| | | | | | II.ME?RUT?YET'TEN TEHC?RE OSMANLI DEVLET?'N?N ERMEN?LERE YÖNEL?K POL?T?KALARIDoç. Dr. Cezmi ERASLAN*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | |
| | .EIp €le="text-align: juğÿ9 O II.ME?RUT?YET'TEN TEHC?RE OSMANLI DEVLET?'N?N ERMEN?LERE YÖNEL?K POL?T?KALARI246 RUT?YET’TEN TEHC?RE OSMANLI DEVLET?N?N ERMEN?LERE YÖNEL?K POL?T?KALARI
Doç.Dr.Cezmi ERASLAN*
Osmanl? Devletinin I.Dünya Sava??n?n zor ko?ullar? esnas?nda bulunduklar? bölgedeki di?er insanlara kar?? ?iddet kullanan, Rus ordusu kar??s?ndaki Osmanl? Ordusunun arkas?n? tehlikeye dü?üren bir k?s?m Ermeni vatanda??n? ülkenin daha sakin ve emniyetli bölgesine nakletmesini tarif eden“tehcir”olay? Kongre boyunca çok tart???lacakt?r.Tehcirin sebepleri,yap?lma ?ekli ve neticeleri yine tebli?lerde konu edilecektir.Biz tebli?imizde tamamen siyasi mülahazalar ile Türkiye’nin gündemine sokuldu?u konuyla ilgilenenlerin malumu olan Tehciri incelemeyi di?er ara?t?rmac?lara b?rakarak Osmanl?l?k dü?üncesinin yeniden gündeme geldi?i II.Me?rutiyetten Tehcire kadar olan süreçte Osmanl? Devleti’nin Ermeni vatanda?lar?na kar?? uygulamalar?n? örneklemeye çal??aca??z.Böyle bir yakla??m?n konuyu anla??labilir k?lmak ad?na daha yararl? olaca??n? dü?ünmekteyiz.
Söz konusu süreci de?erlendirmekte ölçütlerden birisi herhalde uygulamalar?n zemini olacakt?r.II.Me?rutiyeti ilan ettirerek 33 y?ll?k II.Abdülhamid dönemini sonland?ran ?ttihat ve Terakki’nin,devleti tam olarak kontrol edebilme noktas?na geldi?i 1913 Bab-? Ali Bask?n?’na kadar devlet,askeri,siyasi,idari ve mali pek çok problemlerle u?ra?mak zorunda kalm??t?r.Bu süre içinde Osmanl? Devleti Trablusgarp ve Balkan Sava?lar?n? yapm??,önemli toprak kay?plar?n?n yan?s?ra vatanda?lar?n?n gözünde prestij ve itibar kayb?na da u?ram??t?.Askeri,siyasi ve mali konulardaki s?k?nt?lar kadar“?ark Meselesi”ni art?k halletmek gerekti?inin bilinci ile asgari mü?terekte birle?en rakip devletlerin zorlamalar? da Osmanl? yönetimini gittikçe daha mü?kül durumlarda b?rak?yordu.
D?? problemler kadar iç meseleler de önemliydi,II.Me?rutiyetin ilan? ile vatanda?lar? aras?ndaki bir arada ya?ama iste?ini yeniden tazelemek isteyen yönetimin bu beklentisi,farkl? dil,din ve ?rklardan müte?ekkil toplumun baz? kesimlerinin ümitleriyle örtü?ürken,milliyetçilik duygular?yla belli bir ayr?lma sürecine girmi? kesimlerin çal??malar?n? daha da h?zland?rmalar?na yol açmaktayd?.
??te böyle bir vasatta,Osmanl? Devleti’nin Ermeni vatanda?lar?na yönelik uygulamalar?na bakt???m?zda temel hak ve özgürlüklerini muhafaza yolunda devletin imkanlar?n? seferber etmekten kaç?nmad???n? görüyoruz.Bu cümleden olarak din ve inanç özgürlü?üne ili?kin örnekler son derece dikkat çekici bir hassasiyeti de belgelemektedir.Bunun yan?nda devletin
cemaatlerin faaliyetlerini kontrol alt?nda tutmak iste?ini gösteren uygulamalar? da söz konusu edece?iz.Ancak a??rl??? din mevzuuna verece?iz.Zira,Osmanl? yönetimi gayri Müslim vatanda?lar?n?n gerek kendi içinde mezhep de?i?tirmelerinde gerekse ?slam dinine geçmelerinde son derece dikkatli davranarak vatanda?lar?na inanç ve ibadet özgürlü?ünü sa?lamaya çal??m??t?r.
1-Din ve Mezhep de?i?tirme özgürlü?ü
Osmanl? yönetimi Gayri Müslimlerin sava? s?ras?nda gerek askerdeki erkek gerekse köyündeki e?lerinin Müslümanl??? kabul etmek için yapacaklar? müracaatlar? i?leme koymama yolunu seçerek son derece hassas bir konu olan din ve mezhep hürriyetine sayg?s?n? ortaya koyarken gayri Müslimlerin kendi aralar?ndaki mezhep de?i?tirmelerini normal kar??lam??t?r.
Bu yolda yap?lan müracaatlara olumlu bakm??t?r.Nitekim,gayri müslim vatanda?lar aras?nda görülen mezhep de?i?tirme taleplerine müdahaleyi“serbesti-i edyan ve mezahip kaidesiyle gayri kabil-i telif”bularak Ermenilerden ve Rumlardan Katolik mezheplerine mensup iken Protestan mezhebine dahil olduklar?ndan gerekli muamelenin yap?lmas?n? isteyen vatanda?lar?n isteklerini kabul etmi?tir.[1]
Burada dikkat çeken husus din de?i?tirmek isteyen vatanda?lar?n bulundu?u ortam?n belirleyici olmas?d?r.Devletin din ve mezhep de?i?tirmeye olumsuz bakmas?n?n nedeni 1319(1901)senesinden sonra Rumeli’de Bulgar ve Rum komitelerinin zor kullan?p, ahaliyi tehdit ederek dini ba?l?l???n? patrikhaneden eksarhhaneye ve eksarhhaneden Patrikhaneye çevirmek için devaml? olarak gerçekle?tirdikleri asayi?i bozucu“tesirat ve tesvilat?n?n izalesidir”Yasaklaman?n bu etsinin giderilmesini amaçlad??? göz önüne al?narak bu karar?n Anadolu vilayetlerinde tatbikine gerek olmad???,mezhep de?i?tirmek için yap?lan müracaatlar?n kabul edilmemesinin ise,“serbesti-i edyan? ve mezahip kaidesiyle gayri kabil-i telif bulunmu?”[2]olmas? bunun en aç?k delili olsa gerektir.
Görüldü?ü üzere devlet,can, mal,?rz ve inanç özgürlü?ünü sa?layamad??? yerde din de?i?imine s?cak bakmamaktad?r.Osmanl? Devleti gayrimüslimlerin kendi aralar?ndaki mezhep de?i?tirmelerinde taraf olmamakla beraber ?slam’a geçme söz konusu oldu?unda da de?i?tirdi?i dinin mensuplar? ve ruhanilerinin bask?s? alt?nda kalan müracaat sahiplerinin emniyet içinde karar vermesini ve eski dininin temsilcilerinin de ikna olmas?n? sa?lamaya özen göstermi?tir.Nitekim bu çerçevede iki taraf aras?nda bir mücadelenin oldu?unu söylemek pek de yanl?? olmayacakt?r.
Ermenice Azadamard gazetesinin 22 Eylül 326 tarihli nüshas?nda K???’l? bir ermeni kad?n?n?n ?slamiyet’i kabule zorland??? hükümetin de buna yard?mc? oldu?u ?eklinde haberlerin yer almas? üzerine durum Erzurum vilayetinden sorulmu?tur.Erzurum Valili?i,sekiz ay evvel ihtida ederek Ay?e ismi konan ve talibiyle evlendirilen kad?n?n Ermeniler taraf?ndan hanesinden al?n?p tehdit edilmesi üzerine irtidada(tekrar eski dinine dönmeye)mecbur kald???n?n K??? kaymakaml???n?n raporundan anla??ld???n? bildirmi?tir.Söz konusu kad?n,il merkezine getirilmi?,din konusunda Müslim-Gayrimüslim vatanda?lar aras?nda bir problem ç?kmas?ndan son derece endi?e eden Adliye ve Mezahip Nezaretinin iste?i üzerine kendisi örtülü ve yüzü kapal? oldu?u halde ?dare Meclisinde Ermeni temsilcisiyle gayrimüslim üyelerin huzurunda ifadesine müracaat olunmu?tur.Kad?n korkusundan eski dinine dönmü?se de isteyerek kabul etti?i ?slamiyet’ten ve zevcinden asla ayr?lamayaca??n?,fakat“Ermenilere teslim olunur ise bir suikasta u?ramamak için naçar nükul idece?ini(inanc?ndan geri dönece?ini)”ifade etmi?tir.Bu kararl?l?k üzerine zevcine teslim edilerek K???’ya gönderilen kad?n?n ve e?inin köylerinde kalmalar?nda mahzur görülürse kazada ikamet ettirilerek geçinmeleri için belediyeden de yard?mc? olunmas? kaymakaml??a bildirilmi?tir.As?ls?z haber yazarak vatanda?lar aras?nda kar???kl?k ç?karmak istedi?i için gazete hakk?nda da kanuni i?lemler yap?lm??t?r.[3]
H?ristiyan vatanda?lar?n ?slam’a geçme veya geri ç?kma talepleriyle devletin uygulamalar?nda gözetilen ilk esas?n vatanda?lar aras?nda bir probleme meydan vermemek oldu?u dikkat çekmektedir.Din de?i?tirme(?slam dininden ç?kma)konusunda fetvaya müracaat edilmesi halinde verilecek ceza(ölüm)belli iken,idare bu yöne gitmemekte,giden mahalli yöneticileri de uyarmaktad?r. Nitekim,Bitlis’te cereyan eden bir hadise bu durumu aç?kça göstermektedir.Mu?ta vaktiyle ihtida etmi? ve ihtidas? 9 Temmuz 1902 tarihinde kabul edilmi? olan Monkol köylü Metihar o?lu Artin,mahalli hükümete müracaatla,ihtida etti?inde on iki ya??nda olup korkudan ?slamiyet’i kabul etmi? oldu?undan ?imdi eski mezhebine döndü?ünü,nufus kayd?n?n bu ?ekilde tashihini talep etmi? ve Mu? Ermeni temsilcili?i de bu ifadeyi desteklemi?tir.Nüfus kay?tlar?nda yap?lan incelemede o vakit 16 ya??nda oldu?u anla??lm??sa da“hürriyet-i vicdaniyeye binaen bu müracaat?n hükümetçe red olunamayaca?? tabii bulunmu?”tur.?slamiyet’ten ç?kanlara fetva mucibince verilecek ceza ölüm olarak belirlenmi? ise de Tanzimat döneminden itibaren bu hükmün uygulanmad???n? göz önünde tutan yönetim bu hali“mizac-? vakt ve nezaket-i maslahat ilcaat?yla devletçe bir tedbir-i idari olarak”kabul etmi? ve fetvaya müracaat etmeye gerek görmemi?tir.Din de?i?tirenlerin daha müsait yerlere gönderilerek farkl? dini inanç mensuplar? aras?nda uygunsuzluklara yol aç?lmamas?n? hedeflemi?tir.[4]Ancak din de?i?tiren ?ahs?n kar?s? aslen Müslüman ve çocuklar? da bulu?a ermemi? ve annesinin gözetiminde ise il merkezinde muhafaza alt?na al?nmalar?,varsa akrabalar?n?n bulunmas?na çal???lm??t?r.
Yukarda bir örne?ini verdi?imiz tavr?n kar?? taraf aç?s?ndan da aynen uyguland???n? söyleyebiliriz.Yöneticiler,?slam dininden ç?k?p H?ristiyan olanlarla görü?üp kanaatlerini tekrar sorduklar?nda H?ristiyanl??a geçmekte ?srarl? olanlara bir ?ey demedikleri görülmektedir.Gerçekten de Çapakçur’da 22 sene önce ?slam dinini seçmi? dört çocuklu bir ?ahs?n yeniden eski dinine döndü?ü haberi al?nm??,kaza merkezine getirilerek görü?üldü?ünde karar?nda ?srarl? olmas? üzerine bir ?ey yap?lmam??t?r.Yaln?z oturdu?u yerde bir huzursuzluk ya?anmas? ihtimalini göz önünde tutarak gerekirse ikamet yerinin de?i?tirilmesine haz?rl?kl? olunmas?n? istemi?lerdir.Hemen i?aret edelim ki,?ahs? manevi bask? alt?na almak amac?yla mahallin müftüsünden fetva al?nmas? da merkezi otorite taraf?ndan“adem-i takdir”olarak görülmü?,kabul edilmemi?tir.[5]
2-Askere giden Gayri Müslimlerin ve kar?lar?n?n din de?i?tirmesinde Devletin Tavr?
?kinci Me?rutiyet döneminde e?itlik prensibine her kesimce yap?lan vurgunun do?al bir sonucu olarak gayri müslim Osmanl? vatanda?lar?n?n da askerlik yaparak ülke savunmas?na katk?da bulunmalar? dü?üncesi kuvvet kazanm??t?.Meclisteki gayrimüslim milletvekillerinin de kuvvetli deste?i ile gayrimüslim vatanda?lar?n askerlik hizmeti yapmamalar?na kar??l?k olarak ödedikleri“bedel-i askeri”adl? vergi kald?r?l?p Yahudi ve H?ristiyan Osmanl? vatanda?lar? ile ?stanbul halk?n?n da askerlik yapmas? kabul edildi.7 A?ustos 1909 tarihinde yürürlü?e giren kanun Osmanl?l?k siyasetinin hayata geçirilmesi için önemli bir ad?m olarak telakki edilmesine kar??n uygulamada pek çok problemlerle kar??la??ld?.[6]
Daha ziyade geri hizmetlerde görevlendirilen gayrimüslim askerler aras?nda görülen ?slam dinini seçme olay? H?ristiyan din adamlar? ve dolay?s?yla Patrikhanenin yo?un muhalefetiyle kar??la?m??t?r.Osmanl? yönetimi,askerde gerek subaylar? gerekse di?er Müslüman askerleri taraf?ndan manevi bask?ya maruz kalacaklar?n? da göz önünde tutarak,bu yoldaki müracaatlar? kabul etmemi?tir.Di?er taraftan askerde bulunan ?ah?slar?n yoklu?undan yararlanarak ni?anl?lar?n?n ba?kalar?yla evlendirilmemesi de yine askerlerin haklar?n?n kaybolmamas? ve daha iyi hizmet etmelerinin sa?lanmas? aç?lar?ndan gerekli görülmü?tür.Ancak kendi r?zalar? ile Müslümanl??? seçen asker kar?lar? veya ni?anl?lar? H?ristiyan din adamlar? ile mahalli yöneticileri,dolay?s?yla devleti kar?? kar??ya getirmi?tir.
Bitlis’te,kocas? askerde iken Müslümanl??a geçmek isteyen bir kad?n?n kendilerine verilmesini isteyen H?ristiyan din adamlar? dinda?lar?n?n ?rz ve namuslar? muhafaza edilmedi?i için askere gitmek istemediklerini iddia etmi?lerdir.[7]Öte yandan Bitlis vilayetinin 2 ?ubat 328(15 ?ubat 1913)tarihli ?ifresinde Peri adl? kad?n?n:“zevcinin askerden avdetinde kabul ederse beraber kalmak,o vakte kadar teehhül etmemek üzere ihtida muamelesinin icras?n? ve köy hayat?yla meluf oldu?undan karyesine izam?n? ?srarla istedi?i”Siirt mutasarr?fl???ndan bildirilmi?se de ihtida edecek askerler gibi kar?lar?n?n da müracaatlan?n?n tehir olunmas?n?n patrikhaneden istendi?i hat?rlat?larak bu konuda bakanlar kurulu karar?na göre davranmak gerekece?i”cevab? verilmi?tir.[8]Dahiliye Nezareti ise,askerdeki gayrimüslimlerin ihtidalar?n?n kabul edilmeme ve asker ni?anl?lar?n?n ba?kalar?yla eviendirilmemelerinden maksad?n:“silah alt?nda bulunan efrad?n gaybubetlerinden bilistifade ni?anl?lar?n?n r?za ve muvafakati olmad??? halde mücerred ebeveynin cebr ve tazyiki ile ahere tenkihleri misüllü hukukunun zayiine meydan vermemek ve efrad?n daha ziyade bir hissi vatanperveri ile ifay? hizmet eylemelerini temin etmekle beraber silah alt?nda ihtida etmek isteyenlerin güya cihet-i askeriyenin cebr ütazyiki ile ihtida etmekte olduklar? yolunda isnadat vukuuna mahal b?rakmamaktan”ibaret oldu?unu izah etmi?tir.Di?er yandan asker kar?lar?n?n din de?i?tirmesi durumunda bu gibi“te?vikat ve tehdidat vukuu mutasavver olmad??? gibi bu babda cihet-i askeriye için bir guna izzü isnad dahi gayri varid oldu?u bildirilmi?ti.Ancak meselenin unsur-? muhtelife aras?nda mucib-i nifak olaca?? anla??lmakta oldu?undan Meclis-i Vükelaca acilen bir karar ittihaz?”istenmi?tir.[9]
Ermeni din adamlar?n?n farkl? mezhepten gayri Müslimleri de yanlar?na alarak dini bak?mdan gördükleri bask?n?n umumi oldu?unu,hakarete u?rad?klar?n? hükümet merkezine ve daha ziyade hamiliklerini yapar görünen Avrupal? devletlere duyurma çabas? içinde olduklar? görülmektedir.Bu çabalar?n hem il yöneticilerini hem de merkezi yönetimi güç durumda b?rakt??? anla??lmaktad?r.Dinleri yüzünden a?a??land?klar? iddialar?n?n as?ls?zl??? bir tarafa dikkat çekmek için olaylar? kendilerinin ç?kard???n?n tespit edilmesi de pek bir ?ey de?i?tirmemektedir.Zira bölgenin hassas dini ve siyasi yap?s?n?n dengeleri kadar, devletin uluslararas? ortamdaki güçsüzlü?ü gerekli tedbirlerin al?nmas?n? engellemekteydi.Gerçekten de Süryani patrik vekili ?brahim,Ermeni temsilcisi Kevork,Protestan vaizi Aziz imzal? ve 30 Mart 328( 12 Nisan 1912)tarihli telgrafta istendi?inde cemaatlerinin me?rutiyet u?runda bütün varl?klar?n? fedaya haz?r olduklar?n? ilan ettiklerini bildirdiklerini hat?rlatm??lard?.Ancak,idari makamlar?n haklar?na,davalar?na kay?ts?z kalmas?,tarafl? davranmas?n?n yan?s?ra“haç?m?z, dinimizin tahkirat? meselesinden dolay? etti?i sathi tahkikatta failleri zahire ç?karmak istemedi?inden ba?ka meseleyi bir Ermeniye isnad etmesinden ve binnetice cemaate hakiki Osmanl? nazar?yla bakmamas?ndan münkesiren meyusen”[10]milletvekili seçimlerine kat?lmayacaklar?n? bildirmi?lerdir.
Osmanl? Devletinin bu olay ile ilgili yerinde yapt?rd??? tahkikat ile ilgili yaz??malar devletin kendi ülkesindeki hakimiyetini ?üpheye dü?ürür mahiyettedir.Zira,Bitlis Valisi 29 Mart 328 tarihli(11 Nisan 1912)cevabi yaz?s?nda:“Siirt’te bir müddetten beri sokaklara yafta yap??t?rarak Hiristiyanl?k dini tahkir olundu?u ?ikayetinin ?slamlara atf? cürüm edilmek ve asayi?i memleketi muhtel göstermek maksad?yla düzenlendi?i ve yapan?n ermeni cemaatinden pabuççu Murat nam?nda bir ?ah?s oldu?u,ancak ?ahs?n mahkemeye sevkiyle i?in da?da?aya dü?ürülmesi mevkiin icabat?yla muvaf?k ve siyaseten mahzurdan salim görülemedi?i için ?imdilik cezaland?rmaktan sarf? nazar edildi?ini”bildirmi?tir.[11]
Vali,sadece olaylar? kendi propagandas? için kullanan ermeni temsilcisinin görevden al?nmas?n? istemi?tir.Adliye ve Mezahip Nezaretinin 30 Nisan 1328 tarihli cevab?nda da vilayetin isteklerinin hakl? oldu?u yolundad?r.Ancak Dahiliye Nezareti, valinin gösterdi?i mahzurlar fazlas?yla mevcut olmas?na ra?men Patrikhanece i?in farkl? de?erlendirilerek dedikoduya yol açmas?ndan endi?e etti?inden dini gerekçe d???nda bir vesile bulunmas? istemek durumunda kalm??t?r.[12]
3-Ermenilere ve Ermeni Müesseselerine Yönelik Uygulamalar
Devletin ihtiyaç sahibi,yard?ma muhtaç vatanda?lar?na yard?m konusunda Ermeni vatanda?lar?n? di?erlerinden ay?rmad???, ihtiyaçlar?na duyars?z kalmad??? görülmektedir.Ancak bunu yaparken devleti maddi-manevi zarara u?ratmaya çal??an,ayr?l?kç? olu?umlara kar?? da daima ihtiyatl? olmay? ye?lemi?,bu tür faaliyetleri kontrol alt?nda tutmaya özen göstermi?tir.
Millet sistemi içinde kendileri özgü bir ya?ant?ya sahip gayrimüslim vatanda?lardan Ermenilerin Mara?’ta ba? gösteren kurakl?k ve neticesindeki ürün k?tl??? dolay?s?yla ihtiyaçlar?n?n artt???,maddi yard?ma muhtaç olduklar? Patrikhane kanal?yla hükümete ula?t?r?lm??t?r.Devlet onlara i? imkan? sa?lamak,bir kazanç yolu göstermekten geri durmam??t?.Harekete geçen yetkililer,zaten zorda olan maliyeden para vermek yerine Ba?dad Demiryolu in?as?n? yürüten ba? mühendisle görü?erek i? temin etmeye çal??m??lard?r.“Ermeni muhtacininden be? bin amelenin Bagdad demiryolu in?as?nda“üç aydan evvel terk-i i?gal etmemek ?art?yla”çal??malar? temin edilmi? ve ihtiyaç sahiplerinin Adana’ya gönderilmesi ilgililere bildirilmi?tir.[13]
Devlet ihtiyaç sahiplerine yard?m ederken çe?itli dernekler vas?tas?yla cemaati yönlendirme imkan?na sahip olanlar? da kontrol etmeye gayret etmi?tir.Bu ba?lamda çe?itli etkinlikler yapan derneklerin devletle ili?kilerinde mutlaka kanun ve yönetmeliklere uymalar?na,resmi yaz??malarda kendi dillerinin yan?s?ra Türkçe kullanmalar?na özel bir önem vermi?tir.
Muhtelif amaçlara yönelik kurulan ve cemiyetler kanunu gere?i hükümete beyanname ve nizamnamelerini vermek zorunda olan cemiyetterin bu yaz??malarda kulland?klar? mühürlerin baz?s?n?n s?rf Rumca veya s?rf Ermenice olmas? i?lerin yürütülmesinde problem ç?karmaktad?r.Hükümetle muamelede bulunan her ?ahs?n resmi lisanla müracaat? mecburi olmas?n?n yan?s?ra,müracaatlar? kaydeden memurlar?n da ba?ka bir lisan bilmek zorunda olmad??? göz önünde tutulmu?tur.Dolay?s?yla mühürlerinde Türkçe ibare olmadan vilayete verilen beyannameler kabul edilmeyerek mühre Türkçe ünvan?n?n da ilavesi ihtar?yla sahiplerine iade edilmekte ve ta?rada kurulan cemiyetlerin baz?s?nda bu kabil s?rf Türkçe’den ba?ka bir lisanla mühür kullanacaklar? vilayete gelen evraktan anla??lmakta oldu?undan keyfiyetin bütün vilayetlere tebli?i istenmi?tir.[14]Cemiyet mührünü hüviyeti belirlemek için imza kabilinden olup hükümete verilecek evrak?n alt?na tayin-i hüviyet maksad?yla yaz olunacak ibare veya imzan?n herhangi bir lisanda tahrir edilebilmekle beraber Türkçe olmak üzere de yaz?lmas?n?n mecburi olmas? ve cemiyet mührüyle da??t?lan yard?m biletlerinin resmi izinli olup olmad?klar?n?n anla??lmas? için mühürde cemiyetin isminin Türkçe olarak da yaz?lmas?n?n bir mecburiyet oldu?u belirtilmi?tir.Burada Türkçe’ye verilen ehemmiyetin yan?nda istismar edildi?ine dair çok örnekler bulunan cemiyet faaliyetlerinin de kontrol edilmek iste?i aç?kt?r.
Osmanl? yönetiminin gayrimüslim vatanda?lar?n?n politik eylemlerini kontrol ederken sergiledi?i bir ilginç yakla??mdan söz etmek istiyoruz.Müslüman memurlar?n tarafgir davranmalar?n?n çok muhtemel oldu?u bir konuda gayrimüslim memurlar? görevlendirmi?,onlar?n raporlar?na göre hareket etmekten çekinmemi?tir.Mesela,H?nçak te?kilat?n?n Bal?kesir’deki yönetim aleyhtar? faaliyetlerini inceleyen ve rapor eden komiser muavininin de gayri müslim olmas? devletin vatanda?lar?na yakla??m?n? anlatmakta son derece belirleyicidir.
Bal?kesir H?nçak Te?kilat?n?n faaliyetleri çerçevesinde“milletvekili seçiminin usulsüz,arkalar?nda halk olmad??? için verdikleri kararlar?n hükümsüz oldu?unu,dolay?s?yla Osmanl? Meclis-i Mebusan?’n?n geçersiz,hükümetin de yetersiz oldu?unu savundu?u komiser muavini Vartan Efendinin raporuyla anla??lan Ermeni doktor Betince hakk?nda kanuni i?lemlerin yap?lmas? Dahiliye Nezaretince Bal?kesir Mutasarr?fl???na bildirilmi?tir.[15]
Bunun mukabilinde dini ve kültürel faaliyetlerde adli ve idari makamlar?n gösterdi?i iyi niyet bizzat cemaat yöneticileri taraf?ndan ?ükranla kar??lanacak düzeyde olmu?tur.Ermeni harflerinin bulunmas?n?n 1500.Y?ldönümü dolay?s?yla patrikhanede ve dersaadet ve bilad-? selasede kilise ve mekteplerde hususi merasim yap?laca?? bildirilmi?,polis müdüriyetine ve ilgililere malumat verilmesi istenmi?tir.Bu s?rada ?stanbul’daki s?k?yönetim ?artlar? çerçevesinde verilen izin üzerine icra olunabilen törenlere hükümetçe i?tirak olunmas?ndan dolay? da Viyana’daki ?enlik komitesi te?ekkür mesaj? göndermi?tir.[16]
Burada genelde gayrimüslim cemaatleri ve özelde Ermenileri kontrol olay?n?n iki cephesi ortaya ç?kmaktad?r.Devlet dini ve kültürel giri?imlere destek olurken siyasi faaliyetlere son derece dikkat etmektedir.Bilhassa din adamlar?n?n mevkilerini siyasete alet etmelerine engel olmaya çal??maktad?r.Bu çerçevede belli dini merkezlerde yap?lan toplant?lar?n kontrolüne yönelik uygulamalar geli?tirildi?ini söyleyebiliriz.
Nitekim Ermenilerin dini merkezlerinin en önemlilerinden birisi olan Eçmiyazin Katogikoslu?una baz? konular?n müzakeresi için gidece?ini bildiren Trabzon Ermeni temsilcisinin ifadesinden orada mühim bir toplant? yap?laca??n? anlayan Trabzon valisi durumdan ?üphelenmi?tir.Temsilci,Patrikhaneden izin alarak gidece?ini bildirmektedir.Halbuki“memurin-i ruhaniyenin s?fat-? resmiyeleri iktizas?nca memalik-i ecnebiyeye azimet için mensup olduklar? patrikhaneler vesatetiyle hükümet-i seniyyeden istihsal-i mezuniyet edilmesi usul-i kadime ve cariyeden oldu?u”hat?rlanarak bu tür faaliyetlerin içeri?i hakk?nda bilgi sahibi olmak ihtiyac? hissedilmi?tir.Hükümetin söz konusu usulü takipte gev?eklik göstermesi“cemaat-? saire patrikhanelerince de buna imtisal edilmekte bulunmu? olmas?na”yol açm??t?r.Bu tür toplant?lara gidecek din adamlar?n?n say?s?n?n artmas? halinde izin almak için seyahatlerinin sebepleri Patrikhanece izah olunmak laz?m gelece?inden Patrikhane vas?tas?yla izin almalar?n?n kendilerine anlat?lmas? ve ilgili vilayetlere de bu yolda emir verilmesi uygun görülmü?tür.[17]
Bunun yan?s?ra devlete sadakati bilinen ermeni ruhani ve temsilcilerinin yerlerinde muhafaza edilmesine de dikkat edilmi?tir. Mesela,Trabzon’da Ta?nak te?kilat?n?n gençler vas?tas?yla ?ehri terk etmesi için bask? yapt??? Ermeni temsilcisi Serope Efendiye mahalli yönetim sahip ç?km??,hakk?nda bir k?s?m Ermeni vatanda?lar?n ?ikayetlerine ra?men makam?nda tutulmu?tur.[18]
Ermeni siyasetçilerinin yurtd???ndaki faaliyetleri hakk?nda zaman?nda do?ru bilgilere sahip olmak Osmanl? yönetimi için önem arz etmi?tir.Ermenilere kar?? gerek dini gerekse idari ve siyasi bask?lar yap?ld??? iddialar?n?n Osmanl? devletini uluslararas? platformlarda zor durumda b?rakmas?na yar?m as?rd?r s?kça rastland??? için,yurtd??? temsilciliklerin bu konuda uyar?larak bu faaliyetleri yapan ?ah?slar?n tespit edilmesine çal???lm??t?r.Bilhassa Tiflis,Bakü ile ?ran’?n Re?t ve Tebriz, ?ehirlerinde ve Bulgaristan’la ?sviçre,?ngiltere,Fransa,M?s?r ve Amerikan?n New York,Boston ?ehirlerinde bulunan Ermeni siyasi reislerinin dosyalar?n?n olu?turulmas?,eski ve ?imdiki faaliyetleri ile eylem potansiyellerinin belirlenmesi için ad? geçen yerlerdeki Osmanl? temsilciliklerine yaz? yaz?lm??t?r.[19]Burada uluslararas? kamuoyunun da dikkate al?nd???n? görüyoruz.
Ermeni cemiyetlerinin kültür müessesesi ad? alt?nda olu?turduklar? derneklerin ihtilalci e?itim merkezleri olarak kullan?ld???na,okullar?n silah ve anar?ist yuvas? haline getirildi?ine son dönemde s?kça ?ahit olan Osmanl? yönetiminin bu gibi cemiyet faaliyetlerinin patrikhane kanal?yla olsun yapt?klar?ndan haberdar olmaya çal??m??t?r.Çe?itli kültürel etkinlikler gösterip bu vesile ile propaganda yapan,para toplayan müesseselerin bu etkinlikleri için mutlaka cemiyetler kanununa tabi olmalar? esas? uygulanmaya çal???lm??t?r.Bu cümleden olarak Gençlik ve Kad?n cemiyetlerinin tiyatro ve konser gibi etkinlikler vas?tas?yla yapt?klar? çal??malar s?ras?nda yard?m toptamalar? ve patrikhaneye ba?l?l?k iddia ederek cemiyetler kanununa uymamalar? Osmanl? yöneticilerini rahats?z etmi?tir.Patrikhane okullar?n maddi ve manevi idarelerinin kendisine ait oldu?unu,masraflar?n?n da bu yolla sa?land???n? eskiden beri devam eden bir usul olarak takdim etmi?se de izinsiz faaliyette bulunduklar? için cemiyet üyeleri mahkemeye sevk edilmek istenmi?tir.Ancak“inkisar-? kulübu mucib olaca??” endi?esi ile bundan vazgeçilmek durumunda kal?nm??t?r.[20]
Devletin ermeni hay?r cemiyeti olarak gösterilip anar?ik faaliyetlere destek olan kurumlara ra?men her türlü te?ebbüs kar??s?nda devlet kanuni s?n?rlar?n d???na ç?kmam??t?r.Ermeni cemiyetlerinin yard?m toplamalar?n? makul göstermek istemelerine kar??n kanuni s?n?rlar içerisinde kalmak kayd?yla izin verilmesi yolu tercih edilmi?tir.Ermeni yard?m cemiyetlerinin faaliyetlerinin engellenmesi de?il,sadece ilgili kanuna uygun davranmalar? sa?lanmaya çal???ld??? dikkat çekmektedir.Patrikhane nizamnamesinde yer alan cemiyetlerin cemiyetler kanununa tabi olmamas? yolundaki isteklere kar?? hususi ünvanl? cemiyetlerin kanuna tabi oldu?u ilgililere hat?rlat?lm??t?r.
Kanun ve yönetmeliklere her zaman riayet ederek tam bir hukuk devleti oldu?unu gösteren Osmanl? yönetiminin tebaas?n?n hangi parças? olur ise olsun dini inançlar?na,müesseselerine sayg?l? olma tavr? iç ve d?? gailelerle u?ra?mak zorunda kald??? zamanlarda da de?i?memi?tir.Mahalli yöneticilerin ?ahit olduklar? olaylar dolay?s?yla önerdikleri baz? yakla??mlar? ise daha önceki tavr?ndan vazgeçmemek,kanun dairesinden d??ar? ç?kmamak için dikkate almam??t?r,bu memurlar?n hislerine tabi olarak yapmak istedikleri zorlamalara da müsaade etmemi?tir.Gayri Müslim cemaatlerin çe?itli zamanlarda resmi i?lemlerini yapt?rmadan kaçak olarak açt?klar? dini müesseselerin tasdik edilmesi devletin zor zamanlar?nda gerçekle?tirilmekte idi.Bu zaman sava? esnas?nda dahi olsa devletin kanun ve yönetmeliklerin d???na ç?kmad???n? örnekleriyle görüyoruz.
Mamuretü’l aziz vilayeti dahilinde Çarsancak kazas?na ba?l? köylerde bulunan 22 ve Canik(Samsun)sanca?? merkeziyle ba?l? yerle?im birimlerindeki 38 kilisenin resmi ruhsatlar?n?n olmamas? dolay?s?yla ruhsat verilmesi Ermeni patrikli?inden istenilmesi üzerine,usulen icab eden tahkikat ve muamelat-? sairenin yap?lmas? mahallerine bildirilmi?ti.Mahalli birimler, kiliselere ait planlar?n tanzimi için mühendis bulunmad???n? bildirerek d??ar?dan getirilmesi halinde do?acak masraf?n kiliselerin yeterli cemaati olmad??? için patrikhanece kar??lanmas?n? istemi?lerdi.
Osmanl? Hükümeti burada konuyu sürüncemede b?rakmak yoluna gitmedi?i gibi Patrikhaneden de herhangi bir istekte bulunmam??, Adliye ve Mezahip Nezareti ise 1856 Islahat ferman?nda“cemaat-? gayr?müslimece in?as? istenilen kilise ve mektep ve hastane misüllü mahaller içinde bir guna mevani-i mülkiye olmad??? halde ruhsat-? seniyye erzan k?l?nmas? ve bu makule i?lerde hükümet taraf?ndan vuku bulacak muamelat?n külliyen hasbi olmas?”esas?n? öne ç?karm?? ve gere?i yap?lm??t?r.[21]Görüldü?ü gibi kiliselerin tasdik edilmesi için haz?rlanmas? gereken mühendislik i?lemleri para ve eleman yetersizli?i yüzünden mahallinden geciktirilmek istendi?inde merkezin tepkisi çok anlaml? olmu?tur.Gerçekten de dini cemaatin üstlenmesi gereken plan,proje ve eleman masraflar? bizzat devlet taraf?ndan kar??lanm??t?r.
Bu son örne?in sava? s?ras?nda ya?and???n? dikkate alarak Osmanl? yönetiminin Ermeni vatanda?lar?na yönelik uygulamalar?n?n her zaman kanun ve kaidelerin gerektirdi?i s?n?rlar içinde kald???n? söylemek durumunday?z.Sava? esnas?nda ve hatta tehcirin yap?ld??? s?ralarda ülkenin farkl? yerlerindeki Ermeni vatanda?lar?n dini ihtiyaçlar? için gösterilen anlay??,son derece zor ?artlarda gerçekle?tirilen Tehcir olay?n?n umumi bir politika olmad???n?,bölgesel ve askeri ?artlar?n zorlad??? istisnai bir durum oldu?unu ispat edecek mahiyettedir.?kinci me?rutiyetin sa?lamay? amaçlad??? e?itlik,hürriyet,karde?lik ortam?na devletin imkanlar elverdi?ince katk?da bulundu?unu,ancak vatanda?lar aras?ndaki bir arada ya?ama istek ve bilincinin her kesimde ayn? olmad???n? söylemek durumunday?z.
*?stanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Ö?retim Üyesi,?stanbul.
[1]17 Zilkade 328-6 Te?rin-i Sani 326(19 Kas?m 1910)tarihli dahiliye yaz?s?.Dahiliye Nezareti ?dari K?s?m Belgeleri(DH.?D.) 116/4,lef 3,9 T.Sanide Sivas vilayetine teblig edilmi?tir.Di?er Anadolu vilayetlerinden de bu yolda müracaatlar vuku bulur ise cevap yaz?lmak üzere kayd?na i?aret 8.T.Sani 326 tarihlidir.
[2]Dahiliye Nezaretinden Huzur-? Ali-i Hazret-i Sadaretpenahiye,Karahisar-? ?arki’den yap?lacak müracaatlar?n olumlu kar??lanmas? hakk?nda,30 Te?rin-i evvel 326(12 Kas?m 1910)tarihli arz tezkiresi,DH.ID.,116/4.
[3]Dahiliye Nezaretinden Mebusana 18 Kanun-? Safi 326-31 Ocak 1911 tarihli derkenar,DH.?D,116/7,lef 4
[4]Dahiliye’den vilayete 29 K.Sani(11 ?ubat 1911)de gönderilen cevapta“ehemmiyet ve nezaket-i mesele ile mütenasip surette hüsn-i tatbikine itina ve bu yüzden beynel anas?r bir uygunsuzluk zuhur etmemek için tedabir-i mahsusa ittihaz? istenmi?tir”. DH.ID,116/9,lef 4.Bitlis vali vekaletinden gelen ?ifre 5 K.sani 326(19 Ocak 1911)tarihlidir.
[5]Bitlis vilayetinden 24 Kanun-Sani 1326(6 ?ubat 1911)tarihli ?ifre,Ayn? vesika lef 2.
[6]Kanunun uygulanmas?ndan do?an problemlerin ar?iv kaynaklar?na dayal? aç?klamalar? için bkz.Ufuk Gülsoy,Osmanl? Gayrimüslimlerinin Askerlik Serüveni,?stanbul 2000.
[7]Süryani Patrik vekili Abram,Ermeni Temsilcisi Kevork ve Keldani Matran? ?ir imzal? ortak dilekçede“asker Piranu?’un zevcesi Peri’nin zorla müslüman yap?ld??? iddia edilerek kad?n?n kendilerine verilmesi istenmi?tir.?irvanda bulunarak Jandarma taraf?ndan Siirt’e getirilen kad?n kendi r?zas?yla din de?i?tirmek istedi?ini belirtmi?,Ermeni ruhanisinin itiraz? üzerine karar?n hükümet taraf?ndan verilmesi istenmi?tir.DH.ID,90/10 Lef 5,Dahiliyeden Sadarete 2 Kanun-? Sani 328(15 Ocak 1913)tarihli yaz?.
[8]Ayn? vesika,lef 11.
[9]Osmanl? yönetimi bask?lar kar??s?nda din de?i?tirme hususunda H?ristiyan askerlere getirilen yasa?? bunlar?n e?lerine de uygulad?.Dolay?s?yla e?i askerde olan bir H?ristiyan kad?n kendi irade ve r?zas?yla dahi olsa kocas? yan?nda olmad?kça dinini de?i?tiremeyecekti.Meclis-i Vükela Mazbatas? 174/100’den naklen bkz.Gülsoy,Osmanl? Gayrimüslimlerinin,s.161.
[10]An?lan ?ah?slar?n 12 Nisan 1912 tarihli telgraf?,DH.ID,90/3 let 2.
[11]Ayn? vesika Lef 6.
[12]Dahiliyeden Bitlis vilayetine,2 May?s 328(15 May?s 1912)tarihli mahrem yaz?,ayn? vesika lef 1.
[13]Dahiliyeden Adliye ve Mezahip Nezaretine 25 Eylül 326(8 Ekim 1910)tarihli yaz? DH.ID,107/6
[14]?stanbul ?ehremaneti’nin Dahiliye’ye 20 Eylül 326(3 Ekim 1910)29 Ramazan 328 tarihli tahrirat? DH.ID,126/3,lef 2.Dahiliyenin ?stanbul vi?ayetiyle Sisam,Cebel-i Lübnan’dan maada vilayat ile elviye-i gayri mülhakaya tahrirat? 26 Eylül 326 (9 Ekim 1910)tarihlidir.
[15]Karesi Mutasarr?fl???n?n yaz?s? 28 Haziran 1328,Dahiliyenin cevab? 30 Haziran 1328(11 Temmuz 1912)tarihlidir.Dahiliye Nezareti Siyasi K?s?m Evrak?,(DH.SYS),67/1-1 lef 6
[16]Dahiliye Nezareti Kalem-i Mahsus Müdüriyeti,(DH.KMS).1/24 lef 14,Ermeni Patrikli?inden Dahiliye nezaretine 2 T.evvel 1329 tarihli yaz?.
[17]Adliye ve Mezahibin Dahiliye ye 19 Eylul 328(2 Ekim 1912)tarihli yaz?s?,DH.?D,113/32,lef 3.Dahiliyeden Urfa,?zmit, Karesi,Canik Mutasarr?fl?klar?na,Ermeni murahhasas? bulunan vilayat(Edirne,Erzurum,Adana,Ankara,Ayd?n,Bitlis,Basra,Ba?dad, Beyrut,Halep,Hüdavendigar,Diyarbekir,Sivas,Trabzon,Mamuretilaziz,ve Van vilayetlerine)ve elviyeye ?ifre 23 Eylül 328(6 Ekim 1912)tarihlidir.
[18]Trabzon’daki Ermeni okulundaki baz? yolsuzluklar? vesile kabul ederek temsilcinin y?prat?lmak istenmesine kar??n vali “menafi-i siyasiye-i devlete muvaf?k buldu?u”cemaatle devleti bar???k tutmaya yönelik faaliyetleri dolay?s?yla yerinde kalmas?n? teklif etmi?tir.6 May?s 1329(19 May?s 1913)tarihli tahrirat? DH.?D,139/9 Lef 10.
[19]“Ist?tlaat Müdürü ?smail Beyin Dahiliyeye 12 ?ubat 1329(25 ?ubat 1914)tarihli yaz?s? DH.KMS,17/8,Dahiliye Nezareti de 26 ?ubatta Bakü,Tiflis,Tebriz,Re?t,Kars,Cenevre ?ehbenderliklerine,Sofya,Londra,Paris sefaret-i seniyelerine,M?s?r komiseli?i vekaletine,?stanbulda Va?ington serf jr-i kebiri ali nizami Pa?a’ya bildirmi?tir
[20]“Ezkanivir Kad?nlar ve Ermeni Gençler”cemiyetlerinin faaliyetleri hakk?nda Erzurum Vilayetinden Dahiliye’ye 26 Mart
330,(8Nisan 1914)tarihli tahrirat DH.?D,126/60 lef 5
[21]Adliye ve Mezahip Nezaretinden Dahiliye'ye 9 Haziran 331 tarihli tahrirat(22 Haziran 1915) DH.?UM,88-1/3-34,Lef 5. | | | | ----------------------
* İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Öğretim Üyesi,İstanbul -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | | | | | « Geri | | | |
|
|
| | |
Anasayfa
İletişim
