde milli iradenin tecellisinden ba?ka bir ?ey de?ildi.Dolay?s?yla al?nan tedbirleri de bu çerçevede de?erlendirmek laz?md?r.Zaten bölgedeki di?er komutanlar da ba?ka çare bulamam??lard?.Üstelik o günlerin ola?anüstü ?artlar?nda ayn? zamanda dü?man emellerine alet olmak istemeyen Rumlar’?n ve Ermeniler’in can güvenli?i de ciddi bir problem idi.
Neticede 28 Haziran’da Ayd?n’?n ilk istirdad?n? müteakiben bu bölgedeki baz? Rumlar,57.Tümen Komutan?’n?n ifadesiyle “istirahatlar? ve ia?eleri temin edilmek üzere”daha iç k?s?mlara nakledildiler.Bu nakil s?ras?nda keyfi uygulamalar? önlemek için çok titiz davran?l?yordu.Çünkü,i?gal sahalar?n? geni?letmek için bahane arayan,bir ba?ka ifade ile emperyalist emelleri u?runa öküz alt?nda buza?? arayan bir itilaf zihniyeti vard?.Bu yüzden Harbiye Nezareti çok endi?eliydi.Hatta,Harbiye Naz?r? Cemal Pa?a,10 Kas?m 1919 tarihinde 12.Kolordu Komutan?’na gönderdi?i telgrafta,az?nl?klara kar?? bir harekete geçilmesinin, dü?manlar?n i?gal alan?n? geni?letmesine sebep olaca??na de?indikten sonra,“böyle bir halin de?il yaln?z fi’len vuküuna, hatta tehdit ve dedikodu tarz?nda ?uyüata bile meydan olmamas?”[57]yönünde endi?elerini bildirdi.
Cephe harekat?n?n yo?unla?t??? günlerde,baz? Rumlar’?n ve Ermeniler’in dü?man lehine önü al?namaz tutum ve davran??lar? ve baz?lar?n?n da can güvenli?i meselesi bu yönde al?nan tedbirlerin geni?letilmesi zaruretini do?urdu.Bat? Cephesi Komutan? Ali Fuad Pa?a 1 Eylül 1920’de Ba?ta BMM Ba?kanl???,Genel Kurmay,Dahiliye,Milli Müdafaa Vekaletleri olmak üzere ilgili mutasarr?fl?klara gönderdi?i harp telgraf?nda,Bat? Cephesi m?nt?kas?ndaki Rum ve Ermeniler’in tutum ve davran??lar? ve al?nmas? gereken tedbirleri bildirmi?tir;Telgraf özetle ?öyle idi:
“1-Vatan?n saadet ve felaketinde insanl?k nokta-i nazar?ndan dahi kader ortakl???na mecbur bulunan Ermeni ve Rum vatanda?lar?m?z,üzüntüyle belirtmek gerekir ki,casusluk ve her çe?it ihanet gibi,memleketin savunmas?n? zay?flatacak hareketlerden geri durmad?lar.Binaenaleyh,Müslümanl??a has olan rahm ve ?efkate art?k takat b?rakmad?lar.2-Bu durum kar??s?nda Anadolu’nun hakl? galeyan?n? durduracak tek çare Hristiyan vatanda?lar?m?z? s?rf insani bir his sebebiyle koruma alt?na almak,bunun için de a?a??daki tedbirleri almak ve uygulamak laz?md?r.Binaenaleyh,bu emri alan mülki makamlar, askeriyenin de her hususta yard?mlar?n? alarak,icraata ba?lamal?d?rlar.Garp Cephesi m?nt?kas? say?lan Geyve,Bilecik,Bolu, Eski?ehir,Kütahya,Afyonkarahisar,Denizli,Isparta.,Burdur livalar? dahilinde bulunan Rum ve Ermeni unsurlar?na mensup 20-40 ya? aras? olan erkekler istisnas?z cephe m?nt?kas? d???na ç?kar?lacaklard?r.Bunlardan hareket edemeyecek derecede sakat ve hasta olanlar istisna edilecektir.Sevk edilenlerin,yolculuk s?ras?nda ve vard?klar? ikamet yerlerinde can,mal ve ?rz güvenlikleri sa?lanacak,bu i?te mahalli hükümetler ve korumalar?na verilecek jandarmalar kesinlikle sorumludurlar.Bu emre uymayan her kim olursa olsun,suçunun derecesine göre,kanunun alt?nda a??r cezaya çarpt?r?l?r.Cana ve ?rza kastedenler idam olunur...”6 maddelik olan bu telgraf?n di?er maddelerinde sevk yerleri belirtilmi?tir.[58]
Bu anlay?? çerçevesinde cephe m?nt?kas?ndan daha iç k?s?mlara nakiller yap?lm??t?r.[59]Bu tedbirlere ra?men bile,baz? Rumlar’?n ve Ermeniler’in gittikleri yerlerden k?yafet de?i?tirerek Yunan ordusuna kat?lmak üzere Antalya yoluyla ?zmir’e kaçmaya te?ebbüs etmeleri ve hatta kaçmalar?,[60]Türk makamlar?n?n endi?elerinde ne kadar hakl? oldu?unu gözler önüne seriyordu.
Bir taraftan dü?man ordusu,di?er taraftan o zamana kadar vatanda?? olarak ya?ayagelen baz? Rumlar’?n ve Ermeniler’in ihanetiyle mücadele içinde olmak mecburiyetinde kalan Türk milleti için Sakarya Zaferi,ümitli günlerin ba?lang?c? oldu. Sakarya’dan sonra yönünü bat?ya dönen Yunan kuvvetleri 26 A?ustos 1922’de ba?lat?lan Büyük Taarruz kar??s?nda panik halinde kaçmaya ba?lam??lard?.??te bu geri çekili? ve kaç?? sürecinde,o zamana kadar Türkler aleyhine yapt?klar?n?n bedelini ödeme korkusu ve tela??na dü?en i?birlikçi Rumlar ve Ermeniler,suçluluk duygusu içinde Yunan kuvvetleriyle birlikte apar topar kaçmaya ba?lad?lar.?üphesiz“kurunun yan?nda ya? da yanar”misali,az say?da da olsa Türkler aleyhine tav?r almam??,hatta bir vatanda? sorumlulu?u içinde bulunmu? Rumlar ve Ermeniler de bu geri çekili?te kendilerini dinda?lar?ndan ay?rt edemediler. Belki,böyle bir ?anslar? da yoktu.Çünkü,Yunan kuvvetleri gerekirse zor kullanarak çekildikleri yerlerdeki Rumlar’? ve Ermeniler’i beraberinde götürüyorlard?.Ama ne ac?d?r ki,bu çekili? sürecinde bile,bo?alt?lan ?ehirleri yakmak ve tahrip etmek i?inde daha ziyade Rum ve Ermeni çetelerinin ön planda yer ald?klar? gerçe?iyle kar??la??yoruz.
27 A?ustos 1922 tarihinde Yunanlar Afyon’u terk ettiklerinde bu bölgeyi yak?p y?km??lar,E?ret,Dö?er ve civar?ndaki pek çok köy katliama ve feci ?ekilde utand?r?c? tecavüzlere maruz kalm??t?.Bunlar? yapan Yunan askeri içinde Ermeni gönüllüleri maalesef ba?? çekiyordu.[61]
Yunanlar U?ak’tan çekilme haz?rl??? yaparken 30 A?ustos’ta Rum ve Ermeni mahalleleri bo?alt?ld? ve arkas?ndan ?ehir ate?e verildi.[62]Yunan Yüksek Komiseri’nin U?ak’taki yard?mc?s? Kiryakidis’in kenti yakmak için Rumlar’dan ve Ermeniler’den kurdu?u kundaklama ve imha ekiplerinin[63]marifetiyle U?ak ve ovadaki hemen bütün köyler alevler içinde kald?.Ayn? ?ekilde 1 Eylül’de E?me de yak?ld?.Ertesi gün kasabaya bir saat mesafede Kale denilen yere s???nan halk,yeniden Yunanl?lar’dan ve Ermeniler’den olu?an süvarilerle ku?at?ld?.Ancak U?ak taraf?ndan gelen Türk topçusunun sesleriyle dü?man kaç?nca,buradaki halk,katliamdan kurtuldu.[64]Yunan kuvvetlerinin çekildi?i hemen her yerde Özellikle Ermeniler’in ve Rumlar’?n marifetiyle ?ehirler ate?e veriliyordu.Ala?ehir’de de ?ehrin yak?lmas?nda Rumlar ve Ermeniler görev ald?lar.4 Eylül sabah? yerli Rumlar’dan Diyamondopulos ve arkada?lar? ile Ermeniler’in içinde bulundu?u ve yol gösterdi?i yang?n taburu[65]?ehri bir kül y??ln? haline getirdi.Ayn? gün Turgutlu da ate?e verilmi?ti.Burada da Tahrip Taburlar?,yerli Rumlar ve Ermeniler ile ba??bozuk askerler,üç koldan mal,can ve ?rza sald?r?ya ba?lad?lar.[68]Manisa’da da büyük bir tela? vard?.Bir taraftan ?ehrin yak?laca?? söylentileri,di?er taraftan Yunanlar’la i?birli?i yapm?? baz? mülki ve mahalli yöneticilerin ?zmir’e giderek ?ehri terk etmeleri sonucu yasal otoritenin zaafa u?ramas?ndan dolay? Rum ve Ermeni çeteleri yine faaliyete geçmi?ler,ya?ma,?rza geçme ve öldürme olaylar? ço?alm??t?.?ehirleri yakmak ve tahrip etmek için kurulan Tahrip/Yang?n Müfrezeleri’nin (Taburlar?n?n)3000 ki?ilik bir kuvvet oldu?u tahmin edilmektedir.Bu 3000 ki?ilik kuvvet Manisa’y? yak?p,y?k?p insanlar? katledecekti.Bu taburun hemen tamam? yerli Rumlar’dan ve Ermeniler’den ve özellikle Türkler’e kar?? kin duyan Çukuroval? Ermeniler’den kurulmu?tu.As?m Us,bu birliklerin Yunan ordular?n?n Anadolu’yu bo?altmalar? ihtimaline binaen buralar? savunmak amac?yla bir y?l kadar önce kurulan“Yunan Milli Savunma Çete te?kilat?”içinde dü?ünülmesi gerekti?ini söylüyor.[67]Bir ba?ka ifade ile Osmanl? vatanda?? baz? Rumlar ve Ermeniler,Yunan makamlar?nca Türkler’e kar?? kurulmu? resmi çete te?kilat? içinde yer alm?? bulunuyorlard?.
K?saca belirtmek gerekirse,Afyon’dan ba?layan çekili? sürecinde;hemen pek çok ?ehir Afyon,U?ak,E?me,Ayd?n,Söke,Nazilli, Ala?ehir,Gördes,Turgutlu,Manisa ate?e verilmi? ve ço?u kül y???n? haline gelmi?ti.Ayd?n vilayetinde 8000 evden üç ev, Manisa’da 17000 evden ancak %10’u kurtulabilmi?ti.Bu korkunç tablonun olu?mas?nda Tahrip Taburlar?’n?n rolü çok büyüktü ve bu taburlar?n hemen tamam? Ermeni ve Rum gönüllülerden olu?mu?tu.[68]
Anadolu’da Yunan maceras?n?n sonuna yakla??l?yordu.Türk kuvvetleri ?zmir’e girmeden önce di?er yerlerde oldu?u gibi,?zmir’in pek çok yerinde alevler yükselmeye ba?lad?.Ama esas tahrip 13 Eylül günü ba?layan ve 3 gün süren Büyük Yang?n’la olmu?tur.Bu yang?n?n kimler taraf?ndan ç?kar?ld??? konusunda muhtelif iddialar ortaya at?lm??t?r.Bunlar aras?nda yang?n? Türkler’in ç?kard???na dair iddialar bile bulunmakta idi.Bu yang?nla ilgili haz?rlanan raporlar ve yap?lan ara?t?rmalarda ise ?üpheler daha çok Ermeniler üzerinde toplanmaktad?r.
Konu ile ilgili baz? yay?nlarda;“baz? Ermeniler’in,istirdattan önce"?zmir’i Türklere teslim etmeyece?iz"yolunda söyledikleri sözler ile istirdattan önce Türkler’e yapt?klar? zulümler ve yang?n?n Ermeni mahallesinden ç?km?? olmas? ile yang?n s?ras?nda baz? Ermeniler’in menfi davran??lar?ndan”hareketle,yang?n?n kas?tl? olarak Ermeniler taraf?ndan ç?kar?ld??? ihtimalinin yüksek oldu?undan bahsedilmektedir.[69]Ancak,yukar?dan beri örneklerle verilen geli?meler ve Yunan’?n çekildi?i yerlerin yak?lmas?nda Ermeniler’in aktif rolü hat?rlanacak olursa,yukar?daki“ihtimal”in“gerçek”yönünde ortadan kalkt???n? söyleyebilecek durumday?z.
Sonuç olarak k?saca belirtmek gerekirse,Mondros Mütarekesi’yle ba?layan i?galler ve Yunan’?n“Küçük Asya”maceras? 9 Eylül’de hezimetle sona ermi? oldu.Asl?nda,“?ark Meselesi”heveslilerinin,Atatürk’ün deyimiyle“müstevlilerin”ba?latt??? bu macera içinde kendisine rol verilen,as?rlard?r Osmanl?-Türk idaresinde refah ve huzur içinde ya?ayagelen Rumlar ve Ermeniler, sonunda kendilerine ancak“rol verildi?i”ni farkettiler mi bilmiyoruz ama,kesin bilinen bir ?ey varsa o da,“emperyalizmin kendi menfaati için ne pahas?na olursa olsun di?er toplumlar ve insanlar aras?ndaki mevcut huzur ve bar??? bozabilece?i” gerçe?idir.Bu gerçek o zaman da geçerli idi,bu gün de geçerlidir.
*Selçuk Üniversitesi E?itim Fakültesi Tarih E?itimi Anabilim Dal? Ba?kan?,Konya.
[1]Do?an Avc?o?lu,Milli Kurtulu? Tarihi,Üçüncü bask?,C.3,?stanbul 1978,s.1165
[2]Bat? Anadolu’dan Adana ve havalisine gizli yollardan Ermeni göçü oluyordu(ATASE Ara?ivi,Klasör:307,Dosya:34,Fihrist:177; Tayyib Gökbilgin,Milli Mücadele Ba?larken,C.2,Ankara 1959,s.100).Bursa’da Van Ta?nak komitesiyle i?birli?i halinde Ermeni terörist unsurlar?n varl??? bilinmekte idi.Van’a gitmekte iken yakalanan bir Ermeni’nin ceketinin astar? içine dikilmi? ve Minaryan adl? bir Ermeni terörist taraf?ndan Van Ta?nak Komitesine hitaben Ermenice yaz?lm?? mektupta;Bursa’daki“Ermeni çete reislerinden ?ekyaper”den bahsetmesi 1915 y?l?n?n ba??nda Ermeni Terör örgütlerinin Bursa ve civar?nda da organize oldu?unu gösteriyor(Harp Tarihi Vesikalar? Dergisi,Belge no: 1903)
[3]Bu bilgiler Kemal H.Karpat,Ottoman Population 1830-1914,London 1985,esas al?narak ç?kar?lm??t?r.Ayr?nt?l? bilgi için bu esere bak?labilir.
[4]M.?efik(Aker),?stiklal Harbinde 57.Tümen ve Ayd?n Milli Cidali,C.I,?stanbul 1937,s.8
[5]?efik Bey’in verdi?i bu listede lsparta’da Ermeni nüfusu görünmüyor,ancak Milli Mücadele y?llar?nda ve daha önceleri lsparta’da Ermeniler vard?.Hatta,lsparta’n?n bir mahallesinin ad? da Ermeniyan mahallesidir.
[6]ATASE Ar?ivi,Klasör:243,Dosya:16,Fihrist:88;Klasör:402,Dosya:6,Fihrist:33;Nuri Köstüklü,Milli Mücadelede Denizli Isparta ve Burdur Sancaklar?,Kültür Bakanl??? yay.,Ankara 1990,s.207
[7]Yukar?dan beri verdi?imiz nüfus bilgilerinde Yahudi vd. gayr-i müslim unsurlar listede ayr? olarak gösterilmemi? ancak toplam nüfusa dahil edilmi?tir.
[8]Bu rakamlar? tart??mas?z kesin rakamlar olarak almak bizi yan?ltabilir.Çünkü de?erlendirmemiz içinde resmi say?mlardan öte bölgedeki idarecilerin yaz??malar?nda geçen genel mahiyetteki rakamlar da dikkate al?nd???ndan,sözkonusu de?erlerde belki çok küçük oranda yan?lma pay?n?n olmas? muhtemeldir.Kald? ki,sancaklara göre tespit edilen nüfus bilgilerinin hepsi ayn? y?la (1914’e)ait olmay?p 1918-1919(Burdur’da oldu?u gibi)bilgileri de ayn? de?erlendirmeye al?nm??t?r.
[9]Bu konuda mukayese için Bkz.,Karpat,a.g.e.;Ali Güler,XX.Yüzy?l Ba?lar?n?n Askeri ve Stratejik Dengeleri ?çinde Türkiye’de Gayri Müslimler,ATASE yay.,Ankara,1996,s.85-88,189-193.
[10]H.1326 Ayd?n Vilayeti salnamesi,?stanbul,s.508.
[11]H.1332 Konya Vilayeti Salnamesi,?stanbul 1332,s.158.
[12]Ara?t?rma alan?m?za giren di?er sancaklar?n idare meclislerinin üyeleri hakk?nda,vilayet salnamelerinden ayr?nt?l? bilgi edinilebilir.
[13]Bilindi?i üzere,Meclis-i Mebusan’da çok say?da gayr-i müslim milletvekili vard?.
[14]Köstüklü,a.g.e.,s.208
[15]Bu konuda baz? Yunan yazarlar?n gözlemleri hakk?nda ayr?nt?l? bilgi için bkz.,Güler,a.g.e.,s.101-102.
[16]Dimitri Kitsikis,Yunan Propagandas?(?stanbul,yay?n tarihi yok),s.206
[17]Fahrettin Altay,On Y?l Sava? 1912-1922 ve Sonras?,(?stanbul 1970),s.254
[18]ATASE Ar?ivi,Klasör:34,Dosya:132,Fihrist:18
[19]Güler,a.g.e.,s.104
[20]Zafer Toprak,“II.Me?rutiyet ve Osmanl? Sanayii”,Tanzimat’tan Cumhuriyete Türkiye Ansiklopedisi,C.V,s.1356
[21]Güler,a.g.e.,s.104.
[22]M.?efik,a.g.e.,C.I,s.9-10.
[23]F.R?fk? Atay,Çankaya,?stanbul 1980,s.450
[24]ATASE Ar?ivi,Klasör:89,Dosya:326,Fihrist:27
[25]M.?efik,a.g.e.,C.1,s.10
[26]Rahmi Apak,Garp Cephesi Nas?l Kuruldu,Türk Tarih Kurumu yay.,Ankara 1990,s.140-141.
[27]TTK Ar?ivi,Bekir Sami dosyas?,2.Defter,14 Kas?m 1919’dan nakleden,Mehmet Kaya,Bursa’n?n Sosyal ve Ekonomik durumu(1918- 1950),(yay?nlanmam?? doktora tezi,Ege Üniv.Sos.Bilm.Ens.1999,s.100
[28]Kaya,a.g.t.,s.99.
[29]ATASE Ar?ivi,Klasör:401,Dosya:4,Fihrist:160
[30]M.Akif Tütenk,Milli Mücadelede Denizli,?zmir 1949,s.15.
[31]H.Nusret Köklü,Manisa i?galden Kurtulu?a,?zmir 1998,s.45
[32]Teoman Ergül,Kurtulu? Sava??nda Manisa(1919-1922),Manisa Kültür Sanat Kurumu yay.,?zmir 1991,s.192;Köklü,a.g.e.,s.72.
[33]Ergül,a.g.e.,s.198.
[34]Celal Bayar,Ben De Yazd?m,C.6,?stanbul 1968,s.1892.
[35]Bayar,a.g.e.,C.6,s.1898.
[36]Asaf Gökbel,Milli Mücadelede Ayd?n,Ayd?n 1964,s.114;Yunan’? davet edenlerin ba??nda bulunan zengin fabrikatör Teohari Yorgiyadis,Ayd?n’?n ilk istirdad?nda bu davran???n?n bedelini hayat?yla ödedi.(Avc?o?lu,a.g.e.,C.3,s.1252)
[37]ATASE Ar?ivi,Klasör:790,Dosya:21,Fihrist:100
[38]Mümtaz ?ükrü E?ilmez,Milli Mücadelede Bursa,?stanbul 1981,s.188.
[39]Mücteba ?lgurel,Milli Mücadelede Bal?kesir Kongreleri,?stanbul 1999,s.253,dipnot,119.
[40]Kaz?m Özalp,Milli Mücadele I(1919-1922),Ankara,1985,s.152.
[41]Sofuo?lu,a.g.e.,s.426.
[42]Bu konuda bkz.,ATASE Ar?ivi,Klasör:75,Dosya:281,Fihrist:60,60-1,60-2,Klasör:401,Dosya:4,Fihrist:72,198;ayr?ca Köstüklü, a.g.e.,s.211-212.
[43]ATASE Ar?ivi,Klasör:75,Dosya:281,Fihrist:60-1
[44]ATASE Ar?ivi,Klasör:116,Dosya:419,Fihrist:5-1,5-2.
[45]ATASE Ar?ivi,Klasör:578,Dosya:82,Fihrist:113.
[46]Özalp,a.g.e.,s.160.
[47]Anadolu’da Yunan Zulüm ve Vah?eti,Matbuat ve ?stihbarat Matbaas?,Ankara 1338,s.174.
[48]Köklü,a.g.e.,s.73
[49]Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi,Bab-? Ali Evrak Odas?,umumi no:348.223,18 Temmuz 1920.
[50]Sofuo?lu,a.g.e.,s.403-404.
[51]Talat Yalazan,Türkiye’de Yunan Vah?et ve Soyk?r?m?(15 May?s 1919-9 Eylül 1922),ATASE yay.,C.2,Ankara,1994,s.115
[52]Harbiye Naz?r?’n?n Sadaret’e sundu?u 3 Te?rin-i sani 336 tarihli rapor.(Sofuo?lu,a.g.e.,Ekler k?sm?)
[53]Yalazan,a.g.e.,C.2,s.113-116.
[54]Apak,a.g.e.,s.172.
[55]As?m Us,Gördüklerim,Duyduklar?m,Duygular?m,?stanbul 1964,s.65-66.
[56]M.?efik,a.g.e.,C.3,s.150
[57]ATASE Ar?ivi,Klasör:303,Dosya:17,Fihrist:13
[58]ATASE Ar?ivi,Klasör:900,Dosya:32,Fihrist:1,1-1.
[59]Afyonkarahisar,Isparta,Burdur ve Denizli sancaklar?ndan Konya vilayeti s?n?rlar? içine yap?lan nakiller hakk?nda ayr?nt?l? bilgi için bkz.,Köstüklü,a.g.e.,s.219-229.
[60]ATASE Ar?ivi,Klasör:797,Dosya:36,Fihrist:11-3.
[61]Yalazan,a.g.e.,C.2,s.56-57.
[62]Yalazan,a.g.e.,C.2,s.69.
[63]Türkmen Parlak,??galden Kurtulu?a Yunan Ege’den Nas?l Gitti Son Günleri,?zmir Sosyal Hizmet Vakf? Kültür yay.,?zmir 1983, s.225.
[64]Yalazan,a.g.e.,C.2,s.71.
[65]Ergül,a.g.e.,s.302.
[66]Ergül,a.g.e.,s.328
[67]Us,a.g.e.,s.65,121;Ergül,a.g.e.,s.332.
[68]Ergül,a.g.e.,s.332.
[69]Mustafa Turan,“?stirdatta ?zmir Büyük Yang?n?,13-15 Eylül 1922”,Nihal Ats?z ve Necdet Sencer Arma?an?,Medrese Kitabevi, Afyon 1995,s.233-234. | | | | ----------------------
* Selçuk Üniversitesi Eğitim Fakültesi Tarih Eğitimi Ana Bilim Dalı Başkanı,Konya -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | | | | | « Geri | | | |
|
|
| | |
Anasayfa
İletişim
